ArticlePDF Available

Charakter prawny obrony koniecznej w amerykańskim prawie karnym

Authors:

Abstract

Artykuł przedstawia problematykę charakteru prawnego obrony koniecznej jako okoliczności wyłączającej odpowiedzialność karną w Stanach Zjednoczonych. Celem opracowania jest usytuowanie instytucji obrony koniecznej w systemie prawa amerykańskiego, w szczególności poprzez analizę okoliczności wyłączających odpowiedzialność karną w amerykańskim prawie karnym, dokonanie ich klasyfikacji, omówienie typów uprzywilejowanych zabójstwa, związanych z działaniem w obronie koniecznej, a także wskazanie w amerykańskiej literaturze przedmiotu głównych teorii uzasadniających wyłączenie odpowiedzialności karnej w takich przypadkach. Autor dokonuje w tym zakresie krytycznej oceny niektórych z omawianych poglądów przedstawicieli amerykańskiej doktryny.
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021
92
ROBERT SOSIK
Charakter prawny obrony koniecznej
w amerykańskim prawie karnym
1. Wprowadzenie. Wodróżnieniu od systemu kontynentalnego próżno do-
szukiwać się wsystemie Stanów Zjednoczonych jakiegoś jednolitego dokumentu
lub zbioru przepisów, swoistego odpowiednika kodeksu karnego, który byłby
podstawowym źródłem norm prawa karnego obowiązującym powszechnie na
terenie całego kraju.
Wteorii można wyodrębnić cztery podstawowe źródła norm karnych
wUSA: zwyczaj, orzecznictwo, prawodawstwo i doktrynę. Jednak w praktyce
główną rolę odgrywają prawo stanowione iorzecznictwo1. Zuwagi na federalny
charakter państwa uprawnienie do stanowienia prawa, wtym także prawa kar-
nego, przysługuje poszczególnym stanom. Ztego też powodu wobiegu prawnym
funkcjonuje 50 stanowych kodeksów karnych, kodeks dla okręgu stołecznego
–dystrykt Kolumbii, oraz kodeks federalny Stanów Zjednoczonych (U.S.Co-
de) utworzony przez Kongres, aobejmujący zasady odpowiedzialności karnej
wzwiązku zpopełnieniem przestępstw federalnych. Wiele ztych kodeksów różni
się od siebie nie tylko pod względem treści zawartych wczęściach szczególnych
–awięc wzakresie np.znamion typizowanych przestępstw iwymiaru kary, ale
także wzakresie ogólnych zasad prawa karnego, wtym zasad wyłączenia odpo-
wiedzialności karnej. Przykładowo, wniektórych stanach do przyjęcia niepoczy-
talności niezbędne jest udowodnienie, że sprawca nie miał świadomości swoich
działań oraz był nieświadomy, że te działania były bezprawne. Tymczasem win-
nych stanach wystarczy wykazać zaistnienie jednej ztych przesłanek. Kolejnym
przykładem takich różnic jest np.odmienna regulacja w poszczególnych stanach
dotycząca uprawnienia do użycia broni palnej przy obronie swojego domostwa
przed agresorami2.
Ztego właśnie powodu określenie jednolitego iuniwersalnego podziału
okoliczności wyłączających odpowiedzialność karną w Stanach Zjednoczonych
może być niezwykle trudne. Swoje rozważania spróbuję więc oprzeć zarówno
na obowiązujących w poszczególnych stanach kodeksach, jak ina poglądach
doktryny, atakże pewnych założeniach formułowanych przez amerykańskich
karnistów wliteraturze przedmiotu, wktórej zuwagi na jej powszechny iogól-
1 R.Tokarczyk, Prawo amerykańskie, Warszawa 2011, s.231.
2 R. Sosik, Obrona konieczna w polskim iamerykańskim prawie karnym, Lublin
2021, s.181–189.
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021 93
nokrajowy charakter często usiłuje się wskazać na cechy wspólne omawianych
zagadnień.
2. Okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną w Stanach Zjedno-
czonych. Okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną nazywane są wSta-
nach Zjednoczonych różnie –wzależności od źródeł. Najczęściej wstanowych
kodeksach karnych oraz literaturze można spotkać się z terminem defenses to
criminal liability (okoliczności obronne przed odpowiedzialnością karną) lub
general defenses3 (ogólne okoliczności obronne), wniektórych stanach także
zterminem affirmative defenses4 (twierdzenia obronne).
Według amerykańskiej literatury przytoczone twierdzenia obronne pole-
gają na tym, że już samo podniesienie przez oskarżonego zarzutu (twierdzenie)
działania wokreślonych przez prawo warunkach powoduje, iż ciężar udowodnie-
nia, że określone warunki usprawiedliwiające sprawcę nie wystąpiły, spoczywa
na oskarżycielu publicznym5. Wtym zakresie wregulacjach wewnętrznych po-
szczególnych stanów istnieją spore rozbieżności. Wczęści stanów ciężar dowodu
spoczywa na osobie broniącej się ito właśnie ona musi określonymi dowodami
„zasiać ziarno” niepewności wśród ławników, zaś winnych –po samym podnie-
sieniu zarzutu działania w ramach okoliczności wyłączającej odpowiedzialność
karną –to organ prokuratorski musi udowodnić, że wtym określonym stanie
faktycznym podniesione przez oskarżonego okoliczności nie wystąpiły6. Istotą
defenses, rozumianych jako „okoliczności obronne”, jest więc taka procesowa
obrona oskarżonego, która prowadzi do przekonania ławy przysięgłych, że czyn
popełniony przez oskarżonego wdanych okolicznościach był usprawiedliwiony,
dlatego nie można mu przypisać winy.
Wspomniane general defenses dzielą się wprawie amerykańskim na oko-
liczności usprawiedliwiające czyn (justifications) oraz sprawcę (excuses)7. Nieco
inaczej pojęcia te tłumaczy W.Zontek, który słusznie podnosi, że sensowne tłu-
maczenie obu terminów jest problematyczne, gdyż każdy znich oznacza uspra-
wiedliwienie czy też wytłumaczenie8. Autor tłumaczy justifiable homicide, czyli
zabójstwo usprawiedliwione okolicznościami (awięc np.wobronie koniecznej),
jako „zabójstwo uzasadnione”, zaś excusable homicide, czyli zabójstwo dokonane
przez sprawcę np. działającego z wyłączeniem świadomości, jako „zabójstwo
usprawiedliwione”. Używając terminologii polskiego prawa karnego, należałoby
odnieść pierwsze ztych okoliczności do okoliczności wyłączających bezpraw-
3 Np. wkodeksie karnym stanu Teksas; zob.także P.H.Robinson, M. Kussmaul,
C.Stoddard, I.Rudyak, A.Kuersten, The American Criminal Code: General Defenses,
Faculty Scholarship, Paper 1425, Pennsylvania 2015; J.Samaha, Criminal Law, Minne-
sota 2010, s.134.
4 Np. wkodeksie karnym stanu Ohio (Ohio Revised Code §2901.05); D.E.Hall, Cri-
minal Law and Procedure, New York 2008, s.224; J.Samaha, Criminal…, s.136.
5 W.R.LaFave, A.W.Scott, Criminal Law, Minnesota 1986, s.52.
6 A.H.Loewy, Criminal law in anutshell, Minnesota 1987, s.192–204.
7 Zob.np.P.H.Robinson, Criminal Law Defenses: ASystematic Analysis, Columbia
Law Review 1982, vol.82, s.199–291.
8 W.Zontek, Modele wyłączania odpowiedzialności karnej, Kraków 2017, s.53–54.
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021
94
ność czynu, zaś drugie do okoliczności wyłączających winę. Na tym jednak ele-
menty wspólne się kończą. Szczegółowa klasyfikacja okoliczności wobu grupach
jest bowiem nie tylko niespójna, ale wręcz znacząco odmienna.
