ArticlePDF Available

Μάθηση και Διδασκαλία στις Νεφέλες του Αριστοφάνη. Το "φροντιστήριον" του Σωκράτη.

Authors:

Abstract

In Clouds, Aristophanes deals with a wide range of educational issues of the kind which recur in all cultures throughout the world. What is his intention when dealing with Socratic way of learning and teaching (initiation-language and terms of philosophical activity in phrontistêrion)? In this comedy we find opposing values such as the traditional aims of education and the 'modern' beliefs of sophists. By using certain learning techniques he highlighted cultural polarities and incongruities (Better Vs Worse Argument), so he emphasized the dichotomy between the empty theorizing of the new intellectuals and the real practical needs of education (i.e. learning skills, implementation in praxis etc.)
Μάθηση και Διδασκαλία στις Νεφέλες του Αριστοφάνη. Το
φροντιστήριοντου Σωκράτη
δρ.ΚεχαγιάςΧρήστος‐Θωμάς
Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης,
Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
kechagias@primedu.uoa.gr
Περίληψη
Στις Νεφέλες, ο Αριστοφάνης πραγματεύεται ένα πλήθος εκπαιδευτικών
ζητημάτων που είναι κοινά σε κάθε πολιτισμό. Ποιά όμως είναι η πρόθεσή του
όταν ασχολείται με τον σωκρατικό τρόπο τουμανθάνεινκαιδιδάσκειν
(χρήση μυητικής γλώσσας και όρων που δανείζεται από την φιλοσοφική
δραστηριότητα στοφροντιστήριον’); Σε αυτή την κωμωδία εντοπίζονται
αντιτιθέμενες αξίες, όπως οι παραδοσιακοί σκοποί της εκπαίδευσης και οι
μοντέρνες αντιλήψεις των σοφιστών. Χρησιμοποιώντας συγκεκριμένες
τεχνικές μάθησης επισημαίνει τις μορφωτικές αντιθέσεις και ασυμφωνίες
(Δίκαιος έναντι Άδικου Λόγου) και αναδεικνύει το χάσμα ανάμεσα στον κενό
θεωρητικό λόγο των νέων διανοουμένων και τις αληθινές παιδευτικές
πρακτικές ανάγκες (μαθησιακές δεξιότητες, πρακτική εφαρμογή κλπ.)
Λέξεις-κλειδιά: Φιλοσοφία Παιδείας, Θεωρία Αγωγής, Σωκράτης, ορολογία
διδασκαλίας
Abstract
In Clouds, Aristophanes deals with a wide range of educational issues of the
kind which recur in all cultures throughout the world. What is his intention
when dealing with Socratic way of learning and teaching (initiation-language
and terms of philosophical activity in phrontistêrion)? In this comedy we find
opposing values such as the traditional aims of education and the ‘modern’
beliefs of sophists. By using certain learning techniques he highlighted cultural
polarities and incongruities (Better Vs Worse Argument), so he emphasized the
dichotomy between the empty theorizing of the new intellectuals and the real
practical needs of education (i.e. learning skills, implementation in praxis etc.)
Keywords: Philosophy of Education, Theory of Education, Socrates, teaching
terminology
1. Η κωμωδία ως πεδίο διερεύνησης - Η υπόθεση των Νεφελών
Στο παρόν άρθρο, θα ασχοληθούμε με το πώς πραγματεύεται ο Αριστοφάνης
(450-385 π.Χ.) το ζήτημα της διδασκαλίας και της μάθησης στις Νεφέλες του
ΜΑΘΗΣΗΚΑΙΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣΤΙΣΝΕΦΕΛΕΣΤΟΥΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ.
ΤΟ«ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΝ»ΤΟΥΣΩΚΡΑΤΗ
67
και με ποιούς όρους υποδηλώνεται αυτή η πραγμάτευση1. Στις Νεφέλες του
Αριστοφάνη (που διδάχθηκαν το 423 π.Χ.), ο Στρεψιάδης αδυνατεί να
ξεπληρώσει τα χρέη (‘οἱ τόκοι χωροῦσιν’, στ. 18) τού άσωτου γιου του,
Φειδιππίδη, ο οποίος έχει κατασπαταλήσει την πατρική περιουσία, καθώς
επιδίδεται σε ένα αριστοκρατικό χόμπι: την εκτροφή αλόγων. Μέσα στην
απόγνωσή του, αποφασίζει να πάει και να μαθητεύσει στη (σοφιστική) σχολή
του Σωκράτη, τοφροντιστήριον’. Έτσι, μέσω της ρητορικής, θα είναι σε θέση
να ξεγελά πιστωτές και δικαστές. Καθώς όμως ο ίδιος είναι αμαθής, πείθει να
πάει ο γιος του στην θέση του για να μαθητεύσει. Το αποτέλεσμα της
μαθητείας στην σοφιστική σχολή του Σωκράτη είναι, αντί να ανακουφίσει ο
γιος τον πατέρα από τα χρέη, να τον δέρνει τελικά και να του φέρεται με
ασέβεια. Στο τέλος, αντί για κάποια ευτυχή έκβαση, ο Στρεψιάδης και οι
δούλοι καίνε και διαλύουν τοφροντιστήριονκαι εκδιώκουν τον Σωκράτη. Ο
Στρεψιάδης δεν είναι απλά αγρότης (όπως οι ήρωες άλλων κωμωδιών:
Δικαιόπολις, Τρυγαίος, Χρεμύλος), αλλά και αγροίκος, άξεστος. Έτσι, το να
μαθητεύσει κοντά στον σπουδαιότερο φιλόσοφο του αρχαίου κόσμου,
προδιαθέτει εκ προοιμίου για τα ευτράπελα που θα ακολουθήσουν.
Όταν ο Διονύσιος, τύραννος των Συρακουσών, ζήτησε από τον Πλάτωνα
πληροφορίες σχετικά με την ζωή στην Αθήνα, ο Πλάτων τού απάντησε,
στέλνοντάς του κωμωδίες του Αριστοφάνη, προτρέποντάς τον να απαντήσει
στα ερωτήματά του, αφού μελετήσει αυτά τα έργα: “φασὶ δὲ καὶ Πλάτωνα
Διονυσίῳ τῷ τυράννῳ βουληθέντι μαθεῖν τὴν Ἀθηναίων πολιτείαν πέμψαι τὴν
Ἀριστοφάνους ποίησιν, καὶ...συμβουλεῦσαι τὰ δράματα αὐτοῦ ἀσκηθέντα μαθεῖν
αὐτῶν τὴν πολιτείαν ” (Βίοι Κωμικών, Αριστοφ. Βίος, βιβλ. Δ’, 54-57).
Σύμφωνα με τον Ehrenberg (1962: 39), «ο Διονύσιος έπρεπε απλά να
προσδιορίσει το πού τελειώνει η πραγματικότητα και πού ξεκινά η παρωδία ή
η αλήθεια» και προσπάθησε να ακολουθήσει την προτροπή του Πλάτωνα,
στην έρευνα ανασύνθεσης τηςατμόσφαιρας που βίωναν οι πολίτες της
κλασικής Αθήνας. Αν και στο παραπάνω ανέκδοτο, οι εκδότες παραλείπουν το
Σχόλιο: “τὴν κατὰ Σωκράτους ἐν Νεφέλαις κατηγορίαν (βλ. Koster XXVIII:
46-9), είναι αξιοπερίεργο το αν και πώς ο Πλάτων θα έστελνε στον Διονύσιο
ένα έργο που θα διακωμωδούσε τον δάσκαλό του, Σωκράτη, το οποίο
αργότερα μάλιστα χρησιμοποιήθηκε με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στην
καταδίκη του μεγαλύτερου φιλοσόφου του αρχαίου κόσμου. Βεβαίως, ο
σκοπός, σύμφωνα με τους Βίους, ήταν να δώσει τις απαντήσεις του στις
ερωτήσεις του ενδιαφερομένου, προσφέροντάς του μία έκδοση από ένα
σύνολο λογοτεχνικών έργων και δη, εν προκειμένω, θεατρικών. Εύλογα
μπορούμε να αναρωτηθούμε αν σήμερα θα έπραττε κάποιος κάτι ανάλογο,
προτείνοντας τα Άπαντα κάποιου γνωστού ποιητή ή έστω λογοτέχνη του 21ου
αι., αλλά είναι προφανές ότι το παιδευτικό πλαίσιο της Αθήνας του Πλάτωνα,
ωθούσε προς την μελέτη των ποιητικών έργων, όπως επίσης και της

1 Η διερεύνηση αυτή, εντάσσεται στο πλαίσιο μιας ερευνητικής προσπάθειας που έχει ξεκινήσει τον
τελευταίο χρόνο και περιλαμβάνει το σύνολο του αριστοφανικού έργου. Με την ολοκλήρωσή της θα
είναι διαθέσιμα και τα αντίστοιχα στατιστικά στοιχεία. Επί του παρόντος, η εξέταση εστιάζεται μόνο στις
Νεφέλες.
