ArticlePDF Available

Leiding geven aan de implementatie van vraaggestuurd leren

Authors:

Abstract and Figures

Jonge kinderen zijn nieuwsgierig en stellen veel vragen om de wereld te leren kennen. Als leraar wil je graag deze nieuwsgierigheid en leervragen inzetten in je onderwijs. Een dergelijke verandering in school realiseren kun je echter niet alleen, daar heb je het team en je schoolleider voor nodig. Toen ik in 2002 als leraar in het basisonderwijs experimenteerde met vraaggestuurd leren, was ik zo fortuinlijk dat de schoolleiding mijn proeftuintje wilde ondersteunen. Later hielp zij mij om mijn ervaringen te delen binnen het team, zodat we gezamenlijk stappen konden zetten. Het begeleiden van vraaggestuurd leren bleek echter een flinke uitdaging voor veel collega's. Kennis en vaardigheden ontbraken om hier teambreed duurzame stappen in te kunnen zetten. Toen ik vanaf 2007 als lerarenopleider en onderzoeker aan de slag ging op de pabo, ben ik op zoek gegaan naar manieren om de benodigde kennis en vaardigheden over vraaggestuurd leren te ontwikkelen. Dit resulteerde in een promotieonderzoek naar de begeleiding van vraaggestuurd leren, dat ik in 2018 cum laude mocht afronden. Dit artikel beschrijft hoe twee schoolleiders met mij (als onderzoeker en onderwijsontwerper) hebben samengewerkt om een effectieve werkwijze voor de begeleiding van vraaggestuurd leren te ontwikkelen. In 2012 zochten de schoolleiders Hans Thissen van De Lanteerne in Nijmegen en Jan Willem Helmink van De Esdoorn uit Elst contact met mij. Om verschillende redenen wilden zij vraaggestuurd leren een plaats geven op hun scholen. Op de eerste plaats stimuleert het stellen van eigen leervragen de intrinsieke motivatie van leerlingen en bevordert het de ontwikkeling van een breed scala aan (meta)cognitieve vaardigheden (Stokhof, 2018). Ten tweede kan vraaggestuurd leren invulling geven aan wetenschap-en techniekonderwijs, dat vanaf 2020 verplicht is op de basisschool. Tot slot biedt vraaggestuurd leren kansen voor vakintegratie, waarin taal-, reken- en wereldoriëntatieonderwijs elkaar versterken (Kennisrotonde, 2017). ROUTE NAAR IMPLEMENTATIE De keuze van Hans Thissen en Jan-Willem Helmink voor vraaggestuurd leren kwam niet uit de lucht vallen. De schoolleiders waren al langer bezig om hun onderwijskundige visie samen met het team te concretiseren. Op beide scholen was leerlinggericht onderwijs en de nadruk op de brede ontwikkeling van leerlingen integraal onderdeel van de visie. De vertaling naar de praktijk was vervolgens een flinke uitdaging voor het onderwijskundig leiderschap. Door de gewenste onderwijssituatie uit de visie te vergelijken met de actuele situatie, wisten de beide schoolleiders een gevoel van urgentie bij de teamleden op te roepen: 'We doen nog niet wat we eigenlijk willen doen'. Op basis van deze vergelijking werd Leerlingen zijn van nature nieuwsgierig. Maar hoe kun je deze nieuwsgierigheid succesvol inzetten om vraaggestuurd leren vorm te geven? Voor veel leraren blijkt het begeleiden van vraaggestuurd leren een uitdaging. Hoe geef je als schoolleider dan leiding aan het implementatieproces? Twee schoolleiders komen aan het woord over hun zoektocht naar een relevante, effectieve en haalbare begeleidingsmethodiek voor vraaggestuurd leren. Harry Stokhof is lerarenopleider en onderwijsonderzoeker aan de Faculteit Educatie van de Hogeschool Arnhem Nijmegen,
Content may be subject to copyright.
