ArticlePDF Available
KRITISCH BEKEKEN
50
TVZ 01/2022
Rebels verpleegkundig
leiderschap
auteurs
Eline de Kok
verpleegkundige, UMC Utrecht, adviseur beroepsontwikkeling, promovenda V&VN
Anne Marie Weggelaar-Jansen
associate professor, Erasmus School of Health Policy & Management, Erasmus Universiteit Rotterdam
Pieterbas Lalleman
lector leiderschap, lectoraat persoonsgerichtheid in een ouder wordende samenleving,
Fontys Hogeschool, Eindhoven en Tilburg
Lisette Schoonhoven
hoogleraar verplegingswetenschap, UMC Utrecht
CONTEXT
Leiderschap van verpleegkundigen is cruciaal om de kwali-
teit van zorg te bewaken en verbeteren. Daarnaast laat
onderzoek zien dat wanneer verpleegkundigen leiderschap
(mogen) tonen, zij meer werkplezier ervaren en minder de
intentie hebben om het vak te verlaten.1-2 Allemaal belang-
rijke zaken om te zorgen voor de quadruple aim: het streven
naar betere zorgresultaten tegen lagere kosten met positieve
ervaringen van patiënten en professionals.3 In ‘het verpleeg-
kundig hart’ zit de beste zorg aan patiënten verlenen vol-
gens professionele standaarden, maar soms hebben ver-
pleegkundigen daarbij last van regels en voorschriften van
de organisatie. Een discrepantie tussen regels en professio-
nele normen/waarden daagt verpleegkundigen uit rebels lei-
derschap te tonen en weloverwogen af te wijken van deze
regels en voorschriften.4-6 Concepten die dit weloverwogen
afwijkende gedrag van verpleegkundigen beschrijven, zijn
positive deviance, healthcare rebels en tempered radicals.4-6 In
de scoping review van De Kok, Weggelaar, Schoonhoven
& Lalleman (2021) zijn deze theoretische concepten onder-
zocht om inzicht te geven in het rebels leiderschap van ver-
pleegkundigen.7
DOELSTELLING
Het onderzoek geeft inzicht in de genoemde concepten, de
eigenschappen van rebelse verpleegkundig leiders en factoren
die de ontwikkeling van rebels verpleegkundig leiderschap
stimuleren of belemmeren.
METHODE
Met behulp van de Joanna Briggs Institute Reviewers’ Manual is
een scoping review uitgevoerd.8 Eerst is een beperkte zoek-
opdracht gedaan om relevante trefwoorden en synoniemen te
identificeren. Vervolgens zijn de gevonden woorden ingevoerd
in vier databanken: Scopus, CINAHL, PubMed en PsycINFO.
Er werden 2705 artikelen gevonden. Na screening van de arti-
kelen en de literatuurlijsten zijn 25 artikelen geïncludeerd.
RESULTATEN
Beschrijvingen
Van de 25 artikelen beschrijven er 23 het concept positive
deviance, één het concept healthcare rebels en één tempered
radicals. Alle drie de concepten beschrijven het positief en
weloverwogen afwijkende gedrag van verpleegkundigen. Dit
doen de verpleegkundigen om zowel goede zorg voor de indi-
viduele patiënt te kun-
nen geven als duurza-
me veranderingen in
de eigen organisatie te
initiëren en bewerk-
stelligen. De artikelen
beschrijven verder dat
deze verpleegkundigen
betere zorguitkomsten
behalen ten opzichte
van hun collega’s, ter-
wijl ze in dezelfde soort
werkomgeving werken.
Er zijn ook verschillen tussen de concepten. Zo waren in de
positive deviance-artikelen deze professionals vaak zichtbaar
in de organisatie, terwijl ze in de artikelen over healthcare
rebels en tempered radicals juist ‘onder de radar’ bleven.
Eigenschappen
Er zijn vier rebelse gedragseigenschappen gevonden voor deze
positief en weloverwogen afwijkende verpleegkundigen. Aller-
eerst kunnen zij samenwerken en netwerken met professionals
en management binnen én buiten de organisatie. Ze weten bij
wie ze terechtkunnen wanneer zij hulp nodig hebben. Ten
tweede moedigen zij collega’s aan eigenaar te worden van een
‘Vooralsnog
lijkt vooral
sprake te zijn
van een
theoretisch
concept’
KRITISCH BEKEKEN
51
TVZ 01/2022
REFERENTIES
1. Ducharme MP, Bernhardt JM,
Padula C, e.a. Leader influence, the
professional practice environment,
and nurse engagement in essential
nursing practice. Journal of Nursing
Administration. 2017;47(7–8):367–
375.
2. Rodríguez-García MC, Már-
quez-Hernández VV, Belmonte-Gar-
cía T, e.a. Original Research: How
Magnet Hospital Status Affects Nur-
ses, Patients, and Organizations: A
Systematic Review. American Journal
of Nursing. 2020;120:28–38.
3. Sassen B. Verplegen vanuit
ambitie. Perspectief op zorgvernieu-
wing. Houten: Bohn Stafleu van
Loghum; 2021.
4. Clancy TR. Diamonds in the
rough: Positive deviance and com-
plexity. Journal of Nursing Adminis-
tration. 2010;40(2):53–56.
5. Wallenburg I, Weggelaar AM, &
Bal R. Walking the tightrope: How
rebels “do” quality of care in health-
care organizations. Journal of Health
Organization and Management,
2019;33(7–8):869–883.
6. Meyerson DE. Rocking the Boat:
How Tempered Radicals Effect Chan-
ge Without Making Trouble. Boston:
Harvard Business Review Press;
2008.