Χρήστος‐ΘωμάςΚεχαγιάς
δραματικής ποίησης ή της κωμωδιογραφίας2. Γιαυτό τα λογοτεχνικά έργα, αν
δεν αναπαριστούν, συνήθως υποδηλώνουν την κοινωνική δομή της περιόδου
αναφοράς τους (πρβλ. Seaford, 2003· Κεχαγιάς, 2005· Κεχαγιάς, 2016).
2. Γλωσσικοί όροι και στοχοθεσία αγωγής στις Νεφέλες
Αν και πρόκειται περί κωμωδίας, φαίνεται ότι ο Αριστοφάνης επιλέγει όρους
(πρβλ. Byl, 1990, Dover, 1993), οι οποίοι θα ηχούσαν και ωςτεχνικοί στο
αθηναϊκό κοινό. Δεν πρόκειται περί ενός ειδικούεπιστημονικού λεξιλογίου
με την σημερινή έννοια του όρου, αλλά για δάνεια προερχόμενα από την
προσωκρατική φιλοσοφικο-επιστημονική ποιητική παρακαταθήκη και κυρίως
της σχολής του Αναξαγόρα (Baxter, 1992: 127-130· Funghi, 1997: 33-4· Janko,
1997: 80· στον Willi, 2006).
Ήδη από τον στ. 88 εμφανίζεται για πρώτη φορά η πρόταση του Στρεψιάδη για
αλλαγή του τρόπου (=νοοτροπία) του γιου του Φειδιππίδη: ‘ἔκστρεψον ὡς
τάχιστα τοὺς σαυτοῦ τρόπους, / καὶ μάνθαν ἐλθὼν ἅν ἐγὼ παραινέσω.
(=Άλλαξε άμεσα τους τρόπους/νοοτροπία και πήγαινε να μάθεις, αυτό που σε
συμβουλεύω). Εκτός από την προστακτική (‘μάνθανε’), εδώ έχει σημασία και
ηπαραίνεσιςπρος τη διδασκαλία. Η αλλαγή της νοοτροπίας/συνηθειών, δια
της παραίνεσης, θα οδηγήσει σε μάθηση. Άλλωστε αυτή είναι ακόμα και
σήμερα η πλατιά βάση πάνω στην οποία μπορεί να εκδηλωθεί το φαινόμενο
της μάθησης (Βρεττός, 2005). Το ίδιο σχήμα επαναλαμβάνεται στους στ. 110-
11:
-ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ: ἴθἀντιβολῶ σ φίλτατἀνθρώπων ἐμοὶ / ἐλθὼν·
διδάσκου. -ΦΕΙΔΙΠΠΙΔΗΣ: Καὶ τί σοι μαθήσομαι;
Η παραίνεσις δηλώνεται από τον Στρεψιάδη, στην αρχή της πρότασης με την
προστακτικήἴθι και ολοκληρώνεται με σαφήνεια με άλλη μία προστακτική
σε βενικό: ‘διδάσκου! Ο Φειδιππίδης απαντά με ερώτηση: ‘Καὶ τί σοι
μαθήσομαι;Δεν ρωτά τί θα μάθει, αλλάσοι μαθήσομαι’, με τη δοτική
χαριστική να εκφράζει ότι βρίσκεται ακόμη στο πλαίσιο της αρχικής
παραινέσεως και χάριτος που ζητάει ο πατέρας. Τον ρωτάει: τί θα μάθω για
σένα; Η απάντηση του Στρεψιάδη: ‘θα μάθεις τον άδικο λόγο, για να
πληρώσουμε τα χρέη’ (στ. 116 κ.ε). Αυτό είναι και όλο το πλαίσιο πάνω στο
οποίο αναπτύσσεται το ζήτημα της ανάγκης για διδασκαλία και μάθηση στις
Νεφέλες. Ο πατέρας ζητάει από το γιο να μαθητεύσει με συγκεκριμένο σκοπό:
να μάθει τον Άδικο Λόγο, προκειμένου να κοροϊδεύει τους πιστωτές.
Το ζεύγος των όρωνδιδάσκω-μανθάνω εμφανίζεται εκ νέου στους στ. 127-
130, όταν ο Στρεψιάδης, μετά την αρχική άρνηση του γιου του, αποφασίζει να
πάει ο ίδιος, μόνος του (‘αὐτός’) στοφροντιστήριον’: [..] διδάξομαι
...μαθήσομαι. Η πρώτη αντίδραση της σχολής είναι να τον θεωρήσει ἀμαθή,
αγροίκο, απαίδευτο, χωρίς τρόπους, γιατί κλωτσάει την πόρτα του

2 Για την γλωσσική ιδιοτυπία και ποικιλομορφία της κωμωδίας, βλ. Saville-Troike (1989), Hudson
(1996), Duranti (1997) κλπ.). Επίσης, Dover (1972), Colvin (1999) κλπ.
ΜΑΘΗΣΗΚΑΙΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣΤΙΣΝΕΦΕΛΕΣΤΟΥΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ.
ΤΟ«ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΝ»ΤΟΥΣΩΚΡΑΤΗ
69
φροντιστηρίου (στ. 135). Ο Στρεψιάδης αντιλαμβάνεται ότι είναι ξένος με
αυτό το εκπαιδευτικό πλαίσιο και αρχικά ζητά συγνώμη (σύγγνωθί μοι, στ.
138), ενώ λίγους στίχους παρακάτω καταθέτει απερίφραστα τη νέα του
ταυτότητα: ‘ἥκω μαθητὴς ἐς τὸ φροντιστήριον’ (στ. 142). Προσέρχεται στη
σχολή -για να γίνει- μαθητής. Δεν είναι ακόμη, ούτε ήταν. Δείχνει προθυμία
για να μάθει, άρα, σύμφωνα με το πρώτο στάδιο επίγνωσης της σωκρατικής
αγωγής, να ξεχάσει αυτά που νομίζει ότι ξέρει. Ο Μαθητής που αναλαμβάνει
να τον υποδεχθεί και να τον ξεναγήσει στη Σχολή τον εισάγει κατευθείαν στον
πυρήνα τηςαρχής που επικρατεί: νομίσαι δὲ ταύτα χρὴ μυστήρια. (=Είναι
μυστικά αυτά που θα σου πω, να μείνουν μεταξύ μας, στ. 143). Τα μυστικά-
μυστήρια παραπέμπουν σεεσωτερικές σχολές, όπως εκείνη των
Πυθαγορείων, όπου οι κανόνες μαθητείες επέχουν θέση δόγματος.
Επιβάλλεται σιωπή μεταξύ των μαθητών. Ο πραγματικός Σωκράτης βέβαια,
δεν είχε δική του σχολή, ούτε επέβαλλε σιωπή, ούτε είχε εσωτερικούς μαθητές.
Είναι προφανές ότι ο Αριστοφάνης δανείζεται το όνομα και τη δημοφιλία του
Σωκράτη, αλλά παρουσιάζει μία σχολή που δεν είναι σωκρατική. Είναι ένα
μείγμα πυθαγορείων, με συγκεκριμένο προσανατολισμό: να παράγει
σοφιστές.