Wwiększości współczesnej literatury przedmiotu do okoliczności uspra-
wiedliwiających czyn iwyłączających bezprawność działania sprawcy zalicza
się, podobnie jak wpolskim prawie karnym, obronę konieczną (self-defense, rza-
dziej necessary defense) oraz stan wyższej konieczności (necessity, lesser evil).
Wwiększości stanów obowiązują dodatkowo osobne kontratypy dotyczące obro-
ny nie siebie, ainnych osób oraz obrony miru domowego czy własności. Wnie-
których opracowaniach9 wskazuje się także kontratyp zgody pokrzywdzonego,
rozkaz (execution of public duty), anawet kontratyp szczególnych uprawnień or-
ganów ścigania czy szczególnego obowiązku, którym obejmuje się np.stosowanie
kar cielesnych wcelu utrzymania dyscypliny iporządku.
Natomiast do okoliczności usprawiedliwiających sprawcę iwyłączających
jego winę zaliczyć można przymus, niepoczytalność, podstęp, błąd co do faktu,
nieświadomość bezprawności10 czy niezawinioną intoksykację. Niekiedy wśród
okoliczności wyłączających winę wymienia się także ograniczoną poczytalność11,
która wpraktyce odnosi się niemal wyłącznie do oceny umyślności przy spowo-
dowaniu śmierci, aprzez wiele stanów jest negowana12. Niektórzy autorzy do
tych okoliczności zaliczają także nieletniość (excuse of age) oraz obcy naszej
kulturze prawnej –zarzut wystąpienia syndromów (the syndromes defense)13,
obejmujący syndrom bitej kobiety czy syndrom stresu pourazowego. Wpraktyce
zdarzały się również przypadki, że oskarżone skutecznie podnosiły zarzut działa-
nia wramach zespołu napięcia przedmiesiączkowego iwefekcie nie były karane
za popełnione czyny zabronione14.
Inną okolicznością zaliczaną do general defenses wamerykańskim pra-
wie karnym, wskazaną przez nielicznych autorów inienależącą ani do grupy
okoliczności wyłączających bezprawność czynu ani winę, jest przedawnienie
karalności15, które na gruncie polskiego prawa karnego oceniane jest wkategorii
negatywnych przesłanek procesowych. Jednak, jak się wydaje, pogląd ten jest
wliteraturze przedmiotu odosobniony. Umiejscawianie przedawnienia karalno-
ści pośród okoliczności wyłączających odpowiedzialność karną wydaje się niepo-
rozumieniem, wszak zarzut ten wżaden sposób nie odnosi się do samego czynu
iokoliczności mu towarzyszących, ani tym bardziej do jego sprawcy, ajedynie do
aspektów ścigania izasad postępowania karnego.
9 P.H.Robinson, M.Kussmaul, C.Stoddard, I.Rudyak, A.Kuersten, The American…,
s.25–35.
10 P.H.Robinson, M.Kussmaul, C. Stoddard, I.Rudyak, A.Kuersten, The Ameri-
can…, s.37–38.
11 H.Wallace, C.Roberson, Principles of Criminal Law, New Jersey 2012, s.89.
12 J.Samaha, Criminal…, s.189–190.
13 J.Samaha, Criminal…, s.190–204.
14 M.P.Press, Premenstrual Stress Syndrome as aDefense in Criminal Cases, Du-
ke Law Journal 1983, nr1, s.176–195; A.Press, P.Clausen, Not Guilty Because of PMS!,
Newsweek z8.11.1982r., s.111; H.Wallace, C.Roberson, Principles…, s.95.
15 M.Croddy, B.Hayes, Criminal Justice in America, Los Angeles 2012, s.38.
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021 95
Kolejnym problemem wynikającym zróżnic stanowych jest kwestia
umiejscowienia okoliczności wyłączających odpowiedzialność karną waktach
prawnych poszczególnych stanów. Najczęściej general defenses uregulowane są
wczęściach ogólnych kodeksów stanowych. Przykładowo, w kodeksie karnym
stanu Utah obronę konieczną można znaleźć wrozdz. 2 (Zasady odpowiedzial-
ności karnej), wczęści 4 (Okoliczności wyłączające odpowiedzialność karną)16.
Analogicznie, wczęści ogólnej kodeksu karnego umieścił obronę konieczną
np.stan Ohio17 oraz stan Tennessee18.
3. Obrona konieczna jako typ uprzywilejowany zabójstwa. W niektó-
rych stanach obrona konieczna zawarta jest wczęściach szczególnych – jako
typ uprzywilejowany zabójstwa (tzw. zabójstwo uzasadnione okolicznościami
bezprawnego zamachu) – np. w kodeksie karnym stanu Kalifornia19. Takie
miejsce obrony koniecznej wkodeksie karnym historycznie wynikać może bez-
pośrednio zangielskiego common law. Już od przełomu XVII iXVIIIw.M.Hale
iW.Blackstone zabójstwo wobronie koniecznej sytuowali pośród typów uprzy-
wilejowanych zabójstwa20.
Wtym kontekście ciekawym problemem wamerykańskim prawie karnym
jest podział uprzywilejowanego typu zabójstwa na takie, które związane jest
zwyłączeniem winy (justifiable homicide), oraz takie, które wiąże się zwyłącze-
niem odpowiedzialności karnej, ale bez wyłączenia wpełni elementu zawinienia
(excusable homicide)21. W związku z tym, że wobu przypadkach dochodzi
wefekcie do uniewinnienia sprawcy wskutek wyłączenia odpowiedzialności
karnej, powszechnie przyjmuje się, że problem ten ma charakter wyłącznie teo-
retyczny iakademicki22.
Taki podział obowiązywał również na gruncie angielskiego common law.
Wswoich Commentaries W.Blackstone dzielił zabójstwo na trzy grupy: justifiab-
le homicide –całkowicie wyłączające zawinienie sprawcy; excusable homicide
–występuje niewielkie zawinienie; felonious homicide –bezprawne zabójstwo,
zpełnym zawinieniem sprawcy23. Zhistorycznego punktu widzenia taki podział
mógł mieć uzasadnienie, gdyż wokreślonych przypadkach istniała możliwość
16 Utah Code §76-2-402.
17 Ohio Revised Code §2901.05 (2018).
18 Tenn. Code Ann. §39-11-611 (2017).
19 California Penal Code –PEN §196.
20 M.Hale, Manslaughter ex necessitate, and first se defendendo, [w:] Historia Pla-
citorum Coronae, vol.I, London 1736, s.478; W.Blackstone, Commentaries on the laws
of England in four books, vol.IV, London 1809, s.180.
21 W kontekście typu kwalifikowanego zabójstwa W.Blackstone używał odwrotne-
go znaczenia terminów justifiable iexcusable niż współcześnie używane wodniesieniu
do justification iexcuse opisujących dwie grupy okoliczności wyłączających odpowie-
dzialność karną. Defense of justification oznacza okoliczności wyłączające bezprawność
czynu, adefense of excuse –okoliczności wyłączające winę. Szczegółowo o różnicach
zob.B. Sangero, ANew Defense for Self-Defense, Buffalo Criminal Law Review 2006,
vol.9, s.484–492.
22 F.S.Baum, J.Baum, Law of Self-Defense, New York 1970, s.15.
23 W.Blackstone, Commentaries..., vol. IV, s. 180 i n.
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021
96
nałożenia na sprawcę zabójstwa kary grzywny, jednak obecnie często te dwie
grupy traktowane są przez doktrynę jako tożsame. Jednak F.S.Baum iJ.Baum
uważają, że z uwagi na fakt, że excusable homicide może być zabójstwem po-
pełnionym przez przypadek lub (wokreślonych sytuacjach) wobronie koniecz-
nej, ajustifiable homicide często mylone jest zprzestępstwem nieumyślnego
spowodowania śmierci (manslaughter), zasadne jest zachowanie przejrzystego
iwyraźnego podziału24.
