ChapterPDF Available

Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej?

Authors:
E S https://orcid.org/0000-0003-3527-1698
Instytut Psychologii
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza wPoznaniu
K J https://orcid.org/0000-0002-6193-5331
Instytut Psychologii
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza wPoznaniu
Pomiar kwestionariuszowy
podmiotowej aktywności narracyjnej?
Sposób cytowania: Soroko, E., Janowicz, K. (2021). Pomiar kwestionariuszowy
podmiotowej aktywności narracyjnej? W: E. Dryll, A. Cierpka, K. Małek (red.),
Psychologia narracyjna: O mądrości, miłości i cierpieniu (s. 467–491). Warszawa:
Wydawnictwo Liberi Libri. https://doi.org/10.47943/lib.9788363487461.rozdzial20
467
Wrozdziale zadajemy sobie pytanie omiejsce pomiaru kwestionariuszo-
wego wbadaniu podmiotowej aktywności narracyjnej, którą rozumiemy jako
różnorodne procesy poznawcze iinterpersonalne zorganizowane wsposób
narracyjny, czyli uwzględniający strukturę i proces nadawania znaczenia
zdarzeniom idoświadczeniom. Pytanie to pojawia się głównie wkontekście
własnych doświadczeń badawczych ireeksji opartych oliteraturę przedmio-
tu. Po pierwsze, przyglądamy się aktywności narracyjnej człowieka wogóle,
po drugie, poruszamy kwestie stanowiące uzasadnienie pytania omożliwość
pomiaru kwestionariuszowego (możliwość kwantykacji, dostępność samo-
świadomości) wświetle wiedzy oprocesach narracyjnych, apo trzecie, pre-
zentujemy trzy znane nam narzędzia kwestionariuszowe wraz zich możliwym
zastosowaniem badawczym. Dokonujemy też podsumowania najważniejszych
relacji między wiedzą opodmiotowej aktywności narracyjnej asamoopisowymi
ikwestionariuszowymi metodami jej badania.
1. Podmiotowa aktywność narracyjna
Jesteśmy przekonani oznaczeniu narracji wludzkim życiu („życie to narra-
cja”– Dryll, Cierpka, 2011). Chcąc uporządkować na własny użytek wciąż jeszcze
pofragmentowaną wiedzę dotyczącą narracji wpsychologii jako dyscyplinie
naukowej, przyjmujemy tutaj, że ludzie nie tylko porządkują obserwacje na te-
mat życia itworzą koncepcje ożyciu zużyciem metafory kluczowej narracji, ale
również przejawiają aktywność narracyjną rozumianą jako zjawisko psycholo-
giczne – rozgrywające się między ludźmi (interpersonalnie) lub będące procesem
wewnętrznym (intrapsychicznym), służące porządkowaniu zdarzeń idoświadczeń
wznaczące układy onarracyjnej strukturze, które mogą wefekcie przyjąć post
opowieści czy historii (por. Soroko, 2014). Narracyjny sposób porządkowania czy
strukturyzowania informacji na najbardziej podstawowym poziomie można ująć
wmodel dramaturgiczny, zawierający odniesienia do bohatera, jego celów iintencji,
działań oraz efektu tych działań (por. Trzebiński, 2002). Narracyjną aktywność
człowieka badać można zwielu perspektyw, np. zperspektywy biologicznej
(wiążąc narrację zfunkcjonowaniem mózgu), społeczno-kulturowej (pokazujący
narrację jako zjawisko ponadjednostkowe) oraz podmiotowo, czyli zperspektywy
osoby przejawiającej tę aktywność imającej do niej wpewnym zakresie dostęp.
Podmiotowa perspektywa umożliwia badanie aktywności narracyjnej
jako językowej (opowiadanie ozdarzeniach innym ludziom), poznawczej (do-
468 Emilia Soroko, Kamil Janowicz
świadczanie irozumienie świata w narracyjny sposób) oraz autonarracyjnej
(rozumianej jako przetwarzanie iintegrowanie różnorodnego doświadczenia
autobiogracznego wsposób narracyjny, wcelu tworzenia poczucia tożsamości
iregulacji psychicznej, por. Soroko, 2014). Autonarracja zawiera system znaczeń
osobistych, od prostych do bardziej złożonych reprezentacji zmian podmiotu
wczasie (por. Greenberg, Pascual-Leone, 2001; Salvatore, Dimaggio, Semerari,
2004), ajej efektem jest często opowieść oswoim doświadczeniu, opowieść
autobiograczna czy tożsamość narracyjna jako historia siebie (Hermans,
Hermans-Jansen, 2000; McAdams, 2001; Oleś, 2008).
Na podmiotową aktywność narracyjną człowieka składają się zatem różne
inne procesy, wtym poznawcze iinterpersonalne. Ważne jest podkreślenie, że
część znich ma charakter automatyczny, aczęść reeksyjny ipozostają one
ze sobą wstałym dialektycznym odniesieniu (por. doświadczanie narracyj-
ne ireeksja autobiograczna – Trzebiński, 2002; przetwarzania narracyjne
iwnioskowanie autobiograczne – Singer, Bluck, 2001; chronologiczna cią-
głość iretrospekcyjna ciągłość – Bluck, Liao, 2013). Wnioskowanie autobiogra-
czne, będące przykładem aktywności opartej oreeksję, to interpretowanie
iocenianie pamiętanych zdarzeń dotyczących Ja, będące wyrazem potrzeby
nadawania znaczenia doświadczeniom, stanowiące ważny proces tożsamościo-
twórczy, odpowiedzialny za asymilację trudnego doświadczenia, dostarczający
rozumienia siebie iinnych ludzi (McLean, Pratt, 2006; Pasupathi, Mansour,
2006; Singer, Bluck, 2001).
Procesy, które kształtują tożsamość narracyjną, wiążą się z przyjęciem
obserwującej perspektywy wobec własnych – subiektywnie ważnych – doznań
(izdarzeń) ipodjęciem próby ich opisania (deskrypcja), rozpoznania emocji
(dyferencjacja) oraz podjęcia nad nimi reeksji (integracja). Jak wskazuje Oleś
(2004), zdolność czerpania korzyści osobistych zaktywności autonarracyjnej
nie jest automatyczna iwymaga zaangażowania. Można zatem rozumieć
podmiotową aktywność narracyjną, aszczególnie aktywność autonarracyjną,
jako proces ocharakterze regulacji psychicznej (emocjonalnej), poprzez zdol-
ność tolerowania wewnętrznej różnorodności (wielu pozycji podmiotowych
jako mających głos – por. Hermans iin., 2017) oraz opowiadanie innym
(por.Graneist, Habermas, 2019; Wainryb, Pasupathi, Bourne, Oldroyd, 2018).
Podsumowując, podmiotowa aktywność narracyjna, a szczególnie ta
dotycząca aktywności autonarracyjnej izwiązana zpowstaniem tożsamości
narracyjnej: 1) jest procesem przetwarzania doświadczenia iporządkowania
zdarzeń, 2) może przebiegać wsferze intrapsychicznej lub/iinterprersonalnej,
Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej? 469
3)ma ścisłe związki ztożsamością osobową wraz zjej unikalnością ispójnością,
4) jest zarówno automatyczna, jak ireeksyjna, 5) pełni funkcję regulacyjną
wpsychice. Uwzględniając opisane tu właściwości, powstaje pytanie, wjaki
sposób bada się taką podmiotową aktywność narracyjną iautonarracyjną?
Czy można kwantykować takie zjawiska, jak choćby tożsamość narracyj-
na? Czy poddają się one introspekcji isamoopisowi, które zależą od zakresu
samoświadomości podmiotu?
2. Badanie podmiotowej aktywności narracyjnej
Badania naukowe prowadzone wpsychologii, które są ukierunkowane na
poznanie podmiotowej aktywności narracyjnej, obejmują dwa główne nurty –
dialogiczną koncepcję Ja oraz tożsamość narracyjną, ale tae wiele zagadnień
„zpogranicza” (por. Dryll, Cierpka, 2011). Badania mogą być ukierunkowane
bądź na efekty tej aktywności (treść i forma opowiedzianej historii), bądź
na badanie jej przebiegu (np. wyodrębnienie etapów procesu narracyjnego
przetwarzania doświadczenia, np. Angus, McLeod, 2004).
Stosowane metody wywoływania narracji iautonarracji opierają się wdużej
mierze na wywiadach dotyczących całego życia lub szczególnych wydarzeń,
wywoływaniu wspomnień autobiogracznych, prowadzeniu badań eksperymen-
talnych pozwalających zaobserwować narracyjne organizowanie doświadczenia
zdetalicznej perspektywy. Mają one „wykonaniowy” charakter – polegają
na realizacji przez osobę uczestniczącą wbadaniu zadania, które wyznaczył
badacz czy eksperymentator, aoktórym sądzi się, że pozwala na obserwację
podmiotowej aktywności narracyjnej. Prowadzą one do powstania materiału
werbalnego lub pisemnego, aniekiedy również iliczbowego. McAdams (2008)
dowodzi, że chociaż na słowo narrative reagujemy niekiedy automatycznie
skojarzeniem „metody jakościowe istudia przypadków”, to jednak trzeba za-
uważyć, że wiele badań dotyczących historii życia prowadzonych jest wsposób
ilościowy – protokoły pozyskiwania danych są ustrukturowane i powstało
wiele systemów kodowania aplikowanych do narracji.