Ακολουθούν κάποιες παραδοξολογίες και υπερβολές για τα επιτεύγματα ή τις
μεθόδους του Σωκράτη (το..πόσο πηδάει ένας ψύλλος το μήκος του
ανθρώπινου πέλματος, πώς άδουν τα κουνούπια κλπ.), ενταγμένα στο πλαίσιο
του κωμικού στοιχείου. Όλα αυτά όμως είναι ικανά να πείσουν τον Στρεψιάδη,
που ενθουσιασμένος και ανυπόμονος καλεί τον μαθητή να του ανοίξει
γρήγορα το σχολείο (φροντιστήριον) για να μαθητεύσει (μαθητιῶ γὰρ, στ.
183). Όταν συστήνεται στον Σωκράτη, του καταθέτει με ειλικρίνεια το λόγο
που θέλει να μαθητεύσει: ἵνα με διδάξῃς.. βουλόμενος μαθεῖν λέγειν [...] ἄγομαι
φέρομαι ὑπὸ τόκων [...] τὰ χρήματα ἐνεχυράζομαι [...] δίδαξον τὸν ἕτερον τοῖν
σοῖν λόγοιν, τὸν μηδὲν ἀποδιδόντα, στ. 237-45). Θέλει να του διδάξει τον άδικο
λόγο, για να πείθει τους πιστωτές. Φυσικά, σαν να απευθύνεται σε σοφιστή,
προτείνει στο Σωκράτη να τον πληρώσει για τις υπηρεσίες του (μισθόν).
Ορκίζεται μάλιστα (ὁμοῦμαι..θεούς).
Ο Σωκράτης αρχίζει την διαδικασία της διδασκαλίας, με τις γνωστές
σωκρατικές τεχνικές. Τον ρωτάει βούλει .. εἰδέναι σαφῶς ἅττἐστὶν ὀρθῶς; στ.
250-251). Η ξεκάθαρη γνώση των πραγμάτων και το πώς αυτά είναι «ορθώς»
αποτελούν το βασικό οπλοστάσιο της σωκρατικής διαλεκτικής, σαν να έχουν
ληφθεί από τον πραγματικό Σωκράτη. Λίγους στίχους παρακάτω, μετά το
στάσιμο, καλεί σε βοήθεια τις Νεφέλεςπου μας δίνουν γνώμη (γνώμην) και
λόγο (διάλεξιν) και νου (νοῦν) κλπ. (στ. 317). Είναι προφανές ότι ο
αριστοφανικός Σωκράτης χρειάζεται να επικαλεστεί τις Νεφέλες, όπως ο
πραγματικός Σωκράτης επικαλείται τις Ιδέες. Αυτές διδάσκουν, μαθαίνουν,
λεπταίνουν τη σκέψη, κινούν το λόγο κλπ.
Εν συνεχεία, ο σοφιστής-Σωκράτης εξηγεί στον Στρεψιάδη (Αριστοφ. Νεφ.
383-394) την πρόκληση του κεραυνού στην ατμόσφαιρα. Αφού καταθέτει μία
κωμική εξήγηση του φαινομένου, επιχειρηματολογεί περαιτέρω μέσω της
Χρήστος‐ΘωμάςΚεχαγιάς
ομοιότητας των φαινομένων στη γλώσσα (βροντὴ). Αυτή η πρακτική δεν είναι
άγνωστη στον σωκρατικό λόγο. Στον πλατωνικό Κρατύλο γίνονται ανάλογες
απόπειρες τεκμηρίωσης της προέλευσης και τηςαλήθειαςπου εμπεριέχουν οι
λέξεις, με αληθοφανείς έως και εξεζητημένες προσεγγίσεις (π.χ. Ἀπόλλων εκ
του ἀεί βάλλων [Πλ. Κρατ. 405b], ψυχή από το φυσέχη>φύσιν ὀχεῖ καὶ ἔχει
[Πλ. Κρατ. 400b] κλπ.3). Ο Αριστοφάνης δεν κάνει τίποτα λιγότερο ή
περισσότερο. Χρησιμοποιείσωκρατικέςτεχνικές ανάδειξης τηςαλήθειας’,
οι οποίες προσφέρονται τόσο για τον περίφημοέλεγχο της αξιοπιστίας στο
εσωτερικό του φιλοσοφικού-επιστημονικού λόγου της εποχής που
προηγήθηκε, όσο και για την οικονομία του ποιητικού κειμένου, που
διδάσκεται από σκηνής. Στο παραπάνω σημείο, εφαρμόζοντας αυτή την
τεχνική εξήγησης, προσπαθεί να άρει τους φόβους και τις προκαταλήψεις του
μαθητή-Στρεψιάδη (το ίδιο επιχειρεί πολύ αργότερα και ο Επίκουρος στην
Επιστολή προς Ηρόδοτον, την οποία απευθύνει σε ένα παιδί, για να του δείξει
ότι δεν πρέπει να φοβάται τους κεραυνούς, Διογ. Λαέρτ. Βίοι Φιλοσ. Βιβλ. X,
35-37).
Η βροντή, εξηγεί ο Σωκράτης, προέρχεται από την δίνη ( Δῖνος). Ο
Σχολιαστής4 των Νεφελών (σχ. 374) θεωρεί ότι ο Αριστοφάνης έχει στο νου
του τους Αναξαγορείους (εννοεί τους προσωκρατικούς), με την «δίνησιν την
αιθερίαν». Αλλά συνδέει το «Δῖνος» με το «Δίας», καθώς το «αιθέριος» είναι
επίθετο που λέγεται για το Δία, (όπως το «ἵππιος» για τον Ποσειδώνα κ.ο.κ.),
ενώ παραθέτει και την εικόνα του ομώνυμου (οξύληκτου) αγγείου. Αυτή η
αναπαράσταση-συσχέτιση Δίνου-Διός5 βρίσκεται στη βάση της ερμηνείας τού
φαινομένου της βροντής στο μυαλό του Στρεψιάδη. Αποδέχεται μεν την δήθεν
επιστημονική εξήγηση του Σωκράτη (ότι οι νεφέλες όπως γεμίζουν νερό και
μετακινούνται, συγκρούονται μεταξύ τους, σπάζουν και γι αυτό βροντούν),
αλλά ανατρέπεται η προηγούμενη πεποίθηση ότι αυτό το φαινόμενο
προκαλείται από το Δία. Ο Στρεψιάδης συγκλονίζεται από αυτή την νέα
«γνώση»: Δῖνος; τουτί μἐλελήθειν, / Ζεὺς οὐκ ὤν, ἀλλἀνταὐτοῦ Δῖνος νυνὶ
βασιλεύων6 (=Η Δίνη; Αχ τί με βρήκε, αντί για τον Δία, η Δίνη κάνει
κουμάντο; στ. 380-1). Το ρήμα που χρησιμοποιεί στον επόμενο στίχο ο
μαθητής-Στρεψιάδης είναι ξεκάθαρο: μἐδίδαξας.
Σε ένα άλλο σημείο, (Αριστοφ. Νεφ. 1285 κ.ε.) ο Στρεψιάδης θα προσπαθήσει
να μπερδέψει τον πιστωτή του, Αμυνία, ο οποίος προσέρχεται να
διαμαρτυρηθεί για τα ποσά που του οφείλει ο Φειδιππίδης και προσπαθεί
τουλάχιστον να εισπράξει τον τόκον. Ο Στρεψιάδης χρησιμοποιεί τον όρο

3 Baxter (1992:87-8), O’Hara (1996:17). Συλλογή όλων των παραδειγμάτων στον Ferrante (1965:483-8).
4 Poetae Scenici Graecorum, Bothe, Lipsiae, Sumtibus librariae Hahnianae, 1830.
5 Πρβλ. Εμπεδοκλής, fragmenta 31 B 35. 3-4, σφαίρος-δίνος’, με τα σχόλια του Wright (1995: 206-7)·
Ηρωδιανός Γραμματικός 2.911.7-9 Lentz: ‘[] και γαρ Δίς και Ζήν και Δήν και Ζάς και Ζής παρά
Φερεκύδει κατά κίνησιν ιδίανκ.α.
