BookPDF Available

Geopolityka Trójmorza. Przestrzeń - Historia - Dawne idee i współczesne koncepcje, „Three Seas Initiative Insight – Baro-meter 2”, Warszawa 2021

Authors:
BAROMETER
Geopolityka Trójmorza
Przestrzeń -
Historia -
Dawne idee i współczesne koncepcje
Radosław Zenderowski
2
2
Warszawa 2021
Radosław Zenderowski
Wydawnictwo
Collegium Interethnicum
Geopolityka Trójmorza
Przestrzeń -
Historia -
Dawne idee i współczesne koncepcje
Projekt 3 Seas Iniave Insght jest realizowany przez Fundację Collegium Interethnicum.
Zadanie jest nansowane ze środków uzyskanych od Narodowego Instytutu Wolności w ramach
Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018-2030 PROO.
Seria wydawnicza BAROMETER, cz. 2
© Copyright Fundacja Collegium Interethnicum
ISBN 987-83-959986-2-1
Autor opracowania
Radosław Zenderowski
Projekt okładki i opracowanie graczne
ARtograa i Autor
Fotograa: Johannes Rapprich (Pexels)
Wydawca
Wydawnictwo Collegium Interethnicum
ul. Sokratesa 9/172
01-909 Warszawa
Strona www: interethnicum.pl
Adres e-mail: collegium@interethnicum.pl
04
Spis treści
Spis ilustracji ……………………………………………………………………………………………………………………. 4
Spis tabel …………………………………………………………………………………………………………….. 5
Wstęp ………………………………………………………………………………………... 7
1. Geograa Trójmorza ………………………………………………………………. 16
2. Zasoby Trójmorza …………………………………………..………………………. 22
A. Zasoby demograczne ………………………………………………………………………………... 22
B. Zasoby gospodarcze ……………………………………………………………………………………. 28
C. Zasoby infrastrukturalne …………………………………………………………………………….. 32
D. Zasoby militarne …………………………………………………………………………………………. 37
3. Państwa Inicjatywy Trójmorza i ich interesy ………………………… 40
A. Wspólnota losu – wspólnota interesów? ……………………………………………………. 41
B. Rozbieżne wektory i interesy ………………………………………………………………………. 51
C. Determinanty integracji trójmorskiej ………………………………………………………….. 53
4. Kluczowi gracze geopolityczni wobec Inicjatywy Trójmorza ……. 55
A. Federacja Rosyjska ……………………………………………………………………………………… 60
B. Chińska Republika Ludowa ………………………………………………………………………….. 64
C. Stany Zjednoczone Ameryki ………………………………………………………………………… 69
D. Unia Europejska i Niemcy …………………………………………………………………………… 71
E. Turcja ………………………………………………………………………………………………………….. 73
F. Serbia ………………………………………………………………………………………………………….. 74
G. Ukraina ……………………………………………………………………………………………………….. 76
H. Japonia ……………………………………………………………………………………………………….. 77
J. Korea Południowa ……………………………………………………………………………………….. 78
Wnioski …………………………………………………………………..…………………. 79
Bibliograa ………………………………………………………………………………… 81
O nas i o Autorze ……………………………………………………………….………. 85
Spis ilustracji
04
Rysunek 1. Mieleuropa wg J. Partscha (1904) ……………………………………………………………………………………………………………….. 9
Rysunek 2. Mapa geostrategicznego położenia Europy oraz Państw Trójmorza .................................................................... 18
Rysunek 3. Makroregion karpacki …………………………………………………………………………………………………………………………………….. 19
Rysunek 4. Zlewiska mórz i rzek w Europie ………………………………………………………………………………………………………………………. 21
Rysunek 5. Zróżnicowanie etniczne państw Europy Środkowo-Wschodniej …………………………………………………………………….. 26
Rysunek 6. Średnioroczna dynamika wzrostu gospodarczego państw Inicjatywy Trójmorza w latach 2004-2019 (%) ……... 29
Rysunek 7. Główne drogowe korytarze transportowe w Unii Europejskiej ………………………………………………………………………. 33
Rysunek 8. Gęstość sieci autostrad i dróg szybkiego ruchu w Trójmorzu (w km na 1000 km2) …………………………………………. 34
Rysunek 9. Jakość dróg w Europie ............................................................................................................................................ 35
Rysunek 10. Gęstość linii kolejowych (km linii na 1000 km2), 2019 ………………………………………………………………………………….. 36
Rysunek 11. Linie kolejowe (wg dopuszczalnej prędkości) ……………………………………………………………………………………………….. 37
Rysunek 12. Szacunkowe wydatki na cele wojskowe w 2021 roku państw NATO (w mld USD oraz w % PKB) ………………….. 39
Rysunek 13. Tradycje państwowe narodów Trójmorza ……………………………………………………………………………………………………. 45
Rysunek 14. Rail-2-Sea i Via Carpaa ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 49
Rysunek 15. Państwa europejskie pod rządami Jagiellonów (pocz. XVI w.) ………………………………………………………………………. 57
Rysunek 16. Rosja i Trójmorze ………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 61
Rysunek 17. Skala zależności państw UE od dostaw gazu rosyjskiego ………………………………………………………………………………. 63
Rysunek 18. Inicjatywa Trójmorza i Inicjatywa 17+1 …………………………………………………………………………………………………………. 65
Rysunek 19. Trójmorze w perspektywie rozwoju Inicjatywy Pasa i Szlaku ………………………………………………………………………… 66
Rysunek 20. Skumulowana wartość chińskich inwestycji w Europie w latach 2000-2019 …………………………………………………. 68
Spis tabel
Geopolityka Trójmorza
05
Tabela 1. Powierzchnia terytorialna państw Inicjatywy Trójmorza ……………………………………………………………………………………. 17
Tabela 2. Zmiany liczby ludności państw Trójmorza 1989-2019 ……………………………………………………………………………………….. 23
Tabela 3. Zmiany liczby ludności wybranych państw Europy Zachodniej w latach 1989-2019 ………………………………………….. 24
Tabela 4. Odsetek osób w różnych przedziałach wiekowych w państwach Trójmorza w 1990 i 2020 roku ………………………. 25
Tabela 5. Odsetek członków trzech największych mniejszości narodowych i etnicznych w państwach Trójmorza ............... 27
Tabela 6. PKB państw Inicjatywy Trójmorza 1990-2019 (w USD) ………………………………………………………………………………………. 29
Tabela 7. Bilans handlu zagranicznego Niemiec (2019) …………………………………………………………………………………………………….. 30
Tabela 8. Główni producenci węgla brunatnego oraz kamiennego w Trójmorzu [mln ton] ………………………………………………. 32
Tabela 9. Towarowe przewozy kolejowe (w mln ton na km) w Trójmorzu w 1995 i 2019 r. ……………………………………………… 36
Tabela 10. Wydatki na cele militarne państw Inicjatywy Trójmorza (% PKB) w 2000 i 2019 r. ………………………………………….. 38
Tabela 11. Tradycje państwowe narodów Trójmorza ……………………………………………………………………………………………………….. 42
Tabela 12. Udział państw TSI w inicjowaniu i realizacji wielostronnych projektów rozwojowych
w regionie Europy Środkowej ……………………………………………………………………………………………………………………………………………
48
Tabela 13. Wpłaty do Funduszu Inwestycyjnego Trójmorza …………………………………………………………………………………………….. 50
Wstęp
Trójmorze z uwagi na swoje położenie między Europą Wschodnią, Rosją i Turcją z jednej strony
a Europą Zachodnią z drugiej strony, stanowi bez wątpienia ważny region geopolityczny. Z perspek-
tywy historycznej był to obszar ścierania się wpływów niemieckich (Prusy, Austria, Niemcy po 1871
r.), rosyjskich, tureckich (osmańskich), a także polskich (lub ściślej polsko-litewskich) oraz
węgierskich. Narody i państwa zakotwiczonew tymże regionie podejmowały począwszy od
średniowiecza po wiek XX próby politycznej integracji tego obszaru jako warunku sine qua non
zachowania suwerenności i niezależności od zewnętrznych potęg. Kilka wieków politycznej historii
Europy Środkowo-Wschodniej lub Europy Środkowej po pierwsze określają jej tożsamość jako pola
gry mocarstw względnie swoistej i nieuchronnie tymczasowej strefy buforowej, po drugie
wskazują na różne próby przezwyciężenia statusu obszaru peryferyjnego eksploatowanego przez
zewnętrzne potęgi.
W drugiej dekadzie XXI wieku daje się zauważyć szybko rosnące zainteresowanie tym regionem
ze strony światowych potęg. Powodem było samo jego położenie pomiędzy Rosją a Europą Zachod-
nią, które w geopolitycznej grze Rosji, USA, Chin i Niemiec zaczyna odgrywać coraz istotniejszą rolę.
Ponadto – co należy mieć na uwadze – ważnym czynnikiem jest szybki rozwój gospodarczy państw
regionu, związane z tym rosnące zapotrzebowanie na surowce energetyczne oraz wzrastające am-
bicje polityczne poszczególnych krajów Inicjatywy Trójmorza [Zhigao 2020 : 109].
Geopolityka Trójmorza
07
Europa Środkowa ma swoją osobną półkę w bibliotece geopolitycznej. Do grona klasyków próbują-
cych zrozumieć i jednocześnie politycznie wykorzystać przestrzeń Europy Środkowej należy zaliczyć
w pierwszej kolejności niemieckich uczonych, dla których Mieleuropa jawiła się jako wielki projekt
i wyzwanie. Wskazać należy na Josefa Partscha (1851-1925), który w opublikowanym w 1904 dziele
zatytułowanym Mieleuropa do rzeczonego obszaru zaliczył Rzeszę Niemiecką, Cesarstwo Austro-
Węgierskie łącznie z Bośnią, na północy Belgię i Holandię, na południu Szwajcarię, zaś na południo-
wym wschodzie ówczesną Serbię, Rumunię i Bułgarię, wskazując na dominację narodu niemieckie-
go predestynowanego do sprawowania kontroli nad tym terytorium [Eberhardt 2005 : 464-465].
Piotr Eberhardt zauważa, iż przed ukazaniem się książki Partscha wielu badaczy niemieckich
zajmowało się Europą Środkową jako wyodrębnionym obszarem, nad którym pełną dominację
powinny utrzymywać Niemcy. Można wskazać na twórczość F. Lista (1789-1846), prekursora
geopolityki niemieckiej, który postulował utworzenie unii germańsko-madziarskiej jako trzonu
Mieleuropy. Miało to być krokiem wstępnym do opanowania Bałkanów. Podobne poglądy prezen-
tował Paul de Lagarde (1827-1891), dla którego opanowanie środkowej Europy miało stanowić
podstawę do stworzenia imperialnych Niemiec. Według autora Mieleuropa musi być krajem
rządzonym przez Niemców. Do prekursorów koncepcji Mieleuropy należy zaliczyć wnież
C. Frantza (1817-1891). (…) Według niego Mieleuropa miała być konfederacją państw środkowo-
europejskich przy pozostawieniu poszczególnym państwom tożsamości kulturowej i pełnej autono-
mii[Eberhardt 2005 : 465-466]. Największy jednak rezonans polityczny wywołała książka Friedri-
cha Naumanna (1860-1919) opublikowana w drugim roku I wojny światowej, a zatytułowana:
Mieleuropa. Była ona najpełniejszym opracowaniem szeregu podobnych, popularnych w Niem-
czech koncepcji przestrzeni środkowoeuropejskiej. Do obszaru, do którego odnosi się to pojęcie
Naumann zaliczył: Niemcy, Austro-Węgry, Rumunię, Bułgarię, Albanię i Czarnogórę. Podobnie
jak inni autorzy, Naumann był przekonany, że przewodnią siłą na tym obszarze mieli być Niemcy,
którzy jednak powinni wypracować jakąś formę pokojowego i zgodnego współżycia z innymi
narodowościami [Buchowski, Kołbon 2001 : 17-19].
Radosław Zenderowski
08
_____________________________________
1 Nie wdając się niepotrzebnie zważywszy na cel niniejszej analizy w dłuższe dywagacje na temat denicji
pojęć Europa Środkowaoraz Europa Środkowo-Wschodnia”, którym to pojęciom poświęcono tysiące ana-
liz i polemik, na użytek tego tekstu przyjmuje się koncepcję Oskara Haleckiego, według którego Europa Środ-
kowo-Wschodnia to wschodnia część Europy Środkowej położona między Szwecją, Niemcami, Austrią i Wło-
chami z jednej strony oraz Turcją i Rosją z drugiej strony. Halecki do obszaru Europy Środkowo-Zachodniej
(nazwa ta, w odróżnieniu od wcześniej wspomnianej nie przyjęła się w literaturze) zaliczył państwa niemiec-
kojęzyczne: Niemcy, Austrię, Szwajcarię i Liechtenstein [Halecki 1952]. Zatem używając pojęcia Europa Środ-
kowo-Wschodnia będę mieć na uwadze większą, wschodnią część Europy Środkowej.
Rysunek 1. Mieleuropa wg J. Partscha (1904)
Źródło: hps://3obieg.pl/wp-content/uploads/2017/06/Mieleuropa_Partsch.jpg [dostęp: 27.12.2021].
Wspomnieć wreszcie należy o Rudole Kjellénie (1864-1922), szwedzkim politologu o silnie germa-
nolskich i antyrosyjskich inklinacjach, twórcy pojęcia Geopolityka”, który postulował utworzenie
w Europie Środkowo-Wschodniej bardzo rozległego bufora geopolitycznego, wyznaczanego na
zachodzie przez linię Gdańsk–Triest, a na wschodzie – Archangielsk–Azow. Taki obszar miałby obej-
mować całe Austro-Węgry i Bałkany oraz oderwane od Imperium Rosyjskiego Królestwo Polskie,
Ukrainę, Białoruś, gubernie bałtyckie (dzisiejszą Litwę, Łotwę i Estonię) i Finlandię. Tereny te zostały
nazwane przez Kjelléna strefą krytycznąi miały stać się przedmiotem bezwzględnej dominacji Nie-
miec, które ponadto miały do spełnienia w tym regionie misję cywilizacyjną[Świder 2018 : 19].
Drugim znaczącym obok Kjelléna autorem odnoszącym się w swoich pracach do przestrzeni środko-
woeuropejskiej był brytyjski geograf i polityk Halford John Mackinder (1861-1947). Po I wojnie
światowej wysunął on koncepcję utworzenia skonsolidowanego sojuszem i koordynowanego
przez Brytyjczyków szerokiego pasa niepodległych państw w Europie Środkowej i Europie Wschod-
niej, oddzielającego Niemcy od Rosji” (Middle Tier). Rola takiego środkowoeuropejskiego klina
byłoby z jednej strony niedopuszczenie do wychodzenia kolejnych ekspansji z Heartlandu na Za-
chód, a z drugiej – uniemożliwienie kontynentalnemu mocarstwu zachodniemu czyli Niemcom
opanowania Heartlandu (Rosji)[Świder 2018 : 21-22].
Geopolityka Trójmorza
09
Niemieckie koncepcje geopolityczne dotyczące Europy Środkowej bez wątpienia najliczniejsze,
choć polski dorobek intelektualny w tym względzie wart jest pilnej uwagi. Idea Międzymorza, jaka
nabrała za sprawą Józefa Piłsudskiego (1867-1935) konkretnych kształtów w dwudziestoleciu
międzywojennym jest bardzo mocno wpisana w polskie doświadczenia historyczne i zakorzeniona
jest w epoce jagiellońskiej – panowaniu dynasi Jagiellonów na tronach Europy Środkowej, w dzia-
łalności dyplomatycznej księcia Adama Jerzego Czartoryskiego na emigracji, wreszcie wspólnej
walce narodów I Rzeczypospolitej z rosyjskim zaborcą w okresie XIX-wiecznych powstań narodo-
wych [Cieplucha 2014 : 39-40]. Sama idea Intermarium oparta była na koncepcjach geopolitycz-
nych tworzonych przez takich geografów jak np. Eugeniusz Romer [Sykulski 2020 : 19]. Koncepcja
Międzymorza, jak zauważa Konrad Świder, była szerszym projektem, zakładającym utworzenie
pod przywództwem Polski silnego sojuszu państw środkowoeuropejskich, obejmującego kraje poło-
żone między akwenami Morza Bałtyckiego, Morza Czarnego oraz Morza Adriatyckiego. Alians
ten miał skutecznie zabezpieczyć jego członków przed rewizjonizmem ze strony Niemiec i Związku
Radzieckiego, które nie uznały systemu wersalskiego. Jednak realizacja tej koncepcji rozbijała się
o sprzeczne interesy i konikty między państwami regionu[Świder 2018 : 14].
W czasie II wojny światowej polskie i czechosłowackie elity pozostające na emigracji, doświadczając
właśnie konsekwencji nieudanych prób integracji Europy Środkowej, poważnie zaczęły rozważać
projekt konfederacji polsko-czechosłowackiej, co wcale nie było takie oczywiste jeszcze w przeded-
niu wybuchu II wojny światowej. Jak bowiem pisze Tadeusz Kisielewski: W obliczu tego zagrożenia
nie doszło jednak do uzgodnienia ani wspólnych interesów, ani wspólnych działań nowych państw.
Sprzeczności polityczne i zadawnione antagonizmy między tymi państwami były zbyt silne. Nie
doszło też do ściślejszej współpracy, przede wszystkim politycznej i wojskowej, między Polską
i Czechosłowacją, a taka współpraca mogłaby mieć kluczowe znaczenie dla procesów zbliżenia
w całej Europie Środkowej. Polska była krajem największym w tym rejonie Europy, Czechosłowacja
zaś krajem o dużym potencjale gospodarczym. Między Polską a Czechosłowacją panowała jednak
nieufność i wzajemne niezrozumienie oraz pewna rywalizacja polityczna o pozycje w tej części
Europy. (…) Edvard Beneš uważał Polskę za Bałkany Europy Środkowej i przewidywał jej konikt
z Niemcami lub Związkiem Radzieckim, bądź z obu tymi mocarstwami naraz. Stąd nie chciał on wią-
zać Czechosłowacji z Polską (…)” [Kisielewski 1991 : 13]. Cytowany autor jednocześnie zauważa,
niewątpliwie politycznemu i wojskowemu zbliżeniu polsko-czechosłowackiemu, jak i wszelkim
planom ścisłego współdziałania w Europie Środkowej, był przeciwny z jednej strony Hitler, z drugiej
Stalin[Kisielewski 1991 : 14].
Pod koniec II wojny światowej także na Bałkanach dyskutowano o planach (kon)federacji państw
regionu. Jak pisze Danuta Gibas-Krzak, właściwe rozmowy między Jugosławią a Bułgarią o powoła-
niu federacji, zainicjowane przez Belgrad, toczyły się od jesieni 1944 r. aż do początku 1948 r.
Według planów rządu Jugosławii federacja miała obejmować 6 republik jugosłowiańskich i Bułgarię
(7 podmiotów). Projekt bułgarski z kolei zakładał federację dwóch podmiotów - Bułgarii i Jugosła-
wii, która miała nazywać się Federacją Słowian Południowych, choć bardziej przypominała konfede-
rację[Gibas-Krzak 2008 : 197].
Radosław Zenderowski
10
Wojciech Gizicki i Piotr Łoś przypominają również, że w 1946 r. w Rzymie w ramach Klubu Federal-
nego Środkowo-Europejskiego powstała idea przyjęcia Karty Wolnego Międzymorza. Autorzy
manifestu w 12 postulatach wskazali kluczowe powody i obszary współpracy, jakie były wspólnym
interesem państw Europy Środkowo-Wschodniej. Wśd nich szczególnie istotne wydawały się:
(1) imperialność ZSRR; (2) podkreślenie tożsamości i wspólnej historii narodów Międzymorza;
(3) stworzenie konfederacji wolnych narodów Międzymorza ze wspólną polityką zagraniczną,
wspólną obroną, wspólnie kierowaną gospodarką; (4) promowanie wspólnego dziedzictwa, kultury
i historii (Międzymorze 1946). Ponadto wyraźnie podkreślono, że od stabilności regionu zależy los
160 mln Europejczyków[Gizicki, Łoś : 2]. Godzi się zauważyć, że zarówno w kręgach emigracyjnych
na Zachodzie jak i w środowisku opozycji demokratycznej działającej w państwach tzw. bloku
państw socjalistycznych od zakończenia II wojny światowej niezwykle ożywione były dyskusje
dotyczące przyszłej integracji politycznej państw regionu Międzymorza, których wspólnym
mianownikiem było głębokie przekonanie, iż tylko skuteczna integracja polityczna i gospodarcza
jest w stanie zagwarantować poszczególnym państwom regionu ich autonomię polityczną
i suwerenność, czyniąc z nich podmioty polityki międzynarodowej.
Warto wspomnieć także o prezydencie Czechosłowacji Tomaszu G. Masaryku, któremu marzyła
się wielka wspólnota państw położonych między Morzem Egejskim a Bałtykiem. W składzie tego
zgrupowania jednostek politycznych Masaryk widział: Polskę, Czechosłowację, Węgry, Rumunię,
Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców oraz ewentualnie jeszcze Bułgarię i Grecję. Należy
zaznaczyć, że dla Czechosłowacji najbogatszego państwa tak zarysowanego regionu, o rozwinię-
tym przemyśle i dogodnie położonego – Masaryk przewidywał wiodącą rolę w tym aliansie. Proble-
mem pozostawały jednak liczne roszczenia terytorialne oraz te odnoszące się do statusu mniejszo-
ści narodowych. Masaryk myśląc o regionie, który obecnie deniujemy jako Europę Środkowo-
Wschodnią lub Europę Środkową, traktował go jako osobliwą strefę mniejszych i małych narodów
rozpościerających się między Zachodem a Wschodem, a dokładnie pomiędzy Niemcami a Rosjana-
mi[Eberhardt 2017 : 329-330]. Piotr Eberhardt zauważa przy tym, że Masaryk zorientował się,
że propozycja utworzenia tzw. Unii Demokratycznej Europy Środkowej nie ma szans. Głównym
przeciwnikiem tego układu były Węgry, które nie godziły się z narzuconymi im powojennymi
granicami. Wielokrotnie zapowiadały, że będą się domagały radykalnej rewizji postanowień narzu-
conych im przez mocarstwa zachodnie. Licząc się z rewanżyzmem węgierskim Masaryk przyjął
program bardziej ograniczony, czyli sojusz tylko tzw. państw dunajskich (z wykluczeniem Węgier)
przyjął on nazwę Małej Ententy i tak jest nazywany w literaturze przedmiotu. Był to ścisły alians
polityczny wojskowy Republiki Czechosłowackiej, Królestwa Rumuńskiego oraz Królestwa Serbów,
Chorwatów i Słoweńców (…)” [Eberhardt 2017 : 330]. Innym politykiem czechosłowackim, z którym
silnie związana jest idea federalizacji Europy Środkowej był Milan Hodža. Federalizm uznawał on za
jedyne możliwe zabezpieczenie bytu małych narodów wciśniętych pomiędzy wielkie geopolityczne
bloki. Ten słowacki myśliciel na krótko przed konferencję monachijską (1938) wyznał, że tylko
wspólny front państw położonych między Gdańskiem a Salonikami jest w stanie uratować
te państwa przed zbliżającą się katastrofą geopolityczną[Eberhardt 2016 : 229]. Przebywając
na emigracji w 1942 r. wydał w Londynie książkę pt. Federation in Central Europe. Jak pisze Piotr
Geopolityka Trójmorza
11
Eberhardt, planując przyszłość państw usytuowanych w dorzeczu Dunaju Hodža starał się ograni-
czyć ich straty ekonomiczne wynikłe z rozpadu wielkiego mocarstwa Habsburgów. Nowa koncepcja
integracyjna miała znacznie szerszy zakres terytorialny oraz bardziej uwypuklała kwese geopoli-
tyczne. Ideą przewodnią było utworzenie wielkiej federacji, która mogłaby przeciwstawić się zarów-
no Niemcom, jak i Rosji. Wymagałoby to zjednoczenia kilkunastu państw położonych miedzy
Bałtykiem, Morzem Czarnym i Adriatykiem – zróżnicowanych etnicznie i kulturowo, a nękanych
od stuleci koniktami o dominację i dogodniejsze granice[Eberhardt 2016 : 237].
Na zakończenie krótkiego przeglądu wybranych koncepcji politycznej integracji Europy Środkowej
w XIX i XX wieku wspomnieć należy o koncepcji rumuńskiego prawnika i polityka, profesora Uniwer-
sytetu Wiedeńskiego Aurela Popovici, który w 1906 roku ogłosił książkę pt. Stany Zjednoczone Wiel-
kiej Austrii (pełny tytuł w oryginale: Die Vereinigten Staaten von Groß-Österreich : polische Studien
zur Lösung der naonalen Fragen und staatsrechtlichen Krisen in Österreich-Ungarn) w której
proponował podział całej monarchii austro-węgierskiej na piętnaście terytoriów narodowych,
nie pokrywających się z krajami historycznymi, krzyżując kryteria etniczne z historycznymi. Według
tej koncepcji, nad tymi fragmentami regionalnymi silne, wspólne państwo z niemieckim językiem
nadrzędnym działałoby jako parasol ochronny dla całości[Forst-Baaglia 2017 : 172]. Pomysły
te były zbliżone do koncepcji następcy tronu arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, później zamordo-
wanego w Sarajewie w 1914 roku, który chciał ograniczyć tym samym umacniającą się pozycję
Węgrów w ramach monarchii [Forst-Baaglia 2017 : 172].