Metody analizy uzyskanego materiału werbalnego obejmują metody ja-
kościowe (np. analiza tematyczna) bądź ilościowe (np. osadzone teoretycznie
systemy kodowania). Uzyskiwane dzięki kodowaniu materiału werbalnego
dane ilościowe umożliwiają prowadzenie wpsychologii narracyjnej badań
ocharakterze nomotetycznym, pozwalającym ustalać pewne prawa ogólne
470 Emilia Soroko, Kamil Janowicz
wobszarze aktywności autornarracyjnej (por. Habermas, de Silveira, 2008).
Badania idiograczne wobszarze psychologii osobowości są niezmiernie
ważne, szczególnie dla celów rozumienia funkcjonowania psychicznego (jak
to jest choćby wpsychologii klinicznej iobecnej wniej diagnozie wyjaśniają-
cej) oraz poznawania nietypowych, niedających się zgeneralizować, zjawisk
psychicznych, aktóre jednak są psychologicznie interesujące iważne, często
będąc na pograniczu wiedzy oosobie ispołeczeństwie (por. McAdams, 2008).
Powstaje pytanie, czy pomiar kwestionariuszowy może być użyteczny wbadaniu
podmiotowej aktywności narracyjnej?
3. Kwestionariusze jako metody badawcze idiagnostyczne
Kwestionariusze (inwentarze) pozwalają badać różne zmienne podmiotowe,
takie jak cechy osobowości, temperamentu, style radzenia sobie, dolegliwości,
symptomy, wartości, postawy izainteresowania. Są to metody ustrukturowane
wykorzystujące samoopis wpostaci odpowiedzi osób badanych na zbiór stan-
dardowych pozycji kwestionariuszowych – pytań, stwierdzeń lub jednowyrazo-
wych określeń (Zawadzki, 2000). Kwestionariusze często osiągają status testów
psychologicznych (wysoka rzetelność, trafność, normalizacja, standaryzacja,
moc dyskryminacyjna, atakże bogata literatura przedmiotu). Są to narzędzia
wygodne wstosowaniu przez psychologów praktyków ibadaczy, co wostatnich
latach się nasiliło, ponieważ rozwinęły się różne udogodnienia związane ze
zautomatyzowanym obliczaniem wyników i możliwością stosowania kwe-
stionariuszy zużyciem komputerów iprzez internet (Segal, Coolidge, 2004).
Osoba uczestnicząca wbadaniu kwestionariuszowym wreakcji na otrzy-
mane bodźce (pozycje kwestionariuszowe) odpowiada zgodnie zdostarczonym
formatem odpowiedzi (kategoriami do wyboru), odwołując się do samowiedzy,
samoopisu oraz zdolności do formułowania uogólnień wzakresie samoobser-
wacji, atakże korzystając z dostępnego dla niej wdanym momencie pozio-
mu koncentracji uwagi czy zdolności przywoływania informacji zpamięci.
Powtarzalna, standaryzowana struktura zadania, jakie staje przed badanym,
sprawia, że możliwa jest zobiektywizowana ocena odpowiedzi (wynik traktuje
się ilościowo). Jakościowa analiza odpowiedzi również jest możliwa, choć
bardzo rzadko stosowana.
Wśród ograniczeń kwestionariuszy wymienia się m.in. to, że nie mierzą one
unikalnych charakterystyk, ale właściwości wspólne wielu ludziom (wystarcza-
Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej? 471
jąco powtarzalne wpopulacji). Można się dzięki nim dowiedzieć, jak dobrze
ktoś funkcjonuje na tle grupy odniesienia (wkontekście społeczno-kulturo-
wym), ale nie można porównywać grup, które nie są identyczne pod względem
tego kontekstu. Ponadto kwestionariusze dostarczają próbek zachowań, ale
nie ujmują zachowań wsposób całościowy, atakże mają charakter opisowy,
choć umożliwiają predykcję (Zawadzki, 2000). Wyniki testowe wbadaniach
diagnostycznych bezwzględnie wymagają zatem odniesienia do wielu innych
kontekstów – zarówno badania, jak isytuacji psychologicznej klienta.
Pomiar kwestionariuszowy ma zatem dwie ważne dla naszych rozważ
właściwości:
zbiera informacje pochodzące zsamoopisu, bazując na wielu procesach,
np. takich, jak pamięć, uwaga, samoświadomość, zdolność do samo-
obserwacji, informacje te pochodzą przede wszystkim zdwóch źródeł:
a) introspekcji, pozwalającej podzielić się fenomenami doświadczenia
oraz b) samoobserwacji własnych zachowań ipreferencji, pozwalającej
podzielić się samowiedzą,
strukturyzuje te informacje wsposób ilościowy, wymagając określenia
nasilenia od osoby uczestniczącej wbadaniu lub zliczania wystąpień
określonych zachowań (reakcji testowych) przez badacza/badaczkę.
4. Przegląd właściwości trzech kwestionariuszy badających różne aspekty
podmiotowej aktywności narracyjnej
Poniżej przedstawiamy trzy narzędzia kwestionariuszowe służące do badania
różnych aspektów aktywności narracyjnej iautonarracyjnej – Skalę Wewnętrznej
Akt ywności Dialogowej (SWAD), Kwestionariusz inklinacji autonarracyjnej (IAN-R)
oraz Kwestionariusz świadomości tożsamości narracyjnej (ANIQ, Awareness
Narrative Identity Questionnaire). Podane zostanie zaplecze teoretyczne każdej
zmetod, opis skal, własności psychometryczne narzędzia oraz najważniejsze
wyniki zdotychczas prowadzonych zwykorzystaniem tych metod badań.
1) Skala Wewnętrznej Aktywności Dialogowej (SWAD, Oleś, 2009)
Główny obszar zastosowania: Pomiar natężenia wewnętrznej aktywności
dialogowej.
Zaplecze teoretyczne: Punktem wyjścia dla stworzenia SWAD była teoria
dialogowego Ja (np. Hermans, 1999; Hermans, Gieser, 2011), która zakłada,
472 Emilia Soroko, Kamil Janowicz
że umysł ludzki reprezentuje „społeczność głosów”. Między tymi głosami
zachodzić mogą relacje zgody albo relacje niezgody, atakże procesy uzgadnia-
nia wewnętrznych lub zewnętrznych racji. Według tej teorii człowiek posiada
zdolność do personikowania przyjętych przez siebie punktów widzenia oraz
poglądów – personikacje te znajdują swój wyraz wtzw. „pozycjach Ja”, które
reprezentują wewnętrzne izewnętrzne głosy (punkty widzenia). Każda ztych
pozycji może dawać wyraz konkretnym motywom, uczuciom iprzekonaniom
związanym zjakimś punktem widzenia oraz tworzyć wokół niego narrację.
Wewnętrzna aktywność dialogowa odnosi się także do zdolności do przyj-
mowania perspektywy drugiej osoby (Marková, 2005). Jak wskazuje Oleś,
Wewnętrzna aktywność dialogowa obejmuje kontinuum – od przyjmowania
różnych punktów widzenia, w tym zdolność do decentracji, czyli patrzenia
na świat oczyma drugiego człowieka, przez wewnętrzny monolog zakładający
istnienie wyobrażonych odbiorców, instrukcje dawane samemu sobie («po-
spiesz się», «uważaj»), po dialog wewnętrzny stanowiący syntezę wcześniej
wymienionych form” (2009, s. 39). Syntetyczna denicja wewnętrznej aktyw-
ności dialogowej, jaką podaje autor SWAD, to rozumienie tego zjawiska jako
„zaangażowania wdialogi zwyobrażonymi postaciami, kontynuowanie lub
symulowanie wmyślach dialogowych relacji społecznych oraz konfrontowanie
punktów widzenia reprezentujących różne pozycje Ja, ważne dla osobistej lub
społecznej tożsamości” (Oleś, 2009, s. 40).
Metoda tworzenia kwestionariusza: teoretyczna.
Format odpowiedzi: wSWAD zastosowano standardową 5-stopniową skalę
Likerta – osoba badana do każdego ze stwierdzeń ustosunkowuje się, zaznaczając
swoją odpowiedź na następującej skali: 1 – zdecydowanie się nie zgadzam,
2 – nie zgadzam się, 3 – nie mam zdania/nie wiem, 4 – zgadzam się, 5 – zde-
cydowanie się zgadzam. Jedno pytanie ma punktację odwróconą.
Skale: Kwestionariusz SWAD składa się z47 itemów (wtym jednego trak-
towanego jako buforowy) podzielonych na 7 podskal odnoszących się do
różnych aspektów wewnętrznej aktywności dialogowej.
Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej? 473
Tabela 1
Podstawowe informacje okwestionariuszu SWAD. Opracowano na podstawie: Oleś (2009)
Nazwa skali Liczba
itemów Opis skali Przykładowe itemy
Rzetelność
wewnętrzna
(α-Cronbacha)
Czysta aktywność
dialogowa (AD)
6Czysta aktywność dialogowa
oznacza spontaniczne prowa-
dzenie wewnętrznych dialogów,
myślenie i rozwiązywanie róż-
nych spraw wformie dialogowej.