6 Η γνώμη μου είναι ότι ο Αριστοφάνης εμπνέεται και από τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου. Οι
Ωκεανίδες της τραγωδίας γίνονται Νεφέλες, οδῖος αὶθήρ’ (Αισχ. Προμ. Δεσμ. 88) τον οποίο επικαλείται
ο Προμηθέας μετά τον Πρόλογο της ομώνυμης τραγωδίας, γίνεταιΔῖνος αἰθέριος’ (Αριστοφ. Νεφ. 380)
που προκαλεί την βροντή των Νεφελών και άλλα αντίστοιχα, που δεν χρειάζεται να παρατεθούν στην
παρούσα εργασία.
ΜΑΘΗΣΗΚΑΙΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣΤΙΣΝΕΦΕΛΕΣΤΟΥΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ.
ΤΟ«ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΝ»ΤΟΥΣΩΚΡΑΤΗ
71
τόκος με διττή σημασία: τόσο του τόκου από δάνειο, όσο και του τέκνου,
παιδιού, γεννήματος. Το διπλό νόημα απαντάται και στις Θεσμοφοριάζουσες
(Αριστοφ. Θεσμ. 843-4). Εδώ, η τεχνική που απορρέει από την χρήση του
όρου βασίζεται σε σοφιστικό τέχνασμα. Κάτι ανάλογο κάνει και ο
Φειδιππίδης, μετά την μαθητεία του στη σχολή του Σωκράτη, όταν εξηγεί στον
πατέρα του ότι δεν πρέπει να φοβάται την τελευταία μέρα του μήνα (ἕνη τε καὶ
νέα), κατά την οποία οι καταγγέλλοντες τον Στρεψιάδη θα τον προσαγάγουν
σε δίκη πληρώνοντας το αντίστοιχο παράβολο, γιατί δεν πρόκειται για μία,
αλλά για δύο ημέρες (ἕνηνέα) (Αριστοφ. Νεφ. 1178 κ.ε.).
Ο Σωκράτης γίνεται έξω φρενών με το γεγονός ότι ο αμόρφωτος Στρεψιάδης
δεν καταλαβαίνει την σημασία που έχει η «αληθινή» γλώσσα ή καλύτερα, η
άμεση σύνδεση της εμπειρίας με το «έτυμον» των λέξεων. Η γλώσσα, για τον
αριστοφανικό Σωκράτη των Νεφελών, είναι φύσει και τούτο δηλώνεται από
τον ίδιο σε αρκετά σημεία του έργου. Στους στ. 766-8 ο Στρεψιάδης ξοδεύει
τρεις στίχους για να περιγράψει το γυαλί: ἤδη παρὰ τοῖσι φαρμακοπώλαις τὴν
λίθον/ ταύτην ἑόρακας, τὴν καλήν, τὴν διαφανῆ, / ἀφἧς τὸ πῦρ ἄπτουσι; Και ο
δάσκαλος-Σωκράτης τού απαντά συμπληρώντάς τον με μια απλή επεξήγηση:
τὴν ὕαλον λέγεις;
Στον στίχο 660 κ.ε. ο φιλόσοφος ζητά από τον Στρεψιάδη να του παραθέσει
κάποια τετράποδα αρσενικά ζώα. Ο μαθητής-Στρεψιάδης μεταξύ άλλων
δηλώνει και τον πετεινό (ἀλεκτρυών), που χρησιμοποιείται για να δηλώσει και
το αρσενικό και το θηλυκό (γένος) και ο δάσκαλος-Σωκράτης τον διορθώνει,
μαθαίνοντάς τον να αποκαλεί ἀλέκτορα το αρσενικό και ἀλεκτρύαινα το
θηλυκό (πρβλ. Peppler, 1918: 179· Chantraine-Meillet, 1932:295· Chantraine,
1933:107-9· Fraenkel, 1955:42-5).
Στο ίδιο «λάθος» υποπίπτει ο μαθητής και στον στ. 667 με τὴν κάρδοπον
(σκάφη) και καρδόπην (στ. 678) και στον στ. 672 με τον (γυναικωτό)
Κλεώνυμο πουκατά τον αριστοφανικό Σωκράτη- θα έπρεπε να αποκαλείται
Κλεωνύμη (στ. 680) και τον Ἀμυνία (στ. 686) που δεν υπηρέτησε στο στρατό
κλπ. Φαίνεται ότι πηγή για την έμπνευση αυτή του Αριστοφάνη είναι ο
Πρωταγόρας και η πρώτη συστηματική προσπάθεια σύνταξης εγχειριδίου
γραμματικής (Πρωτ. 80 A 27 (= Αριστοτ. Ρητ. i407b6-8 και Αριστοτ. Ποιητ.
1458a8-17), βλ. Rosenstrauch, 1961: 50-52), όπου ασκεί κριτική στην χρήση
των γενών από τον Όμηρο (βλ. αναλυτικά: Wackernagel, 1928: 4-5 και Willi,
2006). Αξίζει να αναφερθεί ότι οφείλεται, ίσως, σε κάποια ειρωνεία της τύχης
το ότι μια από τις τελευταίες λέξεις του αληθινού Σωκράτη (Πλ. Φαίδ. 118a),
λίγο προτού πιει το κώνειο, ήταν ἀλεκτρυόνα.
3. Το «Φροντιστήριον» του Σωκράτη
Στην αρχή του έργου, ο Στρεψιάδης θέλοντας να πείσει το γιο του να
μαθητεύσει στη σχολή του Σωκράτη, παίζει με την παρήχηση στις λέξεις
ἄνδρες και ἄνθρακες (Αριστοφ. Νεφ. 97 κ.ε.). Για να φέρει στα μέτρα της
Χρήστος‐ΘωμάςΚεχαγιάς
διδασκαλίας περί ουρανού κάποιο εμπειρικό ανάλογο, χρησιμοποιεί την εικόνα
«του θολωτού φούρνου που κλείνει με καπάκι» (πνιγεὺς): Το διδασκαλείο
(φροντιστήριον) του Σωκράτη (Αριστοφ. Νεφ. 94) είναι ψυχῶν σοφῶν, όπου
κατοικούν ἄνδρες που μελετούν τον ουρανό και (ἀναπείθουσιν) αλλάζουν τις
γνώμες των υπολοίπων ανθρώπων, λέγοντας ότι είναι θολωτός φούρνος με
καπάκι που μας περιβάλλει, ενώ εμείς (οι άνθρωποι) είμαστε κάρβουνα
(ἄνθρακες). Σε διδάσκουν (διδάσκουσιν) να κερδίζεις στα λόγια και για το
δίκιο και για το άδικο (λέγοντα νικᾶν καὶ δίκαια κἄδικα). Κι όλα αυτά, με την
προϋπόθεση της πληρωμής (ἀργύριον ἤν τις διδῷ) (Αριστοφ. Νεφ. 94-9), αν
και είναι γνωστό από τον Ξενοφώντα (Απομν. 6.1.13), ότι ο Σωκράτης
θεωρούσε την διδασκαλία έναντι αμοιβής όχι χειρότερη από την εκπόρνευση
του σώματος.
Ο αριστοφανικός «σοφιστής-Σωκράτης» και οι μαθητές του ζουν σε
φροντιστήριον, σε ένα χώρο φροντίδας/έρευνας/σκέψης/μελέτης (πβλ.
Goldberg, 1976)7. Στο πλατωνικό λεξικό8, φροντίς είναι ο συλλογισμός, η
σκέψη (cogitatio) και η φροντίδα, μέριμνα (sollicitudo) όπως την εννοούμε
στην νέα ελληνική (ως cura και curia μεταφέρθηκε στη λατινική): ἐκείνοις..