*
Podejmując się analizy geopolitycznych aspektów Inicjatywy Trójmorza, projektu zapoczątkowane-
go w 2015 roku, należy na początku określić swoje rozumienie geopolityki, nie wchodząc jednak
w szersze rozważania na temat poszczególnych szkół geopolitycznych. Otóż, jak trafnie zauważa
Maciej Zakrzewski, widoczne są dwie główne tendencje w deniowaniu tego obszaru wiedzy.
Jedna traktuje geopolitykę jako naukę o przestrzennych uwarunkowaniach procesów politycznych,
druga zaś jako teorię polityczną umożliwiającą formułowanie i uzasadnienie politycznych celów
państwa [Zakrzewski 2021 : 13]. Obydwa ujęcia geopolityki mają swoje racje, ale i pewne
ograniczenia. W pierwszym przypadku istnieje bowiem pokusa pojmowania przestrzeni geogracz-
nej jako bezwarunkowej determinanty decyzji i procesów politycznych, geograi poniekąd
przypisuje się sprawczość polityczną. Mamy tutaj do czynienia ze swoistą deprecjacją woli
politycznej jako czynnika sprawczego. W drugim przypadku geograa jawi się jako pretekst
i uzasadnienie określonych decyzji politycznych, ma niejako dostarczać argumentów służących
określonej linii ideologicznej i strategicznej.
Radosław Zenderowski
12
Z kolei Leszek Sykulski wyodrębnia cztery kategorie rozumienia geopolityki: „1) geopolityka akade-
micka badająca od strony naukowej relacje pomiędzy przestrzenią i strukturą zyczną ziemi a ludz-
aktywnością; 2) geopolityka rozumiana jako paradygmat, tzn. pewne określone podejście
badawcze w ramach nauki o stosunkach międzynarodowych; 3) doktryna geopolityczna jako pewna
określona interpretacja i teoria porządku międzynarodowego (…); 4) geopolityka określana jako
określony sposób działania politycznego lub jego postulat określający treść żywotnych interesów
podmiotów stosunków międzynarodowych i sposoby ich realizacji (…)” [Sykulski 2021 : 21-22].
W niniejszym tekście pod pojęciem geopolityki rozumieć będziemy ogół uwarunkowań procesów
politycznych związanych z położeniem interesujących nas państw środkowoeuropejskich w określo-
nym sąsiedztwie krajów o różnym statusie (populacyjnym, gospodarczym, ideologicznym i in.) oraz
tych spoza bezpośredniego otoczenia realizujących określone interesy w regionie Trójmorza.
Wspomniane procesy polityczne dokonujące się w geogracznej przestrzeni Europy Środkowej,
będące w polu naszego zainteresowania, rozpatrujemy zarówno w wymiarze ad intra (działania
na rzecz integracji przestrzeni trójmorskiej), jak i ad extra (różnego rodzaju sposoby pozycjonowa-
nia Trójmorza i państw go tworzących wobec potęg zewnętrznych). Przedmiotem analiz zatem
zmienne w czasie układy sił powstające na niezmiennej przestrzeni [Moczulski 1999 : 75].
*
Inicjatywa Trójmorza jest drugą od 1989 roku próbą politycznego i gospodarczego zintegrowania
przestrzeni geopolitycznej między Rosją a Niemcami. W 1989 roku cztery państwa – Włochy,
Austria, Węgry i Jugosławia zdecydowały się na utworzenie nowego formatu współpracy międzyna-
rodowej pod nazwą Quadragonale. Po przystąpieniu Czechosłowacji w 1990 inicjatywa była znana
jako Pentagonale, zaś po przystąpieniu Polski w 1991 – Hexagonale. Po akcesji szeregu państw
w latach 90. XX w. i na początku wieku XXI zmieniono nazwę tego formatu współpracy na Inicjaty-
Środkowoeuropejską, którą po wystąpieniu Austrii w 2018 roku tworzy siedemnaście państw
regionu Europy Środkowo-Wschodniej. Głównym powodem utworzenia tego formatu współpracy
w 1989 roku była chęć zrównoważenia siły zmierzających do zjednoczenia Niemiec [Calheiros
2019 : 115].
Powstanie Inicjatywy Trójmorza na nowo zdeniowało pojęcie Europy Środkowej poszerzając
je o państwa bałtyckie (Litwa, a zwłaszcza Łotwa, Estonia) oraz bałkańskie (Rumunia, a zwłaszcza
Bułgaria). Pierwsze przymiarki do organizacji nowego forum współpracy miały miejsce w Nowym
Jorku, na 70. Sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ we wrześniu 2015 r. Wówczas jednak – zauważa
Paweł Ukielski – nie poszły za tym konkrety, nie zostały wykonane żadne działania mające
urzeczywistnić współpracę w regionie ABC (mórz: Adriatyckiego, Bałtyckiego i Czarnego).
Ocjalna inauguracja Inicjatywy Trójmorza (która nie ma stanowić formalnej struktury międzynaro-
dowej) przypadła zatem dopiero na rok następny i szczyt w Dubrowniku 2526 sierpnia 2016 r.
[Ukielski 2018 : 45-46].
Geopolityka Trójmorza
13
Zawiązanie inicjatywy na pierwszym, inauguracyjnym szczycie w Dubrowniku, dokonało się w odpo-
wiedzi na kilka ważnych wydarzeń i zainicjowanych procesów mających lub mogących mieć istotne
znaczenie dla losów tej części Europy.
Po pierwsze, Trójmorze tworzą państwa (nie dotyczy Austrii), które do Unii Europejskiej i NATO
przystąpiły stosunkowo późno (UE – 2004, 2007, 2013; NATO 1999, 2004, 2009), ale przez
kilkanaście lat uczestnictwa w tych projektach integracyjnych, zwłaszcza w Unii Europejskiej, na tyle
rozwinęły się gospodarczo by chcieć zrzucić z siebie gorset krajów (pół)peryferyjnych, jedynie
adaptujących się do rozwiązań politycznych i gospodarczych generowanych przez państwa należące
do jądraUE. Wola bardziej aktywnego uczestnictwa w projekcie europejskim zdaje się być waż-
nym czynnikiem integrującym państwa Trójmorza, zwłaszcza że od kilkunastu lat organizacja ta
przeżywa głęboki kryzys strukturalny, którego jednym z oznak było wystąpienie Wielkiej Brytanii
(Brexit). W ostatnim czasie trudno nie zauważyć, że pomiędzy tzw. starą i nową Unią dochodzi
do licznych kontrowersji odnośnie do docelowego ustroju tej organizacji. Rośnie napięcie między
zwolennikami federalizacji Unii czy tworzenia europejskiego superpaństwa”, a protagonistami
pozostania na poziomie integracji międzyrządowej z zachowaniem zasadniczych atrybutów suwe-
renności przez państwa narodowe. Pojawienie się w sposób jawny określenia suwerenność
europejskaw dyskursie politycznym najsilniejszego państwa Unii Europejskiej Niemiec, sprawia,
że dyskusja wokół pożądanego kształtu Unii Europejskiej wchodzi w decydująca fazę. Należy to
widzieć w kontekście innej postulowanej paneuropejskiej suwerenności”, a mianowicie francuskiej
koncepcji suwerenności strategicznej(w sferze polityczno-militarnej), której celem jest de facto
wypchnięcieUSA z Europy.
Po drugie, wojna rosyjsko-gruzińska z 2008 roku, jak i aneksja Krymu oraz faktyczna okupacja
Donbasu (2014) przez Federację Rosyjską, a także kryzys migracyjny wywołany na granicy polsko-
białoruskiej przez A. Łukaszenkę (w porozumieniu z Moskwą) oraz manewry wojsk rosyjskich przy
granicy rosyjsko-ukraińskiej (2021), uświadomiły wielu decydentom politycznym w Europie
Środkowo-Wschodniej istnienie poważnego zagrożenia bezpieczeństwa militarnego ze strony
Moskwy [Thomann 2019 : 38]. Jednym z instytucjonalnych efektów prób zaradzenia temu zagroże-
niu jest powstanie tzw. Bukareszteńskiej Dziewiątki oraz przyspieszenie planów modernizacji
poszczególnych armii, zwłaszcza polskiej i rumuńskiej dwóch największych armii Inicjatywy
Trójmorza. Należy przy tym zauważyć, że państwa Trójmorza różnią się w zakresie percepcji
zagrożenia ze strony Rosji. Do państw, które postrzegają je jako realne i zagrażające ich bezpieczeń-
stwu zaliczyć należy nowych zimnowojennych wojowników”: Polskę, Rumunię, państwa bałtyckie
(Litwa, Łotwa, Estonia) i Chorwację. Po drugiej stronie są kraje określane przez Óscara Méndez
Péreza i Petara Kurečića jako pragmatycy”: Austria, Węgry, Bułgaria, Słowacja i Słowenia [Pérez
2021 : 10; Kurečić 2018 : 102-107]. Trzeba przy tym zauważyć, narzędziem Moskwy służącym
wytwarzaniu presji politycznej na państwa Europy Środkowej jest groźba szantażu energetycznego
(gaz ziemny). W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat Rosja wielokrotnie sięgała po ten środek swojej
polityki zagranicznej wobec Europy.
Radosław Zenderowski
14
Po trzecie, na początku drugiej dekady XXI wieku wzmożeniu uległa aktywność Chin w regionie
Bałkanów i Europy Środkowej. Instytucjonalnym wymiarem tego zaangażowania było powstanie
w 2012 roku Inicjatywy 16 + 1, zrzeszającej państwa regionu oraz Chiny. W pewnym sensie to wła-
śnie Pekin przyczynił się do powstawania kolejnych planów integracyjnych w regionie. Głównym
celem tego formaty współpracy były i nadal duże projekty infrastrukturalne mające umożliwiać
Pekinowi szybki i łatwy dostęp do rynków Europy Zachodniej poprzez Bałkany i Europę Środkową.
Aktywność Chin w regionie od samego początku wywoływała niepokój Stanów Zjednoczonych,
obawiających się o nadwątlenie swoich tradycyjnie dobrych relacji z państwami Europy Środkowej.
Z tego też powodu Waszyngton zdecydował się w sposób nie budzący wątpliwości poprzeć
utworzenie Inicjatywy Trójmorza mającej służyć integracji państw regionu w obszarze infrastruktu-
ry, energetyki i cyfryzacji pod politycznym patronatem USA, i z aktywną współpracą 3SI zwłaszcza
w obszarze energetyki.
Po czwarte, czynnikiem dopingującym część państw regionu do zacieśnienia współpracy w obszarze
infrastruktury, energetyki i cyfryzacji jest bez wątpienia wciąż wzrastająca rola Niemiec zarówno
w sferze gospodarki, jak i polityki. Niemiecka gospodarka liczona rocznym PKB jest nie tylko większa
od wszystkich razem wziętych gospodarek państw Inicjatywy Trójmorza, ale przede wszystkim
istotne tutaj zarówno niemieckie wpływy gospodarcze w postaci choćby inwestycji bezpośred-
nich i udziałów w sektorach bankowych, jak i silne funkcjonalne zależności od gospodarki niemiec-
kiej, dla której gospodarki państw Trójmorza stanowią w dużej mierze korzystnie zlokalizowane
geogracznie zaplecze podwykonawcze. W ostatnich latach na ewidentną hegemonię gospodarczą
Niemiec, coraz wyraźniej nakładają się wspomniane wcześniej ambicje związane z realizacja projek-
tu europejskiej suwerenności”. Przekreślenie międzyrządowego charakteru Unii Europejskiej
w praktyce oznaczałoby rządy Berlina za pośrednictwem (przy wykorzystaniu) mechanizmów
unijnych. Tym samym Inicjatywa Trójmorza stanowić może próbę ograniczenia wzrastającej
niemieckiej hegemonii Niemiec w Europie i jest to jednocześnie powód, dla którego Niemcy dążą
do przejęcia kontroli nad tym formatem współpracy.
Geopolityka Trójmorza
15
1.
Geograa Tjmorza
Trójmorze stanowi przestrzeń, która spełnia rolę obszaru pomostowego pomiędzy Europą Zachod-
nią a Azją i obszarem postradzieckim oraz Bliskim Wschodem. Łączna powierzchnia państw należą-
cych do Inicjatywy Trójmorza wynosi 1.218.703 km2, z czego blisko połowa przypada na Pols
i Rumunię, dwa największe terytorialnie państwa Trójmorza. Powierzchnia Trójmorza stanowi 1/3
całej Unii Europejskiej i jest zlokalizowana we wschodniej jej części. Żadne państwo UE (nie licząc
Cypru), które nie należy do Inicjatywy Trójmorza, nie leży na wschód od państw tworzących
inicjatywę. Powierzchnia Niemiec jako lidera UE jest prawie trzykrotnie mniejsza od Inicjatywy
Trójmorza. Wielkość Trójmorza nie przekłada się jednak (póki co) na siłę ekonomiczną i populacyjną
(o czym w dalszej części).
Radosław Zenderowski
16
Tabela 1. Powierzchnia terytorialna państw Inicjatywy Trójmorza
Źródło: opracowanie własne na postawie: World Bank: hps://data.worldbank.org/ [dostęp: 27.12.2021]
Obszar zajmowany przez państwa Trójmorza, w perspektywie geogracznej można podzielić na dwie
główne części:
A) łnocną, której Nizina Środkowoeuropejska od zachodu graniczy z Bramą Łużycko-Szczecińską
(Pomost Niemiecko-Adriatycki centrum Europy Zachodniej) oraz od wschodu z przestrzenią,
którą Eugeniusz Romer określił mianem Pomostu Bałtycko-Czarnomorskiego[Romer 1910 :
241-243]. Obszar ten był areną rywalizacji politycznej między Rzeczpospolitą oraz Rosją od XVI
w. Należy również zauważyć, że Nizinę Środkowoeuropejską od Europy Południowej (włącznie
z Wielką Niziną Węgierską – Doliną Dunaju) rozdzielają Karpaty oraz Sudety. Pomiędzy nimi
w okolicach Cieszyna na południu znajduje się Brama Morawska. Jest to bezpośrednia droga
prowadząca z regionu Morza Bałtyckiego na południe Europy do regionu Morza Adriatyckiego
oraz Morza Śródziemnego. Północna część Trójmorza nie kończy się wraz z granicami państwa
polskiego na Bugu. Z punktu widzenia geostrategicznego ogromną rolę odgrywa wspomniany
Geopolityka Trójmorza
17
już Pomost Bałtycko-Czarnomorski, który od południa rozpoczyna się w delcie rzeki Dniepru do
i na północy kończy się przy ujściu rzeki Niemen do Morza Bałtyckiego [Geograczny atlas
świata 1988: 38-39].
B) Południową, która rozpoczyna się na północy od Bramy Morawskiej oraz na zachodzie od Wyżyny
Czesko-Morawskiej i kończy na Górach Dynarskich bezpośrednio graniczących z Morzem
Adriatyckim. Z kolei na południe od Karpat południowa część Trójmorza przebiega przez
Kotlinę Panońską (m.in. Nizinę Węgierską dolina Dunaju) i rozpościera się w kierunku Delty
Dunaju przez Nizinę Rumuńską (Brama Czarnomorska), która znajduje się w bliskiej odległości
od Półwyspu Krymskiego. Należy zaznaczyć, że dolina Delty Dunaju graniczy bezpośrednio
z Besarabią (obszarem historycznym rozpościerającym się między rzeką Prut oraz rze
Dniestr). Na lewym brzegu tej rzeki położone jest tzw. Naddniestrze stanowiące przyczółek
Moskwy na kierunku Bramy Czarnomorskiej, która bezpośrednio prowadzi do obszaru rdzenio-
wego Rumunii z Bukaresztem położonym na Nizinie Rumuńskiej.
Rysunek 2. Mapa geostrategicznego położenia Europy oraz Państw Trójmorza
Źródło: Geograczno-Polityczny Atlas Polski, red. M. W. Solarz, Warszawa 2018, s. 66.
Radosław Zenderowski
18
W geopolityce Trójmorza ważną rolę odgrywają ry, zwłaszcza Karpaty. Są one ważne nie tylko
pod względem kulturowym, społecznym i środowiskowym, ale mają również charakter typowo
transgraniczny oraz istotne znaczenie komunikacyjne, a także spełniają wyjątkową rolę strategicz-
ną. Karpaty zajmują powierzchnię 190 tys. km2, co czyni je po Alpach drugim co do wielkości obsza-
rem górskim na kontynencie europejskim. kręgosłupemEuropy Środkowo-Wschodniej, poło-
żonym w jej centrum, przez które przechodzi oś Północ–Południe, osłaniając linię Wschód–Zachód.
Karpaty rozdzielają Europę Środkowo-Wschodnią, ale jednocześnie są zwornikiem części południo-
wej i północnej tego obszaru. Makroregion karpacki obejmuje nie tylko państwa członkowskie UE,
lecz również Mołdawię, Serbię i Ukrainę, co pozwala nie tylko zwiększyć integrację pomiędzy pań-
stwami UE, ale także oddziaływać na państwa sąsiadujące, włączając je w relacje pogłębionej
współpracy. Znaczną część makroregionu karpackiego stanowią najbiedniejsze regiony państw
członkowskich, a wskaźnik PKB na mieszkańca w większości z nich nie przekracza 50% średniej dla
UE. Ich zdolności rozwojowe są ograniczone peryferyjnym położeniem w stosunku do europejskich
centrów rozwojowych, słabym rozwojem powiązań komunikacyjnych wynikającym z uwarunkowań
górskiego terenu i historycznie odziedziczonymi barierami granicznymi. Kolejnym czynnikiem jest
też niedostatek infrastruktury spowodowany wieloletnim niedoinwestowaniem i procesami trans-
formacji gospodarek, jak i zaniedbaniem potencjału rozwojowego [Paruch 2019 : 4-5].
Rysunek 3. Makroregion karpacki
Źródło: W. Paruch, Europa Karpat, Warszawa 2016, s. 4.
Geopolityka Trójmorza
19
Z perspektywy geograczno-politycznej ogromną rolę odgrywają główne rzeki Trójmorza. Są to
kolejno: Dunaj, Łaba, Odra i Wisła. Ważną rolę odgrywają również dopływy tych rzek, które komuni-
kują poszczególne regiony krajów ze światem zewnętrznym. Rzeki w historii cywilizacji odgrywały
istotną rolę, determinując powstawanie miast i w konsekwencji także państw. Nie inaczej jest
w przypadku regionu Trójmorza. Najważniejszą rzeką spośród nich należądo europejskiej sieci
TEN-t jest Dunaj. To druga najdłuższa rzeka Europy o długości około 2.850 km, łącząca Czarny Las
z Morzem Czarnym i przepływająca przez dziesięć państw. Dunaj dzięki połączeniu z Renem (Kanał
Ren-Men-Dunaj) odgrywa rolę kluczowego węzła komunikacyjnego między Europą Północną
a regionem Morza Czarnego. Zlewnia Dunaju rozciąga się na terytoriach 19 państw i obejmuje
ponad 800.000 km2. W zlewni mieszka ponad 80 mln ludzi, dla których Dunaj odgrywa istotną rolę
węzła handlowego i gospodarczego pozwalającego rozwijać się państwom na tej przestrzeni
[hps://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docgener/panorama/pdf/mag37/mag37_pl.pdf].
Mniejsze znaczenie gospodarczo-polityczne odgrywają Odra oraz Wisła, gdyż nie one skomuni-
kowane z innymi rzecznymi węzłami komunikacyjnymi. Niemniej, stanowią one w połączeniu
z dopływami rzecznymi (m.in. Wartą, Bugiem, Sanem, czy też Wkrą) istotny czynnik państwowo-
twórczy i regionalny, a także w pewnym sensie militarny. Zarówno rzeka Wisła, jak i Odra
w przeciwieństwie do innych rzek europejskich (m.in. Dunaju) płyną na północ, a nie w kierunku
prostopadłym (z zachodu na wschód – jak np. Dunaj). Warto w tym kontekście wspomnieć
o toczących się od pewnego czasu dyskusjach nad wprowadzeniem w życie wielkiego projektu
hydrologicznego pod postacią kanału Odra-Dunaj-Łaba.
Ważną rolę z perspektywy gospodarczej odgrywają zlewiska rzek w państwach Trójmorza. Z mapy
wynika, że podział między północną częścią Trójmorza, jak i południową wyznaczają również
zlewiska mórz i rzek. Państwa Trójmorza położne na Południu (Austria, Bułgaria, Republika Czeska,
Chorwacja, Rumunia, Słowacja, Słowienia oraz Węgry) znajdują się stree zlewiska rzeki Dunaju,
który odgrywa kluczową rolę rozwojową tej części regionu Trójmorza. Spośród wszystkich ww.
państw należy wyróżnić Węgry oraz Rumunię. Węgry z perspektywy geogracznej odgrywają z racji
swojego naddunajskiegopołożenia podobnie zresztą jak Rumunia rolę sworzniową. Rumunia
de facto położona jest na styku zlewiska Dunaju, jak i Dniepru. Chociaż nie są te oba zlewiska
ze sobą połączone odrębnymi – sztucznymi kanałami wodnymi, to ich położenie determinuje także
pozycję geoekonomiczno-geostrategiczną państw położonych w ich obrębie. Dolina Dunaju podob-
nie jak jej delta znajdująca się w Rumunii wypełniają rolę sworzniową pomiędzy Europą Zachodnią
oraz Europą Wschodnią. Z perspektywy geostrategicznej jest to o tyle ważne, gdyż Rumunia
w swoim sąsiedztwie ma Morze Czarne rozgraniczające Trójmorze Południowo-Wschodnie
od Azji Centralnej i Bliskiego Wschodu. Nie można również zapominać o tym, że Rumunia położona
jest blisko Wielkiego Stepu, który rozciąga się od Delty Dunaju i kończy się na pograniczu Mandżurii
i Korei. Dlatego położenie geograczne Rumunii można porównywać wykazując jednocześnie
podobieństwa do położenia geograczno-politycznego Polski. Oba państwapołożone między
Europą Zachodnią oraz wielkimi przestrzeniami Euroazji [Geograczny atlas świata 1988 : 38-39].
Radosław Zenderowski
20
Last but not least ważnym zagadnieniem jest dostęp do mórz. Spośród 12 państw Trójmorza cztery
państwa: Węgry, Słowacja, Republika Czeska i Austria nie mają bezpośredniego dostępu do które-
goś z trzech mórz. Nad Bałtykiem położone są: Estonia (długość linii brzegowej: 3.794 km z racji
wysp), Łotwa (498 km), Litwa (90 km) oraz Polska (440 km). Nad Morzem Czarnym znajdują się:
Rumunia (225 km) i Bułgaria (354 km). Dostęp do Adriatyku mają: Słowenia (46,6 km) i Chorwacja
(5.835 km) [hps://www.citypopulaon.de/en/world/bymap/coastlines].
Rysunek 4. Zlewiska mórz i rzek w Europie
Źródło: hps://www.eduscience.pl/artyku%C5%82y/tr%C3%B3jmorski-wierch-jedyna-g%C3%B3ra-w-polsce-z-kt%C3%
B3rej-wody-p%C5%82yn%C4%85-do-trzech-m%C3%B3rz, [dostęp: 02.12.2021]
Radosław Zenderowski
21
2.
Zasoby Tjmorza
W ramach niniejszej analizy temat zasobów zostanie potraktowany kompleksowo, co oznacza, że
zamierzamy wskazać na: (a) zasoby ludnościowe, (b) zasoby gospodarcze, (c) zasoby infrastruktural-
ne, (d) zasoby (potencjały) militarne. Z perspektywy geopolitycznej kluczowa jest kombinacja tych-
że zasobów z wcześniej omówionym potencjałem geogracznym Trójmorza.
A. Zasoby demograczne
Międzymorze wyludnia się, w przeciwieństwie do Europy Zachodniej. Na przestrzeni lat 1989-2019
ubyło ponad 7 milionów mieszkańców, co stanowi ubytek na poziomie 6% populacji. W tym samym
czasie w Europie Zachodniej przybyło ponad 49 mln mieszkańców co stanowi przyrost rzędu 13%.
Spadku liczby ludności nie odnotowały tylko: Austria, Republika Czeska, Słowacja, Słowenia, Polska.
Znacząco maleje odsetek populacji do 14 roku życia, a jednocześnie szybko wzrasta odsetek popu-
lacji w wieku emerytalnym. W odniesieniu do tej kwesi problem ten dotyka w podobnym stopniu
Trójmorze i Europę Zachodnią.