8 / 2018
16
LEIDERSCHAP
Jonge kinderen zijn nieuwsgierig en stellen veel vragen
om de wereld te leren kennen. Als leraar wil je graag
deze nieuwsgierigheid en leervragen inzetten in je
onderwijs. Een dergelijke verandering in school reali-
seren kun je echter niet alleen, daar heb je het team en je
schoolleider voor nodig. Toen ik in 2002 als leraar in het basis-
onderwijs experimenteerde met vraaggestuurd leren, was ik zo
fortuinlijk dat de schoolleiding mijn proeftuintje wilde onder-
steunen. Later hielp zij mij om mijn ervaringen te delen bin-
nen het team, zodat we gezamenlijk stappen konden zetten.
Het begeleiden van vraaggestuurd leren bleek echter een inke
uitdaging voor veel collegas. Kennis en vaardigheden ontbra-
ken om hier teambreed duurzame stappen in te kunnen zet-
ten. Toen ik vanaf 2007 als lerarenopleider en onderzoeker aan
de slag ging op de pabo, ben ik op zoek gegaan naar manieren
DE IMPLEMENTATIE VAN
VRAAGGESTUURD LEREN
om de benodigde kennis en vaardigheden over vraaggestuurd
leren te ontwikkelen. Dit resulteerde in een promotieonder-
zoek naar de begeleiding van vraaggestuurd leren, dat ik in
2018 cum laude mocht afronden. Dit artikel beschrijft hoe
twee schoolleiders met mij (als onderzoeker en onderwijsont-
werper) hebben samengewerkt om een eectieve werkwijze
voor de begeleiding van vraaggestuurd leren te ontwikkelen.
WAAROM VRAAGGESTUURD LEREN
In 2012 zochten de schoolleiders Hans issen van De Lan-
teerne in Nijmegen en Jan Willem Helmink van De Esdoorn
uit Elst contact met mij. Om verschillende redenen wilden zij
vraaggestuurd leren een plaats geven op hun scholen. Op de
eerste plaats stimuleert het stellen van eigen leervragen de
intrinsieke motivatie van leerlingen en bevordert het de ont-
wikkeling van een breed scala aan (meta)cognitieve vaardighe-
den (Stokhof, 2018). Ten tweede kan vraaggestuurd leren
invulling geven aan wetenschap- en techniekonderwijs, dat
vanaf 2020 verplicht is op de basisschool. Tot slot biedt vraag-
gestuurd leren kansen voor vakintegratie, waarin taal- , reken-
en wereldoriëntatieonderwijs elkaar versterken (Kennisro-
tonde, 2017).
ROUTE NAAR IMPLEMENTATIE
De keuze van Hans issen en Jan-Willem Helmink voor
vraaggestuurd leren kwam niet uit de lucht vallen. De
schoolleiders waren al langer bezig om hun onderwijskundige
visie samen met het team te concretiseren. Op beide scholen
was leerlinggericht onderwijs en de nadruk op de brede ont-
wikkeling van leerlingen integraal onderdeel van de visie. De
vertaling naar de praktijk was vervolgens een inke uitdaging
voor het onderwijskundig leiderschap. Door de gewenste
onderwijssituatie uit de visie te vergelijken met de actuele
situatie, wisten de beide schoolleiders een gevoel van urgentie
bij de teamleden op te roepen: ‘We doen nog niet wat we
eigenlijk willen doen’. Op basis van deze vergelijking werd
Leerlingen zijn van nature nieuwsgierig. Maar hoe kun je deze nieuwsgierigheid
succesvol inzetten om vraaggestuurd leren vorm te geven? Voor veel leraren blijkt
het begeleiden van vraaggestuurd leren een uitdaging. Hoe geef je als schoolleider
dan leiding aan het implementatieproces? Twee schoolleiders komen aan het woord
over hun zoektocht naar een relevante, eectieve en haalbare begeleidingsmethodiek
voor vraaggestuurd leren.
HARRY STOKHOF
is lerarenopleider en onderwijsonderzoeker aan de Faculteit Educatie
van de Hogeschool Arnhem Nijmegen, e-mail: harry.stokhof@han.nl.
HOE GEEF JE DAAR LEIDING AAN?
Hans Thissen van De Lanteerne in Nijmegen
8 / 2018 17
leverde aan ervaren problemen, uit te voeren was binnen de
beschikbare tijd en met de geboden middelen en meer over-
zicht en invloed gaf op de begeleiding. Daarbij diende de
oplossing leerlingen te ondersteunen om vanuit eigen leervra-
gen de beoogde leerstof te leren. Tenslotte moest de oplossing
toepasbaar zijn in verschillende onderwijscontexten door een
diverse populatie van leraren.