ἴσως οὐδὲ εἷς περὶ τούτου λόγος οὐδὲ φροντίς (Πλ. Φαιδ. 101Εκάποιος πρέπει
να φροντίζει και να επιμελείται για τα ζητήματα της ψυχής (τῆς ψυχῆς ὅπως ὡς
βελτίστη ἔσται οὐ ἐπιμελεῖ οὐδὲ φροντίζεις, Πλ. Απολ. 29E), ενώ φροντιστής
(indagator) είναι ο ερευνητής, εν γένει: τά τε μετέωρα φροντιστὴς καὶ τὰ ὑπὸ
γῆς ἅπαντα ἀνεζητηκώς (Πλ. Απολ. 18B). Φρόντισμα είναι το αντικείμενο της
σκέψης, αυτό που σκέφτεται κάποιος, σκέψη, επίνοια9. Ο όρος φροντιστήριον
χρησιμοποιείται από τον Φιλόστρατο τον Αθηναίο10 (Βίος Απολ. Τυαν. VA
350), για να αναφερθεί στον κοινοβιακό τρόπο ζωής, ως τόπος διδασκαλίας,
σχολείο, χώρος μελέτης κλπ. Ωστόσο, ο πραγματικός Σωκράτης, ως γνωστόν,
δίδασκε στην Αγορά, σε γυμνάσια, σε σπίτια που τον καλούσαν, σε συμπόσια
κλπ. και ποτέ σε «σχολή».
Ο Σωκράτης των Νεφελών αποκαλείται από τον Αριστοφάνηφροντιστής
(αυτός που σκέφτεται πολύ και σε βάθος), στο πλαίσιο λειτουργίας του
κωμικού ποιητικού λόγου και με σαφώς ειρωνική διάθεση. Αξιοσημείωτο είναι
το ότι το ουσιαστικό φροντίς11 εμφανίζεται 7 φορές στις Νεφέλες (στ. 137,
229, 233, 236, 740, 762, 951) για να δηλώσει την σκέψη/έρευνα (Burnet,
1924:76) και μόνον άλλες 4 φορές σε όλα τα άλλα (σωζόμενα) έργα του
Αριστοφάνη (Willi, 2006). Σε αυτές τις 4 φορές, χρησιμοποιείται από τον

7 Στις αμερικανικές μεταφράσεις στην αγγλική καθιερώθηκε από τον William Arrowsmith's να
αποδίδεται ως «Thinkery».
8 Astius Fridericus D. (1838). Vocum Platonicarum. Lipsiae: Libraria Weidmanniana.
9 Το ρ. φροντίζω όταν συντάσσεται με αντικείμενο (με αιτ. πράγμ.): σκέφτομαι, εξετάζω κάτι, κρίνω,
επινοώ, μηχανώμαι· όταν ακολουθείται από εξαρτημένη δευτερεύουσα πρόταση (το ρ. της οποίας τίθεται
σε χρόνο μέλλοντα): φροντίζω ὅπως.., κάνω σκέψεις ή υπολογίζω πώς ένα πράγμα πρέπει να γίνει· με
γεν.: σκέφτομαι για κάτι, δίνω προσοχή σε κάτι, ενδιαφέρομαι γι' αυτό, το υπολογίζω· με πρόθ.:
ενδιαφέρομαι ή ανησυχώ για κάτι (Liddell & Scott).
10 Flavii Philostrati Opera (1870), Vol 1. Philostratus the Athenian. Carl Ludwig Kayser. in aedibus B. G.
Teubneri: Lipsiae.
11 Στους προσωκρατικούς δεν εμφανίζεται, με εξαίρεση τα fragmenta του Εμπεδοκλή. 31B 131.2, 134.5·
εν γένει για τον όρο στην α.ε. γραμματολογία βλ. Αισχ. Αγ. 912, Σοφ. Οιδ. Τ. 67, Ευρ. Ιππ. 436 κ.α.
ΜΑΘΗΣΗΚΑΙΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣΤΙΣΝΕΦΕΛΕΣΤΟΥΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ.
ΤΟ«ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΝ»ΤΟΥΣΩΚΡΑΤΗ
73
Χορό, για να δηλώσει την φροντίδα, την μέριμνα και όχι την σκέψη-μελέτη. Ο
Σωκράτης και οι μαθητές του αποκαλούνται στις Νεφέλες μεριμνοφροντισταὶ
(στ. 101), καθώς η μέριμνα εννοιολογικά είναι συναφής με την φροντίδα. Ο
απαίδευτος Στρεψιάδης συμπεριφέρεται ἀπεριμερίμνως, όταν κρούει την θύρα
του φροντιστηρίου δυνατά και με το πόδι. Γιαυτό και ο Μαθητής που του
ανοίγει την πόρτα, τον ψέγει αμέσως: του λέει ότι είναι ἀμαθής (στ. 135-6).
Όταν (στ. 217) εμφανίζεται ο Σωκράτης εντός του φροντιστηρίου, ο
Στρεψιάδης τον βλέπει κρεμασμένο (οὐπὶ τῆς κρεμάθρας): ἀεροβατῶ12 καὶ
περιφρονῶ τὸν ἥλιον (στ.225-6), σε αντίθεση με κάποιους μαθητές του που
είδε πρωτύτερα να ἐρεβοδιφώσιν ὑπὸ τὸν Τάρταρον (=να εξετάζουν τα σκότη
κάτω από τα Τάρταρα). Ο Στρεψιάδης, καταλαβαίνει (υπερ-φρονώ) και θεωρεί
ότι ο σοφιστής- Σωκράτης αντιμετωπίζει με περιφρόνηση τους θεούς, ενώ ο
τελευταίος στην πραγματικότητα μελετά, εξετάζει, περι-εργάζεται τα ζητήματα
γύρω από τον ήλιο. Ο Σωκράτης τού απαντά ως δάσκαλος: οὐ γὰρ ἄν ποτε /
ἐξηῦρον ὀρθῶς τὰ μετέωρα πράγματα, / εἰ μὴ κρεμάσας τὸ νόημα καὶ τὴν
φροντίδα / λεπτὴν καταμείξας κλπ. (στ. 227-30) (=δεν μπορείς να εξετάσεις
ορθά τα μετέωρα, αν δεν κρεμάσεις το νόημα και τη φροντίδα να αναμιχθούν
κτλ.). Η ορθή εξέταση συνάπτεται με το νόημα και την φροντίδα. Κι ο
ἐφήμερος (=θνητός) Στρεψιάδης είναι αδαής και απαίδευτος, όπως έδειξε με
την πρώτη του κίνηση να χτυπήσει δυνατά και με το πόδι την πόρτα. Ανάλογα,
ο Σωκράτης θα ψέξει και τον Φειδιππίδη (νηπύτιος, στ. 868), που είναι
συνώνυμο του νήπιος (=μικρός ηλικιακά, αλλά και ανόητος, αμαθής) και
χρησιμοποιείται άπαξ από τον Αριστοφάνη στις Νεφέλες. Νήπιοι είναι οι
άνθρωποι πριν την εκμάθηση της φωτιάς στον Προμηθέα Δεσμώτη του
Αισχύλου, νήπιοι και οι σύντροφοι του Οδυσσέα που έφαγαν τα βόδια του
θεού-ήλιου στο ομηρικό έπος κτλ.
Ο Στρεψιάδης μυείται στο σωκρατικόφροντιστήριον’ (στ. 254-74), σε μια
παρωδία μυητικών τελετών, αυτών των ψυχῶν σοφῶν (Αριστοφ. Νεφ. 94),
που έχει στοιχεία από την πυθαγόρεια διδασκαλία (Willi, 2006), την ποίηση
του Εμπεδοκλή και άλλων λεκτικών σχημάτων, που ήταν γνώριμα, αλλά
άρρητα στην αθηναϊκή κοινωνία (πρβλ. Meautis (1938:92-7)13, Dover
(1968:130-33), Adkins (1970: 13-24). Κάθεται σε ἱερόν σκίμποδα, φοράει
στέφανον (στ. 254-6), όπως γίνεται με όλους τους νεοφερμένους μαθητές του
αριστοφανικού φροντιστηρίου κτλ.