Radosław Zenderowski
22
Tabela 2. Zmiany liczby ludności państw Trójmorza 1989-2019
Źródło: opracowanie własne na podstawie: World Bank: hps://data.worldbank.org/ [dostęp: 27.12.2021]
Geopolityka Trójmorza
23
Tabela 3. Zmiany liczby ludności wybranych państw Europy Zachodniej w latach 1989-2019
Źródło: opracowanie własne na podstawie: World Bank: hps://data.worldbank.org/ [dostęp: 28.12.2021]
Radosław Zenderowski
24
Pogłębiającym się problemem Trójmorza poza depopulacją, która ma wiele różnych źródeł, w tym
np. migracje zarobkowe poza region, jest starzenie się społeczeństw. We wszystkich państwach
Trójmorza na przestrzeni lat 1990-2020 zmniejszył się średnio o 6,39% odsetek osób w przedziale
wieku 0-14, o 1,77% odsetek osób w przedziale wieku 15-64. Z drugiej strony o 8,15% wzrósł odse-
tek osób w wieku powyżej 64 roku życia.
Tabela 4. Odsetek osób w różnych przedziałach wiekowych w państwach Trójmorza w 1990 i 2020 roku
Źródło: opracowanie własne na podstawie: World Bank: hps://data.worldbank.org/ [dostęp: 28.12.2021].
Większość państw Trójmorza jest niejednorodna etnicznie, tj. naród większościowy (co do zasady:
tytularny) stanowi mniej niż 90% populacji. Na podstawie spisów powszechnych do państw jedno-
rodnych etnicznie zaliczyć należy tylko Polskę i Chorwację (nota bene inicjatorów Trójmorza),
ale faktycznie także Republikę Czeską i Węgry, gdzie znaczący odsetek respondentów w ostatnim
opublikowanym spisie powszechnym (2011) odmówił odpowiedzi na pytanie o narodowość,
niemniej z innych źródeł wynika, że są to jednak państwa jednorodne etnicznie. Mniejszości
narodowe i etniczne stanowią ponad 10% populacji w: Rumunii, Bułgarii, Słowacji, Litwie oraz
Słowenii. Próg 20% przekraczają w przypadku: Łotwy i Estonii.
Geopolityka Trójmorza
25
Rysunek 5. Zróżnicowanie etniczne państw Europy Środkowo-Wschodniej
UWAGA. Brak przedziału 85,0-89,9% wynika z faktu, że żaden naród większościowy w EŚW nie mieści się w tym przedziale.
Źródło: opracowanie J. Pieńkowski, na podstawie wyników spisów powszechnych z poszczególnych państw (pełny wykaz w
bibliograi). Opublikowano w: R. Zenderowski, J. Pieńkowski, Etniczność i religia w Europie Środkowo-Wschodniej. Ujęcie
statystyczne 1989-2019, Warszawa 2020, s. 38.
Radosław Zenderowski
26
Tabela 5. Odsetek członków trzech największych mniejszości narodowych i etnicznych w państwach Trójmorza
Źródło: R. Zenderowski, J. Pieńkowski, Etniczność i religia w Europie Środkowo-Wschodniej.
Ujęcie statystyczne 1989-2019, Warszawa 2020, s. 40-42.
Geopolityka Trójmorza
27
B. Zasoby gospodarcze
Ważnym kryterium porównawczym wskazującym na siłę danego państwa jest kryterium gospodarcze
w postaci PKB danego kraju, jak również dynamiki wzrostu gospodarczego. Jeśli nie liczyć Austrii
(drugiej co do wielkości, po polskiej gospodarki regionu), której historia gospodarcza od zakończenia
II wojny światowej kształtowała się według zgoła odmiennych wzorców rozwojowych, w gronie pozo-
stałych państw Trójmorza trzy największe gospodarki to: Polska (blisko 600 mld USD rocznie) oraz
niemal ex equo Republika Czeska i Rumunia (po ok. 250 mld USD).
Należy wskazać na silne powiązania ekonomiczne między krajami Grupy Wyszehradzkiej (V-4) oraz
Austrią i Rumunią. Ponadto Austria, Chorwacja i Słowenia mają także dobrze rozwiniętą współpracę
ekonomiczną. Jednak generalnie dla wszystkich krajów Trójmorza – zauważa Adam Balcer – kluczo-
wi są partnerzy ekonomiczni spoza regionu (Skandynawia – dla Estonii, Niemcy i Włochy dla pozo-
stałych). Współpracę ekonomiczną między krajami Trójmorza na osi północ–południe najbardziej
utrudnia niewystarczająca i niedostatecznie rozwinięta infrastruktura transportowa. Według
szacunków Komisji Europejskiej podróż przez kraje Trójmorza w osi północ–południe zajmuje
średnio dwa do czterech razy więcej czasu niż podróż na takim samym dystansie w państwach
Europy Zachodniej i Północnej [Balcer 2021 : 3].
Biorąc pod uwagę progres procentowy w 2019 w stosunku do 2000 roku zdecydowanym liderem
jest gospodarka rumuńska (spektakularny wzrost o 570%), gospodarka polska odnotowała wzrost
o 246%, zaś czeska o 305%. Łączne PKB Polski i Rumunii stanowiło w 2019 roku 40% PKB wszystkich
dwunastu państw Trójmorza (łącznie z Austrią), jeśli zaś odliczyć Austrię byłoby to 50,7%. Jeśli
zaś chodzi o średnioroczną dynamikę wzrostu gospodarczego w latach 2004-2019 na pierwszym
miejscu plasuje się Polska (5,3%), na drugim Słowacja (4,8%), na trzecim zaś Rumunia (4,7%).
Jak zauważa Marta Gębska, w latach 2015-2018 liderami były Estonia i Łotwa, z tendencją
wzrostową PKB do około 5% rocznie, Polska ze wzrostem między 3,1% a 4,8% i Rumunia między
3,9% a 7% rocznie. W większości państw wyróżniającą się przyczyną wzrostu był wysoki poziom
konsumpcji (Estonia, Węgry, Rumunia, Chorwacja)[Gębska 2020 : 175-176]. Najwyższy przyrost
PKB w roku 2019 w odniesieniu do roku 2000 odnotowały następujące państwa: Rumunia –
570,27%, Estonia – 452,70% oraz Bułgaria – 417,59%, najniższy z kolei – Austria – 126,16%,
Słowenia 167% i Chorwacja 180,82%. Średnia przyrostu PKB dla całego Trójmorza w omawia-
nym okresie wyniosła 238,27%. Dla porównania w przypadku Niemiec było to 50,02%, zaś
Rosji – 226,5%.
Radosław Zenderowski
28
Tabela 6. PKB państw Inicjatywy Trójmorza 1990-2019 (w USD)
Źródło: opracowanie własne na postawie: World Bank: hps://data.worldbank.org/ [dostęp: 27.12.2021].
Rysunek 6. Średnioroczna dynamika wzrostu gospodarczego państw Inicjatywy Trójmorza w latach 2004-2019 (%)
Źródło: K. Popławski, J. Jakóbowski,
W kierunku budowy bliższych powiązań. Trójmorze
jako obszar gospodarczy, Warszawa 2020, s. 12.
Geopolityka Trójmorza
29
Jeśli chodzi o handel zagraniczny, to zasadnicze znaczenie mają relacje gospodarcze państw regionu
z Niemcami jako państwem dominującym w przestrzeni ekonomicznej Trójmorza. Niemcy w 2019
roku miały dodatni bilans handlowy w przypadku siedmiu państw (Austria, Chorwacja, Estonia,
Litwa, Łotwa, Polska, Rumunia), zaś ujemny w przypadku pięciu państw (Bułgaria, Republika Czeska,
Słowacja, Słowenia, Węgry). Summa summarum nadwyżka handlowa w skali całego Trójmorza
wyniosła ponad 10%. Podkreślić należy, że zarówno niemiecki eksport, jak i import z Rosji
są aż dziesięciokrotnie mniejsze niż ma to miejsce w relacjach z Trójmorzem.
Tabela 7. Bilans handlu zagranicznego Niemiec (2019)
Źródła: hps://wits.worldbank.org/CountryProle/en/Country/DEU/Year/2019/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country#
[dostęp: 27.12.2021].
Połowa krajów Trójmorza znajduje się w stree euro (Austria, Słowenia, Słowacja, Litwa, Łotwa,
Estonia), dwa przystąpiły niedawno do ERM II (Bułgaria i Chorwacja), co oznacza że powinny w naj-
bliższych latach wprowadzić wspólną europejską walutę. Wkrótce do ERM II może wejść Rumunia,
która deklaruje gotowość przystąpienia do strefy euro, co cieszy się poparciem zdecydowanej więk-
szości Rumunów. Natomiast Republika Czeska, Węgry i Polska nie są zainteresowane akcesją
do strefy euro co najmniej w średniej perspektywie [Balcer 2021 : 3].
Kolejnym istotnym elementem składającym się na geograę tego regionu to występujące surowce
naturalne. Należy zwrócić uwagę, iż surowce naturalne w obecnie zmieniającej się sytuacji geopoli-
tycznej odgrywają bardzo istotną rolę, gdyż to one są kluczem do współczesnego rozwoju państw.
Surowce naturalne, w tym przede wszystkim nośniki energetyczne są głównym elementem współ-
czesnej geostrategii i polityki. Region Trójmorza jest uzależniony od importu tradycyjnych nośników
energetycznych takich jak m.in: gaz ziemny oraz ropa naowa. W regionie Trójmorza występuje
niewielka ilość tych surowców, które nie gwarantują realizacji bieżących zapotrzebowani gospoda-
rek tych państw.
Radosław Zenderowski
30
Wyjątkiem z geostrategicznego punktu widzenia jest Rumunia, która posiada jedne z najbogatszych
w Europie pokładów ropy naowej oraz gazu ziemnego. Ponadto, posiada liczne złoża miedzi,
cynku, a także złota. Na podstawie indeksu produkcji przemysłowej, wydobycie węgla wzrosło
o 11,8%, a wydobycie ropy naowej i gazu ziemnego wzrosły o 5,3%. Jednakże wydobycie kopalin
metalicznych zmniejszyło się o 14,1%. Górnictwo i wydobywczy zatrudniały 51 447 osób, co stano-
wiło spadek o 4,8% w porównaniu z 2016 r., a przemysł sektor w tym górnictwo i kopalnictwo
zatrudnia 1,4 mln osób, co stanowiło wzrost o 3,6% w porównaniu z 2016 r. [hps://prd-wret.s3.us
-west-2.amazonaws.com/assets/palladium/producon/atoms/les/myb3-2017-18-ro.pdf]. Ponad-
to, jak wynika z międzynarodowych danych statystycznych, Rumunia spośród wszystkich pozosta-
łych państw Trójmorza jest największym producentem ropy naowej oraz gazu ziemnego. Według
danych przedstawionych w Stascal Review of World Energy, Rumunia w latach 2009-2019
produkowała średnio 9,7 mln m3 gazu ziemnego, co pozwoliło Rumunii uplasowsię na piątym
miejscu w Europie [hps://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/
pdfs/energy-economics/stascal-review/bp-stats-review-2020-full-report.pdf]. Główne zasoby
gazu ziemnego oraz ropy naowej znajdują się na południu kraju na wschód od rumuńskiego
miasta Ploeș oraz na północ od stolicy kraju Bukaresztu. Pozostałe pokłady gazu ziemnego oraz
ropy naowej znajdują społudniowym wschodzie kraju. Jednakże kluczowe i perspektywiczne
zasoby gazu ziemnego znajdują na rumuńskiej części Morza Czarnego w pobliżu strategicznego
portu w Konstancy. Kluczowym z perspektywy geoenergetycznej odgrywa złoże Neptun Deep,
o które toczy się rywalizacja zewnętrznych koncernów energetycznych. Szacuje się, że pod
powierzchnią tej części Morza Czarnego może znajdować się złoże gazu ziemnego na poziomie 42-
84 mld m3 [hps://ies.lublin.pl/komentarze/zloze-neptun-problemy-gazowe-rumunii/; hps://
www.ecpp.org. pl/romgaz-pozyskuje-udzialy-w-projekcie-oshore-neptun-deep dostęp:
27.12.2021]. Rumunia zatem należy do grupy państw o dużym potencjale wydobycia gazu ziemne-
go. Tym samym Rumunia będzie na przestrzeni następnych lat wraz z otwarciem produkcji gazu
z nowych złóż istotnym ogniwem inicjatywy Trójmorza. Tym bardziej, że te kluczowe dla współcze-
snej gospodarki znajdują się praktycznie w centrum Bramy Czarnomorskiej. Z perspektywy intensy-
kacji współpracy energetycznej regionu Trójmorza odgrywać będzie ta przestrzeń kluczową rolę
tranzytową tworząc w połączeniu z Doliną Dunaju strategiczną arterię komunikacyjną.
Potencjałem występowania surowców naturalnych także Republika Czeska oraz Polska, która
mają największe złoża węgla brunatnego oraz kamiennego w całym regionie Trójmorza. Główne
i największe złoża tego odchodzącego na boczny tor surowca znajdują się w Polsce na Górnym
Śląsku oraz w Północnej części Czech, w zagłębiu ostrawskim i karwińskim (Śląsk Cieszyński i Śląsk
Opawski). W 2020 r. w Polsce wydobyto ponad 54 mln ton węgla kamiennego, tym samym osiąga-
jąc pierwszy wynik wydobycia w całej Europie. Należy jednak podkreślić, iż zmieniający się stosunek
Europy do węgla oraz polityka ukierunkowana na dekarbonizację gospodarek będzie miała znaczą-
cy wpływ na potencjał surowcowy państw Trójmorza. Przede wszystkim będzie to istotne dla Polski,
która ma swoją energetykę oraz gospodarką opartą w miażdżącej większości właśnie na tym surow-
cu. Trzeba również podkreślić, że na przestrzeni ostatnich lat wydobycie węgla kamiennego
w Polsce znacząco spada, czego główną przyczyną jest przyjęta przez UE dekarbonizacyjna polityka
klimatyczna skutkująca wzrostem opłat praw do emisji CO2.
Geopolityka Trójmorza
31
Tabela 8. Główni producenci węgla brunatnego oraz kamiennego w Trójmorzu [mln ton]
Źródło: opracowanie własne na podstawie: hps://euracoal.eu/info/euracoal-eu-stascs/ (rocznik 2016-2020),
[dostęp:02.12.2021].
Z powyższych danych wynika bardzo wyraźnie, że w państwach Trójmorza następuje spadek wydo-
bycia węgla brunatnego oraz węgla kamiennego, czego główną przyczyną jest stopniowe odchodze-
nie od stosowania tego surowca zarówno w energetyce, jak i przede wszystkim w gospodarce.
Z tym się wiąże z kolei potrzeba zastępowania tych obu nośników energii. Należy również zwrócić
uwagę, że stopniowy proces dekarbonizacji będzie wiązał się również ze zmianami gospodarczymi
oraz społecznymi w tych regionach, które żyjąz wydobycia i eksportu tego surowca. Dobitnym
przykładem jest region Górnego Śląska, który jest największym zagłębiem węglowym w całym
Trójmorzu. Wraz ze stopniowym spadkiem znaczenia tych surowców będzie spadało znaczenie
dawnych regionów w których wydobywany był węgiel. Transformacja energetyczna oraz jednocze-
sne wykorzystanie potencjału ekonomicznego bezpośrednio związanego z położeniem regionu
Trójmorza będzie stanowić trzon całej inicjatywy. Szczególnie ukierunkowanie na doprowadzenie
do budowy nowych węzłów komunikacyjnych oraz jednoczesny proces cyfryzacji będą stanowiły
wykorzystanie pomostowego położenia państw Trójmorza.
C. Zasoby infrastrukturalne
Bez wątpienia piętą Achillesową Trójmorza jest infrastruktura transportowa, zarówno drogowa jak
i kolejowa. Jeśli chodzi o infrastrukturę drogową, jakkolwiek część państw Trójmorza, w tym Polska,
poczyniło duże postępy w modernizacji sieci autostrad i dróg szybkiego ruchu w ciągu ostatnich
trzech dekad, to nadal wiele pozostaje do zrobienia. Przez obszar Trójmorza przebiega pięć z dzie-
więciu głównych europejskich korytarzy drogowych: Bałtycko-Adriatycki, Morze Północne Bałtyk,
Śródziemnomorski, Ren – Dunaj, Orient – Wschodnie Śródziemnomorze. Najważniejszym w skali
Trójmorza wyzwaniem transportowym jest będący w fazie realizacji korytarz drogowy Via Carpa-
amający docelowo połączyć Kłajpedę na północy z Salonikami na południu (przez Polskę, Słowa-
cję, Węgry, Rumunię i Bułgarię), z odnogami do portu w Konstancy i do granicy Bułgarii z Turcją
(Swilengrad), omijający tzw. państwa Bałkanów Zachodnich (w tym zwłaszcza Serbię) od wschodu.
Jest projektem konkurencyjnym względem serbskiego odcinka korytarza północ – południe pa-
neuropejskiego korytarza łączącego południe Europy (Grecję i Turcję) z Europą Środkową i Północną
(międzynarodowy korytarz drogowy E-75). Istnieje zatem duże prawdopodobieństwo, że wraz
z ukończeniem projektu Via Carpaaniemała część ruchu osobowego i towarowego z Turcji
i greckich portów, przeniesie się na nowy korytarz, który z pewnością będzie bardziej nowoczesny,
także pod względem infrastruktury towarzyszącej, a jednocześnie przebiegać będzie wyłącznie przez
Radosław Zenderowski
32
przez państwa należące do Unii Europejskiej, co pozwoli uniknąć długotrwałych odpraw celnych lub
kolejek w ogóle w przypadku przyjęcia Bułgarii i Rumunii do Strefy Schengen (kwesa opóźnień
w logistyce międzynarodowej ma co dość oczywiste — istotne znaczenie dla rentowności
przewozów i transakcji gospodarczych). Projekt Via Carpaa jest oryginalnym pomysłem państw
Trójmorza utworzenie nowego szlaku komunikacyjnego.
Rysunek 7. Główne drogowe korytarze transportowe w Unii Europejskiej
Źródło: K. Popławski, J. Jakóbowski, W kierunku budowy bliższych powiązań Trójmorze jako obszar gospodarczy, Warszawa
2020, s. 29.
Geopolityka Trójmorza
33
Odnotować należy, że pod względem zarówno gęstości sieci autostrad i dróg szybkiego ruchu, jak
i jakości dróg w poszczególnych państwach, kraje Trójmorza wypadają niekorzystnie na tle państw
Zachodu i Unii Europejskiej jako całości. Jeśli chodzi o gęstość sieci autostrad i dróg szybkiego
ruchu, tylko Słowenia i Chorwacja, a także Austria nie ujęta na poniższym diagramie sytuują się
powyżej średniej unijnej. Blisko tejże średniej są Węgry, zaś pozostałe państwa sytuują się wyraźnie
poniżej tejże średniej. Znaczący jest też wskaźnik w postaci jakości sieci dróg w ogóle. Praktycznie
całe Trójmorze z wyjątkiem Austrii i Chorwacji wypada niekorzystnie na tle Europy Zachodniej.
Rysunek 8. Gęstość sieci autostrad i dróg szybkiego ruchu w Trójmorzu (w km na 1000 km2)
Źródło: hps://www.stasta.com/stascs/1237758/cee-motorways-density-2018/ [dostęp: 22.12.2021].
Radosław Zenderowski
34
Rysunek 9. Jakość dróg w Europie
Źródło: hps://landgeist.com/2021/09/07/the-best-and-worst-roads-in-europe [dostęp: 29.12.2021].
Pod względem gęstości sieci kolejowej państwa Trójmorza nieznacznie odstają (in minus) od śred-
niej unijnej, a w przypadku Republiki Czeskiej, środkowych Węgier i polskiego Śląska znacząco
przewyższają tę średnią. Osobnym zagadnieniem pozostaje jakość linii kolejowych, której jednak
nie będziemy tutaj poświęcać osobnej uwagi, koncentrując się na wolumenie towarowych przewo-
zów kolejowych oraz szybkich pasażerskich połączeniach kolejowych. W pierwszym przypadku
w przeliczeniu na miliony ton towarów na kilometr, wyraźnym dominatorem jest Polska (prawie
55 mln ton / km), następnie Austria (blisko 22 mln t/km) oraz Rep. Czeska i Litwa (po 16 mln t/km).
W drugim przypadku w Trójmorzu praktycznie nie występują koleje wysokich prędkości (deniując
je jako przewozy o prędkości pow. 200 km/h). Jedynym wyjątkiem od tej zasady jest trasa kolejowa
z Wiednia do Linzu, a także Centralna Magistrala Kolejowa między Zawierciem a Grodziskiem Mazo-
wieckim oraz fragment linii kolejowej łączącej Warszawę z Gdańskiem.
Geopolityka Trójmorza
35
Rysunek 10. Gęstość linii kolejowych (km linii na 1000 km2), 2019
Źródło: opracowanie własne na podstawie: hps://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/ddn-20210611
-1 [dostęp: 28.12.2021].
Tabela 9. Towarowe przewozy kolejowe (w mln ton na km) w Trójmorzu w 1995 i 2019 r.
Źródło: opracowanie własne na postawie: World Bank: hps://data.worldbank.org/ [dostęp: 27.12.2021].
Radosław Zenderowski
36
Rysunek 11. Linie kolejowe (wg dopuszczalnej prędkości)
Źródło: hps://commons.wikimedia.org/wiki/File:High_Speed_Railroad_Map_of_Europe.svg [dostęp: 28.12.2021].
D. Zasoby militarne
Kolejnym kryterium porównawczym są wydatki na cele militarne. W gronie państw Inicjatywy
Trójmorza daje się zauważyć wyraźna różnica w nakładach na cele wojskowe liczonych odsetkiem
PKB między państwami wschodniej anki NATO i pozostałymi. W pierwszej grupie znajdują się
w kolejności według nakładów liczonych odsetkiem PKB: Bułgaria, Estonia, Rumunia, Litwa, Łotwa,
Polska (wszystkie powyżej 2% PKB). Pozostałe państwa wydają mniej niż 2% swojego PKB na cele
wojskowe (Węgry 1,22%, owacja – 1,76%), najmniej Austria zaledwie 0,73% (która nie jest
członkiem NATO). Warto odnotować, że zdecydowany wzrost wydatków w okresie 2000-2019 miał
miejsce w przypadku: Bułgarii, Estonii, Litwy, Łotwy, zaś wyraźny spadek w przypadku: Rumunii,
Chorwacji, Republiki Czeskiej oraz Węgier. Pod względem wydatków na cele wojskowe liczonych
w mld dolarów w gronie państw Trójmorza wyraźnie dominuje w 2021 roku Polska (13,4 mld),
następnie Rumunia (5,8 mld), Republika Czeska (4 mld) i Węgry (2,9 mld) [Pacuła 2015 : 11-27].
Geopolityka Trójmorza
37
Tabela 10. Wydatki na cele militarne państw Inicjatywy Trójmorza (% PKB) w 2000 i 2019 r.
Źródło: opracowanie własne na postawie: World Bank: hps://data.worldbank.org/ [dostęp: 27.12.2021].
Radosław Zenderowski
38
Rysunek 12. Szacunkowe wydatki na cele wojskowe w 2021 roku państw NATO (w mld USD oraz w % PKB)
Źródło: hps://www.stasta.com/chart/14636/defense-expenditures-of-nato-countries/ [dostęp: 27.12.2021].
Geopolityka Trójmorza
39
3.
Państwa Inicjatywy Trójmorza i ich interesy
Inicjatywa Trójmorza jest zauważa Piotr Bajda projektem autorskim, zaproponowanym przez
przywódców reprezentujących region, projektem autonomicznym, którego treść i format nie był
narzucony czy sugerowany przez zewnętrznych aktorów. (…) Inicjatywa Trójmorza jest odpowiedzią
na diagnozę wspólnych słabości państw regionu, narzucanego im peryferyjnego statusu w ramach
Unii Europejskiej, preferowanego modelu biernej europeizacji według schematu top-down, ciągłe-
go traktowania regionu jako Nowej Europy”. Jednym z elementów dostrzeżonych i zdeniowanych
przez przywódców państw środkowoeuropejskich (z wyjątkiem Austrii) było niebezpieczeństwo
pułapki średniego rozwoju, pozostania gospodarką podporządkowaną i pomocniczą wobec więk-
szych rynków[Bajda 2020 : 4-5].
Inicjatywa Trójmorza, w opinii P. Bajdy, stwarza ostatnią szansę na zbudowanie bardziej autono-
micznego modelu rozwoju państw regionu środkowoeuropejskiego. Porażka projektu ponownie
zepchnie region do kategorii Europy Wschodniej, gorszej, albo wymagającej paternalistycznej
opieki, specjalnej troski, narzucania odgórnego procesów transformacyjnych i europeizacyjnych,
lub ześlizgującej się w stronę strefy zdestabilizowanej, częściowo zanarchizowanej z uwagi na brak
zewnętrznego aktora władnego realizować na tym terenie swoje ambicje hegemoniczne. Ten drugi
scenariusz – porażka Inicjatywy Trójmorza jest optymalny dla większości stolic zachodnich
i instytucji europejskich, gdyż nie będzie wymagał podjęcia wysiłku zmiany sposobu działania
na wschód od Niemiec, ani konieczności dzielenia się presżem, a przede wszystkim wpływami
na arenie europejskiej[Bajda 2020 : 35].