Termin justifiable homicide, definiowany przez W.Zontka jako zabójstwo
uzasadnione25, oznacza zabójstwo wynikające zkonieczności, której nie da się
uniknąć (tzw. unavoidable necessity), wktórym nie można doszukać się elementu
zamiaru lub woli sprawcy26. Często wten sposób opisuje się zabójstwa dokonane
przez przedstawicieli organów ścigania, którzy pozbawili inną osobę życia legal-
nie, bo wramach swoich uprawnień iwokolicznościach, w których te upraw-
nienia im przysługiwały. Do tej grupy można więc zaliczyć np.wykonanie kary
śmierci na mocy wyroku sądu lub zabicie przestępcy opierającego się przy próbie
jego aresztowania. Wtakiej sytuacji policjant może stać się czynnym agresorem,
ajego działanie pozbawione będzie elementu zawinienia. Ztakim uprawnieniem
do czynnego działania (a nie jedynie obrony przed cudzym działaniem) często
wiąże się zwolnienie z innych obowiązków procesowych –np.wsprawie Erwin
v.Ohio27 uznano, że wprzypadku excusable homicide należy udowodnić, że zasto-
sowano obowiązek wycofania się (retreat to the wall), podczas gdy taki obowiązek
nie funkcjonuje wprzypadku opisywanych zabójstw –justifiable homicide.
Również zabójstwo dokonane wramach obrony koniecznej co do zasady
kwalifikowane jest jako justifiable homicide. Taka klasyczna kwalifikacja wy-
stępuje wprzypadku realizacji wszystkich wymaganych prawem warunków
przyjęcia obrony koniecznej, gdy osoba broniąca się nie miała wpływu na skiero-
wany przeciwko niej zamach. Następuje wówczas wyłączenie odpowiedzialności
karnej –wwyniku uznania, że czyn osoby napadniętej wkontekście zaistniałych
okoliczności znajdował pełne usprawiedliwienie.
Tymczasem excusable homicide, definiowane przez W.Zontka jako zabój-
stwo usprawiedliwione28, było przyjmowane wodniesieniu do zabójstwa dokona-
nego przez przypadek (per infortunium), aniekiedy także wobronie koniecznej
(se defendendo). Zabójstwo wobronie koniecznej kwalifikowane mogło być jako
excusable homicide, gdy czyn broniącego się nie znajdował pełnego usprawied-
liwienia. O takiej sytuacji można było mówić np. wtedy, gdy osoba napadnięta
sprowokowała bójkę, ale następnie się zniej wycofała. Wówczas, jeżeli doszło
do zabójstwa wramach obrony koniecznej po wycofaniu się zbójki –było to ex-
cusable homicide.
Przykładem zabójstwa per infortunium jest sprawa Valentine v. Com-
monwealth29 ze stanu Wirginia. Winnie Valentine –niewielka, 67-letnia kobieta
24 F.S.Baum, J.Baum, Law of Self-Defense…, s.15.
25 W.Zontek, Modele…, s.54.
26 W.Zontek, Modele…, s.54.
27 Erwin v.State, 29 Ohio St. 186, 199 (1876).
28 W.Zontek, Modele…, s.54.
29 Valentine v.Commonwealth, 187 Va. 946 (Va. 1948).
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021 97
–została oskarżona o zabójstwo Idy Dent, młodszej i znacznie większej od
siebie kobiety, która zaatakowała. Pierwszy proces w1947r. zakończył się
zerwaniem ławy przysięgłych, natomiast w drugim oskarżona została uznana
winną nieumyślnego spowodowania śmierci. Sąd drugiej instancji wyrok jednak
uchylił. Wchwili ataku Winnie Valentine była wtrakcie docinania kwiatów
wogrodzie. Jak stwierdziła podczas procesu, odpierając bezprawny zamach, nie
była świadoma, że nadal trzyma wręku nóż do podcinania kwiatów. Sąd odwo-
ławczy stanął wówczas przed dylematem, czy było to zatem zabójstwo wobronie
koniecznej se defendendo, czy jednak przypadkowe per infortunium. Ostatecznie
uznano, że wzwiązku ztym, iż kobieta nie miała świadomości, że trzyma wręku
nóż iwobec braku zamiaru obrony przy użyciu takiego narzędzia zasadne jest
przyjęcie, że było to zabójstwo przypadkowe.
Opisany stan faktyczny nie wyczerpywał okoliczności wymaganych do
przyjęcia warunków obrony koniecznej. Do przyjęcia zabójstwa w warunkach
obrony koniecznej wymagane jest bowiem wystąpienie ściśle określonych pra-
wem okoliczności. Jeżeli zaś chodzi opodział uprzywilejowanego typu zabójstwa
na justifiable oraz excusable, trzeba wyraźnie zaznaczyć, że obecnie ma on
charakter wyłącznie historyczny. Współcześnie nie stosuje się już tego podziału
wpraktyce stosowania prawa w Stanach Zjednoczonych, natomiast wszelkiego
rodzaju usprawiedliwione zabójstwo (w tym zabójstwo w obronie koniecznej)
określane jest wyłącznie mianem justifiable homicide.
Nawiązując do samej struktury kodeksu iumieszczenia obrony koniecznej
wczęści szczególnej, trzeba zauważyć, że wsytuacji, wktórej skutkiem obrony
koniecznej nie jest odebranie życia agresora, awięc nie ma się do czynienia zty-
pem uprzywilejowanym zabójstwa, obrona konieczna może stanowić typ uprzy-
wilejowany przestępstwa spowodowania obrażeń ciała30.
4. Teorie uzasadniające obronę konieczną jako podstawę wyłączenia
odpowiedzialności karnej w Stanach Zjednoczonych. O ile wamerykańskiej
literaturze prawniczej obrona konieczna była od lat przedmiotem rozważań teo-
retyków na łamach różnego rodzaju czasopism naukowych, otyle przez wiele lat
powstało jedynie kilka monografii poświęconych temu zagadnieniu iopisujących
problematykę znim związaną. Mylą się A.Grabczynska iK.K. Ferzan, które
twierdzą, że do 2006r. funkcjonowała tylko jedna tego typu pozycja31, tj.Permis-
sible Killing autorstwa S.Uniacke32. Bez trudu można wskazać inne amerykań-
skie monografie omawiające problematykę obrony koniecznej, apublikowane
już wlatach 70., 80. ina początku lat 90. XXw.33
30 Szerzej na temat obrony koniecznej wUSA –R.Sosik, Obrona..., passim.
31 A.Grabczynska, K.K.Ferzan, Book Review: Justifying Killing in Self-Defence, The
Journal of Criminal Law & Criminology 2009, vol.99, nr1, s.236.
32 S. Uniacke, Permissible Killing: The Self-Defence Justification of Homicide,
Cambridge University Press 1994.
33 Np. F.S.Baum, J.Baum, Law of Self Defense, Dobbs Ferry 1970; C.K.Gillespie,
Justifiable Homicide: Battered Women, Self-Defense, and the Law, Columbus 1989;
R.M.Brown, No Duty to Retreat, New York 1991.
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021
98
Autorki słusznie jednak zauważają, że w 2006r. pojawiły się dwie mo-
nografie istotne zpunktu widzenia amerykańskiej doktryny prawa karnego, bo
opisujące dwie zasadnicze teorie normatywnego postrzegania obrony koniecznej:
wramach lekko zmodyfikowanej teorii konsekwencjalizmu (choć wydaje się,
że autor celowo unika tego nawiązania) –koncepcję mniejszego zła (lesser evil
account lub theory of lesser harmful results)34 oraz wramach teorii formali-
stycznej –koncepcję naturalistyczną (rights based account)35.