7. de Kok E, Weggelaar-Jansen
AM, Schoonhoven L, e.a. A scoping
review of rebel nurse leadership:
Descriptions, competences and
stimulating/ hindering factors.
Journal of Clinical Nursing.
2021;30(17-18):2563-2583.
8. Peters MDJ, Godfrey C, McIner-
ney P, e.a. Chapter 11: Scoping
Reviews. Joanna Briggs Institute Re-
viewer’s Manual. Adelaide: The Joan-
na Briggs Institute; 2017.
9. Horizons NHS. The School for
Change Agents. 2021. Beschikbaar
via: https://horizonsnhs.com/school/
probleem en samen op te trekken om het op te lossen. Als
derde kunnen zij (evidence based) kennis verzamelen en
delen. Collega’s beschouwen hen als experts en betrouwbare
informatiebronnen. Tot slot kunnen zij kritisch reflecteren en
debatteren over hun organisatie en het dagelijkse werk
(gewoonten) daarbinnen. Ze leggen daarmee de problemen in
hun dagelijkse praktijk bloot.
Stimulerende en belemmerende factoren
Drie factoren stimuleren volgens deze scoping review de ont-
wikkeling van rebels verpleegkundig leiderschap:
1. De mogelijkheid om (in)formele dialogen en ref lectie-
gesprekken te houden met verpleegkundigen en andere
zorgprofessionals. Door dit soort gesprekken te voeren,
zorgen rebelse verpleegkundigen ervoor dat hun ervarin-
gen, vernieuwende ideeën en innovatiestrategieën gedeeld
worden. Daarnaast reflecteren ze op hun eigen handelen,
halen ze steun bij hun collega’s en moedigen ze collega’s
aan hetzelfde te doen. Een bijkomend resultaat is een betere
samenwerking en begrip en respect voor elkaars werk.
2. De mogelijkheid om te netwerken binnen en buiten de
organisatie, zodat verpleegkundigen hun netwerk kunnen
uitbreiden en daardoor ook geprikkeld worden te innove-
ren, zowel in methodes (hoe) als inhoudelijke onderwerpen
(wat). Daarnaast halen ze uit hun netwerken steun bij het
uitvoeren van hun weloverwogen afwijkende acties.
3. De bereidheid van het management om het weloverwogen
afwijkende gedrag van verpleegkundigen te accepteren en
indien mogelijk te stimuleren. Dit kunnen managers doen
door de dialoog tussen verpleegkundigen te stimuleren, door
kritische vragen te stellen, de status quo uit te dagen en
rebels gedrag te zien als ‘experimenteren’. Daarmee stimule-
ren ze medewerkers die voortdurend blijven denken over
welke dingen beter kunnen. Als verpleegkundigen zich
gesteund voelen door het management, zullen ze hun wel-
overwogen afwijkende gedrag eerder delen en helpt het hen
te innoveren zonder angst voor negatieve gevolgen.
Uit de scoping review kwam onvoldoende naar voren op
welke wijze deze vaardigheden van verpleegkundigen werden
gestimuleerd. Meer onderzoek naar de ontwikkeling hiervan
is nodig.
De rol van het management kan ook belemmerend werken:
als het weloverwogen afwijkende gedrag niet wordt gewaar-
deerd. Dit kan leiden tot negatieve consequenties voor (loop)-
baan of persoonlijke reputatie. In deze situaties blijven ver-
pleegkundigen ‘onder de radar’ om deze negatieve gevolgen te
vermijden. Het verborgen houden van het weloverwogen
afwijkende gedrag belemmert vervolgens de innovatieve geest
en het vermogen de innovatie te verspreiden. Mogelijk zorgt
dit ‘onder de radar blijven’ ook voor minder goed zicht op de
negatieve consequenties; ook dit vraagt om meer onderzoek.
BESCHOUWING
Deze studie geeft een overzicht en synthese van de onderzoe-
ken die het weloverwogen afwijken van verpleegkundigen
beschrijven. De term rebels (verpleegkundig) leiderschap
wordt regelmatig genoemd in de literatuur. In Engeland is er
zelfs een school voor ‘rebelse gezondheidszorg’. Toch vonden
de onderzoekers weinig artikelen die de dagelijkse (verpleeg-
kundige) praktijk hiervan beschrijven.9 Dat is jammer, want
daarmee lijkt het (vooralsnog) vooral een theoretisch concept.
Een reden kan zijn dat rebels verpleegkundig leiderschap vaak
‘onder de radar’ plaatsvindt en daardoor moeilijk te onderzoe-
ken is. Dankzij de synthese die voortvloeit uit deze scoping
review is het mogelijk rebels verpleegkundig leiderschap nader
te onderzoeken (interviews en observaties), waardoor we meer
inzicht krijgen in de gevolgen/resultaten hiervan.
Conclusie
Rebelse verpleegkundig
leiders vertonen positief en
weloverwogen afwijkend
gedrag om te kunnen
omgaan met de discre-
pantie tussen de regels en
hun professionele normen/
waarden. Rebellen stellen
de status quo ter discussie
en hebben het vermogen
in eigen sociale netwerken
(collega’s, andere disciplines
en management) binnen en
buiten de organisatie eviden-
ce based kennis te verkrijgen,
informatie te delen en steun
en commitment te krijgen
voor hun weloverwogen
afwijkende gedrag. Het doel
is: betere resultaten voor hun
patiënten en organisaties. De
aanname is dat als verpleeg-
kundigen rebels leiderschap
(mogen) tonen, dit bijdraagt
aan het behouden van
verpleegkundigen voor het
vak en de kwaliteit van de
gezondheidszorg.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
ResearchGate has not been able to resolve any references for this publication.