Radosław Zenderowski
40
A. Wspólnota losu – wspólnota interesów?
Na starcie państwa członkowskie uznały, że w ogóle istnieje coś takiego jak region Trójmorza,
ze swoimi przewagami i decytami, odróżniający się zarówno od strefy postradzieckiej, części
Bałkanów, jak i od państw starejUnii. Uznano także, że kategoria bycia pomiędzy”, która od kil-
kuset lat kojarzona jest na ogół ze strefą zgniotui polem rywalizacji mocarstw, w określonych
warunkach geopolitycznych może ujawnić swoje zalety i stwarzać różnego rodzaju przewagi konku-
rencyjne. Powstaniu Inicjatywy Trójmorza przyświecało przekonanie potwierdzone licznymi analiza-
mi i doświadczeniami ostatnich ponad dwóch dekad wyniesionymi ze współpracy międzynarodowej
państw regionu, że istnieje pewna niemała pula wspólnych interesów państw określanych mianem
nowejUnii, które mogą być realizowane wspólnie na forum Unii Europejskiej bez intencji dziele-
nia tej wspólnoty politycznej na dwie części, przeciwnie – z intencją szybszego zintegrowania
gospodarczego, zwłaszcza infrastrukturalnego noweji starejUnii. Konrad Pawłowski i Jakub
Jakóbowski zauważają, iż zacieśnienie współpracy między państwami regionu wydaje się nieo-
dzowne, jeśli chcą one czerpać korzyści ekonomiczne z położenia geogracznego, a jednocześnie
mieć na tyle silne gospodarki, aby zabezpieczyć się przed wyzwaniami geopolityczny-
mi[Pawłowski, Jakubowski 2020 : 26].
Należy odnotować, że żadne państwo, które przystąpiło do UE w 2004, 2007 lub 2013 roku
(nie licząc Malty i Cypru, które pod wieloma względami odróżniają się od naznaczonych dziedzic-
twem komunizmu państw kontynentalnych) nie odmówiło udziału w Inicjatywie. Owszem, państwa
w wielu przypadkach istotnie różnią się od siebie jeśli chodzi o skalę zaangażowania i wolę pogłę-
biania kooperacji, niemniej wspólnie udało się stworzyć nowy format współpracy, który w pewnym
sensie ma w założeniu korzystając z doświadczeń pozyskanych w ramach Grupy Wyszehradzkiej,
jeszcze bardziej zacieśnić więzi gospodarcze szerszej wspólnoty, jaką ma być Trójmorze.
Jakkolwiek państwa członkowskie różnią się zasadniczo od siebie wielkością terytorium, ludności,
gospodarki itp. przyjęto zasadę, że współpraca odbywa się na zasadach partnerskich z poszanowa-
niem odrębności i suwerenności poszczególnych krajów. Od samego początku część polityków
i komentatorów niezbyt życzliwych Inicjatywie Trójmorza rozpowszechnia tezę, że Polska powraca
do przedwojennej koncepcji Międzymorza. Bardzo często nawet niektórzy komentatorzy publicznie
używali nazwy Międzymorzezamiast Trójmorza”. Tym samym sugerowano, że Warszawa zamie-
rza instrumentalnie potraktować Inicjatywę Trójmorza do realizacji własnych celów geopolitycz-
nych, m.in. monopolizacji relacji z USA i występowania w imieniu całego regionu. Ci sami komenta-
torzy, co znamienne niemal zawsze podkreślali istnienie tradycyjnie złych relacji polsko-
rosyjskich, co w założeniu miało odstraszać te państwa, które starają się układać w miarę poprawne
relacje z Moskwą lub więcej – liczą na jakieś przywileje wynikające z nieprowadzenia antagonistycz-
nej polityki wobec Federacji Rosyjskiej.
Zanim wskażemy na wspólne interesy z jednej strony, z drugiej na istnienie pewnych rozbieżności,
warto zwrócić uwagę na pewien rezerwuar podobnych doświadczeń, by nie rzec wspólnego losu
jedenastu członków Inicjatywy (Austria w omawianym względzie wyraźnie nie przystaje do tego
modelu, jednak dla porównania została umieszczona w poniższym zestawieniu).
Geopolityka Trójmorza
41
Po pierwsze, wspomniana jedenastka z różną intensywnością doświadczyła w swojej historii poważ-
nego zagrożenia nie tylko bytu państwowego, ale i narodowego.
Utrata odrębnej państwowości (suwerenności politycznej) nastąpiła: w przypadku Polski w 1795
roku, Czech – 1620 roku, Węgier – 1541, Bułgarii 1398, Litwy – 1569/1795.2 Oznacza to, że naj-
dłużej własnej państwowości pozbawieni byli Bułgarzy – 510 lat, Litwini – 349 (lub 123 lata),
Węgrzy 326 (Austro-Węgry) lub 377 (Węgry) lat, Czesi przez 298 lat.3 Polacy nie posiadali własnego
państwa jedynie przez 123 lata, a jeśli liczyć Księstwo Warszawskie i Królestwo Polskie jako formy
politycznej autonomii, to jeszcze krócej. Najdłuższe tradycje państwowe w Europie Środkowo-
Wschodniej ma zatem Polska (X/XI – XVIII w.), pozostająca w unii personalnej (1385) i realnej
(1569) z Litwą (Wielkim Księstwem Litewskim), następnie Czechy (X/XI – XVI/XVII w.), Węgry (X/XI
XVI w.). Państwo bułgarskie powstało w VII wieku, zaś status królestwa uzyskało dopiero w X wieku.
W średniowieczu istniały dwa państwa bułgarskie: pierwsze w latach 681-1018, drugie w latach
1185-1398. Wczesnośredniowieczne Księstwo Chorwacji zostało założone w podobnym okresie,
co Księstwo Serbii (VII wiek), status suwerennego królestwa Chorwacja posiadała jednak niespełna
jeden wiek (910-1102). Natomiast tradycje państwowe Rumunii sięgają XIV wieku, kiedy to ukształ-
towały się niezależne Hospodarstwo Mołdawskie i Hospodarstwo Wołoskie.
Tabela 11. Tradycje państwowe narodów Trójmorza
Źródło: opracowanie własne.
___________________________________________________________________________________
2 Unia Lubelska z 1569 roku powołała do życia Rzeczpospolitą Obojga Narodów, która była zjednoczeniem Królestwa Polskiego
i Wielkiego Księstwa Litewskiego w jedno, wspólne państwo. Zatem za datę upadku Litwy tak naprawdę należałoby uznać III rozbiór
z 1795 roku.
3 Jeśli uznać Czechosłowację za państwo, w którym naród czeski posiadał podmiotowość polityczną.
Radosław Zenderowski
42
(1) Anschluss aneksja terytorium państwowego Federalnego Państwa Austriackiego przez III Rzeszę, doko-
nana 12 marca 1938 z pogwałceniem traktatu wersalskiego (1919).
(2) Austriacki traktat państwowy umowa międzynarodowa podpisana 15 maja 1955 roku przez Austrię,
Związek Radziecki, Wielką Brytanię, Francję i Stany Zjednoczone. Likwidował on Anschluss Austrii z 1938
roku, kończył także okupację kraju przez cztery mocarstwa, która trwała od 1945 roku. W myśl postano-
wień traktatu Austria m.in. odzyskała suwerenność państwową i granice z 1938 roku.
(3) Bułgaria powstała w 681 roku, założona przez Asparucha. Powstało potężne państwo ze stolicą w Pli-
sce (od 895 r. w Presławiu) trwało w do 1018 r., gdy zostało podbite przez Bizancjum. Suwerenność
Bułgaria odzyskała w 1185 roku, by ją ponownie utracić w 1398 roku, tym razem na rzecz Turków
osmańskich.
(4) Bułgaria była księstwem od 1878 roku, jednak pełną niepodległość uzyskała dopiero w 1908 r. W 1878
roku na Kongresie Berlińskim powołano dwa zależne od Turcji państwa bułgarskie – Księstwo Bułgarii
i Rumelię Wschodnią. Bułgaria opanowała Rumelię już w 1885 roku, ocjalnie zostało to uznane wraz z
niepodległością Bułgarii w 1908 roku.
(5) Królestwo Chorwacji stało się integralną częścią Korony św. Stefana (Królestwa Węgier).
(6) Chorwacja posiadała autonomię polityczną w granicach Węgier (1868-1918), ściślej: Austro-Węgier.
(7) Od października do grudnia 1918 roku istniało na gruzach Austro-Węgier państwo Słoweńców, Chorwa-
tów i Serbów, które ostatecznie wraz z Serbią oraz Czarnogórą weszło w skład Królestwa SHS, od 1929 r.
Jugosławii.
(8) W latach 1941-1945 istniało zależne od III Rzeszy tzw. Niezależne Państwo Chorwackie. W skład nowego
państwa, oprócz większości współczesnej Chorwacji, weszły Bośnia i Hercegowina oraz Srem. Najdalej
na wschód wysuniętą częścią państwa był Zemun, jedna z dzielnic Belgradu.
(9) Włączenie w skład ZSRR na statusie republiki związkowej.
(10) Po utracie przez Rzeczpospolitą niepodległości w wyniku zaborów, a następnie upadku kadłubowego,
zależnego politycznie i wojskowo od Francji, Księstwa Warszawskiego (1807-1815), na mocy postano-
wień Kongresu Wiedeńskiego utworzono Królestwo Polskie związane unią z Imperium Rosyjskim. Jego
autonomia była stopniowo redukowana, a po powstaniu styczniowym zlikwidowana. Formalnie Króle-
stwo Polskie istniało jednak do 1918 roku do 1916 roku jako część Imperium Rosyjskiego, a następnie
w latach 1916-1918 jako protektorat Niemiec i Austro-Węgier (pomimo pewnego zakresu autonomii,
Królestwo było ziemiami okupowanymi).
(11) W 1515 roku Jagiellonowie zawarli układ wiedeński z Habsburgami, dotyczący dziedziczenia tronu cze-
skiego przez austriackich władców w przypadku wygaśnięcia czeskiej linii Jagiellonów. W 1516 roku na
tronie zasiadł syn zmarłego Władysława II, Ludwik Jagiellończyk, który zginął bezpotomnie w 1526 roku.
Od tego czasu na tronie czeskim zasiadali nieprzerwanie katoliccy Habsburgowie, choć formalnie nie
posiadali prawa do dziedziczenia tronu, gdyż każdy kandydat na króla musiał być najpierw zatwierdzany
przez zgromadzenie stanów czeskich. Sytuacja ta uległa zmianie po przegranej przez Czechów bitwie na
Białej Górze (1620), która rozegrała się między siłami czeskich protestantów a wojskami koalicyjnymi
katolickich Habsburgów.
(12) W latach 1918-1939 Czechy (Czechy właściwe, Morawy, fragment Śląska) były częścią Republiki Czecho-
słowackiej, w której narodem państwowym zgodnie z ówczesną konstytucją byli Czechosłowacy. W opi-
nii dużej części Czechów Czechosłowacja stanowiła de facto narodowe państwo czeskie. W 1969 roku
Czechosłowację przekształcono w federację, w wyniku czego z ziem Czech, Morawy i Czeskiego Śląska
stworzono Czeską Republikę Socjalistyczną.
(13) W wyniku podziału Czechosłowacji z dniem 1.1.1993 powstała Republika Czeska jako nowy podmiot pra-
wa międzynarodowego.
Geopolityka Trójmorza
43
(14) Hospodarstwa Wołoskie i Mołdawskie od czasów średniowiecza były ziemiami lennymi Wę-
gier, Polski, a ostatecznie Turcji. Przy czym wybitniejsi hospodarowie (jak np. Stefan Wielki czy
Wład Palownik) pozostawali faktycznie niezależnymi władcami. Istotne jest to, że Hospodar-
stwa, mimo że były państwami zależnymi, to nieprzerwanie stanowiły ograniczoną formę pań-
stwowości rumuńskiej. W 1856 roku traktat paryski, zachowując formalne zwierzchnictwo Tur-
cji, objął Hospodarstwa protektoratem mocarstw. W 1859 roku Hospodarstwa zostały złączo-
ne unią personalną Zjednoczone Księstwa Mołdawii i Wołoszczyzny, a w 1861 realną Zjed-
noczone Księstwa Rumunii. Rumunia ewoluowała od związku dwóch państw w państwo uni-
tarne. Formalną niepodległość Rumunia uzyskała w 1878 roku. W 1881 roku stała się króle-
stwem.
(15) W latach 1918-1939 Słowacja była częścią Republiki Czechosłowackiej, w której narodem pań-
stwowym byli Czechosłowacy. W latach 1939-1945 Słowacja była formalnie suwerennym pań-
stwem (Państwo Słowackie), jednakże politycznie i militarnie była uzależniona od III Rzeszy. W
1969 roku Czechosłowację przekształcono w federację, w wyniku czego z ziem słowackich
stworzono Słowacką Republikę Socjalistyczną.
(16) W wyniku podziału Czechosłowacji z dniem 1.1.1993 powstała Republika Słowacka jako nowy
podmiot prawa międzynarodowego.
(17) Potęga Węgier załamała się po 1526 w wyniku klęski w bitwie z Imperium Osmańskim pod Mo-
haczem. Po wojnie domowej pomiędzy pretendującym do tronu Ferdynandem Habsburgiem a
Janem Zapolyą wybranym przez szlachtę węgierską królem Węgier, cały teren dzisiejszych
Węgier został opanowany przez Turcję. Część terytorium dotychczasowego królestwa dostała
się dynasi Habsburgów jako dziedzina rodowa w konsekwencji postanowień układu wiedeń-
skiego (1515) zawartego pomiędzy Jagiellonami i Habsburgami. Z części utworzono Księstwo
Siedmiogrodu, którego pierwszym władcą był Jan Zygmunt Zapolya, wnuk Zygmunta Starego,
częścią centralną z Budą zarządzał bezpośrednio (jako prowincją turecką) sułtan Sulejman
Wspaniały. Postanowienia te zostały zawarte w traktacie pokojowym z 1541 r. między Impe-
rium Osmańskim a Imperium Habsburgów.
(18) Węgry były narodem państwowym (w ramach Austro-Węgier) od 1867 roku.
Radosław Zenderowski
44
Rysunek 13. Tradycje państwowe narodów Trójmorza
Źródło: opracowanie własne.
Geopolityka Trójmorza
45
Niezależnie od zmieniających się jak w kalejdoskopie granic politycznych na obszarze Trójmorza,
upadania i powstawania państw, w niejako kod genetyczny narodów tej części Europy wpisane jest
poczucie permanentnego zagrożenia bytu narodowego. Zatem nie chodzi już tylko o utratę praw
politycznych do samodecydowania o sobie, ale o zanik substancji narodowej. Pierwszym, wspo-
mnianym już wcześniej wstrząsem, swoistym Armagedonembyły XIII-wieczne najazdy mongol-
skie, które przyczyniły się do wyludnienia olbrzymich połaci ziemi Trójmorza. Drugim była ekspansja
turecka i jakkolwiek Turcy nie wyrzynali całych miast i wiosek jak Mongołowie, to narzucali prawa,
które w długiej perspektywie czasowej oznaczały albo asymilację do islamskiej kultury, albo
konieczność ucieczki ze swojej ojczyzny. Ci, którzy pozostawali nie decydując się na konwersje
na islam, obarczani byli bardzo wysokimi podatkami. Trzecim wstrząsem, który odegrał ważną rolę
w historii politycznej całej Europy była wojna trzydziestoletnia (1618-1648), toczona głównie na
obszarze Międzymorza. Zważywszy na strony zaangażowane w działania zbrojne, była to typowa
wojna domowa Europy Środkowej. Czwarty wstrząs związany był z niemiecką (hitlerowską) i so-
wiecką (rosyjską) okupacją Międzymorza w okresie II wojny światowej. Dramatyczny los Żydów ska-
zanych na zagładę en masse, uświadomił narodom Europy Środkowej kruchość ich istnienia, gdyż
hitlerowcy nie ukrywali, że Żydzi są pierwsi w kolejce po śmierć, która miała utorować drogę ideolo-
gii Lebensraumu. Z drugiej strony doświadczenie sowieckich zsyłek na Syberię, eksterminacji elit
politycznych i kulturalnych, narzucanie opresyjnego ustroju politycznego służyć miało zniszczeniu
tkanki narodoweji wytworzeniu homo soviecusa awangardowego człowieka nowych czasów.
K. Pawłowski i J. Jakóbowski słusznie konstatują, że Geograa, a także wynikające z tego konse-
kwencje geopolityczne mogą się stać elementem spajającym państwa Trójmorza. Ich peryferyjne
położenie w stosunku do Europy Zachodniej, a także bliskie sąsiedztwo z Rosją uwrażliwiają więk-
szość tych państw na kwese związane z bezpieczeństwem. Być może jest to jedna z głównych
przyczyn, dlaczego dominująca część państw Europy Środkowej charakteryzuje się silnym przywią-
zaniem do relacji transatlantyckich[Pawłowski, Jakubowski 2020 : 27].
Drugim ważnym elementem łączącym narody Trójmorza jest doświadczenie dwóch reżimów totali-
tarnych, w podobny zaś sposób zwłaszcza komunistycznego. Okres ponad 40 lat zamknięcia w tzw.
obozie państw socjalistycznych, z narzuconymi odgórnie planami rozwoju i kooperacji pomiędzy
bratnimi narodami”, wytworzył coś co można byłoby nazwać wspólnotą losu. I nie chodzi w tym
przypadku wyłącznie o doświadczenie uciemiężenia przez Wielkiego Brata, ale o ogół stosunków
społecznych, politycznych, gospodarczych, które jakkolwiek odgórnie narzucone służyły wykształce-
niu podobnych wzorów myślenia i zachowań. Jakkolwiek stosunek do komunistycznej przeszłości
w poszczególnych państwach i grupach wiekowych w państwach Trójmorza jest bardzo różny,
to dominuje jednak przekonanie, że była to epoka w globalnym rozrachunku zmarnowana jeśli
wziąć pod uwagę powiększający się wówczas dystans do państw Europy Zachodniej, które obrały
zupełnie inną ścieżkę rozwojową. Imperatyw dogonienia Europyod przełomu 1989 roku był
niezwykle silny w poszczególnych państwach Trójmorza, mogliśmy wręcz obserwować swoiste
wyścigi o to, komu pierwszemu uda się doszlusować do Unii Europejskiej (co było szczególnie
widoczne np. w ramach Grupy Wyszehradzkiej, gdy za rządów V. Klausa Republika Czeska uznała,
Radosław Zenderowski
46
że w pojedynkę szybciej dołączy do Europy Zachodniej). Z drugiej strony wskazać należy na podpi-
saną w 1991 roku Deklarację o współpracy Rzeczypospolitej Polskiej, Czeskiej i Słowackiej Republiki
Federacyjnej oraz Republiki Węgierskiej w dążeniu do integracji europejskiej (szerzej: Grodzki 2016).
Przechodząc do wątku wspólnych interesów: podobnie jak miało to miejsce przy zakładaniu wspól-
not europejskich w latach 50. XX wieku, gdy osią integracji uczyniono współpracę w zakresie
wspierania rozwoju gospodarczego, zwiększania zatrudnienia i wzrostu standardów życiowych
w państwach członkowskich poprzez tworzenie i regulowanie wspólnego rynku: węgla, stali
i żelaza, tak w połowie drugiej dekady XXI wieku uznano, że osią współpracy dwunastu państw
Trójmorza powinny być: energetyka, infrastruktura transportowa i cyfryzacja. Przyjęto słuszne
założenie, że wszystkie państwa Trójmorza w mniejszym lub większym stopniu mają swój interes
w rozwijaniu bilateralnej i mullateralnej współpracy w tych obszarach występując pod egidą
Inicjatywy Trójmorza jako koordynatora tychże działań. Przekonaniu o korzyściach wynikających
z kooperacji w obszarze energetyki, transportu i cyfryzacji od 2015 roku towarzyszy zasadniczo
jednolite stanowisko państw Trójmorza w odniesieniu do polityki migracyjnej. Wyraża się ono
w niezgodzie na niekontrolowaną imigrację do Unii Europejskiej i postulatach wzmocnienia granic
zewnętrznych. W tej formie imigracji do UE państwa Trójmorza widzą potencjalne zagrożenie
bezpieczeństwa obywateli Wspólnoty. Znajduje to swój wyraz w ocjalnych stanowiskach poszcze-
gólnych państw Trójmorza adresowanych zarówno do Komisji Europejskiej jak i do rządu w Berlinie.
Głównym miernikiem determinacji państw Trójmorza do intensykacji współpracy w tym formacie
są z jednej strony projekty zgłoszone Funduszu Inwestycyjnego Inicjatywy Trójmorza, z drugiej
gotowość i wysokość deklarowanego udziału (wpłaty) w Funduszu.
Geopolityka Trójmorza
47
Tabela 12. Udział państw TSI w inicjowaniu i realizacji wielostronnych projektów rozwojowych w regionie Europy Środkowej
Źródło: opracowanie własne na podstawie: hps://projects.3seas.eu [dostęp: 12.12.2021].
W dziedzinie transportu kluczową inwestycją jest budowa drogi szybkiego ruchu Via Carpaa,
przebiegającej przez terytorium Litwy, Polski, Słowacji, Węgier, Rumunii, Bułgarii i Grecji i łączącej
docelowo litewską Kłajpedę z greckim portem w Salonikach. Projekt, który ma szansę być w przy-
szłości jednym z głównych europejskich szlaków transportowych, zgłoszony został wspólnie przez
Węgry, Polskę i Rumunię. Równie ważny jest projekt modernizacji i rozbudowy połączenia kolejo-
wego Gdańsk – Konstanca prowadzącego z Polski przez Rep. Czeską, Słowację, Węgry do Rumunii
(3.663 km). W sektorze energetycznym priorytetem jest korytarz gazowy Północ-Południe”, który
łączy terminal LNG w Świnoujściu z terminalem Adria LNG w Chorwacji. Inwestycja ta jest o tyle
ważna, że priorytetem dla regionu Trójmorza jest dywersyfikacja źródeł dostaw gazu i integracja
Radosław Zenderowski
48
infrastruktury gazowej. Wreszcie dla sektora nowych technologii projektem agowym jest Cyfrowa
autostrada Trójmorzaczyli przedsięwzięcie zakładające budowę transgranicznej infrastruktury cy-
frowej pozwalającej na bezpieczne przesyłania danych z północy na południe regionu z wykorzysta-
niem światłowodów i technologii 5G. Zakłada ono udział wszystkich krajów inicjatywy
[Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju, Inicjatywa Trójmorza – przechodzimy do działania, hps://
www.gov.pl/web/archiwum-inwestycje-rozwoj/inicjatywa-trojmorza--przechodzimy-do-dzialania]4
Rysunek 14. Rail-2-Sea i Via Carpaa
Źródło: J. Pieńkowski na podstawie: hps://poranny.pl/via-carpaa-to-priorytet-unijne-pieniadze-na-budowe-
miedzynarodowej-trasy-coraz-blizej/ar/c1-14063867 [dostęp: 5.01.2022]; Ministry of Transport of Romania, The Railway
and digital Corridor Curci – Arad – Timisoara – Caransebeș – Craiova – railway Ring of Bucharest – Constanta Port, 6
czerwca 2019, hps://irp-cdn.mulscreensite.com/1805a6e8/les/uploaded/rail2sea%20Ro%20presentaon%20ppt%
20v6.pdf [dostęp: 20.12.2021].
________________________________________
Geopolityka Trójmorza
49
Tabela 13. Wpłaty do Funduszu Inwestycyjnego Trójmorza
Źródło: Opracowanie własne.
Położenie geopolityczne Trójmorza, które związane jest z graniczeniem z masami lądowymi Euroazji
wpływa również na kwesę polityki bezpieczeństwa całego regionu. Stanowi ono istotny bufor bez-
pieczeństwa między Wschodem a Zachodem. W szczególności należy tutaj wymienić przede
wszystkim znaczenie w polityce bezpieczeństwa całego regionu takich krajów jak: Polska oraz Ru-
munia. Oba te kraje w swoim niedalekim sąsiedztwie mają Rosję, która dąży do odtworzenia swoje-
go upadłego w 1917 oraz 1991 r. imperium. Proces integracji z Zachodem w dziedzinie
bezpieczeństwa miał stanowić istotny element zwiększający stabilność i bezpieczeństwo całego
regionu. Podnosił również status tych państw, które do 1989 r. znajdowały się po wschodniej
stronie Żelaznej Kurtyny. Rumunia wysunięta od Południa w stronę wielkie stepu ukraińskiego jest
bezpośrednio narażona na imperialne działania Moskwy w regionie Morza Czarnego. Tym bardziej,
że w jej bliskim otoczeniu położone jest Naddniestrze oraz Krym stanowiące geostrategiczne wysu-
nięte rosyjskie przyczółki południowo-zachodnie. Z podobną sytuacją mierzy się nieprzerwanie
od kilku już wieków Polska, która aktualnie graniczy bezpośrednio z Rosją od północy. Jednakże
pomostowe położenie na Nizinie Środkowoeuropejskiej dla Moskwy ma istotne znaczenie, gdyż jest
to najkrótsza droga w kierunku wybrzeży Oceanu Atlantyckiego. Z powodu zagrożenia ze strony
Rosji Polska oraz także Rumunia podjęły działania, których celem było zwiększenie poziomu obron-
ności wschodniej anki Sojuszu Północnoatlantyckiego oraz intensykacja współpracy militarnej,
która legła u podstaw powołania do życia tzw. Dziewiątki Bukareszteńskiej, w skład której wchodzi
większość państw Trójmorza poza Austrią, Chorwacją oraz Słowenią. Jej podstawowym celem
jest militarne wzmocnienie wschodniej anki NATO oraz zwiększenie poziomu bezpieczeństwa
państw bezpośrednio wysuniętych na Wschód tj. państw bałtyckich, Polski oraz Rumunii. Polityka
Radosław Zenderowski
50
bezpieczeństwa była niewątpliwie czynnikiem, który doprowadził do powstania inicjatywy Trójmo-
rza. Tym bardziej, że współczesnym elementem polityki bezpieczeństwa jest również energetyka.