Analizując pierwszą zwymienionych koncepcji, nie sposób nie zauważyć
analogii do funkcjonującej wpolskiej doktrynie teorii kolizji dóbr. Za przyjęciem
teorii mniejszego zła opowiada się B.Sangero. Autor przyjmuje zatem współist-
nienie dwóch kolidujących ze sobą dóbr, z których jedno ma większą, a drugie
mniejszą wartość. Stwierdza nawet wprost, że „należy wybrać –spośród dwóch
(nieuniknionych) złych skutków –mniejsze zło”36 –przychyla się tym samym do
stanowiska P.H.Robinsona, który podobnie jak A.Zoll37, wten sposób upatruje
podstaw wszystkich okoliczności wyłączających bezprawność38. Do zwolenników
tej teorii należą takżem.in. G.P.Fletcher39 oraz D.Wasserman40, choć autorzy ci
nie rozciągają jej na wszystkie okoliczności wyłączające bezprawność.
Według teorii konsekwencjalizmu wjej czystej postaci należy po prostu
porównać wartość dwóch kolidujących ze sobą dóbr. Takie podejście nie tłuma-
czy jednak uprawnienia do obrony koniecznej, bowiem w końcu życie w swej
istocie jest jednakowo ważne – zarówno agresora, jak i napastnika. Według
koncepcji mniejszego zła należy jednak zmodyfikować teorię konsekwencjalizmu
wten sposób, by uwzględniała stopień zawinienia ispołecznej szkodliwości da-
nego zachowania –wynosząc wartość życia osoby niewinnej, napadniętej ponad
wartość życia osoby dokonującej bezprawnego ataku na inną oso41.
Takie podejście, jak większość poglądów wnauce, nie jest jednak bez-
sporne. Pojawia się bowiem interesujący dylemat nad kwestią oceny moralnej,
34 B.Sangero, Self-Defence in Criminal Law, Portland 2006, s.376.
35 F.Leverick, Killing in Self-Defence, Aberdeen 2006, s.217.
36 B.Sangero, Self-Defence…, s.73 (tłum. własne).
37 A.Zoll, uwaga 6 do art.25, [w:] Kodeks karny. Część ogólna,t.I, cz. I, Komen-
tarz do art.152, red.A.Zoll, W.Wróbel, Warszawa 2016, s.542–543. Jednocześnie wy-
pada zauważyć, że koncepcja kolizji dóbr, choć wiodąca, nie jest jedyną koncepcją uza-
sadnienia obrony koniecznej ikontratypów wogóle wpolskiej doktrynie prawa karnego
–zob.szerzej Z.Jędrzejewski, [w:] System Prawa Karnego,t.4, Nauka oprzestępstwie.
Wyłączenie iograniczenie odpowiedzialności karnej, red.L.K.Paprzycki, Warszawa
2016; J.Kulesza, [w:] System…,t.4, s.167–171.
38 P.H.Robinson, Criminal Law Defenses, vol.2, West 1984, s. 71; P.H.Robinson,
ATheory of Justification: Societal Harm As APrerequisite For Criminal Liability, UCLA
Law Review 1975, vol.23, s.272–273; P.H.Robinson, Competing Theories of Justifica-
tion: Deeds v.Reasons, [w:] P.H.Robinson, Harm and Culpability, Pennsylvania 1996,
s.45–46.
39 G.P.Fletcher, Rethinking Criminal Law, New York 1978, s.857–858.
40 D.Wasserman, Justifying Self-Defense, Philosophy & Public Affairs 1987, vol.16,
nr4, s.357–359.
41 S.Wallerstein, Justifying Self-Defense: ATheory of Forced Consequences, Virginia
Law Review 2005, vol.91, s.1003.
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021 99
która poniekąd modyfikuje wartość życia42. Skoro okoliczności towarzyszące
zachowaniu człowieka mają wpływać na wartość jego życia, S.Wallerstein
pyta, dlaczego nie wziąć pod uwagę oceny moralnej całokształtu życia dane-
go człowieka. Autor podnosi, że można przecież wyobrazić sobie sytuację, że
agresor jest cenionym lekarzem bliskim wynalezienia leku na HIV, abroniący
się znanym przestępcą43. Innym przykładem wątpliwości podnoszonych przez
S.Wallersteina jest liczba poświęconych istnień –tj.czy wprzypadku więcej niż
jednego agresora, kiedy zagrożone jest życie jednego obrońcy, można pozbawić
życia wszystkich agresorów44.
Wtym kontekście należy zatem zwrócić uwagę na aspekt sprawiedliwo-
ści ispołecznej opłacalności, czasem przedstawiany jako odrębna koncepcja,
choć wydaje się ona pochodną teorii mniejszego zła –chodzi o „teorię przy-
muszonego wyboru” (theory of forced choice)45. Koncepcja ta opiera się na
elemencie zmuszenia obrońcy do wyboru na zasadzie „moje życie albo jego”.
Według P.Montague’awtakiej sytuacji sprawiedliwe będzie, jeśli krzywda
–której nie da się uniknąć – przypadnie temu, kto zainicjował działanie,
wskutek którego jedna z osób będzie skrzywdzona46. Taki pogląd akcentuje
więc nie tyle samą agresję, co moralną odpowiedzialność agresora za zmusze-
nie napadniętego do podejmowania tego typu decyzji. Zkolei D.Wasserman
zwraca uwagę na rolę agresji, która moralnie zaburza równość napadniętego
iagresora. W momencie zainicjowania ataku to przecież osoba napadnięta
–itylko ona –podejmuje decyzję: moje życie lub jej/jego. Sam agresor nigdy
takiej decyzji nie podejmuje, bowiem wkażdym momencie może się zataku
wycofać47.
Druga zwymienionych teorii to koncepcja naturalistyczna, nazywana
najczęściej –the rights theory48 lub rights based account49. Wyprowadzana jest
zprawa naturalnego, aopiera się na założeniu, że prawo napadniętego do życia
przeważa nad prawem agresora. Najistotniejszą cechą tej teorii jest poświęcenie
przez agresora swojego prawa do życia wmomencie dokonania zamachu na inną
osobę50. Krytycy tej koncepcji zwracają uwagę na liczne wątpliwości związane
z„odbieraniem sobie (przez atak na inną osobę) prawa do życia” oraz zpóź-
niejszym odzyskiwaniem tego prawa. Jeśli bowiem przez zaatakowanie innego
42 A.Grabczynska, K.K.Ferzan, Book Review…, s.238; S.Wallerstein, Justifying Self-
-Defense…, s.1003.
43 S.Wallerstein, Justifying Self-Defense…, s.1003.
44 S.Wallerstein, Justifying Self-Defense…, s.1003.
45 S.Wallerstein, Justifying Self-Defense…, s.1005.
46 P.Montague, Self-Defense and Choosing Between Lives, Philosophical Studies
1981, vol.40, s.211.
47 D.Wasserman, Justifying Self-Defense…, s.371.
48 S.Wallerstein, Justifying Self-Defense…, s.1015.
49 F.Leverick, Killing…, s.44–45.
50 F.Leverick, Killing…, s.45, S.Wallerstein, Justifying Self-Defense, s.1015–1016;
J.J.Thomson, Self-Defense and Rights, [w:] J.J.Thomson, Rights, Restitution & Risk:
Essays in Moral Theory, Cambridge (Massachusetts) 1986, s.33.
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021
100
człowieka tracimy prawo do życia, to wktórym momencie je odzyskujemy51?