1. Często mówię do siebie.
2. Często łapię się na tym, że gdy
jestem sam, rozmawiam zkimś
wmyślach.
0,76
Dialogi
tożsamościowe
(DT)
6Dialogi tożsamościowe oznaczają
prowadzenie dialogów wewnętrz-
nych zmierzających do lepszego
samopoznania oraz do odpowie-
dzi na pytania tożsamościowe: kim
jestem? co jest dla mnie ważne?
ijaki jest sens mojego życia?
1. Gdy staję przed trudnym wybo-
rem, omawiam decyzję sam zsobą
zróżnych punktów widzenia.
2. Poprzez wewnętrzny dialog czę-
sto dochodzę do pewnej prawdy
omoim życiu iomnie samym.
0,82
Dialogi
wspierające (DW)
7Dialogi wspierające oznaczają pro-
wadzenie w myślach dialogów,
które utwierdzają wposiadanych
przekonaniach, dają oparcie lub
poczucie zrozumienia ze strony
wyobrażonego rozmówcy, mogą
zastępować realne rozmowy, obej-
mują też dawanie sobie instrukcji.
1. Często prowadzę w myślach
dyskusje z moimi rodzicami,
żoną (mężem).
2. Zdarza się, że wsytuacji stre-
sowej sam siebie uspokajam
wmyślach.
0,71
Dialogi
ruminacyjne (DR)
9Dialogi ruminacyjne obejmu-
ją prowadzenie dialogów we-
wnętrznych na tematy przy-
kre, przywoływanie w myślach
trudnych tematów idrążenie ich
w formie dialogu, czemu towa-
rzyszy poczucie znużenia i fru-
stracji, anawet rozbicia związa-
nego zwewnętrzną aktywnością
dialogową.
1. Po porażkach oskarżam się wmy-
ślach idyskutuję, jak mogło być
lepiej.
2. Dialo gi prowadzone wmyślach
męczą mnie inużą.
0,69
Dialogi
dyscocjacyjne
(DD)
5Dialogi dysocjacyjne oznaczają
prowadzenie dialogów między
dwoma wyraźnie wydzielonymi
częściami samego siebie, rozgry-
wanie wewnętrznych koniktów
wformie dialogu.
1. Czasem mam wrażenie, że mam
w sobie dwie różne osoby, które
spierają się ze sobą, chcą czegoś
innego, kłócą się ze sobą.
2. Czasem kłócę się z tą częścią
siebie, której nie lubię.
0,75
Ciąg dalszy tabeli na następnej stronie
474 Emilia Soroko, Kamil Janowicz
Nazwa skali Liczba
itemów Opis skali Przykładowe itemy
Rzetelność
wewnętrzna
(α-Cronbacha)
Symulacja
dialogów
społecznych (SD)
7Symulacja dialogów społecznych
to prowadzenie wmyślach dialo-
gów będących kontynuacją roz-
mów lub wyobrażeniem dialogo-
wych relacji społecznych: kłótni,
dyskusji lub wymiany myśli.
1. Kiedy jestem zkimś wkonik-
cie, kłócę się znim wmyślach.
2. Czasem, przygotowując się do
rozmowy z kimś, przeprowa-
dzam taką próbną rozmo
wmyślach.
0,71
Przyjmowanie
punktu widzenia
(PW)
6Mierzy skłonność do przyjmowa-
nia odmiennego od własnego
punktu widzenia, czyli punktu
widzenia innej osoby, albo
kwestionowania własnego zdania
i próby oceny zdarzeń z innej
perspektywy osobistej, a także
obiektywizowanie problemów
dzięki spojrzeniu na nie znowej
odmiennej perspektywy.
1. Lubię przewidywać, co powie-
dzą inni ludzie iodpowiadać im
wmyślach.
2. Często w myślach zwracam się
do siebie zpozycji kogoś innego.
0,64
Trafność zewnętrzna:
I. Osoby zwysokimi rezultatami wSWAD deklarowały większe nasilenie
wewnętrznych dialogów wróżnych sytuacjach (zróżnymi postaciami) – dla
przykładu zukochaną osobą, zmarłym bliskim albo Bogiem (Oleś, 2009);
II. Wyniki wSWAD wskazują istotną współzależność z liczbą wyróż-
nionych pozycji Ja iliczbą zaznaczonych relacji między nimi w badaniu za
pomocą fenomenologicznej metody koła (będącej reprezentacją przestrzeni
wewnętrznego dialogu; Oleś, 2009). Oznacza to, że im więcej głosów we-
wnętrznych osoba wyróżnia oraz im więcej dostrzega między nimi relacji
(to jest „wymiany poglądów”), tym większe jest uniej nasilenie wewnętrznej
aktywności dialogowej mierzonej kwestionariuszem;
III. Wyższe nasilenie dialogów ruminacyjnych wiąże się zniższą samo-
oceną (Zasadni, 2008).
Zastosowanie wbadaniach:
I. Ogólne natężenie wewnętrznej aktywności dialogowej jest umiarkowanie
pozytywnie skorelowane znatężeniem neurotyzmu iotwartości na doświad-
Ciąg dalszy tabeli z poprzedniej strony
Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej? 475
czenie (Puchalska-Wasyl, Chmielnicka-Kuter, Oleś, 2008), jednak neurotyzm
związany jest bardziej zdialogami ruminacyjnymi, aotwartość na doświadczenie
zdialogami tożsamościotwórczymi (Oleś iin., 2010; Oleś, Puchalska-Wasyl, 2012);
II. Badano także związki między natężeniem wewnętrznej aktywności
dialogowej arodzajem przywiązania. Przywiązanie bezpieczne związane
jest zwiększym natężeniem dialogów tożsamościotwórczych imniejszym
natężeniem dialogów ruminacyjnych, przywiązanie lękowe silnie pozytyw-
nie koreluje zsymulacją dialogów społecznych iumiarkowanie znatężeniem
dialogów ruminacyjnych, osoby przejawiające większe natężenie przywiązania
unikającego rzadziej prowadzą wewnętrzne dialogi wspierające (Oleś iin.,
2010; Oleś, Puchalska-Wasyl, 2012);
III. W2016 r. opracowano rosyjską adaptację SWAD (Astresov, Leontiev, 2016).
2) Kwestionariusz inklinacji autonarracyjnej (IAN-R, Soroko, 2013)
Główny obszar zastosowania: pomiar skłonności do narracyjnego opracowania
irelacjonowania doświadczenia.
Zaplecze teoretyczne: Inklinacja autonarracyjna może być rozumiana jako
„skłonność do narracyjnego opracowywania (przetwarzania) irelacjono-
wania (opowiadania) osobiście ważnych doświadczeń” (Soroko, 2013, s. 5).
Zawiera wsobie trzy aspekty: komunikacyjny, tożsamościotwórczy ikultu-
rowy. Aspekt komunikacyjny inklinacji autonarrracyjnej oznacza skłonność
do mówienia osobie wkonwencji historii (opowieści), używając określonej
struktury narracyjnej, idbanie osposób relacjonowania tak, aby jak najdo-
kładniej przekazać niuanse doświadczenia oraz zdarzeń, wcentrum których
była osoba jako bohater historii. Aspekt tożsamościotwórczy odnosi się
natomiast do skłonności do przyglądania się swojemu życiu zperspektywy
obserwatora izastanawiania się nad swoim życiem jako opowieścią izwiązany
jest zpodejmowaniem reeksji nad swoimi losami – zdystansowaniem się od
nich iposzukiwaniem sensu wzdarzeniach zewnętrznych idoświadczeniach
wewnętrznych. Aspekt kulturowy zkolei związany jest ze skłonnością do
korzystania zdziedzictwa kulturowego przy budowaniu historii swojego życia.
Inklinację autonarracyjną można zatem uznać za osobowościową dyspozycję do
aktywności autonarracyjnej, kra wspiera formowanie się tożsamości iprzejawia
się wkonkretnych zachowaniach językowych podczas opowiadania oswoim życiu.
Metoda tworzenia kwestionariusza: teoretyczna
Format odpowiedzi: Zmodykowana skala Likerta. WIAN zastosowano 5-stop-
niową skalę Likerta, jednak zamiast cyfr osoba zaznacza odpowiedzi wformie
476 Emilia Soroko, Kamil Janowicz
liter alfabetu według następującego klucza (niektóre pozycje są odwrócone):
A– „zgadzam się” (5 pkt.), a– „raczej się zgadzam” (4 pkt.), Ab – „trudno powie-
dzieć” (3 pkt.), b – „raczej się nie zgadzam” (2 pkt.), B – „nie zgadzam się” (1 pkt.).
Wynik ogólny tworzy suma w yników we wszystkich podskal. Każda znich zpowo-
dów merytorycznych może być też traktowana jako relatywnie niezależna zmienna.
Podskale: Kwestionariusz IAN składa się z30 itemów podzielonych na trzy
podskale odpowiadające poszczególnym aspektom aktywności autonarracyjnej
(relacjonowanie (M), dystansowanie się (D), aspekt kulturowy (K)) oraz jedną
podskalę dodatkową (upublicznianie (U)) wyodrębnioną ze skali (M).