Jest ona ściśle powiązania z polityką militarną, gdyż poza wykorzystuje nośniki energetyczne
do realizacji imperialnej polityki tj. rozszerzenia wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej.
B. Rozbieżne wektory i interesy
Położenie geopolitycznełnocnej oraz południowej części Trójmorza determinuje występowanie
rozbieżnych interesów. W szczególności należy wskazać takie sektory jak: energetyka, logistyka
(konkurencyjność projektów infrastrukturalnych) oraz polityka regionalna w odniesieniu do
zewnętrznych podmiotów stosunków międzynarodowych. Zwłaszcza w odniesieniu do Rosji,
Chin, Stanów Zjednoczonych i Niemiec.
Między państwami Trójmorza nie ma wspólnego stanowiska wobec agresywnej polityki Moskwy.
Zarówno Austria, jak i Węgry ściśle współpracują z Rosją w sferze polityki energetycznej. Widoczne
różnice skutkują tym, iż wobec niemiecko-rosyjskim planów budowy Nord Stream II nie było wspól-
nego stanowiska państw należących do Inicjatywy. Co więcej, jednocześnie niektóre z tych państw
bezpośrednio współpracują z Moskwą w innych projektach energetycznych takich jak: Turk Stream
(Bułgaria i Węgry) oraz Nord Stream I oraz II (Austria). Dywersykacja nośników energetycznych
jest wpisana w cele polityki Polski, państw bałtyckich, a także Rumunii, Słowacji, Słowenii oraz
Chorwacji, a od niedawna także Republiki Czeskiej. W nią mają się wpisywać takie projekty jak:
budowa gazociągu Balc Pipe, budowa połączenia gazowego Świnoujście-Krk poprzez budowę
interkonektora gazowego, który ma przebiegać przez terytorium Republiki Czeskiej, budowa gazo-
ciągu Polska-Litwa (projekt GIPL). Wszystkie te projekty zgłosiła Polska. Słowacja natomiast zgłosiła
budowę nowego gazociągu przesyłowego, łączącego istniejący punkt połączenia międzysystemo-
wego Veľké Kapušany na granicy Słowacja-Ukraina również z rurociągiem tranzytowym Ukraina/
Węgry – Rumunia – Bułgaria oraz udział we wspomnianym projekcie Balc Pipe [Wojtaszak 2020].
Należy zwrócić uwagę, inicjatywa Trójmorza jest negatywnie oceniana przez Węgry, które reali-
zują konkurencyjną wobec Polski inicjatywę stworzenia hubu komunikacyjnego w Dolinie Dunaju.
Budapeszt w przeciwieństwie do państw północnej części Trójmorza nie postrzega Rosję jako struk-
turalne zagrożenie dla istnienia obecnego środkowo-europejskiego (transatlantyckiego) systemu
bezpieczeństwa, na którym zbudowany został postzimnowojenny ład w Europie Środkowej. Węgry
postrzegają Rosję jako strategicznego partnera przede wszystkim w kontekście realizowanej polity-
ki energetycznej. Należy tutaj wskazać, że Węgry jednocześnie popierały inicjatywę budowy gazo-
ciągu South Stream, który docelowo ma zostać położony na dnie Morza Czarnego i przyłączony
do Bułgarii oraz dalej w kierunku Serbii oraz Węgier na Północy. Druga odnoga South Stream miała-
by docelowo zostać poprowadzona w kierunku Włoch. Bułgaria oraz Grecja z punktu widzenia
Moskwy miałaby zostać hubem geoenergetycznym dla tego projektu. Węgry odgrywają również
istotną rolę w tym projekcie, gdyż dalej na Północny-Zachód miałaby zostać zbudowana nitka tego
gazociągu łącząca Węgry z Austrią, a także Słowenią. Ponadto, Budapeszt wspólnie z Moskwą reali-
zuje budowę elektrowni atomowej w Paks, która ma zaspokoić 40% wytwarzanej energii w tym kraju.
Geopolityka Trójmorza
51
W opinii ekspertów docelowa lokalizacja elektrowni atomowej zagraża bezpieczeństwu całego
regionu z przyczyn geologicznych. Jednakże wspólne przedsięwzięcie węgiersko-rosyjskie pokazuje
bardzo wyraźnie kierunek polityki energetycznej rządu Wiktora Orbana. Co więcej, należy również
wskazać daleko idące różnice w kontekście postrzegania Rosji jako zagrożenia. Budapeszt położony
w głębi Doliny Dunaju de facto za pasmem Karpat nie postrzega Moskwy jako zagrożenie geopoli-
tyczne. Przeciwnie, Wiktor Orban postrzega Moskwę jako gwarant niezależnościenergetycznej.
Kolejnym elementem stanowiącym daleko idące różnice w ramach Trójmorza to kwesa postrzega-
nia roli Chin w regionie. Budapeszt ewidentnie chce wykorzystać własne położenie geograczne, ale
przede wszystkim inicjatywę przewodniczącego ChRL Xi Jinpinga do stworzenia alternatywnego
połączenia między Chinami a Europą Zachodnią. W tym celu podjęto działania na rzecz budowy
intermodalnego terminala kolejowo-kontenerowego w Fényeslitke (pn. East-West Gate) obsługu-
jącego ruch pociągów z Chin. Nowy terminal ma zostać docelowo otworzony w 2022 r. i odciążyć
terminale w Małaszewiczach oraz Sławkowie w Polsce. Docelowe zdolności przeładunkowe termi-
nalu mają wynieść nawet 1 mln TEU rocznie, co de facto będzie klasykować sam terminal jako
jeden z największych w Europie. Co więcej, terminal East-West Gatepowstaje w oparciu o najno-
wocześniejsze chińskie technologie cyfrowe, w tym 5G rmy Hauwei znajdującej się na amerykań-
skiej czarnej liście”.
Koncepcje stworzenia na Węgrzech hubu komunikacyjnego wykorzystującego jednocześnie sworz-
niowe położenie Doliny Dunaju należy postrzegać jako niewątpliwie konkurencyjną wobec polskich
planów stworzenia hubu komunikacyjnego nad Wisłą. Transatlantycka wizja rozwoju Inicjatywy
Trójmorza również stoi w sprzeczności w planami węgierskimi, gdyż docelowo Inicjatywa Trójmorza
z perspektywy Stanów Zjednoczonych miałoby odgrywać rolę blokowania chińskich wpływów
w Europie Środkowej. Budapeszt podobnie jak Austria, Słowacja oraz Słowenia nie postrzega
również Moskwy jako egzystencjalnego zagrożenia w przeciwieństwie do państw położonych
w północnej części inicjatywy. Powyższe dwa czynniki stanowią istotne rozbieżności postrzeganiu
zewnętrznych zagrożeń. Węgry nie traktują obecności Stanów Zjednoczonych jako strategicznego
partnera. W przeciwieństwie do Polski od samego początku postrzegającej USA jako państwo,
w którego interesie jest wzmocnienie potencjału i pozycji geopolitycznej regionu Trójmorza położo-
nego między zdominowaną przez Niemcy Europą Zachodnią oraz Rosją i Chinami.
Rozbieżności występują więc w kontekście postrzegania roli Rosji, Chin oraz Stanów Zjednoczonych,
ale także Niemiec, które mają wsparcie w Rumunii ocjalnie promującej obecność i zwiększenie
roli niechętnego do 2018 r. Berlina. Trójmorze jest więc skomplikowaną mozaikąinteresów
i rozbieżnych wektorów zwłaszcza w sferze geoenergetycznej i politycznej. Występowanie tych
różnic i ich nasilenie wpływać będzie na kondycjęinicjatywy [Górka 2018 : 55-75].
Radosław Zenderowski
52
C. Determinanty integracji trójmorskiej
Rozwój współpracy w ramach Inicjatywy Trójmorza zależny jest od dobrej współpracy w kwadracie
Polska – Republika Czeska – Rumunia – Chorwacja. Rola Warszawy i Zagrzebia ma znaczenie kluczo-
we w związku z autorstwem inicjatywy. Wyjątkowo ważne okaże się też utrzymanie zainteresowa-
nia projektem i zaangażowanie Republiki Czeskiej, co będzie stymulowało Słowację (bez aktywności
jednego z tych dwóch państw Polska zostanie odcięta infrastrukturalnie na kierunku południowym),
a możliwe że także Austrię do większego zaangażowania się w projekt Trójmorza. Rumunia – drugie
co do wielkości państwo członek Inicjatywy – zwornik trzech europejskich regionów: wschodnio-
europejskiego, środkowoeuropejskiego i bałkańskiego, jest najbardziej otwartym państwem na róż-
ne formy współpracy, gdyż aktywnie poszukuje swojej roli na arenie międzynarodowej, a zaangażo-
wanie w 3SI pozwala Bukaresztowi skutecznie rekompensować sobie brak członkostwa w V4.
Jednocześnie silne zaangażowanie Bukaresztu będzie powodować aktywność Bułgarii i wpływać
na postawę Węgier [Bajda 2020 : 36]. Powodzenie współpracy we wspomnianym czworokącie
z pewnością będzie działać dopingująco zarówno na państwa bałtyckie, jak i na Bułgarię, Węgry
i Słowenią, niewykluczone także, że zachęci do bardziej aktywnego uczestnictwa stojącą nieco
z boku i przyglądającą się rozwojowi wydarzeń Austrię, która upatruje dla siebie szansę w byciu
łącznikiem pomiędzy dawną postkomunistyczną Europą a Zachodem, oczywiście bez wchodzenia
w tym obszarze w jakiś konikt z Berlinem [Tchakarova, Benko 2021 : 2].
Zdaniem Pawła Ukielskiego pomyślny rozwój współpracy w ramach formatu trójmorskiego zależeć
będzie od kilku czynników. Zaliczył on do nich: (a) Utrzymanie biznesowo-infrastrukturalnego
charakteru Inicjatywy. Trójmorze nie ma w założeniach stanowić ugrupowania o charakterze
politycznym czy geopolitycznym. Wszelkie próby przekształcenia go w bardziej politycznym kierun-
ku ponownie uruchomiłyby krytykę sugerującą, że jest to projekt skierowany przeciw Niemcom
i Rosji oraz w krótkim czasie mogłoby spowodować rezygnację z udziału w nim niektórych uczestni-
ków; (b) Utrzymanie wewnątrzunijnego charakteru Trójmorza. O ile poszczególne projekty realizo-
wane w ramach Inicjatywy mogą wykraczać poza ramy Dwunastki”, to formalne rozszerzenie
grona państw zaangażowanych w ugrupowanie mogłoby szybko stać się gwoździem do trumny
Trójmorza. Trudniej byłoby w takiej sytuacji bowiem powoływać się na zbieżność celów Inicjatywy
z kluczowymi strategiami unijnymi i bronić przed zarzutami geopolitycznego jej charakteru. Część
uczestników Trójmorza mogłaby wówczas uznać, że zaangażowanie w nie jest bezcelowe; (c) Sku-
teczne wbudowanie realizowanych projektów w instrumenty unijne. Czynnik ten jest ściśle powią-
zany z poprzednim, lecz nieco dalej idący w ten sposób nie tylko można pozyskać poważne środki
nansowe na projekty istotne z punktu widzenia regionu, ale także pozwoliłoby to na silniejsze
zakotwiczenie Inicjatywy, a co za tym idzie Europy Środkowej w Unii i zaangażowanie
UE w proces wyrównywania poziomów między poszczególnymi jej częściami; (d) Wolę polityczną
dla realizacji projektów infrastrukturalnych. Biorąc pod uwagę, że Inicjatywa Trójmorza nie ma
żadnych instrumentów instytucjonalnych oraz jest faktycznie czymś w rodzaju patronatuprezydentów
Geopolityka Trójmorza
53
nad kosztownymi projektami infrastrukturalnymi, czynnik, który zawsze odgrywa istotną rolę
we współpracy międzynarodowej, w tym przypadku jest jeszcze bardziej znaczący; (e) Rozwój
Forum Biznesowego. Zaangażowanie kapitału prywatnego, utworzenie miejsca ułatwiającego
kontakty biznesowe jest jednym z istotniejszych założeń Trójmorza, które może zapewnić mu
istnienie; (f) Widoczne korzyści infrastrukturalne i biznesowe dla wszystkich uczestników Inicjatywy.
Nic tak bowiem dobrze nie wpływa na skłonność do kontynuacji lub intensykacji współpracy,
jak świadomość wymiernych korzyści, które przynosi. Realizacja wspólnych projektów infrastruktu-
ralnych, ich oddanie do użytku i pozytywne efekty ich funkcjonowania będą zachętą do wyznacza-
nia kolejnych, być może także rozszerzania pól współpracy; (g) Rozbudowanie agendy związanej
z infrastrukturą cyfrową i cyberbezpieczeństwem. Jest to w założeniach jeden z trzech larów
Trójmorza, jednak dotychczas nie został poważniej wypełniony treścią; (h) Uwzględnienie projek-
tów z dziedziny żeglugi śródlądowej. Biorąc pod uwagę, że Trójmorze ma na celu rozwój infrastruk-
tury transportowej, zasadne wydaje się uwzględnienie również tej jej formy, dotychczas słabiej
rozwiniętej w regionie. Na przeszkodzie stać może odmienny stosunek poszczególnych państw
do projektów w tym zakresie, jednak wydaje się, że może być to przyszłościowy komponent
współpracy [Ukielski 2018 : 55-56]. Do listy czynników wzmacniających Trójmorze, można
za Michałem Dworskim dodać, że Inicjatywa Trójmorza musi przede wszystkim szerzej zakorzenić
się w ramach polityk zagranicznych jej członków. Musi zyskać kolejne impulsy związane z wiarygod-
nością i przewidywalnością, aby jej założenia komponowały się z kierunkami współpracy regionalnej
państw w niej uczestniczących. Ważne jest także, aby próbować konsekwentnie włączać do agend
innych formatów regionalnych w Europie Środkowej różne aspekty dotyczące chociażby implemen-
tacji określonych projektów priorytetowych Trojmorza[Dworski 2020 : 17].
Radosław Zenderowski
54
4.
Kluczowi gracze geopolityczni
wobec Inicjatywy Trójmorza
Przestrzeń geopolityczną rozpościerającą się między Morzem Bałtyckim, Morzem Czarnym i Adria-
tykiem należy widzieć w szerokiej perspektywie czasowej, gdyż tylko ona umożliwia zrozumienie
współczesnych procesów politycznych mających miejsce w Trójmorzu.
Na przełomie X i XI wieku w interesujący nas obszar wpisane były domeny polityczne: Księstwa
(następnie Królestwa) Polskiego, Księstwa (następnie Królestwa) Czeskiego, Królestwa Węgierskie-
go, Królestwa Chorwacji, Księstwa Kijowskiego, Cesarstwa Bizantyjskiego, rodzącej się państwowo-
ści serbskiej i niewielkiej terytorialnie, lecz niezwykle wpływowej i bogatej Republiki Weneckiej.
Był to też okres powstawania i umacniania się podziału Europy Środkowej na dwie części: zależne
od Rzymu lub od Konstantynopola. Henryk Samsonowicz pisze, że te państwa, które należały
do peryferii zachodniej, stały się wschodem zachodu’, obszarem, którego podobne ustroje poli-
tyczne i społeczne, podobne losy dziejowe i zbliżony rozwój kulturalny pozwalają zaliczyć do szer-
szej, ponadregionalnej jednostki historycznej[Samsonowicz 2000 : 43]. I co do zasady ustrzegły
się w późniejszym czasie czegoś, co stało się wielowiekowym doświadczeniem związanej
ze wschodnim chrześcijaństwem Europy – okupacji tureckiej lub mongolskiej (Złota Orda).
W XII i XIII wieku najpierw rozbiciu, a następnie podbojowi ze strony Złotej Ordy i Księstwa Litew-
skiego ulega Ruś Kijowska. Na mapie politycznej Międzymorza pojawia się Królestwo Serbii, zaś Car-
stwo Bułgarii zrzuca zależność od Bizancjum. Na początku XII wieku Królestwo Chorwacji wchodzi
w skład Królestwa Węgier. Najazdy mongolskie, jakie miały miejsce w pierwszej połowie XIII wieku,
które przyczyniły się do rozpadu Rusi Kijowskiej i pustoszące niemal cały obszar Międzymorza
(gwałtowna depopulacja, wskutek której nastąpi później masowy napływ osadników niemieckich;
upadek wielu miast), były pierwszym tak zmasowanym atakiem ze Wschodu od czasu zakończenia
tzw. wędrówek ludów.
Geopolityka Trójmorza
55
Międzymorze w wiekach XIV i do połowy wieku XV to przede wszystkim pojawienie się na północy
regionu Państwa Zakonu Krzyżackiego, imponujący wzrost terytorialny Wielkiego Księstwa Litew-
skiego pozostającego od 1386 roku w unii z Królestwem Polskim. W drugiej połowie XIV wieku
rozpoczyna się drugie potężne uderzenie ze Wschodu, tym razem w wykonaniu Turków osmań-
skich, którzy podbijając niemal cały obszar Bałkanów w ciągu trzech wieków posuwają się systema-
tycznie w głąb Europy Środkowej. Na marginesie warto zauważyć, że pod koniec XV wieku Turcy
osmańscy podbili prawie całą Czarnogórę, z wyjątkiem trudno dostępnych, wysokogórskich tere-
nów, gdzie powstało autonomiczne państewko pod władzą władyków, a później od XVII wieku
prawosławnych, dziedzicznych biskupów z rodu Petrowić-Niegosz. Dopiero bitwa pod Wiedniem
(1683) zapoczątkowuje trwający ponad dwa wieki odwrót. Pięć wieków tureckiej obecności
na znacznej części Międzymorza wytworzy w tej części regionu trwałe odrębności kulturowe i poli-
tyczno-ustrojowe od pozostałej części Międzymorza.
Pierwszą i dotychczas jedyną udaną pokojową próbą politycznej integracji geopolitycznego obszaru
Międzymorza było panowanie Jagiellonów na ziemiach Polski, Litwy, Czech, Węgier i Chorwacji
jakie miało miejsce na przełomie XV i XVI wieku. Poszczególni władcy z dynasi Jagiellonów nosili
wówczas tytuły: królów Polski, królów Czech, królów Węgier, królów Chorwacji, wielkich książąt
litewskich, książąt głogowskich, margrabiów Moraw. Marek J. Chodakiewicz zauważa,
że dynastyczne ambicje potężnych władców z rodu Jagiellonów, a później strategiczna wizja
dynamicznego króla Stefana Batorego (Báthory István) sięgały daleko poza tradycyjnie pojmowane
Międzymorze. Ze swych dwóch stolic – Krakowa i Wilna – Jagiellonowie dokonywali ekspansji
na północno-wschodnią, środkową i południowo-wschodnią Europę. Zasiedli na tronach w Pradze
i Budzie. Stanowili wyzwanie dla Habsburgów, prowokowali Oomanów, gromili moskiewskich
Rurykowiczów. Armie polsko-litewsko-ruskie operowały na Bałkanach, na Krymie, w Inantach.
Kraków konkurował o wpływy ze Stambułem w księstwach naddunajskich. Chorwaci pisali poematy
o polskich zwycięstwach, licząc na wyzwolenie z jarzma muzułmańskiego. Pod berłem Jagiellonów
i ich wczesnych następców zaczęła nabierać kształtów szersza interpretacja Międzymorza, włącza-
jąca wszystkie ziemie Europy Środkowej i Wschodniej pomiędzy Bałtykiem, Adriatykiem i Morzem
Czarnym(Chodakiewicz 2016 : 76]. Jerzy Kłoczowski pisze z kolei, że w płaszczyźnie stosunków
międzynarodowych zwrócić trzeba uwagę na wyraźnie rysujący się od połowy stulecia [XIV RZ]
stan pokojowej równowagi czterech rosnących w siłę państw naszego regionu. Spotkanie w Wy-
szehradzie na Węgrzech w 1335 roku trzech królów: Węgier, Czech i Polski, stało się punktem
wyjścia świadomie prowadzonej następnie przez władców polityki zachowania pokoju między tymi
państwami jako warunku stabilizacji i rozwoju[Kłoczowski 2000 : 112-113]. Jednak to nie samo
panowanie na tak dużym obszarze jest istotne, ale fakt pojawiła się wówczas możliwość
eksportu określonych wzorców ustrojowych i kultury politycznej mogących przyczyniać się
do dynamizacji rozwoju tej części Europy [Kieniewicz 2017 : 5-26; Banaś 2017 : 27-40].
Radosław Zenderowski
56
Rysunek 15. Państwa europejskie pod rządami Jagiellonów (pocz. XVI w.)
Źródło: hps://www.familytreedna.com/groups/dna-sa/about/background [28.12.2021].
Wieki XVI i XVII w obszarze Międzymorza upływają przede wszystkim pod znakiem imponującej
ekspansji terytorialnej Turków, którzy zajmują militarnie większą część Królestwa Węgier po bitwie
pod Mohaczem (1526) – inkorporują tereny położone po Budę i Peszt oraz czyniąc Księstwo
Siedmiogrodzkie swym lennem. Imponujące niegdyś Królestwo Węgier zostaje okrojone do teryto-
rium dzisiejszej Słowacji, Rusi Zakarpackiej i Burgenlandu. Tym sposobem gaśnie pierwsza środko-
woeuropejska potęga polityczna. Na jego gruzach, począwszy od końca wieku XVII swoją przyszłą
potęgę zaczną budować austriaccy Habsburgowie., którzy półtora wieku wcześniej po bezpotomnej
śmierci Ludwika II Jagiellończyka w 1526 r. obejmą rządy w Królestwie Czech. Tym sposobem
polityczną autonomię traci kolejne ważne państwo Europy Środkowej, pojawia się natomiast nowy
polityczny gracz, który po zajęciu części ziem polskich w wyniku rozbiorów I Rzeczypospolitej oraz
przemyślanej polityki ożenkowej”, stanie się potęgą europejską na okres całego długiegowieku
XIX (1789-1914).
Geopolityka Trójmorza
57
Trzy rozbiory Polski (1772, 1793, 1795) stanowiły bezprecedensowy w historii Europy akt gwałtu
politycznego w wykonaniu trzech państw: Imperium Rosyjskiego, Cesarstwa Austrii i Prus. Upadek
tak wielkiego państwa (największego tworu politycznego Międzymorza) nie mógł nie zrodzić daleko-
siężnych skutków (geo)politycznych na obszarze całej Europy, zwłaszcza, że w tym samym czasie
miała miejsce rewolucja francuska, a następnie paneuropejskie wojny napoleońskie. Zmieniające
się jak w kalejdoskopie układy sił, będące konsekwencją tych dwóch wydarzeń, zostały ustabilizo-
wane dopiero w 1815 roku w wyniku ustaleń Kongresu Wiedeńskiego.
Międzymorze lat 1815-1914 podzielone było na dwie zasadnicze części.
W pierwszej, obejmującej z grubsza obszar dawnej I Rzeczypospolitej, Królestwa Węgier i Królestwa
Czech oraz Prus i Austrii sprzed rozbiorów Polski obowiązywać miały ustalenia poczynione
w ramach tzw. Świętego Przymierza – sojuszu zawartego przez Austrię, Prusy i Rosję w dniu
26 września 1815 w Paryżu. Deklarowanym ocjalnie celem Świętego Przymierza była promocja
zasad chrześcijańskich w polityce zagranicznej i wewnętrznej państw, w praktyce jednak cel
ten przekładał się na obronę legitymizmu, zwalczanie liberalizmu i dążenie do równowagi sił pomię-
dzy mocarstwami. Układ ten miał petrykować granice w Europie Środkowej oraz zapobiegać
powstaniom i rewolucjom, szczególnie w wykonaniu Polaków i Węgrów, których elity polityczne
usilnie dążyły do odzyskania niepodległości, czego najbardziej dobitnym wyrazem były polskie
powstania: listopadowe (1830) i styczniowe (1863) oraz rewolucja węgierska (1848-1849).
Część druga obszaru Międzymorza jeszcze na początku XIX wieku pozostawała w domenie
Imperium Osmańskiego, jednakowoż słabnącego i stopniowo wycofującego się z terenu Bałkanów.
Serię powstań antytureckich w XIX wieku zapoczątkowali Serbowie i Grecy, ci drudzy uzyskując
już w 1830 niepodległość od Turcji. Serbowie uzyskali wówczas jedynie nieznaczną autonomię
w ramach paszałyku belgradzkiego i utworzonego na jego bazie w 1829 Księstwa Serbskiego.
Dopiero w 1878 roku doszło do uznania niepodległości Serbii, która w 1882 roku stała się ocjalnie
królestwem. W tym samym czasie (1878) niepodległość uzyskuje, powstała na bazie Mołdawii
i Wołoszczyzny, Rumunia (od 1881 – królestwo), zaś Bośnia dostaje się pod okupację austriacką.