Ponadto opisywana teoria nie wyjaśnia również wielu innych ważnych kwestii
–np.zamachu na dobro inne niż życie lub zdrowie człowieka (czy dokonując
zamachu na własność innej osoby również tracimy prawo do życia?) czy kwestii
przekroczenia granic obrony koniecznej, awszczególności użycia siły niewspół-
miernej do grożącego niebezpieczeństwa. Drugi z wymienionych problemów
został słusznie zauważony przez A.Grabczynską iK.K.Ferzan52. Próżno jednak
szukać wamerykańskiej literaturze odpowiedzi na pytanie o podejście przed-
stawicieli rights based theory do zamachów na inne niż życie lub zdrowie dobra
prawne, choć – paradoksalnie – sama promotorka tej koncepcji, F.Leverick,
stwierdza, że „wartość ludzkiego życia przewyższa jakąkolwiek inną wartość”53.
Krytyka powyższego poglądu musi sprowadzać się do zarzutu, że jego zaapliko-
wanie do zamachu np.na mienie wzasadzie uniemożliwiałoby podjęcie obrony
koniecznej, gdyż wramach odpierania zamachu zawsze godzi się wzdrowie lub
życie napastnika.
Reasumując, pod względem normatywnych teorii uzasadniających prawo
do obrony koniecznej wUSA zdecydowaną większość karnistów można podzielić
na dwie grupy – opowiadających się za teorią mniejszego zła albo za teorią na-
turalistyczną. Zdarzają się też przedstawiciele pomniejszych koncepcji, jednak
formułowane przez nich poglądy najczęściej pozostają przez doktrynę nieza-
uważane. Tak było np.wprzypadku teorii forced consequences promowanej
przez S.Wallersteina54, zakładającej, że obrona jest naturalnym skutkiem ataku,
azatem agresor, podejmując decyzję odokonaniu zamachu, powinien liczyć się
zmożliwymi reperkusjami związanymi zobroną zaatakowanego dobra.
Podobnie niszową koncepcją (choć ta wodróżnieniu od teorii S. Waller-
steina doczekała się krytycznego odniesienia55) jest teoria right against the state
autorstwa S.H.Kadisha56, który uprawnienie do obrony koniecznej pośrednio
wyprowadza zprawa do oporu przed agresją. Dalsze rozważania prowadzą auto-
ra do wniosku, że obrona konieczna wynika zroszczenia wobec państwa, bowiem
to organy państwa (np.organy stanowe) mają odpowiadać za bezpieczeństwo
obywateli.
Oile sama koncepcja nie doczekała się przychylnych recenzji wame-
rykańskiej doktrynie prawa karnego, o tyle rzuca ona światło na problem,
który wmojej ocenie wymaga głębszej refleksji, bowiem zuwagi na strukturę
polityczno-administracyjną państwa nie jest on powszechny na gruncie polskiej
51 A. Grabczynska, K.K. Ferzan, Book Review…, s.240; J.J.Thomson, Self-De-
fense…, s.34–35.
52 A.Grabczynska, K.K.Ferzan, Book Review…, s.240 –autorki słusznie krytykują
koncepcję F.Leverick, punktując jej słabe strony ibrak odpowiedniej argumentacji uza-
sadniającej formułowane poglądy.
53 F.Leverick, Killing…, s.3.
54 S.Wallerstein, Justifying Self-Defense…, s.1027–1032.
55 K.K.Ferzan, Self-Defense and the State, Ohio State Journal of Criminal Law 2008,
vol.5, nr2, s.449–478.
56 S.H.Kadish, Respect for Life and Regard for Rights in the Criminal Law, Califor-
nia Law Review 1976, vol.64, nr4, s.884–886.
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021 101
doktryny. Chodzi mianowicie orelację uprawnienia do obrony koniecznej wzglę-
dem praw iobowiązków państwa ijego organów57.
Pomimo tego, że już w 2000 r. G. Fletcher nawoływał, by filozofia poli-
tyczna dotycząca krytycznych aspektów teorii prawa karnego (np.kary śmierci
czy właśnie obrony koniecznej) była ujednolicona icentralna58, wiodące wUSA
stanowiska na temat obrony koniecznej nie odnoszą się wogóle do roli stanu59.
Próbę zarysowania tego tematu podjęła natomiast K.K.Ferzan60.
Podstawowym elementem łączącym państwo (lub stan) zprawem do obro-
ny koniecznej jest fakt, że to administracja stanowa uchwala prawa obowiązujące
wjej jurysdykcji, wtym także prawo do obrony koniecznej. Należy jednak przede
wszystkim pochylić się nad pytaniem, czy prawo do obrony koniecznej jest upraw-
nieniem moralnym, azatem niewynikającym zregulacji prawno-politycznych, czy
wprost przeciwnie –wynikającym wyłącznie znorm prawa stanowionego.
Wswojej teorii S.H. Kadish stanął na stanowisku, że prawo od obrony
koniecznej wynika bezpośrednio i wyłącznie z prawa stanowionego, stąd na-
leży je oceniać wyłącznie przez pryzmat norm ustalonych przez dany stan61.
Tymczasem K.K.Ferzan prezentuje odwrotne stanowisko –twierdzi, że to stan
należy oceniać przez pryzmat przyjętych przezeń regulacji dotyczących obrony
koniecznej62. Aby sformułować własny pogląd w tym sporze, należy w istocie
zastanowić się nad skutkami nieuchwalenia przez administrację stanową prawa
do obrony koniecznej. Czy taki stan nadal gwarantowałby obywatelom bezpie-
czeństwo? Wmomencie zamachu obywatel pozostawałby bezbronny i wkażdej
sytuacji przegrany, bowiem albo zostałby zraniony przez agresora, albo ukarany
przez sąd za jego zaatakowanie. Należy także zauważyć taką oczywistość jak
brak elementu prewencyjnego, który odstraszałby potencjalnych przestępców.
Świadomość, że zaatakowany nie może się bronić, byłaby dość rozzuchwalająca.
57 Ekstremalnym przykładem relacji uprawnienia do obrony koniecznej względem
organów państwowych na gruncie polskiego prawa jest funkcjonująca wczasach PRL
„teoria wyręczenia”, której założeniem było uprawnienie każdego obywatela do wy-
ręczenia funkcjonariusza organów ścigania – wramach obrony koniecznej wobec za-
machu na dobro państwowe –przy zetknięciu się przez obywatela ztakim zamachem.
Dotyczyło tom.in. próby zagarnięcia lub zniszczenia mienia, ochrony tajemnicy pań-
stwowej, ale także ochrony granicy przed nielegalnym jej przekroczeniem czy niepod-
ległości (rozumianej jako jednolitość terytorialna isocjalistyczny ustrój PRL); szerzej
zob.A.Krukowski, Obrona konieczna na tle polskiego prawa karnego, Warszawa 1965,
s.52–57. Teoria wyręczenia nie jest współcześnie zupełnie martwa na gruncie polskiej
doktryny, ponieważ pojawiają się głosy, że niektóre rozwiązania ustawodawcy nie dają
się uzasadnić wżaden inny sposób niż teorią wyręczenia właśnie –zob.J.Kulesza, [w:]
System…,t.4, s.167–171 oraz 305 in.
58 G.P.Fletcher, The Nature and Function of Criminal Theory, California Law Re-
view 2000, vol.88, s.687–703.
59 J.J.Thomson, Self-Defense, Philosophy & Public Affairs 1991, vol.20, nr4, s.283;
do roli państwa przy analizie obrony koniecznej nie odnoszą się też ani B.Sangero (Self
Defense…, passim) ani F.Leverick (Killing…, passim) Wyjątkiem była praca S.H.Ka-
disha (Respect for Life…, passim)
60 K.K.Ferzan, Self-Defense…, s.449–478.
61 S.H.Kadish, Respect for Life…, s.885.
62 K.K.Ferzan, Self-Defense…, s.470.
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021102
Oczywiste wydaje się więc, że zarówno stan, jak ipaństwo na poziomie
centralnym, jako gwaranci bezpieczeństwa posiadający monopol w zakresie
ścigania przestępców, powinni ustanawiać prawo w zgodzie z moralnością,
opierając się na rzymskiej zasadzie ius est ars boni et aequi –tak aby zapewniać
swoim obywatelom poczucie bezpieczeństwa iprzekonanie, że państwo troszczy
się oich los.