ROL SCHOOLLEIDING IN ONTWIKKELING
De schoolleiders speelden op twee manieren een belangrijke
rol tijdens het ontwerponderzoek. Op de eerste plaats waren ze
zichtbaar betrokken bij de voorbereiding en uitvoering van
professionalisering. Ze waren aanwezig op studiedagen en bij
de evaluaties in de bouwvergaderingen, wat het belang van het
ontwikkelproces onderstreepte. Op de tweede plaats onder-
steunde de schoolleiders het ontwikkelproces op verschillende
niveaus. Schoolleiders ondersteunden het proces van bovenaf
door de professionaliseringsactiviteiten expliciet te verbinden
met de visie van de school, door het onderwijskundig leider-
schap te delen met expertleerkrachten en door leerkrachten te
faciliteren in tijd en middelen. De ondersteuning van onderop
was zichtbaar, doordat de schoolleiders het vertrouwen in de
professionaliteit van de teamleden uitspraken, ruimte boden
voor spontane initiatieven en proeftuintjes en de aanwezige
expertise in het team waardeerden en inzetten voor de
teamontwikkeling. Tenslotte ondersteunden ze het ontwikkel-
proces ‘van opzij’ door de samenwerking tussen teamleden te
organiseren per bouw, de ontwikkeling te agenderen op verga-
deringen en studiedagen, succes samen te vieren en uitdagin-
gen samen te benoemen.
SCENARIO ALS OPLOSSING
De opbrengst van vier jaar ontwerponderzoek op de twee
basisscholen is het ‘scenario voor begeleiding van vraagge-
duidelijk dat de leraren leerlingen actiever wilden betrekken
in het wereldoriëntatieonderwijs. Vervolgens gingen de teams
op zoek naar een praktische toepassing van hun visie. Vraag-
gestuurd leren bleek veel van de kenmerken van de gewenste
onderwijssituatie te bevatten. Bij de keuze voor vraagge-
stuurd leren stelden de teams heldere doelen. Naast het ver-
sterken van de motivatie van de leerlingen voor leren, wilden
de teams zowel een breed palet aan leerlingvaardigheden
ondersteunen als de leerstofopbrengsten borgen. Op basis
van deze uitgangspunten experimenteerden de teams met
vraaggestuurd thematisch wereldoriëntatieonderwijs.
UITDAGINGEN VOOR LERAREN
Het begeleiden van vraaggestuurd leren bleek in de uitvoering
in de klas echter een inke uitdaging. Leraren stonden voor
vraagstukken als: Hoe ontwerp ik een rijke leeromgeving voor
vraaggestuurd leren? Welke doelen kan ik hierbij stellen? Hoe
zorg ik dat leerlingen vragen gaan stellen over de leerstof? Hoe
begeleid ik de verschillende vragen van de leerlingen tot ant-
woorden? Hoe zorg ik dat leerlingen van elkaars vragen gaan
leren? Hoe weet ik wat leerlingen geleerd hebben van hun
eigen vragen en die van hun medeleerlingen? Hoe weet ik of
leerlingen de leerstof als geheel voldoende geleerd hebben?
In de teams bleken kennis en vaardigheden te ontbreken hoe
de leraren vraaggestuurd leren eciënt en eectief konden
ontwerpen, begeleiden en evalueren. Beide schoolleiders zoch-
ten naar expertise om deze vraagstukken aan te pakken.
WIN-WIN SITUATIE
Om een oplossing te ontwikkelen namen de schoolleiders
contact met mij op toen ik net mijn promotieonderzoek naar
de begeleiding van vraaggestuurd leren was gestart. Al snel
bleek een win-win situatie mogelijk. Ik zou de schoolleiders
ondersteunen met het professionaliseren van de leraren en
tegelijkertijd een ontwerponderzoek uitvoeren. Door de team-
leden van de twee basisscholen actief te betrekken bij het ont-
werpen, uitvoeren en evalueren van de begeleiding, ontwikkel-
den de leraren de benodigde kennis en vaardigheden. Tegelij-
kertijd leverde dit wetenschappelijke inzichten op over de wer-
kende principes in die begeleiding. We spraken af om mini-
maal vier jaar lang samen te werken, want het ontwikkelen van
een duurzame oplossing heeft tijd nodig.