W marcu 1878 roku po klęsce Turcji w wojnie z Rosją sporządzono traktat pokojowy w San Stefano,
który przewidywał utworzenie Wielkiej Bułgarii, pozostającej jednak w wasalnej zależności
od Turcji, ale bez prawa stacjonowania w niej wojsk tureckich. Pełną suwerenność Bułgaria uzyska-
ła dopiero w 1908 roku po uzyskaniu Rumelii. Najpóźniej spośród narodów bałkańskich niepodle-
głość wywalczyli dla siebie Albańczycy, ustanawiając w 1912 roku Księstwo Albanii (które do II woj-
ny światowej zamieniono na republikę, a następnie królestwo) [Jelavich 2005a : 367-370; Jelavich
2005b : 25-63].
Warto tutaj zauważyć, że na tronach: greckim, rumuńskim, bułgarskim i albańskim zasiedli władcy
z dynasi niemieckich. Tron Królestwa Grecji objął Oon I, syn króla Bawarii Ludwika I
Wielsbacha i Teresy von Sachsen-Hildburghausen, na tronie Królestwa Rumunii zasiadł Karol Eitel
Fryderyk Zeryn Ludwik z dynasi Hohenzollernów-Sigmaringenów, pierwszym władcą niepodległej
Bułgarii został wybrany przez zgromadzenie narodowe Aleksander Józef von Battenberg z dynastii
58
Hessen-Darmstadt. Największe problemy ze znalezieniem władcy z rodowodem mieli Albańczycy.
Zainteresowanie objęciem tronu wykazywali: włoski markiz Giovanni Kastriota Skanderbeg
d'Aulea, węgierski baron Franz Nopcsa oraz hiszpański szlachcic Don Juan de Alandro Kastrio
y Perez de Velasco, którzy wskazywali na swoje pokrewieństwo ze średniowiecznym albańskim
bohaterem i przywódcą powstania antytureckiego Skanderbegiem (Gjergj Kastrio Skënderbeu,
pol. Jerzy Kastriota). Nie uzyskali oni jednak poparcia żadnego z mocarstw europejskich, podobnie
było z czarnogórskim królem Nikolą. Ostatecznie zaakceptowano kandydaturę Wilhelma zu Wied,
który jednak nie przyjął tytułu króla (mbret), zadowalając się tytułem księcia (princ), co miało
podkreślać zależność od mocarstw europejskich. Rządził krótko, bo od lutego do września 1914
roku [Jelavich 2005b : 36-63].
Wielka Wojna, jak zwykło się określać I wojnę światową gruntownie zredeniowała geopolitykę Mię-
dzymorza. Po pierwsze upadło środkowoeuropejskie par excellance mocarstwo regionalne – Austro
-Węgry, Rosja utraciła swoje nabytki terytorialne z końca XVIII wieku, zaś pokonane Niemcy pogrą-
żyły się na kilkanaście lat w powojennym chaosie. Przede wszystkim jednak w przestrzeni między
Rosją a Niemcami powstało szereg państw. Niepodległość odzyskały lub uzyskały: Polska, Węgry,
Litwa, Łotwa, Estonia, Czechosłowacja, ze zjednoczenia Królestwa Serbii, ziem chorwackich
i słoweńskich powstało Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców (a następnie Jugosławia),
wreszcie doszło do znaczącego powiększenia terytorium Rumunii.
Stosunki między państwami Międzymorza na ogół były jednak dość chłodne, nierzadko nacechowa-
ne wrogością i licznymi roszczeniami terytorialnymi. Część elit politycznych rozumiała jednak,
że bez zacieśnienia współpracy w regionie świeżo uzyskana niepodległość może okazać się efeme-
ryczna wraz z ustabilizowaniem się sytuacji wewnętrznej w Niemczech i powstającym pierwszym
państwie komunistycznym świata – ZSRR. Stąd też pojawiały się wspomniane we wstępie koncepcje
integracyjne. II wojna światowa, której preludium był Anschluss Austrii i konferencja monachijska
(1938) była w istocie próbą realizacji licznych niemieckich planów utworzenia Mieleuropy ze stoli-
w Berlinie. Zawładnięcie rozległą międzymorską przestrzenią miało uczynić Niemcy prawdzi-
wym mocarstwem, władającym bezpośrednio lub pośrednio całą Europą.
Okres od zakończenia II wojny światowej po rok 1989 to trwający ponad 40 lat proces integracji poli-
tycznej, militarnej i gospodarczej obszaru Międzymorza według scenariuszy pisanych
w Moskwie. Instytucjonalnym symbolem tych koncepcji integracyjnych były dwie organizacje: Układ
Warszawski i Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. Zrzeszały one wszystkie państwa tzw. Bloku
Wschodniego z wyjątkiem Jugosławii i Albanii (która z obu wystąpiła w latach 60. XX wieku). Rumu-
nia przy tym prowadziła dość niezależną wobec Moskwy politykę wewnętrzną i zagraniczną, pozo-
stając jednak formalnie w obu organizacjach. Układ Warszawski powstał w 1955 roku de facto
na podstawie nomen omen deklaracji bukareszteńskiej (dokładnie 60 lat później dojdzie do powsta-
nia tzw. Bukareszteńskiej 9 zrzeszającej państwa należące do wschodniej anki NATO), jako reakcja
na powstanie NATO i zawarcie układów paryskich w 1954. Układ został formalnie rozwiązany
w 1991 roku. Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej to z kolei organizacja powołana w Moskwie
w 1949 w celu koordynowania współpracy gospodarczej bloku państw podporządkowanych ZSRR.
Geopolityka Trójmorza
59
Członkami założycielami były następujące państwa: ZSRR, Polska, Czechosłowacja, Węgry, Bułgaria
i Rumunia, do grona pozostałych członków należały: Albania, NRD, Mongolia, Kuba i Wietnam.
Organizację te rozwiązano w 1991 roku.
Obszar Europy Środkowej, a także sama Inicjatywa Trójmorza począwszy od 1989 roku, z różnym
natężeniem stał się przedmiotem szczególnego zainteresowania kilku kluczowych graczy na arenie
międzynarodowej. Do tego grona zaliczyć należy: Federację Rosyjską, Chińską Republikę Ludową,
Stany Zjednoczone Ameryki, Unię Europejską (z istotną rolą Niemiec). Na osobną uwagę zasługują
trzy państwa sąsiadujące z Trójmorzem i odgrywające ważną rolę polityczną w regionie
Europy Środkowej i Bałkanów, mianowicie: Turcja, Serbia i Ukraina. Nie bez znaczenia jest także
polityka wobec regionu mocarstw sektorowych Japonii i Korei Południowej. Należy również po-
stawić pytanie o potencjalne zaangażowanie Wielkiej Brytanii (po brexicie).
A. Federacja Rosyjska
Europa Środkowa, w tym wszystkie państwa Inicjatywy Trójmorza (z wyjątkiem Austrii) z perspekty-
wy Moskwy oznacza tzw. bliską zagranicę. Pod tym pozornie neutralnym terminem skrywa się
przekonanie, że obszar ten (podobnie jak tzw. bliższa zagranica obszar postradziecki) stanowi
wyłączną strefę wpływów Federacji Rosyjskiej. Kreml od początków XXI wieku, po przezwyciężeniu
procesów dezintegracyjnych z lat 90. XX wieku, konsekwentnie i wyraźnie deklarował, że rezerwuje
sobie prawo do wpływania na procesy polityczne w państwach byłego bloku państw socjalistycz-
nych [Liekis, Rusinaitė 2019-2020 ; 175-200]. Przypomnieć należy choćby stanowcze protesty
przeciwko rozszerzeniu NATO o państwa bałtyckie i kraje należące do Grupy Wyszehradzkiej,
a zwłaszcza sprzeciw wobec jakiejkolwiek współpracy (nie tylko członkostwa) Ukrainy z Paktem
Północnoatlantyckim i Unią Europejską.
Trzeba przy tym pamiętać, że Rosja jest zdecydowanym zwolennikiem ładu międzynarodowego
opartego na paradygmacie koncertu mocarstw, zamiast ładu unilateralnego (dominacja USA)
czy świata mullateralnego opartego na zasadzie intensykacji współpracy państw w ramach
organizacji międzynarodowych. Kluczową ideologią porządkującą system polityczny w Europie
pod przywództwem Rosji jest eurazjatyzm. W jego ramach istotną rolę terytorialną i demograczną
pełni Rosja jako dominator na niepodzielnej przestrzeni kontynentu Eurazji [Gizicki, Łoś : 10].
Prezydent Władimir Pun od samego początku jest politycznym promotorem koncepcji eurazjaty-
zmu (której ojcem i mentorem jest Aleksander Dugin), podkreślając rosyjską dwubiegunowość,
tj. silne oddziaływanie na system polityczny, ekonomiczny, społeczny i kulturowy Wschodu i Zacho-
du. W. Gizicki i P. Łoś zwracają uwagę, że według części badaczy, eurazjatyzm to jedno z najwięk-
szych osiągnięć rosyjskiej myśli politycznej XX w., które może się stać odpowiedzią na zagrożenia,
jakie stoją obecnie przed Rosją. Idea ta staje się zagrożeniem dla państw, które w wyniku realizacji
tej koncepcji są narażone na utratę swej niezależności. Zagrożenie to dotyczy znacznej części
państw z Europy Środkowej[Gizicki, Łoś : 11].
Radosław Zenderowski
60
W interesie Rosji jest osłabienie, a nawet rozpad Unii Europejskiej i dezintegracja NATO przynajm-
niej w odniesieniu do tzw. wschodniej anki. Zwłaszcza osłabienie lub rozpad Unii Europejskiej jest
z perspektywy Kremla warunkiem koniecznym dla realizacji koncepcji integracji eurazjatyckiej
dokonującej się w przestrzeni Wielkiej Eurazji[Karaganov 2019] (we francuskiej koncepcji geopo-
litycznej, korespondującej z rosyjską, określanej mianem od Władywostoku po Lizbonę”)
[Thoomann 2019 : 36]. Ta eurazjatycka wizja nowego porządku świata jeszcze kilka lat temu wyda-
wać się mogła dość abstrakcyjna, by nie powiedzieć, niedorzeczna. Tymczasem integralność Unii
Europejskiej staje dziś pod znakiem zapytania, zważywszy na precedens w postaci Brexitu, coraz
silniejsze ruchy odśrodkowe otwarcie krytykujące Brukselę (w istocie także hegemoniczne zapędy
Berlina) w takich państwach jak Francja, Włochy, Hiszpania czy nawet Niemcy, kilkuletni już spór
Komisji Europejskiej z Warszawą i Budapesztem. Nie bez znaczenia jest również fakt intensykacji
współpracy energetycznej Niemiec i Rosji, która zdaniem szeregu państw unijnych, w swych konse-
kwencjach godzi w zasadę solidarności europejskiej i stanowi poważne zagrożenie bezpieczeństwa
tychże państw. Moskwa będzie zatem zapewne nadal dążyć do tego, aby odzyskać polityczną kon-
trolę nad Trójmorzem, któremu miałaby zostać przypisana rola strefy buforowej między Rosją
a Zachodem, który miałby w coraz większym stopniu stawać się uzależnionym od dostaw rosyjskie-
go gazu.
Rysunek 16. Rosja i Trójmorze
Źródło: hp://www.euroconnent.eu/2018/01/three-seas-iniave-the-danger-of-further-european-fragmentaon
[27.12.2021].
Geopolityka Trójmorza
61
Leszek Sykulski w kontekście rozważań nad obecną polityką zagraniczną Moskwy, zauważa,
że współczesne stosunki międzynarodowe charakteryzuje tworzenie się regionalnych ośrodków
siły, skoncentrowanych wokół regionalnych mocarstw lub bloków polityczno-militarnych. Jest to
w zakresie mechanizmu politycznego powrót do dziewiętnastowiecznej koncepcji koncertu
mocarstw i nowego podziału stref wpływów. W okresie pauzy geostrategicznej, od zakończenia
zimnej wojny do połowy pierwszej dekady XXI w., przy dominacji jednego supermocarstwa, wielu
analityków skazywało Rosję na margines światowej polityki, a nawet na rozpad. Postępujący jednak
systematycznie ww. proces policentryzacji świata, napędzany przede wszystkim wzrastającą potęgą
ChRL, zagrażający już dziś hegemonii USA, a także wewnętrzne reformy w Rosji, w tym oparcie się
w polityce bezpieczeństwa na nowych nieliniowych koncepcjach wojny, pozwoliły Moskwie
na ponowne włączenie się w globalną rozgrywkę o podział stref wpływów[Sykulski 2020 : 20-21].
Kreml zdaje sobie sprawę z tego, że bez gruntownej rekonstrukcji ładu światowego, zwłaszcza
na odcinku europejskim, pozycja Rosji w globalnym układzie sił będzie coraz słabsza. Z jednej strony
wzrasta presja z kierunku gwałtownie rozwijających się gospodarczo Chin, skraca się dystans
potencjałów militarnych obu państw, wzrasta chińskie zapotrzebowanie na surowce naturalne,
z drugiej państwa regionu Trójmorza w krótkim czasie nadrabiają opóźnienia w rozwoju cywilizacyj-
nym, bogacą się, modernizują swoje siły zbrojne, ale przede wszystkim stają się integralną częścią
zachodnich instytucji integracyjnych w wymiarze polityczno-militarnym (NATO) i polityczno-
gospodarczym (Unia Europejska). Do tego co jakiś czas Stany Zjednoczone decydują się na jakieś
spektakularne działania w Europie Środkowej. Dodatkowo coraz bardziej aktywna na tzw. miękkim
podbrzuszu Rosji (Kaukaz i Azja Środkowa) i w basenie Morza Czarnego staje się Turcja, której
prezydent nie ukrywa swoich marzeń stworzenia Imperium Osmańskiego 2.0, którego częścią
miałaby stać się postradziecka Azja Środkowa.
Odzyskanie kontroli politycznej nad Trójmorzem w optyce Rosji możliwe jest po pierwsze za pomo-
cą uzależnienia państw Europy Środkowej i ich coraz bardziej energochłonnych gospodarek od do-
staw rosyjskiego gazu. W tym celu Moskwa budując nowe gazociągi (Nord Stream I, Nord Stream II,
South Stream / Turk Stream) czyni to z pominięciem terytorium Polski, Ukrainy i Rumunii – najwięk-
szych państw regionu Trójmorza, jednocześnie robiąc pewne koncesje na rzecz tych państw
regionu, które kwesonują istnienie zagrożeń bezpieczeństwa energetycznego i militarnego
ze strony Rosji (Węgry, Bułgaria). Narastający w Europie kryzys energetyczny związany w znacznej
mierze z odchodzeniem od energetyki opartej na węglu przy podatnym na działalność spekulacyjną
systemie handlu emisjami CO2 powoduje, że w najbliższych latach zależność Europy od rosyjskiego
gazu będzie wzrastać, co umożliwiać ma Rosji osiąganie określonych celów politycznych. Ponadto
co najmniej od czasu wojny z Gruzją (2008) Moskwa prowadzi liczne działania dezinformacyjne
(wojna informacyjna), których celem jest wpływanie na sytuację polityczną w poszczególnych pań-
stwach europejskich, łącznie z tak znaczącymi graczami jak Niemcy czy Francja. W przypadku pań-
stw Trójmorza, zwłaszcza Polski, celem jest podważanie wiarygodności jako członka UE i NATO.
Do tego należy dodać szereg działań prowadzonych przy granicy zwłaszcza z państwami bałtyckimi
i Polską o charakterze wojny hybrydowej, poniżej progu wojny kinetycznej z jednoczesną, wzmożoną
Radosław Zenderowski
62
kampanią dezinformacyjną uprawianą za pośrednictwem zarówno klasycznych mediów, jak i sieci
społecznościowych. Równocześnie należy pamiętać, że Rosja posiada liczne siły zbrojne i arsenał
militarny usytuowane na granicach Trójmorza lub jak w przypadku Obwodu Kaliningradzkiego
uzbrojoną po zęby typowo wojskową eksklawę.
Rysunek 17. Skala zależności państw UE od dostaw gazu rosyjskiego
Źródło: K. Popławski, J. Jakóbowski, W kierunku budowy bliższych powiązań Trójmorze jako obszar gospodarczy, Warszawa
2020, s. 26.
Reasumując, w interesie Rosji jest trwała destabilizacja polityczna części państw Trójmorza, w któ-
rej konsekwencji dojść ma do zasadniczego obniżenia wiarygodności tych krajów jako członków UE
i NATO, znacznego spowolnienia tempa rozwoju społeczno-ekonomicznego i trwałego zakotwicze-
nia ich w pułapce średniego rozwoju. Z perspektywy Rosji, sukces modernizacyjny Trójmorza przy
licznych zapóźnieniach rozwojowych i obciążeniach systemowych obszarów b. ZSRR, mógłby
przynieść niebezpieczny efekt demonstracji, a tym samym wywoływać trudne do opanowania
niepokoje społeczne w Federacji Rosyjskiej i na terenach przez nią kontrolowanych (Donbas, Krym,
Naddniestrze).
Geopolityka Trójmorza
63
B. Chińska Republika Ludowa
Inicjatywa Trójmorza powstała w okresie kiedy rozwijała się już inna inicjatywa regionalnej współ-
pracy zainicjowana przez Pekin mający w swoich planach realizację ogłoszonej w 2013 r. koncepcji
Nowego Jedwabnego Szlaku pod nazwą Inicjatywy Pasa i Szlaku. Ogłoszona w Kazachstanie nowa
inicjatywa ma zdaniem Xi Jinpinga doprowadzić do stworzenia poza kontrolą Stanów Zjednoczo-
nych nowych – lądowych połączeń handlowych między Chinami a Europą Zachodnią. W tej per-
spektywie region Trójmorza pełnić miał rolę pomostu lądowego”, któremu zaoferowano perspek-
tywę rozwoju infrastruktury, nowoczesnej łączności i reindustrializacji z pomocą chińskiego kapitału
[Vangeli 2020 : 28]. Europa Środkowa z racji swojego pomostowego położenia odgrywała istotną
rolę z perspektywy planów Pekinu. Przede wszystkim Polska, której terytorium jest pomostem
między Wschodem a Zachodem między Pekinem a Düsseldorfem lub Frankfurtem nad Menem
oraz Rumunia, która położona jest w samym centrum Bramy Czarnomorskiej prowadzącej w głąb
kontynentu. Niebagatelną rolę odgrywała także Serbia, która systematycznie zacieśniała i pogłębia-
ła współpracę z Pekinem.
Rok wcześniej (2012) Chiny zainaugurowały w Warszawie powstanie Inicjatywy 16+1 zrzeszającej
poszczególne państwa regionu Europy Środkowo-Wschodniej, oferując tymże krajom wsparcie
zwłaszcza w zakresie rozbudowy infrastruktury komunikacyjnej. Poza państwami należącymi obec-
nie do Inicjatywy Trójmorza (z wyjątkiem Austrii i Litwy, która w 2021 roku wystąpiła z Inicjatywy),
w tej formule mullateralnej współpracy znalazły się jeszcze: Albania, Serbia, Bośnia i Hercegowina,
Czarnogóra, Grecja i Macedonia Północna. Podstawowym instrumentem nansowym inicjatywy
16+1 jest Fundusz Inwestycyjny China-CEE Fund, założony w 2013 roku. Przez kilka lat działania fun-
dusz przyczynił się do realizacji szeregu inwestycji w sektorze energetyki, edukacji, opieki zdrowot-
nej, telekomunikacji i produkcji. Przede wszystkim jednak Chinom zależy na modernizacji korytarza
transportowego prowadzącego z greckiego portu w Pireusie do Budapesztu i dalej w kierunku
Austrii i Niemiec. Ważnym elementem tej inwestycji jest budowa trasy szybkiej kolei między Belgra-
dem a Budapesztem.
Radosław Zenderowski
64
Rysunek 18. Inicjatywa Trójmorza i Inicjatywa 17+1
Uwaga: w 2021 roku z Inicjatywy 17+1 wystąpiła Litwa
Źródło: hps://www.oboreurope.com/en/three-seas-iniave-bri-europe/ [dostęp: 29.12.2021].
Geopolityka Trójmorza
65
Rysunek 19. Trójmorze w perspektywie rozwoju Inicjatywy Pasa i Szlaku
W ostatnim czasie jednak w przypadku większości państw regionu przeważa przekonanie, że zapro-
ponowana przez Chiny formuła współpracy nie spełnia pokładanych w niej nadziei i oczekiwań.
Marcin Przychodniak zauważa, że Poza zwiększeniem możliwości promocji w Chinach rm
i produktów z państw Europy Środkowej, pod względem gospodarczym inicjatywa nie była atrakcyj-
na dla większości uczestników[Przychodniak 2021 : 1]. Uważa on także, że 2021 rok może okazać
się przełomowy dla funkcjonowania tego formatu współpracy z dwóch powodów. Po pierwsze
dlatego, że większość uczestników 17+1 (po wystąpieniu w 2021 r. Litwy, która zdecydowała się na
zacieśnienie relacji gospodarczych z Tajwanem 16+1) będących członkami UE ma silne poczucie
braku gospodarczych korzyści z zaangażowania we współpracę. Drugim powodem jest polityka wo-
bec ChRL z powodu percepcji zagrożeń wynikających z jej napiętych stosunków z USA oraz w wyni-
ku polityki systemowej rywalizacjirealizowanej przez UE wobec Chin. Główną przyczyną niezado-
wolenia państw należących do Inicjatywy jest niewielka liczba chińskich inwestycji (w porównaniu
do Europy Zachodniej, zob. mapa poniżej) oraz szybko rosnący decyt w handlu z ChRL. To negatyw-
ne podejście do Chin ma jednak zróżnicowany charakter. Część państw (zwłaszcza Polska,
Rumunia i Słowacja, ostatnio też Czechy) wskazuje na zagrożenia związane z udziałem chińskich
rm w budowie sieci 5G i innej infrastruktury krytycznej, daje się zauważyć krytyczny stosunek
do Pekinu w związku z naruszeniami praw człowieka. Jedynie kilka państw podkreśla pozytywne
skutki współpracy z Chinami w ramach 16+1. Są to przede wszystkim Węgry, które w optyce
chińskiej zajęły pozycję lidera inicjatywy, zastępując Polskę, a także Serbia i Macedonia Północna.
M. Przychodniak zauważa, że kooperacja ChRL z tymi państwami nie dotyczy tylko gospodarki,
ale też m.in. edukacji czy ochrony zdrowia[Przychodniak 2021 : 2].
Radosław Zenderowski
66
Zaostrzająca się strukturalna rywalizacja Stanów Zjednoczonych i Chin coraz mocniej dotyczy sektora
teleinformatycznego z półprzewodnikami (mikroprocesorami) na czele. Wywołanie w 2017 r. wojny
handlowej przez Stany Zjednoczone miało de facto doprowadzić do osłabienia ekonomicznego
Chin. Przede wszystkim zamierzano wymusić ustępstwa wobec Waszyngtonu. Jednocześnie podję-
te zostały przez Stany Zjednoczone działania ukierunkowane na osłabienie rosnącej pozycji chiń-
skich cyfrowych gigantów na czele z Huawei, która systematycznie od 2017 r. zwiększała swoje
wpływy w państwach na całym świecie. Waszyngton traktował chińskie koncerny teleinformatycz-
ne jako zagrożenie bezpieczeństwa i przede wszystkim pozycji koncernów cyfrowych ze Stanów
Zjednoczonych. Rosnąca rola nowoczesnych technologii w każdej sferze gospodarki, w tym zwłasz-
cza w sektorze militarnym sprawia, iż kwesa dysponowania mikroprocesorami jest dla władz
w Pekinie istotna. Dlatego Waszyngton nałożył szereg ceł i sankcji włącznie z zablokowaniem
eksportu tego kluczowego komponentu do Chin. Jednocześnie w czasach prezydentury Donalda
Trumpa polityka Stanów Zjednoczonych opierała się na de facto wymuszaniu rezygnacji z udziału
we wspólnych przedsięwzięciach cyfrowych (zwłaszcza w sferze technologii 5G) państw Europy
Zachodniej oraz Azji z Pekinem. Należy w tym momencie przywołać wizytę byłego Sekretarza Stanu
USA Mikea Pomepo w Brukseli w 2018 r. W ówcześnie wygłaszanych przemówieniach i wystąpie-
niach przestrzegał kraje Unii Europejskiej od współpracy z Pekinem (głównie Niemcy) i zapowiadał
stworzenie nowego ładu światowego z amerykańskim przywództwem na czele, w którym nie znala-
złoby się miejsce dla Chin. Jednocześnie Waszyngton oczekiwał od Państw Trójmorza pewnego
rodzaju lojalności w kwesi polityki wobec Chin. W czasie wizyty Mikea Pompeo w Słowenii,
Czechach oraz w Polsce przestrzegał przed podejmowaniem współpracy z Pekinem. Zwłaszcza
w odniesieniu do technologii 5G. Dyplomatyczna tournée Pompo po kluczowych Państwach
Trójmorza było istotnym sygnałem w jaki sposób Waszyngton postrzega tę inicjatywę. Przywódcom
politycznym Trójmorza powinien uzmysłowić strategiczne położenie regionu jako obszar rywalizacji
światowych mocarstw.