Tabela 2
Podstawowe informacje okwestionariuszu IAN-R. Opracowano na podstawie: Soroko (2013b)
Nazwa skali Liczba
itemów Opis skali Przykładowe itemy
Rzetelność
wewnętrzna
(α-Cronbacha)
Relacjonowanie,
opowiadanie
osobie (M)
13 Skłonność do mówienia osobie
wkonwencji opowieści iprzed-
stawiania siebie jako bohatera
zdarzeń.
Dbanie o sposób relacjonowa-
nia, aby jak najdokładniej prze-
kazać niuanse doświadczenia
oraz zdarzeń, wcentrum któ-
rych była jednostka.
1. Często mam ochotę opowiadać
omoim życiu.
2. Ludzie doceniają mój talent do
opowiadania historii.
0,87
Dystansowanie
się od własnego
doświadczenia
(D)
13 Skłonność do przyglądania
się swojemu życiu z per-
spektywy obserwatora wo-
bec angażujących osobiście
zdarzeń.
Zastanawianie się nad swoim ży-
ciem, szczególnie nad wpływem
przeszłości na teraźniejszość.
1. Dzięki temu, że zastanawiam się
nad swoim życiem, lepiej rozu-
miem siebie iświat.
2. Nie sądzę, aby było warto roz-
myślać oprzeszłości (skala od-
wrócona).
0,88
Aspekt
kulturowy (K)
4 Skłonność do korzystania
z dziedzictwa kulturowego
(książek, lmów, wzorców kul-
turowych) przy budowaniu hi-
storii życia.
1. Powiedziałbym o sobie, że je-
stem bohaterem książki, jaką
jest moje życie.
2. Gdy zastanawiam się nad sobą,
przychodzi mi do głowy jakaś
metafora, bajka, mit lub inna
fabuła.
0,75
Ciąg dalszy tabeli na następnej stronie
Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej? 477
Nazwa skali Liczba
itemów Opis skali Przykładowe itemy
Rzetelność
wewnętrzna
(α-Cronbacha)
Upublicznianie
(U)
4 Skłonność osoby do ujawniania
informacji osobie (zdarzeniach
ze swojego życia, przeżyciach,
reeksjach) szerokiej publi-
czności (wielu osobom, zktóry-
mi wchodzi ona wrelacje).
1. Lubię opowiadać ludziom otym,
co mi się właśnie przytrało.
2. Potraę zrelacjonować zdarze-
nie, w którym uczestniczyłem/
am tak, aby wywrzeć na innych
wrażenie.
0,75
Trafność zewnętrzna:
I. Inklinacja autonarracyjna modykuje oddziaływanie instrukcji autonar-
racyjnej (czyli interwencji diagnosty ukierunkowanej na wywołanie opowieści
autobiogracznej) na osoby uczestniczące wrozmowie psychologicznej –
osoby zniską inklinacją autonarracyjną nie konstruowały wypowiedzi silnie
ustrukturowanych narracyjnie, mimo zachęcania ich do tego (Soroko, 2009);
II.ród osób uczestniczących wpierwszym kwestionariuszowym etapie
badań (przesiewowym), które nie wyrażały zgody na uczestnictwo wwywiadzie
lub wstępnie zgodziły się, ale potem rezygnowały, było istotnie więcej osób
zniską inklinacją autonarracyjną niż wgrupie osób, które wstępnie zgodę na
wywiad wyraziły iuczestniczyły wnim (Soroko, 2009);
III. Im wyższa inklinacja autonarracyjna (wynik całościowy), tym dłuższa
jest wypowiedź narracyjna osoby badanej, uzyskana wwywiadzie, mierzona
liczbą słów od rozpoczęcia historii do kody (r = 0,27, p < 0,05, N = 72), oraz
tym dłuższy wywiad wcałości, mierzony czasem trwania rozmowy (r = 0,3,
p< 0,05, N = 72). Podobne korelacje osiągane są dla samej skali relacjonowanie
(Soroko, 2013).
Trafność kryterialna: Określona przez wybranie jednego pytania ze skali
reprezentacyjnego ze względów merytorycznych jako kryterium treściowego.
Następnie obliczono wyniki wpodskalach bez tych pytań iobliczono współ-
czynnik korelacji (wskaźnik trafności kryterialnej) dla danej podskali ijej
kryterium treściowego: dla skali (M): rtk = 0,59, (p < 0,001) oraz dla skali (D):
rtk = 0,68, (p < 0,001), dla skali (K): rtk = 0,46, (p < 0,0 01).
Zastosowanie wbadaniach:
I. Osoby „piszące do szuady” mają wyższą inklinację autonarracyjną niż
osoby niepiszące (Soroko, 2012, 2013);
Ciąg dalszy tabeli z poprzedniej strony
478 Emilia Soroko, Kamil Janowicz
II. Miłośnicy gier fabularnych typu RPG mają wyraźnie wyższy poziom
inklinacji autonarracyjnej od ludzi niezwiązanych ztymi zainteresowaniami
iróżnica ta jest szczególnie widoczna dla skali aspekt kulturowy (K) oraz
wienie (relacjonowanie) narracyjne (M), ale nie wskali dystansowanie (D)
(Krawczyk, 2010);
III. Osoby ozainteresowaniach artystycznych mają istotnie wyższe wyniki
wpodskali aspekt kulturowy (K), aosoby ozainteresowaniach społecznych
wyższy wdystansowaniu (D) (Soroko, 2013);
IV. Inklinacja autonarracyjna współwystępuje zdojrzałymi formami toż-
samości – tożsamością osiągniętą (Krawczyk, 2010; Suchańska, Ligocka, 2011)
iego całościowym (por. Soroko, 2012);
V. Osoby, które mają subiektywne przekonanie, że poradziły sobie ztraumą,
mając wysoką inklinację autonarracyjną, mają istotnie wyższą jakość życia
waspekcie psychologicznym (Soroko, 2012);
VI. Wysoka inklinacja autonarracyjna (waspekcie relacjonowania idystan-
sowania się) jest związana zwyższą samooceną oraz tworzeniem wypowiedzi
autonarracyjnych owyższym poziomie zintegrowania, które jest wskaźnikiem
wnioskowania autobiogracznego (Janowicz, Soroko, 2018);
VII. IAN był też wykorzystywany do badania trafności w pracach nad
polską adaptacją ANIQ – wykazano słabe dodatnie korelacje między wszyst-
kimi wymiarami świadomości tożsamości narracyjnej arelacjonowaniem
idystansowaniem się (Soroko, Janowicz, 2018);
VIII. IAN był też wykorzystywany wbadaniach dotyczących strategii
regulacji emocji iefektywności zawodowej (Jaroszewska, 2014).
3) Awareness of Narrative Identity Questionnaire (ANIQ, Hallford, Mellor,
2015; Soroko, Janowicz, Frąckowiak, Siatka, 2019)
Główny obszar zastosowania: Kwestionariusz ANIQ służy do pomiaru czterech
wymiarów świadomości tożsamości narracyjnej.
Zaplecze teoretyczne: Kwestionariusz ANIQ odnosi się do konstruktu tożsa-
mości narracyjnej rozumianej jako zinternalizowana, rozwijająca się opowieść
oJa, tworzona przez jednostkę, aby zapewnić sobie poczucie celu ijedności
własnego życia wróżnych rolach, łącząc konstrukcje przeszłości, teraźniejszości
iprzyszłości (por. Adler, 2012). Przyczynia się ona do poczucia celu isensu
życia oraz jedności w czasie imiędzy sytuacjami. Hallford iMellor (2015)
sugerują, że sama świadomość posiadania opowieści na temat Ja dających
spójność iznaczenie życiu pełnić może adaptacyjną funkcję, co prowadzi ich
Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej? 479
do rozumienia świadomości tożsamości narracyjnej jako ważnej zdolności
metapoznawczej, która oznacza rozumienie, że doświadczenia osoby mogą
być reprezentowane jako znaczące dla tożsamości osobistej opowieść oJa.
Wstworzonym przez siebie kwestionariuszu odwołują się też do trzech pod-
stawowych typów koherencji narracji – czasowej, przyczynowej itematycznej.
Pierwsza z nich oznacza lokowanie zdarzenia wkontekście życia jednostki,
łączenie perspektywy czasowej przeszłej, teraźniejszej iprzyszłej, jej brak pro-
wadzi do niezdolności do doświadczania swojego życia jako ciągłego. Druga
odnosi się do wiązania zdarzeń zrozwojem jednostki przez dostarczanie
długoterminowych, biogracznych przyczyn ikonsekwencji, atakże powodów
icelów reagowania, działania ipodejmowania decyzji, co sprawia, że istnieje
ciągłość Ja mimo zmian wczasie. Natomiast koherencja tematyczna podkreśla
to, co pozostało niezmienne wżyciu iprzez to odróżnia osobę od innych ludzi
(por.Soroko, Janowicz, Frąckowiak, Siatka, 2019).
Metoda tworzenia kwestionariusza: teoretyczna
Format odpowiedzi: 11-stopniowa skala (0–10). Osoba uczestnicząca wbadaniu
ustosunkowuje się wobec każdego stwierdzenia, przypisując mu wartość od 0
(całkowicie się nie zgadzam) do 10 (całkowicie się zgadzam). Punkty pośrednie
nie są opisane. Kwestionariusz nie zawiera pozycji odwróconych.
Skale: Kwestionariusz składa się z20 itemów podzielonych na 4-, 5-itemowe skale.