CRITERIA VOOR SUCCES
Vooraf zijn, in overleg met de schoolleiders, criteria vastgesteld
waaraan de oplossing voor de begeleiding van vraaggestuurd
leren moest voldoen. Op de eerste plaats moest de oplossing
relevant, haalbaar en eectief voor leraren zijn. Ze moesten het
idee hebben dat de oplossing daadwerkelijk een bijdrage
SCHOOLLEIDERS WAREN
ZICHTBAAR BETROKKEN
BIJ DE VOORBEREIDING
EN UITVOERING
Jan Willem Helmink van De Esdoorn uit Elst
8 / 2018
18
stuurd leren’ (Stokhof, 2016). Dit is een richtinggevende
structuur voor begeleiding die de schoolleider op maat kan
aanpassen en toepassen.
Het scenario is gebaseerd op vier principes:
1) gerichte aandacht voor de leervragen van leerlingen
2) een conceptuele focus op een kerncurriculum om vragen op
te roepen over de leerstof
3) gezamenlijke verantwoordelijkheid voor vragen en kennis-
bouwen
4) het visualiseren van het leerproces in mindmaps.
Het scenario bestaat uit vijf opeenvolgende fases. In de ont-
werpfase maken leraren een expertmindmap over het onder-
werp en verkennen welke mogelijke vragen ze bij leerlingen
willen oproepen. In de introductiefase roepen leraren de voor-
kennis over de leerstof op en leggen deze samen met de leerlin-
gen vast in een klassenmindmap. In de vragenfase brainstor-
men leerlingen over mogelijke leervragen en herformuleren
vervolgens de meest interessante leervragen om de relevantie,
leerpotentie en onderzoekbaarheid te versterken. Leerlingen
beantwoorden in de fase van kennisbouwen de vragen en
maken de kennisontwikkeling zichtbaar door de klassenmind-
map uit te breiden. Tot slot evalueren leraren de kennisontwik-
keling samen met leerlingen met behulp van de klassenmind-
map en (eventueel) leerlingmindmaps. Meer informatie over
het scenario is te vinden in de handleiding (Stokhof, 2016).
Het scenario is gebruikt voor allerlei onderwerpen uit de les-
sen geschiedenis, aardrijkskunde, natuuronderwijs en tech-
LEIDERSCHAP
niek, zoals: Leven op het kasteel, Rivieren, Mijn lijf en Ener-
gie. Zo hebben de leerkrachten bij het thema Mijn Lijf eerst
de kernbegrippen: groei, skelet, gezond, zintuigen en basis-
functies vastgesteld (zie guur 2) en over deze begrippen de
voorkennis van de leerlingen opgehaald. Vervolgens hebben
leerlingen bij deze kernbegrippen vragen bedacht zoals: Hoe
komt het dat iedereen anders is? [groei], Hoe werkt je hart?
[basisfuncties] en Wat maakt suiker ongezond? [gezond].
Figuur 1 Fases van scenario
EFFECTEN VAN SCENARIO
Uit het promotieonderzoek blijkt dat het scenario op verschil-
lende manieren positieve eecten heeft gehad op de begelei-
ding van vraaggestuurd leren. Leraren waarderen het scenario,
omdat het hen ondersteunt in de begeleiding van vraagge-
stuurd leren en ze het kunnen aanpassen naar eigen wensen
en behoeften. Leerlingen leren niet alleen over hun eigen leer-
vragen, maar verwerven ook dieper inzicht in het gehele
onderwerp door samen vragen te formuleren en te onderzoe-
ken. De leerlingen gebruiken vaker kernconcepten, koppelen
daar nieuwe begrippen aan en weten hun kennis beter te
organiseren. Uit een vervolgonderzoek blijkt dat het scenario
niet alleen gewaardeerd wordt op de twee ontwikkelscholen,
FLEXIBELE EN OPEN
OPZET BOOD LERAREN
DE MOGELIJKHEID ZELF
TE EXPERIMENTEREN
8 / 2018 19
maar dat 80 procent van meer dan 100 leerkrachten op 23
andere scholen het scenario een relevante, haalbare en eec-
tieve ondersteuning vinden voor de begeleiding van vraagge-
stuurd leren. Voor de twee schoolleiders heeft het scenario een
belangrijke bijdrage geleverd om het team te professionalise-
ren en om vraaggestuurd leren duurzaam te implementeren in
hun basisscholen.