Z perspektywy Trójmorza ekonomiczno-polityczna rywalizacja Chin oraz Stanów Zjednoczonych
ma ze względu na położenie regionu kluczowe znaczenie. Waszyngton jednoznacznie dostrzegł
szansę na zwnoważenie i zatrzymanie w pewnym zakresie rosnącej pozycji Pekinu w regionie
Trójmorza. Od momentu powstania Trójmorze stało się geopolitycznym interesem czołowych wiel-
kich mocarstw, w tym USA i Chin. Początkowo inicjatywa była otwarta na współpracę z Chinami.
Jednak dostrzeżenie potencjału Trójmorza przez administrację Donalda Trumpa zmieniło kierunek
i dynamikę kształtowania inicjatywy. Niewątpliwie Polska postanowiła to wykorzystać próbując
wciągnąć Stany Zjednoczone do gry energetycznej w regionie z Rosją i Niemcami realizującymi
niekorzystne z punktu widzenia Polski przedsięwzięcia, do których na czele należy projekt Nord
Stream II. Warszawa miała wnież nadzieję na pozyskanie funduszy i inwestorów w kluczowe
przedsięwzięcia regionalne. Stany Zjednoczone wykorzystały to do próby zwiększenia pozycji
w regionie w kontekście realizowanej przez administrację Donalda Trumpa polityki pozyskiwania
rynków zbytu. Duże nadzieje Waszyngton wiązał w sferze energetycznej, ale również cyfrowej
co zostało zaproponowane przez stronę amerykańską. Dotyczyło to przede wszystkim inwestycji
w technologię 5G. Waszyngton próbował przekonywać do rezygnacji ze współpracy z koncernem
Huawei poprzez jednoczesne podjęcie alternatywnych przedsięwzięć w tej sferze.
Geopolityka Trójmorza
67
Rysunek 20. Skumulowana wartość chińskich inwestycji w Europie w latach 2000-2019
Źródło: J. Frączyk, Rekord chińskich inwestycji w Polsce. Stajemy się centrum logistycznym Europy, hps://
businessinsider.com.pl/nanse/makroekonomia/inwestycje-z-chin-w-polsce-pobily-rekord-stajemy-sie-centrum-
logistycznym/5m580pb [dostęp: 30.12.2021].
68
C. Stany Zjednoczone Ameryki
Zwiększająca się obecność Pekinu w Europie Środkowo-Wschodniej nie przeszła niezauważenie
przez Waszyngton. Waszyngton dostrzegając te zagrożenie postanowił zredeniować swoją
dotychczasową politykę skupioną na walce z terroryzmem i ostatecznie zerwać z polityką resetu
stosunków z Rosją zainaugurowaną w 2009 roku przez Baracka Obamę. Końcowe rządy prezydenta
Baracka Obamy przyniosły istotne komplikacje w polityce Stanów Zjednoczonych. Z jednej strony
zostały uruchomione nowego punkty napięć na Bliskim Wschodzie, których przyczyną był wybuch
Arabskiej Rewolucji w krajach Maghrebu oraz Syrii, która przeistoczyła się w wojnę regionalną
w Syrii pogłębiając destabilizacje całego regionu. Z kolei w 2014 r. wybuchła rewolucja ukraińska,
której następstwem była w 2014 r. aneksja Krymu oraz części Donbasu. W konsekwencji Stany
Zjednoczone zostały niejako zmuszone przez prądy historiido większego zaangażowania w Euro-
pie Wschodniej. Mimo to główna uwaga Waszyngtonu skupiona jednak była na Pekinie, który
dla Stanów Zjednoczonych stanowi poważną konkurencję zagrażającą statusowi światowego
hegemona. Koniec drugiej kadencji Baracka Obamy przyniósł widoczne zmiany w polityce bezpie-
czeństwa Sojuszu Północnoatlantyckiego, który w obliczu rosyjskiej ekspansji postanowił
jednomyślnie wzmocnić wschodnią ankę NATO, o co zabiegała Polska w ubiegłych latach. Proces
ten skonsumowany na szczycie NATO w Warszawie w 2016 r. został jednak rozpoczęty w 2014 r.
podczas szczytu Państw Sojuszu Północnoatlantyckiego w New Port. W 2017 r. wybory prezydenc-
kie wygrał Donald Trump, który już w czasie swojej kampanii prezydenckiej mówił o potrzebie
przyjęcia twardej polityki wobec Pekinu. Postanowiono zwiększyć swoją obecność w polityce
europejskiej. Inicjatywa Trójmorza wzbudziła zainteresowanie Waszyngtonu głównie przez czynnik
chiński, który zaczął odgrywać istotną rolę w regionie głównie za sprawą współpracy regionalnej
w ramach „16+1” oraz dużych chińskich inwestycji w Chorwacji, w Serbii oraz na Węgrzech. Należy
też zauważyć, że Polska już wcześniej miała być odbiorcą chińskich inwestycji w postaci budowy
autostrad.
Zainteresowanie Amerykanów Trójmorzem pojawiło przed samym szczytem w Warszawie. Zaangażo-
wanie bezpośrednie w rozwój inicjatywy przez Waszyngton pozwoliło tej inicjatywie nie tylko
przetrwać, ale przede wszystkim rozwinąć się wzbudzając zainteresowanie oraz zaniepokojenie
u innych zewnętrznych podmiotów. Obecność Donalda Trumpa w Warszawie na początku lipca
2017 r. wzbudziła zainteresowanie światowej opinii publicznej. Było to także wysłanie sygnału
do wszystkich kluczowych graczy w regionie (Chin, Niemiec oraz Rosji), że Stany Zjednoczone
zamierzają zwiększyć swoją obecność polityczną oraz ekonomiczną w Europie. Wspierając Inicjaty-
wę Trójmorza USA po pierwsze tworzyły rynek zbytu dla amerykańskiego gazu skroplonego,
po drugie osłabiały rozwijający się format współpracy państw regionu z Chinami. Stany Zjednoczo-
ne miały wówczas nadzieję na zbudowanie regionalnych koalicji antychińskich, które pozwoliłyby
zatrzymać lub opóźnić Inicjatywę Pasa i Szlaku. Po trzecie z uwagi na pogłębiające się spory
z częścią państw Europy Zachodniej (w dziedzinie handlu, polityki obronnej NATO, kształtu UE oraz
energetyki – kwestia gazociągu Nord Stream II), Waszyngton uznał za konieczne wzmocnienie tradycyjnie
Geopolityka Trójmorza
69
dobrych relacji z państwami Europy Środkowej. Skorzystanie z doświadczeń przedwojennej koncep-
cji Międzymorza oraz narastającego strukturalnego zagrożenia ze strony Chin pozwoliło stworzyć
na zapleczu politycznym Donalda Trumpa koncepcję państw – strategicznych rygli geopolitycznych.
Jednym z nich miała stanowić właśnie Europa Środkowa z jedenastoma państwami na czele (do tej
koncepcji nie zaliczono Austrii).
Waszyngton od samego początku zaangażowania w inicjatywę Trójmorza wysyłał jasny antychiński
sygnał. W przypadku całej Europy Waszyngton w przemówieniu wygłoszonym w 2018 r. w Brukseli
przez Mikea Pompeo, Sekretarza Stanu żądał od Europy opowiedzenia się przeciw Chinom i stanię-
cie po stronie Stanów Zjednoczonych. Przemówienie to miało jasny czytelny sygnał – dla Stanów
Zjednoczonych wrogiem numer jeden są Chiny, które zagrażają ładowi ustanowionemu przez Stany
Zjednoczone. Stosunkowo mniejszym wyzwaniem, ale równie poważnym były Rosja i Iran. W szcze-
gólności Rosja, której celem polityki zagranicznej wielokrotnie podkreślanym przez Władimira
Puna jest zbudowanie wielobiegunowego ładu światowego z czołową rolą Rosji systematycznie
odbudowującej utracone w 1917 oraz 1991 r. imperium. Europa Środkowa (Trójmorze) w tej grze/
koncercie mocarstw odgrywa rolę typowo pomostową. Stany Zjednoczone to rozumiały i dlatego
postanowiono włączyć się w wielką gręo Trójmorze. Na płaszczyźnie politycznej (w ocjalnych
przemówieniach) zapewniano o solidarności i wsparciu inicjatywy. Jednocześnie podejmowano
rozmowy w kwesi zaangażowania Stanów Zjednoczonych w sferze energetycznej oraz cyfrowej
(w sferze gospodarczej Stany Zjednoczone odgrywają marginalną rolę dla krajów Trójmorza).
Wielokrotnie wysyłano sygnały do stolic państw Trójmorza w kwesi zagrożenia związanego z chiń-
skim koncernem Huawei oraz technologii 5G w której Chiny odgrywały/odgrywawiodącą rolę.
Przykładem tego typu prób była wizyta, a właściwie europejskie tournée Sekretarza Stanu Meikea
Pompeo w 2020 r. Próbowano wówczas przekonać przywódców państw Trójmorza (Słowenii,
Chorwacji, Republiki Czeskiej oraz Polski) do opowiedzenia się przeciw chińskim inwestycjom,
w tym w szczególnie w dziedzinie cyfryzacji, w której Chiny w przeciwieństwie do Stanów Zjedno-
czonych zaczęły odgrywać czołową rolę eksportera nowoczesnych technologii cyfrowych. Jest
to strukturalna rywalizacja dwóch całkowicie odmiennych i wrogich wobec siebie systemów.
Z jednej strony systemu Breon Woods, który stworzyli Amerykanie. Na jego podwalinach
skonstruowany jest światowy system przepływu kapitału i zasad na jakich on się odbywa. Z niego
wynika amerykańska hegemonia geopolityczna. Z drugiej strony – Nowego Jedwabnego Szlaku,
który jest kontrodpowiedzią wobec dotychczasowego amerykańskiego globalnego systemu
[Pawłowski, Jakubowski 2020 : 38-40].
Radosław Zenderowski
70
D. Unia Europejska i Niemcy
Last but not least ważnym graczem na geopolitycznej szachownicy Trójmorza jest Unia Europejska.
Brzmieć to może nieco paradoksalnie, zważywszy, że państwa członkowskie Inicjatywy Trójmorza
jednocześnie członkami UE. Jednakże po pierwsze, tenże format współpracy nie był pomysłem
unijnym, a jedynie przez Unię pobłogosławionym w trzecim roku jego funkcjonowania w nadziei,
że służyć on będzie spójności UE a nie budowaniu dla niej alternatywy [Thomann 2019 : 33]. Troska
o spójność UE jest o tyle uzasadniona, że co najmniej od 2015 roku zachodni rdzeń UE (w tym
Niemcy) łączy coraz mniej w kwesach: polityki migracyjnej, polityki bezpieczeństwa, polityki
energetycznej, wreszcie preferencji odnośnie do kształtu ustrojowego Unii Europejskiej (problem
federalizacji). Ponadto, zauważa Petar Kurečić, w Unii Europejskiej widać coraz wyraźniej pogłębiają-
ce się pęknięcie odnośnie do stosunku do Rosji i jej roli w polityce europejskiej [Kurečić 2018 : 114].
Po drugie należy mieć na uwadze fakt, że państwa Trójmorza stanowią 1/3 terytorium całej Unii,
1/5 jej ludności i zaledwie nieco ponad 1/10 unijnego PKB. Należy także podkreślić, że od samego
początku zainteresowania Unii Inicjatywą Trójmorza dostrzegana była niemiecka inspiracja w tym
zakresie. Dlatego też, biorąc pod uwagę słabość polityki zagranicznej Unii jako takiej i przyjmując
założenie, że najważniejsze decyzje odnośnie spraw międzynarodowych wypracowywane przez
największe państwa UE, wskazać należy, iż szczególną rolę w kreowaniu polityki Brukseli wobec
Inicjatywy Trójmorza odgrywają Niemcy.
Berlin początkowo nie poświęcał Trójmorzu wiele uwagi sądząc, że będzie to kolejny efemeryczny
i pozbawiony większego znaczenia projekt polityczny, na swój sposób przypominający Inicjatywę
Środkowoeuropejską. Rząd niemiecki zmienił jednak swoje podejście w momencie, kiedy do regio-
nu Europy Środkowej zaczęli wkraczać Amerykanie, którzy zaproponowali stworzenie konkurencyj-
nego rynku energetycznego wobec niemiecko-rosyjskich gazowych połączeń (Nord Stream I,
Nord Stream II, NEL I, NEL II oraz South Stream). Z czasem zaczęto w Berlinie postrzegać Inicjatywę
Trójmorza jako konkurencyjną koncepcję zarówno wobec swojej działalności, jak i UE”. Monika
Brzezińska zauważa ponadto, że ponieważ prowadzona przez RFN polityka, silnie ukierunkowana
była na pełną integrację ze Wspólnotami Europejskimi oraz na łączenie interesów narodowych
z tzw. dobrem wspólnym’, uderzenie w spójność UE poprzez tworzenie w jej obrębie nowych
inicjatyw i struktur, interpretowano jako swoistą dywersję i początek wewnętrznego rozła-
mu[Brzezińska 2020 : 8]. Dopiero uzyskanie akceptacji Inicjatywy Trójmorza przez instytucje UE,
oraz nansowe włączenie się Komisji Europejskiej w działania 3SI, uspokoiło Berlin, który obszar
Europy Środkowej uważa za swoje terytorium wpływów, zwłaszcza gospodarczych. Nie należy
bowiem zapominać, że państwa Europy Środkowej są dla Niemiec ważniejszymi partnerami handlo-
wymi niż USA i Chiny, a inwestycje niemieckie w tym regionie pozostają zdecydowanie wyższe niż
w Europie Zachodniej”. Jest to więc – konstatuje M. Brzezińska – swoiste być albo nie być
dla niemieckiej potęgi [Brzezińska 2020 : 9]. Trzeba przy tym wyraźnie zaznaczyć, że w interesie
Niemiec absolutnie nie jest utrzymywanie stosunków z Inicjatywą Trójmorza jako blokiem państw
uzgadniających z sobą m.in. politykę wobec Berlina. Niemcy wyraźnie bowiem preferują system
bilateralnych relacji, który umożliwia im w razie potrzeby rozgrywanie państw członkowskich
Trójmorza i wykorzystywania swojej przewagi polityczno-gospodarczej.
Geopolityka Trójmorza
71
Według najnowszych założeń Berlina, Trójmorze ma stać się elementem tzw. nowej europejskiej
polityki wschodniej (Neue Europäische Ostpolik) [Thomann 2019 : 36]. Zakłada ona łączenie dialo-
gu z krytyką wobec Rosji, ożywienie relacji z państwami Partnerstwa Wschodniego (PW) i pogłębie-
nie współpracy z państwami Europy Środkowej (Trójmorza). RFN poszukuje formuły politycznej,
która pozwoliłaby pogodzić krytykę Rosji z nieodzowną z punktu widzenia niemieckich władz –
współpracą z tym państwem. Agresja wobec Ukrainy, aktywność rosyjskich służb specjalnych
w państwach UE i NATO, kampanie dezinformacyjne, ataki cybernetyczne, wspieranie ugrupowań
eurosceptycznych to zjawiska godzące w bezpieczeństwo Niemiec. Z drugiej jednak strony Rosja
jest zbyt ważna, by ograniczać z nią kontakty. Chodzi o jej znaczenie dla bezpieczeństwa międzyna-
rodowego, w szczególności zaangażowanie na Bliskim Wschodzie, walkę z terroryzmem, status
mocarstwa atomowego, stałe członkostwo w RB ONZ. Rosja jest też dużym rynkiem zbytu niemiec-
kich towarów. Przede wszystkim jednak Rosja pozostaje ważnym źródłem strategicznego surowca
gazu ziemnego [Gibadło 2019 : 1-2]. Warto zauważyć, że jest to już trzecia odsłona niemieckiej poli-
tyki wschodniej zapoczątkowanej przez Willi Brandta w latach 70. XX wieku (Ostpolik), a konty-
nuowanej w nowych warunkach geopolitycznych przez Angelę Merkel w pierwszym okresie jej
rządów w latach 2005-2009 (Neue Ostpolik). Istotą drugiej polityki wschodniej była próba
miękkiejwesternizacji Europy Środkowo-Wschodniej oraz samej Rosji poprzez intensywny rozwój
kontaktów handlowych [Thomann 2019 : 51].
Stanowisko Niemiec może wydawać się często niejednoznaczne, jako że Berlin posługuje się kilko-
ma reprezentacjami geopolitycznymi, czasem komplementarnymi, ale też i konfrontacyjnymi.
Z jednej bowiem strony Niemcy żywo zainteresowane stabilnością współpracy w ramach NATO
i popierają projekt Partnerstwa Wschodniego, z drugiej stawiają na wzmacnianie więzi energetycz-
nych z Rosją [Thomann 2019 : 51]. Przede wszystkim jednak Niemcy dążą do ugruntowania swojej
pozycji jako centralnej siływ ramach Unii Europejskiej, której integralność gwarantuje jednocze-
śnie utrzymanie lub powiększenie swojej pozycji geostrategicznej opartej w znacznym stopniu
na przewadze gospodarczej. W tej perspektywie Niemcy jawią się jako zwornik stareji nowej
Unii, Zachodu i Trójmorza. Najczarniejszym koszmarem politycznym dla Niemiec byłby niewątpliwie
rozpad Unii Europejskiej i powrót do polityki równowagi sił w Europie, która z kolei mocno
koresponduje z marzeniami Moskwy.
Jakkolwiek koncepcja Mieleuropy nie występuje w ocjalnej retoryce niemieckiej, realne jest
faktyczne wykorzystanie tej niemieckiej idei, zwłaszcza że reprezentuje ona samą cywilizację
zachodnią, w ramach której funkcjonuje większa część kontynentu europejskiego{Gizicki, Łoś : 9].
Istotne znaczenie ma w omawianym względzie to, czy ostatecznie uda się Niemcom uzyskać człon-
kostwo w Inicjatywie Trójmorza. Włączenie Berlina do ośrodka decyzyjnego 3SI, oznaczałoby
bowiem, pisze M. Brzezińska przyznanie się do braku samodzielnościoraz wyrażenie zgody
na uznanie obszaru Europy Środkowej za teren wpływów niemieckich i przyzwolenie na jego aktyw-
so power, z założeniem, że prawdopodobnie będzie ona dominowała (tak jak ma to miejsce
w UE) również i tutaj[Brzezińska 2020 : 13].
Radosław Zenderowski
72
E. Turcja
Turcja w drugiej dekadzie XXI wieku realizuje politykę ukierunkowaną na odbudowanie strefy
wpływów z czasów istnienia Imperium Osmańskiego. Z perspektywy geopolitycznej rywalizacji Anka-
ra odgrywa na skutek zwiększenia swojej aktywności militarno-politycznej we wschodniej części
basenu Morza Śródziemnego, na Południowym Kaukazie, Bliskim Wschodzie oraz Bałkanach
(Serbia) coraz większą rolę. Należy bowiem zwrócić uwagę na to, że kryzys migracyjny był jednym
z pierwszych symptomów próby rozgrywania sytuacji na własną korzyść. Włączenie się w rywaliza-
cję o zdobycie wpływów w krajach Marghrebu, w tym przede wszystkim Libii oraz zwiększanie
napięć z Grecją, Cyprem oraz Egiptem (kwesa kontroli zasobów ropy naowej na Morzu Egejskim
oraz Śródziemnym) doprowadziło do włączenia się do gry Francji, która postrzega politykę
realizowaną przez Ankarę jako zagrożenie dla swoich interesów w tym regionie. Jednocześnie Tur-
cja postanowiła przyjąć taktyczne porozumienie z Moskwą w kwesi Syrii. Tym samym dając
do zrozumienia Stanom Zjednoczonym, że Ankara zamierza realizować własną (wielowektorową)
politykę zagraniczną. Należy jednak dodać, że Turcja z punktu widzenia rosyjskiej racji stanu, stoi
co najmniej konkurenta zarówno jeśli chodzi o region Kaukazu Południowego, ale także Bałkanów
i regionu Morza Czarnego.
Taktyczny sojusz Ankary i Moskwy jest w gruncie rzeczy wyolbrzymiany, gdyż należy pamiętać o
tym, że Turcja jest nadal członkiem Sojuszu Północnoatlantyckiego. Dodatkowo prowadzi ona rywa-
lizację z Rosją o strefę wpływów na Południowym Kaukazie. Warto również wspomnieć, że Moskwa
odczytała zaangażowanie w wojnę w Górskim Karabachu w 2020 r. po stronie Azerbejdżanu jako
ingerencję w strefę jej wpływów geopolitycznych. Podobnie wygląda sytuacja na Bałkanach, które
prezydent R. Erdogan zdeniował jako region gdzie Turcja będzie chciała odgrywać większą i kon-
struktywną rolę. W tym punkcie należy wspomnieć, że Ankara zachęca Serbię do ubiegania się
o akcesję do Unii Europejskiej. Jednocześnie Turcja dąży do wzmocnienia swojej pozycji negocjacyj-
nej włączając się w trwający od lat konikt na linii Belgrad – Priszna poprzez zachęcanie do podję-
cia konstruktywnego dialogu. Niemniej, Turcja postrzega Serbię jako kluczowego
gracza na Bałkanach i szansę na zwiększenie współpracy gospodarczej oraz militarnej z tym krajem.
Z perspektywy Inicjatywy Trójmorza Turcja jest zainteresowana tym projektem tylko i wyłącznie
z powodów ekonomicznych, gdyż Ankara potrzebuje rozwoju współpracy gospodarczej z państwami
Trójmorza z powodu narastającego własnego kryzysu gospodarczego. Władze w Ankarze są zainte-
resowane otwieraniem kolejnych kanałów do wejścia na nowe rynki i rozwijanie relacji gospodar-
czych z tak dużą liczbą partnerów, jak to jest możliwe. Jednocześnie Turcja nie postrzega tej inicja-
tywy jako formatu pogłębiania współpracy politycznej. Z perspektywy celów Trójmorza Ankara dłu-
gookresowo będzie odgrywać niezmiernie istotną rolę z racji swojego położenia. Kluczowym pro-
jektem wpisanym w Trójmorze jest budowa Via Carpaa łączącej porty położone nad wybrzeżem
Morza Bałtyckiego z portami położnymi nad wybrzeżem Morza Adriatyckiego oraz Egejskiego. Do-
celowo po zrealizowaniu tego przedsięwzięcia mogłoby zostać ono przedłużone w stronę Turcji co
pozwoliłoby skomunikować PółnocneTrójmorze z Bliskim Wschodem. Dlatego wymiar współpra-
cy infrastrukturalnej i ekonomicznej byłby w tym aspekcie istotny dla samej Ankary. Niewątpliwie
Geopolityka Trójmorza
73
zrealizowanie tego wielkiego przedsięwzięcia nawiązującego infrastrukturalnie do niemieckich koncep-
cji sprzed wybuchu I wojny światowej (vide linia kolejowa Berlin-Bagdad) wzmocniłby cały region Trój-
morza przyczyniając się do zwiększenia wymiany handlowej i ułatwienia współpracy z krajami Zatoki
Perskiej. Mogłoby to zmienić położenie geoekonomiczne państw Trójmorza i samej Turcji.
Turcja odgrywa również ważną roz perspektywy realizowanej przez Chiny Inicjatywy Jednego Pasa
i Szlaku (OBOR), gdyż z geograficznego punktu widzenia pełni ona rolę sworzniową między Chinami
a Europą Południową. Władze w Ankarze zachęcając samą Serbię do aktywnego ubiegania się o akcesję
do Unii Europejskiej chciałyby zdobyć własne wpływy równiw Trójmorzu, gdyż Serbia dla Ankary
byłaby łącznikiem między Turcją a Europą. W tym punkcie trzeba zaznaczyć, że bez Belgradu nie uda
się zrealizować kluczowej południowej nitki Nowego Jedwabnego Szlaku (OBOR). Aktywne wsparcie dla
polityki Turcji wyraża Budapeszt, który podobnie jak Polska niewątpliwie chciałby, aby Turcja stała się
pełnoprawnym członkiem Unii Europejskiej. To z perspektywy interesów Polski mogłoby osłabić
pozycję samych Niemiec i wzmocnić Turcję na południu, w regionie Bałkanów.
Turcja wyraża zainteresowanie Inicjatywą Trójmorza, ale z racji braku członkostwa w UE podobnie jak
Serbia nie jest członkiem tego formatu współpracy przyjmując status nieformalnego obserwatora.
Ponadto, perspektywa współpracy między Trójmorzem a Turcją pozostaje niepewna. Wiele zależy od
tego, czy uda się zrealizować i dociągnąćna południe kluczowe węzły komunikacyjne takie jak m.in.
Wspomniana już Via Carpatia.
F. Serbia
Serbia jest największym i najludniejszym państwem tzw. Bałkanów Zachodnich, które jednocześnie
pozostaje poza strukturami Unii Europejskiej, NATO oraz Inicjatywy Trójmorza. Jednakże z uwagi
na swoje bliskie relacje z Rosją, Chinami i Turcją, a także położenie geopolityczne (na szlaku wiodącym
z południa na północ Europy Środkowo-Wschodniej), państwo to odgrywa ważną ro w regionie,
zwłaszcza zaś w tzw. przestrzeni postjugosłowiańskiej.