Patrząc na wymienione teorie przez pryzmat kontynentalnych założeń
kontratypizacji, nie sposób nie podnieść, że stan kontynentalnej refleksji,
zwłaszcza wwydaniu jurysprudencji zorientowanej analitycznie, przedstawia
się względem przedstawionych wartykule dokonań amerykańskiej nauki prawa
znakomicie. Nie można bowiem nie odnotować, że owej jurysprudencji towarzy-
szy duża świadomość metodologiczna, czego dobitnym przejawem jest usytuowa-
nie dyskusji merytorycznej wanalizie normologicznej63.
Legal Character of Self-Defence in US Criminal Law
In the article, the author discusses the legal character of self-defence
as ageneral defence to criminal liability in the United States of America. This
aim of the study is to position self-defence in the US legal system, in particular
by analysing general defences to criminal liability in US criminal law and clas-
sifying them, by discussing the mitigating circumstances connected with self-
defence in homicide cases, and by indicating the main theories on self-defence
justification in the US legal scholarship. In this respect, the author makes acriti-
cal assessment of some of the views presented by US legal scholars.
Słowa kluczowe: obrona konieczna wUSA, prawo amerykańskie, amery-
kańskie prawo karne, kontratypy, okoliczności wyłączające winę, okoliczności
wyłączające odpowiedzialność karną
Keywords: self-defence in the US, US law, US criminal law, defences to
criminal liability, general defences, affirmative defences
63 Na temat materialnego uzasadnienia kontratypów zob.Z.Jędrzejewski, Zagad-
nienia ogólne, [w:] System Prawa Karnego,t.4, Nauka oprzestępstwie. Wyłączenie
iograniczenie odpowiedzialności karnej, red.L.K.Paprzycki, Warszawa 2016; na temat
obrony koniecznej zob.np.J.Kulesza, [w:] System…,t.4, s.167–171; A.Marek, Obrona
konieczna wprawie karnym na tle teorii iorzecznictwa Sądu Najwyższego, Warszawa
1979, s.13; A.Marek, Obrona konieczna wprawie karnym. Teoria iorzecznictwo, War-
szawa 2008, s.14.
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021 103
Bibliografia
Baum F.S., Baum J., Law of Self-Defense, Dobbs Ferry 1970
Blackstone W., Commentaries on the laws of England in four books, London 1809
Brown R.M., No Duty to Retreat, New York 1991
Croddy M., Hayes B., Criminal Justice in America, Los Angeles 2012
Ferzan K.K., Self-Defense and the State, Ohio State Journal of Criminal Law 2008,
vol.5
Fletcher G.P., Rethinking Criminal Law, New York 1978
Fletcher G.P., The Nature and Function of Criminal Theory, California Law Review
2000, vol.88
Gillespie C.K., Justifiable Homicide: Battered Women, Self-Defense, and the Law,
Columbus 1989
Grabczynska A., Ferzan K.K., Book Review: Justifying Killing in Self-Defence, The
Journal of Criminal Law & Criminology 2009, vol.99, nr1
Hale M., Manslaughter ex necessitate, and first se defendendo, [w:] Historia Placito-
rum Coronae, vol.I, London 1736
Hall D.E., Criminal Law and Procedure, New York 2008
Jędrzejewski Z., [w:] System Prawa Karnego,t.4, Nauka oprzestępstwie. Wyłącze-
nie iograniczenie odpowiedzialności karnej, red.L.K.Paprzycki, Warszawa
2016
Kadish S.H., Respect for Life and Regard for Rights in the Criminal Law, California
Law Review 1976, vol.64, nr4
Krukowski A., Obrona konieczna na tle polskiego prawa karnego, Warszawa 1965
Kulesza J., [w:] System Prawa Karnego,t.4, Nauka oprzestępstwie. Wyłączenie
iograniczenie odpowiedzialności karnej, red.L.K.Paprzycki, Warszawa 2016
LaFave W.R., Scott A.W., Criminal Law, Minnesota 1986
Leverick F., Killing in Self-Defence, Aberdeen 2006
Loewy A.H., Criminal law in anutshell, Minnesota 1987
Marek A., Obrona konieczna wprawie karnym na tle teorii iorzecznictwa Sądu Naj-
wyższego, Warszawa 1979
Marek A., Obrona konieczna wprawie karnym. Teoria iorzecznictwo, Warszawa
2008
Montague P., Self-Defense and Choosing Between Lives, Philosophical Studies 1981,
vol.40
Press A., Clausen P., Not Guilty Because of PMS!, Newsweek z8.11.1982r.
Press M.P., Premenstrual Stress Syndrome as aDefense in Criminal Cases, Duke
Law Journal 1983, nr1
Robinson P.H., ATheory of Justification: Societal Harm As APrerequisite For Crimi-
nal Liability, UCLA Law Review 1975, vol.23
Robinson P.H., Competing Theories of Justification: Deeds v.Reasons, [w:] P.H.Ro-
binson, Harm and Culpability, Pennsylvania 1996
Robinson P.H., Criminal Law Defenses, West 1984
Robinson P.H., Criminal Law Defenses: A Systematic Analysis, Columbia Law Re-
view 1982, vol.82
PAŃSTWO
i
PRAWO
11/2021104
Robinson P.H., Kussmaul M., Stoddard C., Rudyak I., Kuersten A., The American Cri-
minal Code: General Defenses, Faculty Scholarship, Paper 1425, Pennsylvania
2015
Samaha J., Criminal Law, Minnesota 2010
Sangero B., ANew Defense for Self-Defense, Buffalo Criminal Law Review 2006,
vol.9
Sangero B., Self-Defence in Criminal Law, Portland 2006
Sosik R., Obrona konieczna wpolskim iamerykańskim prawie karnym, Lublin 2021
Thomson J.J., Self-Defense and Rights, [w:] J.J.Thomson, Rights, Restitution & Risk:
Essays in Moral Theory, Harvard University Press 1986
Thomson J.J., Self-Defense, Philosophy & Public Affairs 1991, vol.20, nr4
Tokarczyk R., Prawo amerykańskie, Warszawa 2011
Uniacke S., Permissible Killing: The Self-Defence Justification of Homicide, Camb-
ridge University Press 1994
Wallace H., Roberson C., Principles of Criminal Law, New Jersey 2012
Wallerstein S., Justifying Self-Defense: A Theory of Forced Consequences, Virginia
Law Review 2005, vol.91
Wasserman D., Justifying Self-Defense, Philosophy & Public Affairs 1987, vol.16
Zontek W., Modele wyłączania odpowiedzialności karnej, Kraków 2017
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Book
Full-text available
Książka zawiera gruntowną analizę funkcjonujących w Polsce oraz w Stanach Zjednoczonych rozwiązań prawnych dotyczących obrony koniecznej. Autor w oparciu o poglądy doktryny oraz orzecznictwo przedstawia podobieństwa i różnice w kształcie instytucji obrony koniecznej w obu systemach prawnych, wskazując jednocześnie na trudności wynikające z braku jednolitego i uniwersalnego systemu prawa karnego w USA. Celem tworzenia publikacji było ustalenie, czy polski kontratyp obrony koniecznej w jego obecnym brzmieniu znacząco różni się od obrony koniecznej w Stanach Zjednoczonych. Niniejsze opracowanie to jednak coś więcej niż zestawienie obowiązujących w obu systemach prawnych przepisów i regulacji. Jest to kompendium wiedzy dla wszystkich zainteresowanych tematyką systemu prawa amerykańskiego, a w szczególności amerykańskiego prawa karnego. Autor omawia nie tylko konstrukcję i proces kształtowania się instytucji obrony koniecznej za oceanem, ale także szeroko opisuje historyczny rozwój prawa karnego w USA, jego źródła oraz znaczną ewolucję jego kształtu wobec wzorców brytyjskich. Autor analizując problematykę obrony koniecznej w dwóch tak różnych systemach prawnych – prawa kontynentalnego oraz prawa historycznie wywodzącego się z systemu common law – nie traktuje żadnego z tych systemów w sposób nadrzędny wobec drugiego. Instytucja ta opisana jest więc w ciekawej, równoważnej perspektywie.