4. Τεχνικές διδασκαλίας
Ο Σωκράτης διδάσκει και ο Στρεψιάδης μαθαίνει. Από την στιγμή που
εμφανίζεται ο Σωκράτης (στ. 223), αρχίζει ακατάπαυστα να διδάσκει, να ρωτά,
να αμφισβητεί, να λειαίνει τη σκέψη του μαθητή του. Τα
«διδάσκω» και «μανθάνω» βρίσκονται στο μεγαλύτερο μέρος του έργου, αλλά,
ως ξεκάθαροι όροι, εντοπίζονται πάνω από 40 φορές, όσο είναι ο Σωκράτης

12 Ίσως ο Αριστοφάνης δανείζεται και μετασχηματίζει έναν πυθαγορικό όρο: αἰθροβάτης (αυτός που
περπατά στον αιθέρα), επίθετο του Άβαρη, μαθητή του Πυθαγόρα (Ιάμβλ. Πυθ. Βίος, 135-6).
13 Meautis G. (1938). "La Scene de l'initiation dans les 'Nubes' d'Aristophane," RHR 118.
Χρήστος‐ΘωμάςΚεχαγιάς
επί σκηνής μέχρι την εμφάνιση του Δίκαιου και Άδικου Λόγου (στ. 889 κ.ε.).
Ο δάσκαλος εφαρμόζει διάφορες μεθόδους, όμως ο μαθητής αυτός κρίνεται
από το δάσκαλο ως «αμαθής», «βάρβαρος» (στ. 492), «άπορος» (=αδύναμος
να βρει πόρο=πέρασμα), «σκαιός .. ἐπιλήσμων» (στ. 629), «δυσμαθής» (στ.
646) και «αγρεῖος» (στ. 655).
Τόσο οι βασικές νοητικές διαδικασίες (παρατήρηση, σύγκριση, γενίκευση,
υπόθεση, επαγωγή, παραγωγή κτλ.), όσο και οι ανώτερες (επιλυτική
ικανότητα, κριτική-δημιουργική σκέψη κτλ.) που μπορεί να εκτελέσει ο
Στρεψιάδης είναι υποτυπώδεις και περιστέλλονται μόνο στα στοιχειώδη. Η
έλλειψη γενικής, πλατιάς παιδείας του μαθητή είναι πρόδηλη. Όταν όμως
οδηγεί τον γιο του, τον Φειδιππίδη, στο φροντιστήριον (ὑπὲρ ἐμοῦ μάνθανε, στ.
839), του λέει ότι το πρώτο πράγμα που θα μάθει θα είναι την αμάθειά του
(γνώσει δὲ σαυτὸν ὡς ἀμαθὴς, στ. 842). Απευθυνόμενος δε προς τον δάσκαλο,
αναγνωρίζει ότι ο γιος του είναι από τη φύση του φιλομαθής (θυμόσοφος), ενώ
θυμάται πόσο εφευρετικός ήταν στα πρώτα του βήματα, εξαιτίας της
φαντασιακής-δημιουργικής του ικανότητας και της έφεσης που είχε ο
Φειδιππίδης για μάθηση (στ. 877-884). Ωστόσο, οι τεχνικές αγωγής που
εφαρμόζει ο σοφιστής-Σωκράτης, φαίνονται μόνο στη σχέση του με τον
μαθητή-Στρεψιάδη και μπορούν να συνοψιστούν στα εξής:
Για να δει το επίπεδο του μαθητή του, του δηλώνει ότι θα τον εξετάσει
στον τρόπον που έχει ήδη, ώστε να ξέρει τί καινὰς μηχανὰς θα του
προσφέρει (στ. 478-9).
Τον εξετάζει αν είναι μνημονικός (στ. 483), αλλά ο Στρεψιάδης του
απαντά πως έχει μνήμη επιλεκτική, καθώς όταν του χρωστούν θυμάται,
ενώ όταν χρωστά ξεχνάει.
Ο δάσκαλος τον ρωτά αν από την φύση του είναι ικανός στο μανθάνειν
(στ. 485), αλλά γρήγορα απογοητεύεται.
Ως αντίδοτο στην αμάθεια του μαθητή του, τον απειλεί να τον
τιμωρήσει (μὴ πληγῶν δέει, στ. 493), αλλά όταν απαντά ορθά, τον
επιβραβεύει (στ. 773).
Του προτείνει να βρει κάποιο πρότυπο μαθητή, για να γίνει κι αυτός
ἐπιμελὴς και να μαθαίνει προθύμως (στ. 501-2)
Όταν διαπιστώνει ότι ο μαθητής του δεν καταλαβαίνει κάποια
αντικείμενα μάθησης (π.χ. μετρική), τον ρωτά ευθέως σε ποιά
γνωστική περιοχή θα ήθελε να κινηθούν (στ. 656-8), (αλλαγή στόχου).
Ο Χορός προτρέπει τον Στρεψιάδη, να συγκεντρώνεται με όλες του τις
δυνάμεις στο πρόβλημα κι όταν φτάνει σε αδιέξοδο (ἄπορον πέσῃς) να
μεταβαίνει σε άλλο νόημα (στ. 705), ενώ ο Σωκράτης τον συμβουλεύει,
σε περίπτωση αδιεξόδου, να το αφήνει για λίγο (ἀφεὶς ἄπελθε) και να
το ξαναζυγιάζει μετά την παρέλευση κάποιου χρόνου (στ. 743-5).
Να επιμερίζει τα μέρη του προβλήματος (σχάσας..κατὰ μικρὸν),
διαιρώντας ὀρθῶς καὶ σκοπῶν (στ. 740-2).
Να μην σκέπτεται μόνο για τον εαυτό του, αλλά να διατυπώνει τις
σκέψεις του (763-4) φωναχτά.
ΜΑΘΗΣΗΚΑΙΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣΤΙΣΝΕΦΕΛΕΣΤΟΥΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ.
ΤΟ«ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΝ»ΤΟΥΣΩΚΡΑΤΗ
75
Ο Αριστοφάνης χρησιμοποιεί τους όρους «μάθηση» και «διδασκαλία»
σχεδόν σε όλο το έργο. Ωστόσο, υπάρχουν κάποιες γενικές αρχές αγωγής που
εφαρμόζει ο αριστοφανικός Σωκράτης μερικές εκ των οποίων είναι οι εξής:
(α) Εφαρμογή διαλεκτικής. Είναι βέβαια μια κακή απομίμηση της εικόνας που
έχουμε από τους πλατωνικούς διαλόγους, ωστόσο ο δάσκαλος-Σωκράτης
καθοδηγεί τον μαθητή-Στρεψιάδη μέσω ερωταποκρίσεων, καλώντας τον να
σκέφτεται καλά προτού απαντήσει.
(β) Αδιαφορία για ανέσεις και επιτήδευση. Ανυπόδητος, σχεδόν ατημέλητος
κυκλοφορεί ο Σωκράτης, ενώ η παρουσία των κοριών στην κουβέρτα με την
οποία σκεπάζεται ο Στρεψιάδης επιτείνει την κωμική διάσταση.
(γ) Μαιευτική. Εφαρμόζονται κάποιες πρωτόλειες τεχνικές μαιευτικής και
εντοπίζονται σχετικοί όροι, όπως η εξάμβλωση της σκέψης μαθητή (στ. 137
φροντίδ᾽ ἐξήμβλωκας ἐξηυρημένην), ο οποίος διέκοψε τις σκέψεις εξαιτίας του
θορύβου που έκανε ο Στρεψιάδης κλωτσώντας την πόρτα. Ο Σωκράτης όπως
οι μαίες βοηθά στο να γεννιούνται οι Ιδέες, άρα αν αυτή η διαδικασία
διακοπεί, τότε οι σκέψεις που εγκυμονούνται παθαίνουν άμβλωση.
(δ) Επιλυτική διαδικασία. Ο Σωκράτης συμβουλεύει τον μαθητή του, αν μια
μέθοδος έρευνας ή μια σκέψη οδηγηθούν σε αδιέξοδο, να σταματήσει και να
αρχίσει από την αρχή, ακολουθώντας άλλο δρόμο.