Trzy znich odnoszą się do świadomości tożsamości narracyjnej wtrzech aspektach
koherencji (czasowej, przyczynowej itematycznej). Czwarta skala odnosi się do
ogólnej świadomości rozwinięcia jako jednostka opowieści na temat własnego Ja.
Tabela 3
Podstawowe informacje okwestionariuszu ANIQ iANIQ-PL. Opracowano na podstawie: Hallford, Mellor
(2015), Soroko, Janowicz, Frąckowiak, Siatka (wdruku)
Nazwa skali Liczba
itemów Opis skali Przykładowe itemy
Rzetelność
wewnętrzna
(α-Cronbacha)
Świadomość własnej
tożsamości narracyjnej
5Świadomość, że rozwinęło
się opowieść oswoim życiu
oraz, że woparciu onią jest
się w stanie zrozumieć to,
kim się jest.
1. Moje wspomnienia są jak hi-
storie, które pomagają mi zro-
zumieć własną tożsamość.
2. Uży wam historii omoim życiu,
żeby dowiedzieć się, jaką je-
stem osobą.
0,91
Ciąg dalszy tabeli na następnej stronie
480 Emilia Soroko, Kamil Janowicz
Nazwa skali Liczba
itemów Opis skali Przykładowe itemy
Rzetelność
wewnętrzna
(α-Cronbacha)
Koherencja czasowa 5 Zdolność do precyzyjne-
go dostrzeżenia (uświa-
domienia sobie) kolejno-
ści, wjakiej doświadczenia
występowały wtoku życia
aż do dziś.
6. Mogę uporządkować wydarze-
nia zmojego życia wkolejno-
ści, wjakiej się pojawiały.
7. Potraę z łatwością uświa-
domić sobie kolejność, w ja-
kiej pojawiały się wydarzenia
wmoim życiu.
0,96
Koherencja przyczy-
nowa
5Postrzeganie, że doświad-
czenia są sensownie zwią-
zane i wydarzenia mają
przyczynowe połączenie
zwłasną tożsamością.
12. Rozumiem, w jaki sposób
doświadczenia zmojego życia
są ze sobą powiązane.
13. Rzeczy, które wydarzyły się
wmoim życiu, są znacząco ze
sobą związane.
0,90
Koherencja tema-
tyczna
5Zdolność wyciągania po-
dobieństw pomiędzy epi-
zodami w życiu i identy-
kowanie nadrzędnych
tematów działających jako
zintegrowane interpreta-
cje tych wydarzeń/oko-
liczności.
17. Przez pryzmat moich wspo-
mnień jestem w stanie do-
strzec główne tematy, które
mówią otym, kim jestem.
18. Wosobistych wspomnieniach
z mojego życia dostrzegam
motywy, które odnoszą się do
tego, jaką jestem osobą.
0,93
Trafność zewnętrzna:
I. Wyższe wyniki we wszystkich skalach ANIQ dodatnio korelują zwyższym
poczuciem sensu wżyciu, natężeniem myślenia owłasnym życiu imówienia
onim, natężeniem wspomnień odnoszących się do tożsamości, wszą samo-
oceną iwyższym poczuciem własnej skuteczności, atakże negatywnie korelują
znatężeniem objawów depresyjnych ilękowych (Hallford, Mellor, 2015);
II. Natężenie wszystkich wymiarów świadomości tożsamości narracyjnej
wiązało się także pozytywnie zmiarami wykonawczymi wodniesieniu do
wypowiedzi autonarracyjnych dotyczących zwrotnego punktu we własnym
życiu – długością autonarracji i ich chronologicznym oraz tematycznym
uporządkowaniem (Hallford, Mellor, 2015).
Zastosowanie wbadaniach:
I. Wszystkie wymiary świadomości tożsamości narracyjnej wykazują
związek zarówno z przeszłościową, jak i przyszłościową perspektywą cza-
Ciąg dalszy tabeli z poprzedniej strony
Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej? 481
su– ztym, że sama świadomość tożsamości narracyjnej iwymiar koherencji
tematycznej silniej odnoszą się do perspektywy czasu przeszłego (Hallford,
Fava, Mellor, 2018).
II. W2018 r. opracowano polską adaptację ANIQ (Soroko, Janowicz,
2018; Soroko, Janowicz, Frąckowiak, Siatka, 2019). Wzaadaptowanej wersji
narzędzia odtworzono strukturę czynnikową oryginalnego kwestionariusza,
potwierdzono jego własności psychometryczne oraz uzyskano zbliżone wyniki
wzakresie trafności zewnętrznej (zwyjątkiem związków między świadomością
tożsamości narracyjnej asamooceną) – wyższe wyniki wANIQ związane
były zwiększym natężeniem myślenia imówienia oswoim życiu, tworzeniem
bardziej koherentnych autonarracji iwyższym poczuciem sensu wżyciu.
Należy podkreślić, że wszystkie opisane powyżej kwestionariusze wymagają
od osób uczestniczących wbadaniu dosyć wysokiego poziomu wglądu oraz co
najmniej przeciętnego poziomu funkcjonowania intelektualnego, co zawęża
możliwość ich stosowania. Pośrednio wzwiązku ztym znaczna część badań
zwykorzystaniem SWAD, IAN-R iANIQ prowadzona była na grupach osób
wmłodym wieku, zamieszkujących duże ośrodki miejskie. Kwestionariusze
te wydają się wartościowymi metodami, które mogą zostać wykorzystane
wbadaniach dotyczących m.in. związków pomiędzy mierzonymi w nich
konstruktami a podstawowymi wymiarami zdrowia psychicznego (np. de-
presja, lęk), podstawowymi wymiarami zdrowej osobowości, atakże różnymi
aspektami aktywności (auto)narracyjnej jednostki.
Biorąc pod uwagę specykę obszaru podmiotowej aktywności narracyjnej
oraz wiedzę ometodach kwestionariuszowych, ważne wydaje się wskazanie ich
ograniczeń. Po pierwsze, są podatne na poziom funkcjonowania intelektualnego,
wglądu isamoświadomości uosób uczestniczących wbadaniach. Może to
ograniczyć dostępną grupę osób badanych, bowiem pomiar będzie możliwy
wyłącznie wśród osób opewnej charakterystyce, aciężki do przeprowadze-
nia wśród przedstawicieli innych grup (np. osoby oniskim wykształceniu,
zdecytami w zakresie funkcjonowania poznawczego). Po drugie, badane
konstrukty cechują się wysokim stopniem „abstrakcyjności. Powstaje pytanie,
na ile ludzie rzeczywiście reektują nad aspektami, do których odnoszą się
te metody isą wstanie to zróżnicować tak, aby ich odpowiedź (np. wkwe-
stionariuszu) rzeczywiście odnosiła się do tego, co autor narzędzia założ
przy konstrukcji. Po trzecie, kwestionariusze nie dają wglądu wpodmiotową
aktywność narracyjną bezpośrednio. Metodami samoopisowymi ciężko
„wniknąć” waspekty związane zcharakterystyką narracji (zwerbalizowanej
482 Emilia Soroko, Kamil Janowicz
lub wewnętrznej) jako takiej, abardziej wto, co dostępne jest świadomości.
Na przykład badania wyobrażeń na temat własnego przyszłego rodzicielstwa
przynosiły zgoła odmienne obrazy tego zjawiska, gdy używana była metoda
kwestionariuszowa (autorski Kwestionariusz wizji własnego rodzicielstwa) igdy
uczestnicy byli proszeni owypowiedzi pisemne (pytania otwarte; por.Janowicz,
2019). Jednocześnie warto podkreślić, że metody kwestionariuszowe wbadaniu
aktywności narracyjnej przynoszą informacje owglądzie osób badanych we
własne funkcjonowanie narracyjne oraz przyczyniają się do rozrostu tej części
nomotetycznej badań wpsychologii narracyjnej, gdzie dzięki nim możliwe jest
sprawne zbieranie ianalizowanie sporej liczby danych dotyczących aktywności
narracyjnej iprzy analizie iinterpretacji wyników umożliwiają sięganie do
wyjaśnień oogólnym charakterze.
Metody samoopisowe mogą być użyteczne do badania różnych aspektów
dyspozycji do (auto)narracyjnego ujmowania iporządkowania doświadczeń
oraz opisywania świata, atakże tego, jak jednostka wsposób świadomy spo-
strzega własną działalność (auto)narracyjną ijakie nadaje jej miejsce wswoim
życiu/ jak ją wartościuje iczy spostrzega za ważną, użyteczną, pomocną itp.
Są to więc raczej kwestie związane zfunkcjonowaniem autonarracyjnym niż
stricte samo funkcjonowanie narracyjne.
5. Badanie podmiotowej aktywności narracyjnej – rozbieżność wyników
przy zastosowaniu różnych metod ijej rozumienie
Niedawno Panattoni iMcLean (2018) podjęły bardzo istotny wkontek
-
ście pomiaru podmiotowej aktywności narracyjnej problem rozbieżności
między ocenami dokonanymi przez osobę badaną (self-rating) adokonanymi
przez osoby kodujące materiał werbalny (narracje) uzyskanych od tych osób.
Przeanalizowały one (nieliczne dotąd) badania, wktórych zastosowano obie
metody, ispróbowały wyjaśnić te rozbieżności, uwzględniając metodologiczne
iteoretyczne drogi rozumienia.