Article
Full-text available
This book combines a careful philosophical discussion of the rationale justifying self-defence together with detailed discussions of the range of statutory selfdefence requirements, as well as discussions of numerous other relevant issues (ie, putative self-defence, excessive self-defence, earlier guilt, battered women). The book argues that before formulating definitions for each aspect of self-defence (necessity, proportionality, retreat, immediacy, mental element, etc.) it is imperative to determine the proper rationale for self-defence and, only then, to derive the appropriate solutions. The first part of the book therefore contains an in-depth discussion of the rationale for self-defence: why society does not just excuse the actor from criminal liability, but rather justifies his act. The author critically analyses theories that have been proposed up to the present (including the culpability of the aggressor; the autonomy of the attacked person; protection of the sociallegal order; balancing interests and choice of the lesser evil; etc.), points out the weaknesses of each theory and then proposes a new theory that explains the rationale behind the justification of self-defence. The new rationale proposed is that for the full justification of self-defence, a balance of interests must be struck that takes into account the expected physical injury to the attacked person (in the absence of defensive action) vis-a-vis the expected physical injury to the aggressor (as a result of defensive action), as well as all of the relevant abstract factors, which are threefold: the autonomy of the attacked person, the culpability of the aggressor and the social-legal order. The author demonstrates how ignoring one or more of these factors leads to erroneous results. In the chapters following the book shows that the proposed rationale can be applied to develop convincing solutions for the various questions raised.The term ‘self-defence’, which I use in the title of this book, is familiar both to the general public and to jurists. However, as explained below (see the first footnote and the first paragraph of the Introduction) in my opinion the more precise term would be ‘private defence’, and it is this latter term that I use throughout the text of the book.SUMMARY OF CONTENTS:Author’s Note viiAcknowledgements ixINTRODUCTION 11 THE RATIONALE OF PRIVATE DEFENCE 111.1 The Distinction between Justification and Excuse 111.2 The Distinction between an Offence and a Defence 191.3 The Rationale of Private Defence from a Historical Perspective 301.4 Private Defence as an Excuse 361.5 Private Defence as a Justification 401.6 The Proposed Rationale 902 PRIVATE DEFENCE: A COMPARATIVE ANALYSIS 1072.1 General 1072.2 Private Defence in English and American Law 1083 THE ELEMENTS OF PRIVATE DEFENCE 1173.1 General 1173.2 The Scope of Application of the Defence 1173.3 Which Values may be Justifiably Defended? 1223.4 The Source of Danger and the Character of the Attack 1283.5 The Severity of Danger 1403.6 The Necessity Requirement 1433.7 The Immediacy Requirement 1503.8 The Proportionality Requirement 1663.9 The Duty to Retreat 1923.10 The Mental Element 2174 INTERNAL DISTINCTIONS IN PRIVATE DEFENCE 2394.1 General (and Self-Defence) 2394.2 Defence of Another Person 2404.3 Defence of Property 2524.4 Defence of Another Person’s Property 2634.5 Defence of the Dwelling 2665 ADDITIONAL ISSUES IN PRIVATE DEFENCE 2795.1 General 2795.2 Putative Private Defence 2825.3 Deviation from the Conditions of Private Defence 2965.4 Situation of Private Defence Caused by the Actor Bearing Guilt 3105.5 The Defensive Action of Battered Women 339EPILOGUE: THE PROPOSED LAW 355Bibliography 361Index 369CONTENTSAuthor’s Note viiAcknowledgements ixINTRODUCTION 11 THE RATIONALE OF PRIVATE DEFENCE 111.1 The Distinction between Justification and Excuse 111.2 The Distinction between an Offence and a Defence 191.3 The Rationale of Private Defence from a Historical Perspective 301.4 Private Defence as an Excuse 361.5 Private Defence as a Justification 401.5.1. General; and the right to life 401.5.2 The Aggressor’s Culpability as the Crucial Factor 441.5.3 The Test-Case of the Innocent Aggressor 491.5.4 The Autonomy of the Attacked Person as the Crucial Factor 601.5.5 Protection of the Social-Legal Order (In Addition toProtection of the Legitimate Interest of the Person Attacked) 671.5.6 Balancing Interests and Choice of the ‘Lesser Evil’ 731.5.7 The Right of the Person Attacked—Against the State—to Resist Aggression 771.5.8 Additional Approaches 811.5.8.1 General 811.5.8.2 Punishment of the Aggressor 821.5.8.3 The Duty of the Attacked Person Towards Society 831.5.8.4 Random Chance 841.5.8.5 The Attack as a Sufficient Factor 851.5.8.6 Personal and Limited Justification 871.5.8.7 The Consent of the Aggressor 881.5.8.8 ‘Moral Specification’ and ‘Factual Specification’ 891.5.8.9 Theories of Justification (In General) and the ‘ObjectTheory’ (In Particular) 891.6 The Proposed Rationale 901.6.1 General 901.6.2 Cases that Should not be Included within the Justificationof Private Defence 911.6.3 The Proposed Rationale 932 PRIVATE DEFENCE: A COMPARATIVE ANALYSIS 1072.1 General 1072.2 Private Defence in English and American Law 1082.2.1 The English Law 1082.2.2 The American Law 1123 THE ELEMENTS OF PRIVATE DEFENCE 1173.1 General 1173.2 The Scope of Application of the Defence 1173.3 Which Values may be Justifiably Defended? 1223.4 The Source of Danger and the Character of the Attack 1283.4.1 General 1283.4.2 The Scope of the Attack 1313.4.3 Resistance to Illegal Arrest 1323.4.4 The Consent of the Victim 1373.4.5 Holding Property by Force with a Bona Fide Claim of Right 1383.4.6 An Attack by Omission 1393.5 The Severity of Danger 1403.5.1 General 1403.5.2 The Probability of the Occurrence of Danger 1423.6 The Necessity Requirement 1433.6.1 General 1433.6.2 Considerations in the Evaluation of Necessity and SecondaryRequirements Derived from Necessity 1473.6.3 The Suitable Rule 1503.7 The Immediacy Requirement 1503.7.1 General 1503.7.2 The Content of the Immediacy Requirement 1533.7.3 Resistance to the Immediacy Requirement 1573.7.4 The Issue of Human Traps 1633.8 The Proportionality Requirement 1663.8.1 General 1663.8.2 The Content of the Proportionality Requirement 1733.8.3 The Nature and Significance of the ProportionalityRequirement in Anglo-American Law 1763.8.4 Deadly Defensive Force 1783.8.5 A Threat by the Attacked Person to Use Force 1863.8.6 Mutual Influences between Defensive Force andPunishment? 1883.9 The Duty to Retreat 1923.9.1 General 1923.9.2 A Theoretical Examination in Light of the Rationale ofPrivate Defence 1933.9.3 The Duty to Retreat in Anglo-American Law 1983.9.4 Special Cases 2023.9.4.1 Attacks in the Dwelling 2023.9.4.2 Attacked Person is a Law Enforcement Officer 2023.9.4.3 Agressor who is Not Responsible 2033.9.4.4 Circumstances of Self-Defence Caused by Own Fault 2033.9.4.5 Defence of Another Person 2053.9.5 Proposals for Reform 2053.9.6 The Suitable Arrangement for the Issue of Retreat (In Lightof the Rationale of Private Defence in General andThe Principle of Proportionality in Particular) 2073.9.7 Duties in Addition to the Duty to Retreat 2153.10 The Mental Element 2173.10.1 General 2173.10.2 The Requisite Mental Element in Light of the Distinctionsbetween Justification and Excuse, and between theDefinition of the Offence and Justification 2183.10.3 The Requisite Mental Element in Light of the Rationale forPrivate Defence 2263.10.4 The Mental Element as Reflected in Comparative Law 2273.10.5 The Content of the Requirement for a Mental Element:Awareness versus Purpose 2313.10.6 An Impossible Attempt? 