(ε) Ρητορικά τεχνάσματα. Ιδίως μέσω της μελέτης του έτυμου της γλώσσας και
των μηχανισμών της.
(στ) Αμφισβήτηση των παραδοσιακών θεοτήτων. Ο αριστοφανικός Σωκράτης
αρνείται ότι διευθύνει τον κόσμο ο Δίας και αναβιβάζει σε ρόλο ρυθμιστή
άλλες προσωποποιημένες δυνάμεις της φύσης, ενίοτε παρμένες από την
προγενέστερη ποίηση-επιστήμη (π.χ. Εμπεδοκλής).
(ζ) Αμφισβητούνται και ερευνώνται σχεδόν όλες οι οιονεί επιστημονικές
αντιλήψεις της εποχής (αστρονομία, μετεωρολογικά, γλώσσα, γεωγραφία
κλπ.). Πέραν του κωμικού στοιχείου, είναι χρήσιμη να κρατηθεί η επιμονή
στην ερευνητική διαδικασία που αποκαλύπτει την αλήθεια.
(η) Άσκηση κριτικής τόσο στην αυταρχική, όσο και στην αντιαυταρχική αγωγή
της εποχής. Η μία οδηγεί στην άσκηση βίας από τους πρεσβύτερους στους
νεότερους, η άλλη το αντίστροφο.
5. Συζήτηση
Ο «αγών λόγων» που λαμβάνει χώρα σε κάποια κεντρική σκηνή της κωμωδίας
(στ. 950 κ.ε.) μεταξύ του Άδικου Λόγου και του Δίκαιου αναπαριστά την
σύγκρουση δύο κόσμων και δύο αντιλήψεων αγωγής: της παλιάς-
παραδοσιακής, του κλασικού παρελθόντος, με την αυστηρότητα, την
Χρήστος‐ΘωμάςΚεχαγιάς
καλλιέργεια των ηθικών αξιών κλπ. του Δίκαιου Λόγου και της νεωτερίζουσας
προοπτικής του Άδικου Λόγου, που έχει ως χαρακτηριστικό την εκμάθηση της
τέχνης του σοφιστή, την υποβάθμιση της αυστηρότητας και της προσήλωσης
στην σωματική άσκηση, στην απόλαυση των ηδονών. Ο ποιητής, αν και
γνωρίζουμε ότι διέπεται από συντηρητικές απόψεις, θα σταθεί και σε αυτό το
ζήτημα κάπου στη μέση και θα ασκήσει κριτική και στους δύο. Τον ενδιαφέρει
όμως η «Παιδεία» (στ. 961). Έστω και με την στρεβλωμένη της μορφή, την
επί σκοπώ άσκηση σοφιστικών τεχνασμάτων, από το «φροντιστήριον» του
σχολάρχη-Σωκράτη.
Έτσι, η σκηνή της παράδοσης του μαθητή-Φειδιππίδη στον πατέρα-Στρεψιάδη
από τον δάσκαλο-Σωκράτη θα μπορούσε να λαμβάνει χώρα σε οποιοδήποτε
μέρος του κόσμου, από την εποχή που θεμελιώθηκε ο ρόλος του δασκάλου:
-ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ: ..καί μοι τὸν υἱὸν εἰ μεμάθηκε τὸν λόγον.. [1148]
-ΣΩΚΡΑΤΗΣ: ‘μεμάθηκεν. [1150]
[...] τέκνον παῖ ἔξελθοἴκων, [1165]
ἄιε σοῦ πατρός.
ὅδἐκεῖνος ἀνήρ.
-ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ: φίλος φίλος.
-ΣΩΚΡΑΤΗΣ: ἄπιθι συλλαβών.
-ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ: ἰὼ ἰὼ τέκνον, ἰὼ ἰοῦ ἰοῦ.
ὡς ἥδομαί σου πρῶτα τὴν χρόαν ἰδών. [1170]
μετάφραση:
-ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ: ..πες μου για τον γιο μου όμως, έμαθε το μάθημα;.. [1148]
ΣΩΚΡΑΤΗΣ: Έμαθε! [1150]
..έλα παιδί μου, έλα μικρέ, βγες από το σχολείο,[1165]
Πήγαινε στον πατέρα σου.
Ιδού το παιδί σου.
-ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ: παιδί μου, παιδάκι μου.
-ΣΩΚΡΑΤΗΣ: πάρε τον και πηγαίνετε.
-ΣΤΡΕΨΙΑΔΗΣ: αχ αχ το παιδάκι μου! Το παιδί μου.
Πόσο χαίρομαι που βλέπω το χρώμα, την όψη σου! [1170]
Ποιός Αθηναίος δεν θα ήθελε να έχει έναν δάσκαλο-σοφιστή σαν τον
Σωκράτη, που να του διδάσκει (Dover, 1968) την ρητορική τέχνη, το πώς να
μιλάει σωστά, το πώς να πείθει τους άλλους με πραγματικά επιχειρήματα (ή
έστω σοφιστείες), πώς να γλιτώνει από τους πιστωτές, κατηγόρους κλπ.; Ο
Στρεψιάδης, ως αποτέλεσμα της σύντομης μαθητείας του στο φροντιστήριον
του σοφιστή-δασκάλου έχει το να μην καταφέρνει τελικά να μάθει κάτι, πέρα
από μερικά σοφιστικά κόλπα. Ωστόσο, όταν θέλει να πείσει τον γιο του να
πάει να μαθητεύσει εκείνος στο «φροντιστήριον», τον συμβουλεύει: ὁρᾷς οὖν
ὡς ἀγαθὸν τὸ μανθάνειν; (=καταλαβαίνεις πόσο καλή είναι η μάθηση/γνώση;
στ. 826). Ο γιος του, Φειδιππίδης, αν και προσωρινά αποδεικνύεται ότι
αποφοίτησε ως ικανότατος σοφιστής, το μόνο που πετυχαίνει είναι να
αξιοποιήσει αυτή τη γνώση, δείχνοντας ακραία ανυπακοή και να
ΜΑΘΗΣΗΚΑΙΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣΤΙΣΝΕΦΕΛΕΣΤΟΥΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ.
ΤΟ«ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΝ»ΤΟΥΣΩΚΡΑΤΗ
77
κακομεταχειρίζεται τον πατέρα του, βιαιοπραγώντας μάλιστα εναντίον του. Η
αντίδραση του πατέρα-Στρεψιάδη είναι οριστική: βάζει φωτιά στο
φροντιστήριο του σοφιστή-Σωκράτη, που, όπως φάνηκε, διδάσκει πράγματα
που δεν συνάδουν με την ηθική τάξη που γνωρίζει ο Αθηναίος πολίτης. Η
διδασκαλία στο φροντστήριον των σοφιστών απέτυχε παταγωδώς, ως προς
τους γενικούς σκοπούς της αγωγής. Έτσι, αποκαθίσταται και εσωτερικά η τάξη
του δράματος που στρεβλώθηκε, καθώς, σύμφωνα με τα λόγια του Ερμή, ο
σοφιστής-Σωκράτης και οι μαθητές του φροντιστηρίου (τοὺς θεοὺς ἠδίκουν,
στ. 1509) αδικούσαν τους θεούς. Κι αυτός είναι λόγος ικανός για να κλείσει
μια σχολή ασεβών σοφιστών. Ίσως μάλιστα, αυτή η αντίληψη να ήταν
διαδεδομένη ως αποχρών λόγος της καταδίκης και του πραγματικού Σωκράτη.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Adkins, A.W.H. (1970). Clouds, Mysteries, Socrates and Plato.
Antichthon, 4.
2. Aeschylus & H. W. Smyth (1926). Aeschylus, with an English
translation by Herbert Weir Smyth. Cambridge, Mass /London: Harvard
University Press/ William Heineman. Lt.
3. Astius, F.D. (1838). Vocum Platonicarum. Lipsiae: Libraria
Weidmanniana.