Stosunek Serbii do Inicjatywy Trójmorza jest jednoznacznie negatywny, co ma swoje uzasadnienie
na płaszczyźnie politycznej i gospodarczej, po części także cywilizacyjno-kulturowej. Stosunek
ten uwarunkowany jest: (a) wykluczeniem Serbii z projektu (niezaproszenie przedstawiciela rządu
w Belgradzie do udziału w szczycie założycielskim); (b) odmiennymi interesami w odniesieniu
do źródeł zaspokajania potrzeb energetycznych; (c) budową w ramach 3SI alternatywnego do serbskie-
go paneuropejskiego korytarza transportowego; (d) antyrosyjskim (i po części także antytureckim)
charakterem 3SI; (e) rzekomo anty-unijnym charakterem 3SI; (f) konkurencyjnym lub wrogim charakte-
rem 3SI wobec Inicjatywy 17+1, w której Serbia upatruje największe szanse i korzyści
rozwojowe [Zenderowski, Skobejko 2021 : 5].
Inicjatywa Trójmorza jest interpretowana przez władze serbskie na ogół w kategoriach narzędzia polityki
Stanów Zjednoczonych w globalnych rozgrywkach z Rosją, Chinami i po części z Unią Europejską
(przede wszystkim jednak z Berlinem). W percepcji Belgradu, jednym z rzekomych celów (a przynajm-
niej uzyskiwanych efektów) Trójmorza jest – zdaniem Belgradu – izolacja Serbii, jako że od wschodu,
zachodu i północy graniczy ona z państwami Trójmorza, będącymi jednocześnie członkami Paktu
Północnoatlantyckiego [Zenderowski, Skobejko 2021 : 5].
Radosław Zenderowski
74
Czynnikiem osłabiającym krytycyzm Belgradu wobec 3SI mogłoby być samo członkostwo w Unii Euro-
pejskiej (oraz może w NATO), które wymuszałoby europeizację i westernizację kraju. Pewne znacze-
nie w przełamywaniu lodów może mieć również funkcjonowanie Warneńskiej Czwórki(format
bałkańskiej współpracy zrzeszający cztery państwa bałkańskie, z czego trzy należące do Unii Euro-
pejskiej, a dwa do Inicjatywy Trójmorza: Bułgarię, Grecję, Rumunię i Serbię). Trudno jednak obecnie
oszacować możliwości i potencjał współpracy w tej grupie. Potencjalnie ważną rolę w procesie zbli-
żenia Serbii i 3SI mogą odegrać Węgry [Zenderowski, Skobejko 2021 : 6].
Serbia najpoważniejsze korzyści upatruje z jednej strony w integracji europejskiej i przystąpieniu
do Unii Europejskiej, z drugiej z intensykacji współpracy gospodarczej z Chinami i Turcją. Rosja
w sensie deklaratywnym nadal pozostaje ważnym partnerem Serbii, choć nie odgrywa ona poważ-
niejszej roli w wymiarze gospodarczym. W procesie integracji europejskiej rząd w Belgradzie
zdecydowanie preferuje bezpośrednie relacje z Berlinem, Paryżem i Rzymem, nie oczekując poważ-
niejszego wsparcia ze strony państw sąsiednich należących do UE (Węgier, Rumunii, Rumunii
i Chorwacji). To zaś w połączeniu z kursem na Pekin i Ankarę, determinuje brak zainteresowania
jakąś formą współpracy z Inicjatywą Trójmorza, która w Belgradzie postrzegana jest jako sterowana
z Waszyngtonu akcja mająca na celu torpedowanie chińskiego jednego pasa i jednego
szlaku(One Belt One Road, OBOR), którego Serbia wydaje się być ważnym geostrategicznym
ogniwem [Zenderowski, Skobejko 2021 : 15].
W bliskiej perspektywie czasowej trudno sobie wyobrazić, by jednoznacznie krytyczne i negatywne
stanowisko rządu w Belgradzie wobec Inicjatywy Trójmorza, mogło ulec zmianie. Z drugiej strony
Serbia faktycznie pozostaje w pewnej (samo)izolacji, będąc otoczona państwami należącymi do UE
i NATO lub będącymi podatnymi na amerykańskie wpływy (USA jako patron Trójmorza). Belgrad
nie ma zatem możliwości przeciągania na swoją stronęwahających się geopolitycznie państw
regionu, czego ostatnim przykładem była utrataCzarnogóry, która zdecydowała się przystąpić
do Sojuszu Północnoatlantyckiego [Zenderowski, Skobejko 2021 : 15].
Chiny wykażą zapewne dużo determinacji w rywalizacji z USA w regionie, aby z Serbii, a najlepiej
z tandemu Serbia-Węgry uczynić symbol szybkiej modernizacji i prosperity, w sytuacji, w której Unia
Europejska będzie coraz bardziej pochłonięta wewnętrznymi problemami ekonomicznymi
i napięciami politycznymi (na osi północ – południe, stara nowa Unia), zaś Stany Zjednoczone
potencjalnie mogą odpuścić sobieEuropę Środkową na rzecz większego zaangażowania się
w regionie Pacyku i Azji Południowo-Wschodniej. W interesie Serbii leży zatem porażka Trójmorza
i dalszy rozwój współpracy w formacje 16+1 [Zenderowski, Skobejko 2021 : 16].
Póki co, Trójmorze z perspektywy Belgradu odczytywane jest albo jako szkodzenie Rosji i Chinom
przez USA, które używają Trójmorza jako klinawbijanego w Europę Środkową, albo jako projekcja
hegemonicznych roszczeń Polski. Zmiana takiego nastawienia możliwa jest wyłącznie na drodze
demonstracji realnych korzyści gospodarczych wypływających ze współpracy między państwami
Trójmorza, np. w postaci udanych inwestycji infrastrukturalnych (Via Carpaa) i projektów związa-
nych z cyfryzacją. Inwestycje w sieci przesyłu gazu nie zrobią na Belgradzie większego wrażenia,
gdyż władze Serbii są przekonane, że rosyjski tani gaz jest czymś równie oczywistym, jak następują-
ce po sobie pory roku [Zenderowski, Skobejko 2021 :16].
Geopolityka Trójmorza
75
G. Ukraina
Z punktu widzenia znaczenia Trójmorza pojawia się jeszcze jedna ważna kwesa, a mianowicie
perspektywa rozszerzenia tej inicjatywy o państwa Europy Wschodniej. Ukraina jest państwem
żywotnie zainteresowanym udziałem w tym projekcie. Uczestnictwo Kijowa w naturalny sposób
poszerzyłoby zasięg geograczny inicjatywy o pas czarnomorski. Ukraina jawi się jako jedno z pań-
stw o kluczowym znaczeniu dla realizacji tej inicjatywy[Stępniewski 2018 : 41].
Inicjatywa Trójmorza od samego początku miała zostać skierowana do państw należących do Unii
Europejskiej. Nie było mowy o poszerzaniu inicjatywy o państwa niebędące członkami UE. Jednakże
racjonalnym działaniem byłoby włączenie Ukrainy do tego formatu współpracy przede wszystkim
z punktu widzenia geostrategicznego. Członkostwo Ukrainy w pełni spinałoby region Morza
Czarnego. Władze w Kijowe po wydarzeniach z 2014/2015 r. muszą się mierzyć z trwającym do dziś
koniktem zbrojnym z Rosją na wschodzie państwa. Ponadto, po wydarzeniach z 2014 r. polityka
Kijowa była skoncentrowana na współpracy z Niemcami i Francją, które z perspektywy władz
w Kijowie miały przyczynić się do członkostwa Ukrainy w UE. Polityka regionalna w tym czasie
została przesunięta na boczny tor. Była to główna przyczyna i przeszkoda nawiązania i rozszerzenia
współpracy z powstającym Trójmorzem. Zapowiedzi przedstawicieli władz Polski o utworzeniu
nowej inicjatywy regionalnej były odczytywane w Kijowie jako próba odtworzenia idei Międzymorza.
Ukraina wyrażała nadzieje na to, że władze w Polsce zaproszą przedstawicieli Ukrainy na szczyt
Trójmorza w Warszawie. Brak takiego zaproszenia został odczytany w Kijowie jako błąd ze strony
Polski i ostateczne zaprzepaszczenie szansy na odtworzenie Międzymorza.
Perspektywa współpracy między Ukrainą a Trójmorzem dotyczyć może przede wszystkim sfery
infrastrukturalnej. Ukraina chciałby niewątpliwie zostać włączona do projektu budowy drogi Via
Carpaa oraz szlaku wodnego E-40, który miałby docelowo połączyć Ukrainę z Morzem Bałtyckim
(przez port w Elblągu). Ukraina oraz Ministerstwo Infrastruktury RP postulowały budowę trzech
odnóg trasy Via Carpaa na Ukrainę. Jedna z nich prowadziłaby przez: Lublin Chełm – Łuck – Tar-
nopol Winnica Odessa i przecinałaby odcinek planowanej autostrady Kiszyniów Kijów. Dwa
inne rozgałęzienia, przebiegające przez Lwów do Czerniowców i dalej do Rumunii, mieściłby się
bardzo blisko Mołdawii. Jednakże Projekt Via Carpaa zakłada, iż droga ta w żadnym miejscu nie
przekroczy granicy ukraińskiej. Natomiast szlak E-40 widnieje dotychczas jedynie na papierze.
Dodatkowo wydarzenia na Białorusi z 2020 r. oraz narastające napięcia między Białorusią i Polską
de facto uniemożliwiają podjęcie jakichkolwiek rozmów w tej kwesi ze stroną białoruską, bez
której niemożliwe jest zrealizowanie tego przedsięwzięcia.
Radosław Zenderowski
76
H. Japonia
Japonia należy do grona państw najważniejszych bezpośrednich inwestorów zagranicznych.
W 2019 roku w różnych częściach świata Japonia zainwestowała 258 mld USD, podczas gdy w tym
samym czasie Niemcy 153 mld USD, Chiny – 137 mld USD, USA 122 mld USD, Francja – 63 mld
USD, Korea Południowa 32,5 mld USD, Rosja 22 mld USD [World Bank, hps://
data.worldbank.org/indicator/BM.KLT.DINV.CD.WD]. Japonia jest również państwem wiodącym,
jeśli chodzi o międzynarodową pozycję inwestycyjną neo w 2019 roku wartość aktywów zagra-
nicznych podmiotów japońskich przewyższała ich zagraniczne pasywa o 66% PKB. Jest to poziom
porównywalny z Niemcami, wyższy niż Korea Południowa, Chiny czy Stany Zjednoczone. W kwotach
bezwzględnych dawało to Japonii pozycję największego państwa-wierzyciela na świecie. Status ten
Japonia utrzymuje od blisko trzech dekad. Tokio posiada znacznie więcej zagranicznych wierzytelno-
ści niż drugie w rankingu Niemcy oraz trzecie Chiny [Rumiński 2021 : 11-12]. Konrad Rumiński zau-
waża, że mimo znacznego spowolnienia tempa rozwoju gospodarki japońskiej w ostatnim
dwudziestoleciu, na gruncie czysto gospodarczym wydaje się, że ekspansja zagraniczna przedsię-
biorstw i instytucji japońskich będzie się zwiększać. Jest tak dlatego, że zarówno japoński rynek
wewnętrzny jak i rynek pracy systematycznie kurczą się z przyczyn demogracznych, a zagrożone
tańszą konkurencją z innych państw azjatyckich przedsiębiorstwa są dodatkowo zmuszone do opty-
malizacji kosztów[Rumiński 2021 : 15].
Wszystkie państwa Trójmorza, podobnie jak Japonia, utrzymują raczej przyjazne stosunki ze Stanami
Zjednoczonymi. Ponadto wszystkie mają silne powiązania gospodarcze z Niemcami, to samo można
powiedzieć o japońskich rmach inwestujących w Europie. Japonia jest ważnym inwestorem
w większości państw tworzących Trójmorze. Japończycy w Europie Środkowej i Wschodniej
są obecni inwestycyjnie w niemal wszystkich branżach przemysłu, wliczając w to przemysł spożyw-
czy, wysokich technologii, elektroniczny oraz IT. Wyraźnie dominuje jednak szeroko pojęty
przemysł motoryzacyjny. Z perspektywy Trójmorza szczególnie istotny wydaje się fakt, że japońskie
przedsiębiorstwa tworzą klastry przemysłowe i zgrupowania zakładów przekraczające granice
poszczególnych państw [Rumiński 2021 : 16-17]. W porównaniu z Europą Zachodnią Japonia
nie zainwestowała w regionie póki co znaczących środków. Szczególnie dużym skupiskiem japoń-
skich inwestycji są Niemcy, Holandia oraz Wielka Brytania. K. Rumiński zauważa jednak, że atutami
państw Trójmorza z perspektywy japońskiej są strategiczne położenie na styku Zachodu i Wschodu
Europy, członkostwo w Unii Europejskiej, bliskość Niemiec, niższe koszty pracy, obecność wykwali-
kowanej siły roboczej i stosunkowo dużego rynku zbytu oraz szczególnie pozytywny stosunek
do Japończyków[Rumiński 2021 : 18].
Należy jednakże zauważyć, iż w sytuacji, gdy Niemcy chłodno odnosiliby się do rozwoju współpracy
w ramach Inicjatywy Trójmorza, Tokio mogłoby obawiać się ściślejszej współpracy z państwami
regionu. Póki co bowiem Japonia ma w Niemczech więcej do stracenia niż mogłaby zyskać w Trójmo-
rzu. Zaangażowanie Japonii mogłoby częściowo zmniejszyć gospodarczą zależność państw
Trójmorza od Niemiec. Wydaje się także, że warunkiem większego zaangażowania Japonii w inwe-
stowanie w Trójmorzu jest istnienie trwałych gwarancji bezpieczeństwa dla regionu ze strony
Stanów Zjednoczonych i długofalowa polityka Waszyngtonu popierania rozwoju współpracy w tym
formacie [Rumiński 2021 : 24-25].
Geopolityka Trójmorza
77
J. Korea Południowa
Korea Południowa jest istotnym partnerem gospodarczym dla Trójmorza z uwagi na obecność
inwestycyjną w Europie Środkowej. W rzeczywistości pod względem wielkości produkcji i handlu
południowokoreańskie inwestycje w Trójmorzu (głównie na Słowacji i w Polsce) są największe
w całej UE. W szczególności dotyczy to sektora nowych technologii, obecności inwestycyjnej oraz
kapitałowej takich koncernów jak Sony. Ponadto, przyjęcie planu budowy Centralnego Portu
Komunikacyjnego oraz poszukiwanie przez Polskę podobnych wzorców i doświadczeń realizacji tak
wielkiej inwestycji przybliża perspektywę podjęcia współpracy z Koreą Południową w tym zakresie.
Należy również pamiętać, że w ramach inwestycji CPK ma zostać zrealizowany Program budowy
linii dużych prędkości w Polsce [Siskom, hp://www.siskom.waw.pl/komunikacja/kolej/KDP/
program_budowy_kdp_uwar_spol_ekon.pdf] oraz poprowadzenie dziesięciu szprychkolejowych
do Centralnego Portu Komunikacyjnego w Polsce [CPK 2021]. Korea Południowa i jej doświadczenia
w tej sferze mogą zostać wykorzystane do zwiększenia i rozszerzenia współpracy oraz obecności
inwestycyjnej w Trójmorzu.
Państwa Trójmorza i Koreę wiążą również podobne doświadczenia, gdyż Korea przeszła podobnie jak
region Trójmorza szybką transformację polityczną oraz gospodarc. Pod względem wskaźnika
rozwoju społecznego Korea Południowa plasuje się równie wysoko jak Japonia czy Singapur. Jedno-
cześnie jej demokratyczne bezpieczeństwo podobnie jak większości krajów średniej wielkości
zależy od międzynarodowego porządku światowego, opartego na przywództwie i zasadach stano-
wionych przez Stany Zjednoczone.
Korea Południowa jest jednym z głównych sojuszników Stanów Zjednoczonych w regionie
Indo-Pacyku. To co łączy Trójmorze (przede wszystkim jego Północnączęść), to negatywna
ocena polityki Chin i Rosji. Korea Południowa postrzega politykę Moskwy i Pekinu jako dążenie do
rewizji ładu światowego ustanowionego przez Stany Zjednoczone po 1991 r. Traktuje więc Chiny
i Rosję jako zagrożenie systemowe dla stabilności i bezpieczeństwa. Trzeba zwrócić w tym punkcie
uwagę na wsparcie Korei Północnej przez Chiny kluczowego i najważniejszego przeciwnika dla
Korei Południowej. Równoważenie wpływów Chin w regionie Indo-Pacyku i zabezpieczenie intere-
sów Seulu ma zapewnić sojusz Korei ze Stanami Zjednoczonymi. Ten czynnik należy brać pod
uwagę w kontekście potencjalnego rozszerzenia współpracy Trójmorza z Koreą Południową.
Radosław Zenderowski
78
4.
Wnioski
Region europejski określany jako Trójmorze lub Międzymorza, rozpościerający się między Morzem
Bałtyckim, Morzem Czarnym i Adriatykiem, obejmujący nie tylko państwa Inicjatywy Trójmorza, ale
także Białoruś, Ukrainę, Mołdawię i państwa Bałkanów Zachodnich oraz Grecję, w ostatnich latach
nabiera coraz większego znaczenia geopolitycznego. Przez wiele wieków, po upadku władztwa
Jagiellonów region ten był polem rywalizacji mocarstw lub też geopolitycznym tortem”, którymi
dzieliły się: Rosja, Prusy, Austria i Turcja. Po raz pierwszy po 1918 roku, dwanaście państw regionu
postanowiło, że podejmie próbę integracji, której efektem będzie uzyskanie statusu podmiotowe-
go. I choć poszczególne państwa w różnym stopniu i z różną determinacją przystąpiły do Inicjatywy
Trójmorza w 2016 roku, fakt ten przyciągnął uwagę wielkich geopolitycznych graczy: Chin, USA,
Rosji, Unii Europejskiej, w tym zwłaszcza Niemiec, ale także Turcji, Ukrainy, Japonii i Korei Północnej.
Inicjatywie Trójmorza dla odegrania istotnej roli w polityce międzynarodowej potrzebny jest jakiś
spektakularny sukces w postaci na przykład budowy drogowego kręgosłupa Via Carpaa. Dopie-
ro on zmotywuje do bardziej intensywnych działań i przekona poszczególne państwa do tego,
że warto więcej zainwestować w tej format współpracy. Ponieważ jest on oparty w dużej mierze
o środki, którymi dysponuje Bruksela, konieczne jest przekonanie państw starejUnii, że rozwój
tej współpracy leży również w interesie Paryża, Berlina, Madrytu, Rzymu i pozostałych stolic Europy
Zachodniej. Wydaje się, że poza determinacją środkowoeuropejskiej dwunastki, klucz do sukcesu
tego projektu znajduje się w Waszyngtonie i Berlinie. Niemcy starają się przejąć kontrolę nad tą
inicjatywą, która ma w sobie posmak lub przedsmak niezrealizowanej na początku XX wieku idei
Mieleuropy.
Geopolityka Trójmorza
79
Znaczenie obszaru Trójmorza zarówno w wersji mini okrojonej do dwunastki państw nowej Unii,
jak i w wersji szerszej obejmującej wszystkie państwa Międzymorza w najbliższych latach będzie
wzrastać. Po pierwsze – zachęcona słabością Zachodu, w tym zwłaszcza USA w okresie rządów Joe
Bidena, zaczęła się nim ponownie interesować Federacja Rosyjska, która na początek zamierza pod-
porządkować sobie politycznie Ukrainę i tym samym skutecznie zastraszyć państwa bałtyckie.
Po drugie Niemcy dążące do ustanowienia europejskiej suwerenności, a faktycznie swojej domi-
nacji na kontynencie europejskim po Brexicie, zmierzać będą do ustanowienia przynajmniej gospo-
darczej dominacji nad regionem Trójmorza, która zwiększy pozycję Berlina w stosunku do pozosta-
łych stolic europejskich. Wiele wskazuje na to, że polityka Niemiec w trzeciej dekadzie XXI wieku
nie zadowoli s zwykłą dominacją w regionie i zmierzać będzie ku ścisłemu podporządkowaniu
państw Trójmorza zarówno w sferze gospodarki, jak i polityki. Jest swoistym paradoksem, że Niem-
cy, które pod koniec XIX wieku znajdowały się na przegranej pozycji wobec europejskich potęg
kolonialnych: Wielkiej Brytanii, Francji, Hiszpanii, czy nawet Portugalii, Belgii i Holandii, na przeło-
mie XX i XXI wieku były w stanie wybudować hegemonię w oparciu o państwa należące do niegdy-
siejszej Europy Wschodniej i uzyskać przewagę nad wszystkimi pozostałymi państwami starej
Unii, w tym nad Wielką Brytanią, która ostatecznie znalazła się poza Unią torując tym samym drogę
Berlinowi do ustanowienia superpaństwa europejskiego.
Trójmorze po raz kolejny w historii staje się zatem polem rywalizacji i współpracy jednocześnie
dwóch potęg: Niemiec i Rosji. Mimo ponad dwóch wieków doświadczeń oddziaływania obydwu
czynników, wydaje się, że znaczna część elit politycznych państw Trójmorza nadal nie rozumie wagi i
skali wyzwań, jakie stają przed narodami Trójmorza. Nie wykształcono elit intelektualnych i decyden-
tów politycznych, którzy byliby w stanie zmierzyć się z wyzwaniami, przez którymi staje obecnie
Trójmorze. Interes regionu, który został jasno sformułowany przez niewielu intelektualistów i poli-
tyków marzących o przełamaniu fatalizmu geopolitycznego, w poszczególnych państwach regionu
natraa na bierność lub obojętność, w najlepszym przypadku na entuzjazm, który służy jednakże
do rozprawy z wewnętrznym przeciwnikiem politycznym. Na początku 2022 roku Inicjatywa
Trójmorza zdaje się być sierotą z ambicjami do znalezienia pomysłu na swoją misję i pozycję geopoli-
tyczną.
Radosław Zenderowski
80
Bibliograa
Monograe, artykuły i inne
Bajda, P. 2020. Inicjatywa Trójmorza 2016-2020 in statu nascendi, „3 Seas Iniave Insight Barome-
ternr 1, s. 4-5.
Balcer, A. 2021. Polska i Trójmorze po Trumpie: szansa na nowe otwarcie? Komentarz, Forum idei. Fun-
dacja im. Stefana Batorego, Warszawa.
Banaś, M. 2017. The Jagiellonian Idea As Expression Of Polical Culture: Core Constuve Values And
Their Possible Contemporary Implementaons, „Politejanr 6, s. 27-40.
Brzezińska, M. 2020. Inicjatywa Trójmorza w niemieckiej percepcji polityki i strategii budowania wpływu,
„3 Seas Iniave Insight – Alertnr 1.
Buchowski, M., Kołbon I. 2001. Od Mieleuropydo Europy Środkowej: zarys dziejów idei, Sprawy.
Narodowościowe. Seria Nowaz. 19, s. 11-31.
Calheiros, B. 2019-2020. The 3 Seas Iniave: Geopolics and Infrastructure, JANUS.NET e-journal of
Internaonal RelaonsVol. 10, N.º 2, s. 110-123.
Chodakiewicz, M.J. 2016. Międzymorze, Warszawa.
Cieplucha, P. 2014. Prometeizm i koncepcja Międzymorza w praktyce polityczno-prawnej oraz dyploma-
cji II RP, „Studia Prawno-Ekonomicznet. XCIII, s. 39-55.
Dworski, M. 2020. Kondycja Inicjatywy Trójmorza. Próba bilansu pięciolecia, „Myśl suwerenna. Przegląd
spraw publicznychnr 2, s. 6-18.
Eberhardt, P. 2005. Geneza niemieckiej koncepcji Mieleuropy", Przegląd Geogracznynr 4, s. 463-
183.
Eberhardt, P. 2016. Koncepcje federacyjne Milana Hodžy, „Przegląd Geogracznynr 2, s. 223-246.
Eberhardt, P. 2017. Poglądy geopolityczne Tomasza Masaryka, „Przegląd Geogracznynr 2, s. 319-338.
Europejski Komitet Regionów, 137 sesja plenarna w dniach 45 grudnia 2019 r. Projekt opinii. Strategia
makroregionalna dla regionu Karpat, Bruksela 2019.
Forst-Baaglia, J. 2017. Narodowość i język w monarchii austro-węgierskiej, „Wschód Europy Восток
Европы East of Europenr 3, s. 169-178.
Frączyk, J. 2021. Rekord chińskich inwestycji w Polsce. Stajemy się centrum logistycznym Europy, hps://
businessinsider.com.pl/nanse/makroekonomia/inwestycje-z-chin-w-polsce-pobily-rekord-stajemy-
sie-centrum-logistycznym/5m580pb [30.12.2021].
Gębska, M. 2020. Scenariusze rozwoju i bezpieczeństwa makroekonomicznego państw Inicjatywy Trój-
morza od czasu COVID-19, „Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniejz. 4, s. 171199.
Geograczno-Polityczny Atlas Polski, red. M. W. Solarz, Warszawa 2018.