Przedstawiamy poniższe rozważania, mimo że nie odnoszą się wprost do
kwestionariuszy (ale do samoopisu już tak), ponieważ naszym zdaniem pokazują
one nowe sposoby myślenia opomiarze aktywności narracyjnej, amianowicie:
1) wątek triangulacyjny – spostrzeżenie, że różne metody przynoszą różne
wyniki, ponieważ odnoszą się do innych aspektów zjawisk, anie dlatego, że
któraś zmetod jest wadliwa, 2) wątek specyki sytuacyjnej – podkreślenie roli
Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej? 483
kontekstu wgenerowaniu narracji jako czynnika zmieniającego właściwości
opowieści.
Jak pokazują Panattoni i McLean (2018), wyjaśnienia metodologiczne
rozbieżności między oceną własną osoby badanej aefektami kodowania
jej wypowiedzi przez sędziów kompetentnych, kierują się wstronę obszaru
operacjonalizacji, wariancji wspólnej, kodowania występowania inasilenia
badanych właściwości iodpowiadania pod wpływem zmiennej aprobaty
społecznej. Wyjaśnienia metodologiczne dotyczą konieczności zadania so-
bie pytania, jak dobrze działa dana metoda: czy któraś znich jest niewy-
starczająca lub nierzetelna, czy rozbieżność ma związek ztym, że któr
zoceniających (koder lub osoba badana) są tendencyjne wocenach lub czy
różnice wynikają ztego, jak intensywne lub znaczące zjawiska (np. emocje)
poddawane są ocenie. Ponadto, obie metody (dokonana przez osobę badaną
ocena oraz poddawana potem kodowaniu wypowiedź tej osoby) mogą b
podatne – choć wnierówny sposób– na zniekształcenia związane zaprobatą
społeczną, zarówno te intencjonalne (np. związane zpotrzebą zachowania
prywatności), jak inieintencjonalne (np. krótsze imniej znaczące wypowiedzi
wsytuacji niezrozumienia zadania lub przeciążenia). Jeśli badacz uważa, że
dany projekt badawczy nakłada większe naciski związane zaprobatą spo-
łeczną, to oceny wykonane przez sędziów mogą być bardziej rekomendowane
(Panattoni, McLean, 2018). Można podsumować to tak, że skoro rozbieżności
mają rodowód metodologiczny (metodyczny wzasadzie), to ogromną rolę
pełni wybór metod, które są sprawdzone, iświadomość zakłóceń wprzebiegu
ich stosowania.
Wyjaśnienia teoretyczne zaobserwowanej rozbieżności przynoszą bardziej
konfrontujące pytanie – czy może być tak, że obie metody docierają do zupełnie
innych aspektów badanych zjawisk (ponieważ zjawisko jest wieloaspektowe).
Odnosząc ten problem do badań nad tożsamością narracyjną, Panattoni iMcLean
(2018) pytają, czy rzeczywiście założenie otym, że obie metody ukierunkowane
są na te same, relatywnie stabilne zinternalizowane, reprezentacji tożsamości
narracyjnej jest zasadne. Być może bowiem narracje ani nie są trwale zinternali-
zowane (tylko generowane na potrzeby sytuacji), ani wyłącznie subiektywne (mają
bowiem zarówno jawne, jak iukryte aspekty, np. wyrażają treści nieświadome).
Otwiera to psychologię narracyjną na nowe wątki związane zróżnicowaniem
aspektów podmiotowej aktywności narracyjnej. Tę możliwość potwierdzają
badania nad nadawaniem znaczenia, których wyniki sugerują przekroczenie
myślenia otym, że procesy nadawania znaczenia są jednorodne (jedynie czasem
484 Emilia Soroko, Kamil Janowicz
różnie nazywane) wstronę uznania ich wieloaspektowości (Waters, Shallcross,
Fivush, 2013). Ponadto inne badania pokazują, że chociaż sposób opowiadania
historii autobiogracznych jest powiązany ztrwałymi różnicami indywidual-
nymi, to jednak może być niewystarczający dla przewidzenia, jak spójna będzie
narracja na temat określonego zdarzenia (Waters iin., 2019).
Biorąc pod uwagę sugestie Panattoni iMcLean (2018) oraz przyjmując
założenie osensowności różnicowania aktywności narracyjnej, można podać
następujące sugestie związane zjej badaniem:
1. Badania wymagające samoopisu mogą być lepsze przy badaniu wyizo-
lowanych świadomych ocen osób badanych, akodowanie materiału
narracyjnego może być przydatniejsze dla tych właściwości aktywności
narracyjnej, które są motywowane iświadomie, inieświadomie (łącz-
nie; por. problem diagnozy klinicznej – Samuel, Suzuki, Grin, 2016).
2.
Niezgodności mogą odzwierciedlać różnice między jawnymi iukrytymi
motywami. Wtedy niezgodność może być traktowana jak pewna zna-
cząca właściwość, np. być predyktorem ruminacji, niskiej samooceny,
trudności zrealizacją celów (Panattoni, McLean, 2018, wodniesieniu
do Woike, 2008).
3.
Niezgodności mogą być związane zwiększą tendencją do dopasowywania
opowiadanych historii do odbiorców (wchodzenia winterakcje znimi
izmienianie sposobu opowiadania wzwiązku zróżnymi kontekstami
społecznymi, na przykład wywoływania narracji – zaobserwowano
różnice we właściwościach wypowiedzi adresowanych do mężczyzn
ikobiet, Obrębska, Kleka, 2016).
4. Można spodziewać się wszych korelacji między opisem siebie anar-
racjami zakodowanymi dla tych aspektów aktywności narracyjnej, dla
których łatwiej uzyskać zgodność wkodowaniu (np. przy wskaźnikach
powierzchniowych, jawnych) lub gdy uczestnicy badań oceniają według
tych samych kryteriów, co osoby kodujące.
5.
Oceny bazujące na samoopisie mogą być ważnym uzupełnieniem dla ko-
dowania. Może to służyć do pokazania, czy kodowana właściwość narracji
działa na poziomie świadomym czy nieświadomym. Konsekwencją
tego sposobu myślenia jest też ograniczenie wzajemnej roli metod
kwestionariuszowych iinnych samoopisowych oraz metod wymagających
generowania ipotem oceny (kodowania) narracji jako kryterium przy
ustalaniu trafności.
Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej? 485
Podsumowanie
Nie ma jednej właściwej metody badania, ponieważ wybór zależy od
przyjętych przez badacza założeń obadanej właściwości aktywności narracyjnej–
głównie od tego, jaki jest zakres dostępności świadomości oraz od tego, czy
narracja jest uwewnętrznioną reprezentacją czy tymczasową konstrukcją
(Panattoni, McLean, 2018).
Kiedy metody kwestionariuszowe do badania podmiotowej aktywności
narracyjnej są rekomendowane?
gdy jesteśmy wstanie jako badacze przyjąć, że podmiotowa aktywność
narracyjna, mimo całej swojej złożoności, może być wjakimś zakresie
kwantykowana igdy potramy nazwać iwyodrębnić ten zakres/aspekt,
gdy pewien szczególny aspekt tej aktywności (który badacz potra
wyodrębnić izdeniować) poddaje się samoopisowi (na bazie introspekcji
lub samoobserwacji),
gdy wbadaniach realizuje się raczej cele nomotetyczne (odkrywanie
praw ogólnych) niż idiograczne (poznawanie unikalnych właściwości
podmiotu ijego środowiska),
gdy podmiot potra spostrzec izarejestrować własną aktywność
narracyjną, czyli poddać ją samoopisowi wodpowiedzi na standardowy
zbiór stwierdzeń lub pytań.
Jak widać, postulujemy określenie granic badanych zjawisk – zarówno
przy planowaniu badań (np. na etapie operacjonalizacji), jak iinterpretowaniu
wyników (np. po przetestowaniu hipotez) uzyskanych dzięki tym metodom.
Obecnie dostępne wjęzyku polskim do badań naukowych standaryzo-
wane metody samoopisowe można wykorzystać do następujących obszarów
funkcjonowania narracyjnego: a) samoświadomość własnej tożsamości nar-
racyjnej, b) inklinacja autonarracyjna jako preferencja osoby do mówienia
idystansowania się wobec biegu swojego życia, oraz c) dialogi wewnętrzne
(perspektywa fenomenologiczna). Nie mogą one (iwintencji ich autorów nie
mają) zastąpić bardziej trafnych ekologicznie metod badania aktywności au-
tonarracyjnej, ale mogą być użytecznymi narzędziami do badania własności
ludzkiego funkcjonowania wpływających na tę aktywność oraz na to, jakie
miejsce zajmuje ijaką funkcję spełnia ona wżyciu jednostki.
486 Emilia Soroko, Kamil Janowicz
Bibliograa
Adler, J. M. (2012). Living into the story: Agency and coherence in a longitudinal
study of narrative identity development and mental health over the course of
psychotherapy. Journal of Personality and Social Psychology, 102(2), 367–389.
https://doi.org/10.1037/a0025289
Angus, L. E., McLeod, J. (red.). (2004). e handbook of narrative and psychotherapy: Prac-
tice, theory and research. ousand Oaks: Sage. https://doi.org/10.4135/9781412973496
Astretsov, D. A., Leontiev, D. A. (2016). Psychodiagnostic Properties of the Piotr
Oleś „Internal Dialogical Activity Scale”. Russian Education & Society, 58(5 6),
335–354. https://doi.org/10.1080/10609393.2016.1295771
Bluck S., Liao H.-W. (2013). Iwas therefore Iam: Creating self-continuity through
remembering our personal past. International Journal of Reminiscence and Life
Review, 1, 7–12.