4. Baxter, T. M. S. (1992). The Cratylus: Plato's Critique of Naming
(Philosophia Antiqua, 58). Leiden, New York, and Cologne: Brill.
5. Bothe, F. H. (1830). Poetae Scenici Graecorum, 7. Lipsiae: Sumtibus
librariae Hahnianae.
6. Βρεττός, Ι. (2005). Θεωρίες της Αγωγής (Τόμ. Α’). Αθήνα: του ιδίου.
7. Burnet, J. (1903) (ed.), Plato. Platonis Opera. Oxford: Oxford
University Press.
8. Burnet, J. (1924). Plato's Euthyphro, Apology of Socrates and Crito.
Oxford: Ams Pr Inc.
9. Chatzidaki, N., & C.-T. Kechagias (2019). Can We Teach Creativity?
Extending Socrates’s Criteria to Modern Education. Journal of
Aesthetic Education, 53(4), 86-98.
10. Colvin, S. (1999). Dialect in Aristophanes and the Politics of Language
in Ancient Greek Literature. Oxford: Clarendon Press.
11. Dover, K. J.(1968). Aristophanes: Clouds. Oxford: Clarendon Press.
12. Dover, K. J.(1972). Aristophanic Comedy. Berkeley and Los Angeles:
University of California Press.
13. Dover, K. J. (1993). Aristophanes Frogs. Oxford: Clarendon Press.
14. Duranti, A. (1997). Linguistic Anthropology. Cambridge University
Press.
15. Ehrenberg, V. (1962). The People of Aristophanes: A Sociology of Old
Attic Comedy (3rd ed.). New York: Routledge.
Χρήστος‐ΘωμάςΚεχαγιάς
16. Flavii Philostrati Opera (1870), Vol 1. Philostratus the Athenian. Carl
Ludwig Kayser. in aedibus B. G. Teubneri. Lipsiae.
17. Funghi, M. S. (1997). The Derveni Papyrus. In A. Laks and G. W. Most
(eds.), Studies on the Derveni Papyrus. Oxford: Clarendon Press: 25-
37.
18. Goldberg, S. M. (1976). A Note on Aristophanes “φροντιστήριον”, CPh,
71: 254-6.
19. Hicks, R.D. (1972). Diogenes Laertius. Lives of Eminent Philosophers.
Cambridge: Harvard University Press. [Original work published in
1925].
20. Hudson, R. A. (1996). Sociolinguistics (2nd ed.). Cambridge:
Cambridge University Press.
21. Janko, R. (1997). The Physicist as Hierophant: Aristophanes, Socrates
and the authorship of the derveni papyrus. ZPE, 118: 61-94.
22. Κατσίμπρας, Α., & Κεχαγιάς, Χ.-Θ. (2019). Πολιτειότητα και
Αμοιβαιότητα στο σύγχρονο Σχολείο: μια φιλοσοφική
προσέγγιση. Επιστήμες Αγωγής, 2019(1), 39-56.
23. Kechagias, C. (2009). On the nature of position. Athens: Herodotos.
24. Kechagias, C. T., & Antoniou, A. S. (2019). Goddess Athena as leader
and mentor in Homeric epics. In Women, Business and Leadership.
Edward Elgar Publishing.
25. Κεχαγιάς, Χ-Θ., & Μπούτσικα, Ε. (2018). Διδασκαλία και μάθηση
στον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου. Παιδαγωγική
Επιθεώρηση, 66: 34-47.
26. Kechagias, C. (2006). Operational principles and Social structure of
the Greek culture. Athens: Atrapos.
27. Κεχαγιάς, Χ. (2016). Αμοιβαιότητα και ανταπόδοση: μορφές και οι
απαρχές της φιλοσοφίας της Παιδείας. Eos: Journal of Scientific and
Educational Research, 4(2): 151-168.
28. Μπαμπάλης, Θ. (2014). Από την αγωγή στην εκπαίδευση: Επισημάνσεις
στην εξέλιξη της παιδαγωγικής επιστήμης. Αθήνα: Διάδραση.
29. Μπαραλής, Γ. (2001). Η ικανότητα μαθηματικοποίησης και επίλυσης
προβλήματος από τους μαθητές Β' και Γ' Γυμνασίου. Ευκλείδης Γ΄, 56:
20-36.
30. Νάκας, A., Μαγουλά, E. & Καποθανάση, A. (2010). Η ομοηχία στη
νέα ελληνική: ορολογία και τυπολογία. Στο Μελέτες για την Ελληνική
γλώσσα. Πρακτικά της 30ης ετήσιας συνάντησης του τομέα
Γλωσσολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Α.Π.Θ. Θεσσαλονίκη:
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών
Σπουδών [Ίδρυμα Μανόλη τριανταφυλλίδη]: 436-449.
31. O'Hara, J. J. (1996). True Names: Vergil and the Alexandrian Tradition
of Etymological Wordplay. Ann Arbor: University of Michigan Press.
32. Peppler, C. W. (1918). Comic Terminations in Aristophanes (Part V).
AJPh, 39: 173-83.
ΜΑΘΗΣΗΚΑΙΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣΤΙΣΝΕΦΕΛΕΣΤΟΥΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ.
ΤΟ«ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΝ»ΤΟΥΣΩΚΡΑΤΗ
79
33. Saville-Troike, M. (1989). The Ethnography of Communication: An
Introduction (2nd ed.). Oxford and Maiden, Mass: John Wiley and Sons
Ltd.
34. Seaford, R. (2003). Ανταπόδοση και τελετουργία. Αθήνα: ΜΙΕΤ.
35. Van der Eijk, P. J. (1997). Towards a Rhetoric of Ancient Scientific
Discourse: Some Formal Characteristics of Greek Medical and
Philosophical Texts (Hippocratic Corpus, Aristotle). In E. J. Bakker
(ed.), Grammar as Interpretation: Greek Literature in its Linguistic
Contexts. Leiden, New York, and Cologne: Brill: 77-129.
36. Westermann, A. (1845). Vitarum Scriptores Graeci minors edidit
Antonius Westermann. Westermann.
37. Willi, A. (2001). The Languages of Aristophanes: Aspects of Linguistic
Variation in Classical Attic Greek. Doctoral thesis, University of
Oxford.
38. Willi, A. (2002). The Language of Greek Comedy: Introduction and
Bibliographical Sketch. In A. Willi (ed.), The Language of Greek
Comedy. Oxford: Oxford University Press: 1-32.
39. Wright, M. R. (1995). Empedocles: The Extant Fragments. London:
Bristol Classical Press.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Article
Scholars have observed that in Aristophanes’ Clouds entrance to the phrontisterion is likened to initiation into the mysteries; but there seems to have been no discussion of the effect that such a comparison would be likely to produce upon an audience of the period. In the present paper I wish to explore this question; and also to consider the relevance of Aristophanes’ words to anything Socrates may himself have said or done, and Plato’s attitude to the situation.
Chapter
The contributions to this book illustrate how linguistic study of Greek comedy can deepen our knowledge of the intricate connections between the dramatic texts and their literary and socio-cultural environment. Topics discussed include the relationship of comedy and iambus, the world of Doric comedy in Sicily, figures of speech and obscene vocabulary in Aristophanes, comic elements in tragedy, language and cultural identity in 5th-century Athens, linguistic characterization in Middle Comedy, the textual transmission of New Comedy, and the interaction of language and dramatic technique in Menander. Research in these topics and in related areas is reviewed in a bibliographical essay. While the main focus is on comedy, the book adopts a diversity of approaches (including narratology, pragmatics, lexicology, dialectology, sociolinguistics, and textual criticism).
Book
By examining linguistic variation in Aristophanic comedy, Andreas Willi opens up a new perspective on intra-dialectal diversity in Classical Attic Greek. A representative range of registers, technical languages, sociolects, and (comic) idiolects is described and analyzed. Stylistic and statistical observations are combined and supplemented by typological comparisons with material drawn from sociolinguistic research on modern languages. The resulting portrayal of the Attic dialect deepens our understanding of various socio-cultural phenomena reflected in Aristophanes' work.