VERKLARING SUCCES
Verschillende factoren hebben bijgedragen aan de succesvolle
implementatie van vraaggestuurd leren. Ten eerste hebben de
schoolleiders samen met hun teams de implementatiebeslis-
sing genomen op basis van een gedeelde schoolvisie. Ten
tweede heeft de gekozen professionalisering diverse succes-
volle kenmerken van teamleren. De leraren hebben vanuit
een gevoel van urgentie en op basis van een gezamenlijk
draagvlak samen met een expert oplossingen ontwikkeld voor
hun eigen praktijk. Hierin konden zij elkaar collegiaal onder-
steunen, maar was er ook ruimte voor verschillen tussen lera-
ren. Ten derde heeft het ontwikkelde scenario verschillende
kenmerken die bijdragen aan acceptatie door de leraren. Zo
is steeds gezocht naar de meerwaarde voor de begeleiding
door leraren. Het scenario moest niet alleen eectief zijn,
maar ook praktisch haalbaar in gebruik. Door leraren expli-
ciet te betrekken in ontwerp, uitvoering en evaluatie is het
scenario steeds verder versterkt en verjnd. Uiteindelijk bood
het scenario zowel de ruimte voor de eigen leervragen van de
leerlingen als een structuur om vragen te verbinden met de
leerstof en hier samen kennis over op te bouwen. De exibele
en open opzet bood leraren de gelegenheid om zelf te experi-
menteren en zo het scenario optimaal aan te passen aan de
eigen klas en voorkeuren. Hierbij ervoeren leraren zichtbaar
succes door het enthousiasme waarmee de leerlingen aan hun
leervragen werkten en door de groeiende leeropbrengsten in
de klassenmindmap.
AANBEVELINGEN
Terugblikkend op de samenwerking met Hans issen en Jan
Willem Helmink kan ik een aantal aanbevelingen doen voor
schoolleiders die een dergelijke grondige onderwijsinnovatie
ook willen realiseren. Bij de opstart is het nodig om teamle-
den bewust te maken van de urgentie om iets te veranderen
en samen te onderzoeken hoe de voorgestelde innovatie
hierin een mogelijke meerwaarde heeft. Eectieve professio-
nalisering is nodig om het team te ondersteunen in de uit-
voering. Gezamenlijke professionalisering op teamniveau,
waarin leraren met en van elkaar leren over de vraagstukken
uit de dagelijkse praktijk blijkt het meest eectief. Zet hierbij
zowel externe als interne expertise in om teamontwikkeling
te voeden. Toon vertrouwen in de professionaliteit van team-
leden door ruimte te bieden voor verschillen en stimuleer
bottom-up initiatieven die passen binnen de visie. Evalueer
samen de eecten op basis van vooraf samen opgestelde crite-
ria. Vier daarbij de successen, maar benoem ook de uitdagin-
gen. Uiteindelijk is het de kunst als schoolleider om vanuit je
eigen onderzoekende houding een leercultuur in je team te
ontwikkelen, die leraren weer kunnen vertalen naar de leer-
cultuur in de klas.
LITERATUUR
• Kennisrotonde (2017). Wat zijn de opbrengsten van vakinte-
gratie? (KR.021)
• Stokhof, H.J.M., De Vries, B., Martens, R., & Bastiaens, T.
(2016). Scenario voor de begeleiding van vraaggestuurd
leren. Nijmegen, Nederland: Hogeschool Arnhem Nijmegen.
doi:10.13140/RG.2.2.23667.94243
• Stokhof, H.J.M. (2018). How to guide effective student
questioning? Design and evaluation of a principle-based
scenario for teacher guidance (proefschrift). Heerlen: Open
Universiteit.
Figuur 2 Mindmap Mijn Lijf
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
ResearchGate has not been able to resolve any references for this publication.