Dryll, E., Cierpka, A. (2011). Zagadnienia teoretyczne nurtujące polską psychologię
narracyjną. Wprowadzenie. W: E. Dryll, A. Cierpka (red.), Psychologia narracyjna.
Tożsamość, dialogowość, pogranicza (s. 13–39). Warszawa: Eneteia, Wydawnictwo
Psychologii iKultury.
Graneist, A., Habermas, T. (2019). Beyond the text given: Studying the scaolding of
narrative emotion regulation as acontribution to Bruner and Feldman’s cultural
cognitive developmental psychology. Integrative Psychological and Behavioral
Science, 53(4), 1–17. https://doi.org/10.1007/s12124-019-9474-x
Greenberg, L., Pascual-Leone, J. (2001). Adialectical constructivist view of the creation
of personal meaning. Journal of Constructivist Psychology, 14, 165–186. https://
doi.org/10.1080/10720530151143539
Habermas, T., de Silveira, C. (2008). e development of global coherence in life nar-
ratives across adolescence: Temporal, causal, and thematic aspects. Developmental
Psychology, 44(3), 707–721. https://doi.org/10.1037/0012-1649.44.3.707
Hermans, H. J. M., Hermans-Jansen, E. (2000). Autonarracje. Tworzenie znaczeń
wpsychoterapii. Warszawa: Pracowania Testów Psychologicznych PTP.
Hermans, H. J. M. (1999). Self-narrative as meaning construction: e dynamics of
self-investigation, Journal of Clinical Psychology, 55(10), 1193–1211. https://doi.
org /10.1002/(SICI)1097-4679(199910)55:10<1193::A ID-JCLP3>3.0.CO;2-I
Hermans, H. J., Gieser, T. (red.). (2011). Handbook of dialogical self theory. Cambridge
University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139030434
Hermans, H. J., Konopka, A., Oosterwegel, A., Zomer, P. (2017). Fields of tension in
aboundary-crossing world: Towards ademocratic organization of the self. Integra-
Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej? 487
tive Psychological and Behavioral Science, 51(4), 505–535. https://doi.org/10.1007/
s12124-016-9370-6
Hallford, D. J., Mellor, D. (2015). Development and validation of the Awareness of
Narrative Identity Questionnaire (ANIQ). Assessment, 24(3), 399–413. https://doi.
org/10.1177/1073191115607046
Hallford, D. J., Fava, N. J., Mellor, D. (2018). Time perspective, awareness of narrative
identity, and the perceived coherence of past experiences among adults. Journal
of Individual Dierences, 40(1), 4 5–54. https://doi.org/10.1027/1614-0001/a000275
Janowicz, K. (2018). Wizja własnego ojcostwa umężczyzn w późnej adolescencji.
Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego – Nauki
Społeczne, 22(3), 149–181.
Janowicz, K. (2019). Kwestionariusz Wizji Własnego Rodzicielstwa – podstawy teo-
retyczne iwłasności psychometryczne. Konferencja: IOgólnopolska Konferencja
Parentologiczna pt. „Rodzicielstwo wujęciu interdyscyplinarnym”. Organizator:
Zakład Psychologii Rozwoju Człowieka iBadań nad Rodziną wInstytucie Psy-
chologii UAM. Poznań, 15–16.05.2019 r.
Janowicz, K., Bakiera, L. (2018). Levinsonowskie Marzenie wodniesieniu do ojcostwa.
Badanie mężczyzn wfazie nowicjatu. Psychologia Rozwojowa, 23(4), 71–90. https://
doi.org/10.4467/20843879PR.18.023.9952
Janowicz, K., Soroko, E. (2018). Świadomość tożsamości narracyjnej awybrane wła-
ściwości osobowości ifunkcjonowania emocjonalnego. Referat wygłoszony podczas
VII Ogólnopolskiej Konferencji Psychologii Narracyjnej „Narracja a rozwój”,
Kazimierz nad Wisłą, 27–29.09.2018 r.
Jaroszewska, M. (2014). Strategie regulacji emocji iinklinacja autonarracyjna aefek-
tywność zawodowa.Ogrody Nauk iSztuk, 4(4), 252–256. https://doi.org/10.15503/
onis2014-252-256
Krawczyk, S. (2010). Status tożsamości oraz inklinacja autonarracyjna a sposób
uczestnictwa wnarracyjnych grach fabularnych (RPG). Niepublikowana praca
magisterska. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza.
McAdams, D. P. (2001). e psychology of life-story. Review of General Psychology,
5, 100–122. https://doi.org/10.1037/1089-2680.5.2.100
McAdams, P. (2008). Personal narratives and life stories. W: O. P. John, R. W. Robins,
L. A. Pervin (red.), Handbook of personality: eory and research (s. 242–264).
New York: Guilford Press.
McLean, K. C., Pratt, M. W. (2006). Life’s little (and big) lessons. Identity statuses
and meaning-making in the turning point narratives of emerging Adults. De vel-
op mental Psychology, 42(4), 714–722. ht tps://doi.org/10.1037/0012-1649.42.4.714
488 Emilia Soroko, Kamil Janowicz
Obrębska, M., Kleka, P. (2016). Wpływ aktywizacji schematu płci ipotrzeby dosto-
sowania interpersonalnego na wybory leksykalne kobiet imężczyzn. Psychologia
Społeczna, 11(2), 170–182. https://doi.org/10.7366/1896180020163704
Oleś, P. K. (2004). Konstruowanie autonarracji – reeksja teoretyczna. W: E. Dryll,
A. Cierpka (red.), Narracja. Koncepcje i badania psychologiczne (s. 197–206).
Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN.
Oleś, P. K. (2008). Autonarracyjna aktywność człowieka. W: B. Janusz, K. Gdowska,
B. de Barbaro (red.), Narracja. Teoria ipraktyka (s. 37–52). Kraków: Wydawnictwo
Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Oleś, P. K. (2009). Czy głosy umysłu da się mierzyć? Skala Wewnętrznej Aktywności
Dialogowej (SWAD). Przegląd Psychologiczny, 52, 37–50.
Oleś, P., Batory, A., Buszek, M., Chorąży, K., Dras, J., Jankowski, T., Kalinowska, I.,
Kubala, D., Parzych, J., Sadowski, S., Sosnowska, K., Talik, W., Wróbel, M. (2010).
Wewnętrzna aktywność dialogowa ijej psychologiczne korelaty. Czasopismo
Psychologiczne, 16(1), 113127.
Oleś, P., Puchalska-Wasyl, M. (2012). Dialogicality and personality traits. W: H.J.M.Her-
mans, T. Gieser (red.), Handbook of dialogical self theory (s. 241–252). New York:
Cambridge University Press.
Panattoni, K., McLean, K. C. (2018). e curious case of the coding and self-ratings
mismatches: Amethodological and theoretical detective story. Imagination, Cog-
nition and Personality, 37(3), 248–270. https://doi.org/10.1177/0276236617733835
Pasupathi, M., Mansour, E. (2006). Adult age dierences in autobiographical rea-
soning in narratives. Developmental Psychology, 42(5), 798–808. https://doi.
org /10.1037/0012-1649.42.5.798
Puchalska-Wasyl, M., Chmielnicka-Kuter, E., Oleś, P. (2008). From internal interlocu-
tors to psychological functions of dialogical activity. Journal of Constructivist
Psychology, 21(3), 239–269. https://doi.org/10.1080/10720530802071476
Samuel, D. B., Suzuki, T., Grin, S. A. (2016). Clinicians and clients disagree: Five
implications for clinical science. Journal of Abnormal Psychology, 125(7), 1001–1010.
https://doi.org/10.1080/10720530802071476
Salvatore, G., Dimaggio, G. A., Semerari, A. (2004). Amodel of narrative development:
Implications for understanding psychopathology and guiding therapy. Psychol-
ogy and Psychotherapy: eory, Research and Practice, 77, 231–254. https://doi.
org/10.1348/147608304323112519
Segal, D., Coolidge, F. L. (2004). Objective assessment of personality and psychopathol-
ogy: An overview. W: M. J. Hilsenroth, D. L. Segal (red.), Comprehensive handbook
of psychological assessment (s. 3–14). New Jersey: Wiley and Sons.
Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej? 489
Singer, J. A., Bluck, S. (2001). New perspectives on autobiographical memory: einte-
gration of narrative processing and autobiographical reasoning. Review of General
Psychology, 5(2), 91–99. https://doi.org/10.1037/1089-2680.5.2.91
Soroko, E. (2009). Wywoływanie autonarracji wbadaniach psychologicznych. Pomiar
(auto)narracyjności wypowiedzi. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
Soroko, E. (2012). Benecial eects of writing and narration in the context of
atraumatic experience. W: D. Kubacka-Jasiecka, M. Kuleta (red.), Reections on
psychological mechanisms of trauma and posttraumatic development (s. 215–241).
Kraków: Krakowska Ocyna Naukowa TEKS.