2354 INTERNAL DISTINCTIONS IN PRIVATE DEFENCE 2394.1 General (and Self-Defence) 2394.2 Defence of Another Person 2404.2.1 General 2404.2.2 The Defence of Another Person and the Classificationof Private Defence as a Justification 2414.2.3 The Defence of another Person and the Rationale ofPrivate Defence 2434.2.4 Defence of Another Person in Anglo-American Law 2454.2.5 Summary 2504.2.6 A Duty to Rescue 2514.3 Defence of Property 2524.3.1 General 2524.3.2 Repossession of Property 2574.4 Defence of Another Person’s Property 2634.5 Defence of the Dwelling 2664.5.1 General 2664.5.2 Definition of ‘The Dwelling’ 2734.5.3 Resistance to Dispossession of the Dwelling and Repossessionof the Dwelling after Dispossession 2754.5.4 Putative Defence of the Dwelling 2774.5.5 Conclusions 2775 ADDITIONAL ISSUES IN PRIVATE DEFENCE 2795.1 General 2795.1.1 External Issues 2795.1.2 General Issues 2805.1.3 Special Issues 2815.2 Putative Private Defence 2825.2.1 General 2825.2.2 The Mistaken Inclusion of Putative Private Defencewithin Actual Defence 2835.2.3 The Reasonability Requirement 2855.2.4 A Mistake that Stems from a State of Intoxication 2935.2.5 A Mistake of Law 2945.2.6 Unreasonable Mistakes—Full Criminal Responsibility? 2955.3 Deviation from the Conditions of Private Defence 2965.3.1 General 2965.3.2 The Australian Case Law 2985.3.3 The English Case Law 3025.3.4 The American Case Law 3045.3.5 Existing and Proposed Legislation 3065.3.6 The Proposed Arrangement 3075.4 Situation of Private Defence Caused by the Actor Bearing Guilt 3105.4.1 General 3105.4.2 Examination in Light of the Rationale for Private Defence 3125.4.3 ‘Solutions’ that do not Solve the Problem 3155.4.4 The Case of the ‘The Grand Scheme’ 3165.4.5 Arrangements in Different Legal Systems 3185.4.6 The Israeli Case Law 3235.4.7 The Actio Libera in Causa Doctrine 3275.4.8 Establishment of a Specific Offence as an AlternativeArrangement? 3375.5 The Defensive Action of Battered Women 3395.5.1 General 3395.5.2 The Conditions of Private Defence and the Issue of theBattered Woman 3425.5.3 Expert Testimony Regarding ‘The Battered WomanSyndrome’ 3455.5.4 The Rationale of Private Defence and the Issue of theBattered Woman 3485.5.5 The Suitable Solution for the Issue of the BatteredWoman 350EPILOGUE: THE PROPOSED LAW 355Bibliography 361Index 369
Book
Do individuals have a positive right of self-defence? And if so, what are the limits of this right? Under what conditions does this use of force extend to the defence of others? These are some of the issues explored by Dr Uniacke in this comprehensive 1994 philosophical discussion of the principles relevant to self-defence as a moral and legal justification of homicide. She establishes a unitary right of self-defence and the defence of others, one which grounds the permissibility of the use of necessary and proportionate defensive force against culpable and non-culpable, active and passive, unjust threats. Particular topics discussed include: the nature of moral and legal justification and excuse; natural law justifications of homicide in self-defence; the Principle of Double Effect and the claim that homicide in self-defence is justified as unintended killing; and the question of self-preferential killing. This is a lucid and sophisticated account of the complex notion of justification, revolving around a critical discussion of trends in the law of self-defence.
Article
This book is a comprehensive analysis of the criminal defence of self-defence from a philosophical, legal, and human rights perspective. The primary focus is on self-defence as a defence to homicide, as this is the most difficult type of self-defensive force to justify. Although not always recognised as such, self-defence is a contentious defence, permitting as it does the victim of an attack to preserve her life at the expense of another. If one holds that all human life is of equal value, explaining why this is permissible poses something of a challenge. It is particularly difficult to explain where the aggressor is, for reasons of non-age or insanity for example, not responsible for her actions. The first part of the book identifies the proper theoretical basis of a claim of self-defence. It examines the classification of defences, and the concepts of justification and excuse in particular, and locates self-defence within this classification. It then proceeds critically to analyse various philosophical explanations of why self-defensive killing is justified, before concluding that the most convincing account is one that draws on the right to life with an accompanying theory of forfeiture. The book then proceeds to draw upon this analysis to examine various aspects of the law of self-defence, including retreat, imminence of harm, self-generated self-defence, mistake, and proportionality. The analysis draws on material from all of the major common law jurisdictions and the various jurisdictions of the US. The book concludes with an examination of the implications that the European Convention on Human Rights might have for the law of self-defence.
Article
This is a reprint of a book first published by Little, Brown in 1978. George Fletcher is working on a new edition which will be published by OUP in three volumes, the first of which is scheduled to appear in January 2001. Rethinking Criminal Law is still perhaps the most influential and often cited theoretical work on American criminal law. This reprint will keep this classic work available until the new edition can be published.
Article
Why do we have a right to self-defense? Over the years, this seemingly simple question has proved difficult to answer. The right to self-defense arises in situations that involve culpable, non-culpable or non-agent aggressors. The difficulty is to find an explanation that justifies self-preference in each of these instances and maintains the moral distinction between the permitted killing of aggressors and the prohibited killing of innocent bystanders. This article examines three lines of justifications that have been developed over the last three decades: lesser harmful results, forced choice and the rights theory. The 'lesser harmful result' argument maintains that the killing of the aggressor is a lesser harm than the death of the defender. The 'forced choice' argument says that self-defense is either justified because the defender is uniquely forced to choose between his life and the life of the aggressor, or excused because the he lacks real choice. Finally, the 'rights theory' justifies self-defense by the prevailing right of the defender not to be killed over that of the aggressor. This article argues that all three explanations fall short of the comprehensive justification needed to answer this question. It develops a new justification based on a theory of forced consequences. This justifications combines two principles: the commonly recognized civil law principle of 'the causer pays' and the principle according to which where either A or B must pay the costs for A's 'bad luck', A must be the one to pay these costs and may not transfer the burden onto B.
Article
In this essay Dean Kadish searches for underlying principles that explain the pattern of rules of the criminal law governing when life may be taken. Finding neither "the sanctity of life" nor any other single general principle sufficient, he looks more particularly for narrower principles identifiable in discreet categories of rules; specifically those governing intentional killings of aggressors, intentional killings of bystanders, omissions and unintended killings. He identifies a number of principles and policies, several in acute tension and conflict, including the right to resist aggression, the principles of autonomy and proportionality and the calculus of social advantage. He concludes by illustrating how these principles bear on some of the more controversial questions of life and death confronting the criminal law today.