Soroko, E. (2013). Kwestionariusz Inklinacji Autonarracyjnej (IAN-R) – pomiar
skłonności do narracyjnego opracowywania irelacjonowania doświadczenia.Stu-
dia Psychologiczne (Psychological Studies),51(1), 5–18. https://doi.org/10.2478/
v10167-010 -0063-4
Soroko, E. (2014). Aktywność autonarracyjna osób zróżnym poziomem organizacji
osobowości. Opowieści o bliskich związkach. Poznań: Wydawnictwo Naukowe
Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Soroko, E., Janowicz, K. (2018). Polska adaptacja iwalidacja Kwestionariusza Świa-
domości Tożsamości Narracyjnej (ANIQ). Referat wygłoszony podczas VII Ogól-
nopolskiej Konferencji Psychologii Narracyjnej „Narracja a rozwój”, Kazimierz
nad Wisłą, 27–29.09.2018 r.
Soroko, E., Janowicz, K., Frąckowiak, A., Siatka, A. (2019). Polska wersja kwestiona-
riusza do badania świadomości tożsamości narracyjnej (Awareness of Narrative
Identity Questionnaire, ANIQ). Polskie Forum Psychologiczne, 24(4), 477– 497.
https://doi.org/10.14656/PFP20190406
Trzebiński, J. (2002). Narracyjne konstruowanie rzeczywistości. W: J. Trzebiński
(red.), Narracja jako sposób rozumienia świata (s. 17–40). Gdańsk: Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne.
Suchańska, A., Ligocka, M. (2011). Inklinacja narracyjna azłożoność Ja itożsamość.
Studia Psychologiczne, 49(2), 19–34. https://doi.org/10.2478/v10167-010-0063-4
Wainryb, C., Pasupathi, M., Bourne, S., Oldroyd, K. (2018). Stories for all ages: Nar-
rating anger reduces distress across childhood and adolescence. Developmental
Psychology. Advance online publication, 54, 1072–1085. https://doi.org/10.1037/
dev0000495
Waters, T. E., Köber, C., Raby, K. L., Habermas, T., Fivush, R. (2019). Consistency
and stability of narrative coherence: An examination of personal narrative as
adomain of adult personality. Journal of Personality, 87(2), 151–162. https://doi.
org/10.1111/jopy.12377
490 Emilia Soroko, Kamil Janowicz
Waters, T. E., Shallcross, J. F., Fivush, R. (2013). e many facets of meaning making:
Comparing multiple measures of meaning making and their relations to psycholo-
gical distress. Memory, 21(1), 111–124. https://doi.org/10.1080/09658211.2012.705300
Woike, B. A. (2008). Afunctional framework for the inuence of implicit and explicit
motives on autobiographical memory. Personality and Social Psychology Review,
12, 99–117. https://doi.org/10.1177/1088868308315701
Zasadni, K. (2008). Wewnętrzna aktywność dialogowa aobraz siebie. Niepublikowana
praca magisterska. Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II.
Zawadzki, B. (2000). Kwestionariusze osobowości. W: J. Strelau (red.), Psychologia.
Podręcznik akademicki. Tom 1 (s. 469–490). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo
Psychologiczne.
Pomiar kwestionariuszowy podmiotowej aktywności narracyjnej? 491
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Article
Full-text available
For many generations, works of art have been a source for experiencing beauty. They add to the wealth of our culture because they convey universal themes and values. In this study, we treat paintings as a stimulus for personal story-telling. The purpose was to explore the affective quality of personal meanings present in autobiographical narratives. Our findings show that subjective ratings of the beauty of figurative paintings are linked with the quality and theme of personal experiences recalled in response to viewing them, but not related to the length of the story. ‘Beautiful’ pictures elicit descriptions of desirable experiences associated with passive contemplation and satisfied self-enhancement motive. ‘Non-beautiful’ pictures call to mind difficult experiences linked with frustration. The experts formulated longer self-narratives inspired by paintings rated beautiful in comparison to laypersons, and laypersons formulated longer self-narratives inspired by paintings rated not beautiful in comparison to experts. The results are discussed in connection to the nature of the aesthetic experience and specificity of personal maenings.
Article
Full-text available
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie związków pomiędzy strategią regulacji emocji i inklinacją autonarracyjną, a efektywnością zawodową, ze szczególnym uwzględnieniem wyników przeprowadzonego badania korelacyjnego. Badaniem objęci zostali konsultanci call center, których zadania zawodowe wymagają sprawnego radzenia sobie z sytuacjami emocjonalnie trudnymi. Uzyskane wyniki pozwalają przypuszczać, że tłumienie emocji wpływa negatywnie na poziom wykonywanych zadań.
Article
Full-text available
The paper is a report on Polish adaptation of Awareness of Narrative Identity Questionnaire, ANIQ. The awareness of narrative identity is seen as a meta-cognitive ability, that refers to the awareness of having life stories as well as the perception of the global coherence of autobiographical memories in terms of temporal order, causal associations, and themes. The psychometric properties of the Polish version (reliability, internal validity, criterial validity and test-re-test stability) are presented. In order to establish the equivalence of ANIQ-PL, the results from original and Polish version are compared. Psychometric properties legitimate the usage of ANIQ-PL for research purposes and the beginning cross-cultural studies.
Article
It is not by means of the theological system or theory that we come to know Israel's identity. It is expressed rather in and through stories. They tell us not so much about its past as about the events which have made the people of Israel a covenantal community. The Joseph narrative in Genesis 37 - 50 has a special significance in this context because it presents a family as a foundation and prototype of the community Israel has become at the foot of Mount Sinai. A narrative analysis of Gen 37 - 50 has demostrated that in a process of building up a community a set of rules operates: an ability to acknowledge one's wrongdoings against others, a concern for the weak and vulnerable, a willingness to stand surety for another, and finely a readiness to allow experiences and sufferings of others to get entangled in one's own history of life.
Article
Sny, najczęściej używane jako materiał do psychoterapii, mogą też stanowić źródło historyczne, świadectwo przeżyć i doświadczeń konkretnych osób znajdujących się w pewnym kontekście kulturowym oraz w szczególnym momencie historycznym. Sny śnione w czasie Zagłady obrazują bogactwo emocji doświadczanych przez ofiary, ich niewysławialne przeżycia, a także tęsknotę za bliskimi
Article
The voice of people with intellectual disabilities (ID) is needed in the literature to best understand their unique experiences and perspectives. Researchers face challenges in conducting interviews with people with ID who are limited in conceptual and verbal language skills. It can also be difficult to obtain participants with ID because of confidentiality and additional safeguards necessary for vulnerable populations. To give voice to people with ID through qualitative research, additional considerations and interview strategies are needed. Through a phenomenological study with 14 young adults with ID, I explored strategies and ethical considerations to access participants, obtain informed consent, and conduct interviews. The research accommodations are described and suggestions for future research with people with ID are presented.
Chapter
Interparental Conflict and Child Development is a 2001 text that provides an in-depth analysis of the rapidly expanding body of research on the impact of interparental conflict on children. Emphasizing developmental and family systems perspectives, it investigates a range of important issues, including the processes by which exposure to conflict may lead to child maladjustment, the role of gender and ethnicity in understanding the effects of conflict, the influence of conflict on parent–child, sibling, and peer relations, family violence, and interparental conflict in divorced and step-families. It also addresses the implications of this research for prevention, clinical intervention, and public policy. Each chapter examines relevant conceptual and methodological questions, reviews on pertinent data, and identifies pathways for future research. Thus, the book serves to chart the course for continued investigation into the links between marital and child functioning.
Article
Der vorliegende Beitrag befasst sich mit der »Entwicklungsnische« der Intergenerativität. Beziehungen zwischen jungen und sehr alten Menschen werden differenziert nach Entwicklungsphasen des jungen Menschen untersucht und anhand vorliegender Studienergebnisse des Projekts Echo der Generationen und assoziierter Studien systematisch konzeptualisiert und axiomatisch begründet. Die hohe Bedeutung des alten Menschen für die Humanontogenese fordert entwicklungsfördernde Räume für Jung und Alt geradezu heraus.
Book
P> Die These von einer Achsenzeit in der Weltgeschichte Die zentrale Annahme dieses Buches ist die universalgeschichtliche These von einer Achsenzeit (880–200 v. Chr.) in der Weltgeschichte, in der voneinander unabhängig in China, Indien und dem Abendland strukturell ähnliche kulturelle Revolutionen und Aufbrüche erfolgt sind. Inwieweit diese Aufbrüche für das kulturelle Leben in der Gegenwart weiterhin bedeutsam sind, wird heute in kulturwissenschaftlichen Disziplinen wie der Religions- und Kultursoziologie, der vergleichenden Kulturtheorie, der Theorie der Moderne u.a. neu diskutiert. Neben der These von der Achsenzeit wird in Vom Ursprung und Ziel der Geschichte u.a. der Stellenwert von Wissenschaft und Technik in der Moderne erörtert; es werden Überlegungen über eine mögliche Welteinheit (im Sinne eines Weltfriedenszustandes) angestellt sowie zeitgeschichtliche Tendenzen in der Politik (z.B. Totalitäts- und Planungsideologien) kritisiert, die im Gegensatz zu Jaspers’ liberalem Ethos der Freiheit und der Humanität stehen.</P