ArticlePDF Available

The Front Runner Patricii Nell Warren. Coming out, czyli zwycięstwo i koniec tragedii

Authors:

Abstract

Before coming out of the closet and publishing a series of successful gay novels, Patricia Nell Warren was known as Patricia Kilina, wife of a Ukrainian émigré writer George Tarnawsky. Her early poetry, written in Ukrainian, includes numerous references to non-traditional gender roles which she further explored in her anglophone novels. The Front Runner (1974) was published when Warren had already divorced her husband and came out of the closet. It was met with commercial success and became the first contemporary American bestseller about gay love. In this paper, I focus on the mixed reader-response of The Front Runner in the LGBTQ+ community, as well as the role of homophobia and misogyny in Patricia Nell Warren’s novel. I argue that The Front Runner provides readers with a thought-provoking literary representation of the changing social attitudes towards non-binary gender roles and non-heterosexuality right after Stonewall and before the AIDS epidemic.
The Front Runner Patricii Nell Warren.
Coming out, czyli zwycięstwo i koniec tragedii
1
Mateusz Świetlicki
Uniwersytet Wrocławski
ORCID: 0000-0001-7009-3837
W niniejszym artykule chciałbym przybliżyć czytelnikom nieznaną w naszym regionie anglojęzyczną twórczość
Patricii Nell Warren na przykładzie jej najbardziej znanego utworu The Front Runner (1974), powieści, w której
autorka porusza kwestie homofobii i mizoginii w sporcie, jak również różne doświadczenia ujawniania homo-
seksualnej orientacji dwóch pokoleń mężczyzn. Biorąc pod uwagę koncepcję potrójnej mimesis Paula Ricoeura,
skupię się na relacji między własnym doświadczeniem autorki a narracyjną problematyką powieści, jak również
wieloznaczną recepcją utworu wśród przedstawicieli społeczności LGBTQ+. Pragnę pokazać, że w kontekście
amerykańskim The Front Runner może pełnić rolę tekstu kultury i medium pamięci, a dla nowych europejskich
czytelników stanowić potencjalne źródło pamięci protetycznej, dostarczające literacką reprezentację doświad-
czenia ujawnienia orientacji homoseksualnej i zmieniających się postaw społecznych wobec niebinarnych ról
płciowych i nieheteroseksualności zaraz po zamieszkach w Stonewall i przed epidemią AIDS. Pragnę też zauwa-
żyć, że zapoznanie polskich czytelników z prozą Warren me stać się impulsem do queerowej reinterpretacji
wcześniejszej poezji autorki Tragedii pszczół.
Słowa klucze: homofobia, mizoginia, heteronormatywność, literatura gejowska, literatura amerykańska,
mimesis, pamięć
Before coming out of the closet and publishing a series of successful gay novels, Patricia Nell Warren was known
as Patricia Kilina, wife of a Ukrainian émigré writer George Tarnawsky. Her early poetry, written in Ukrainian,
includes numerous references to non-traditional gender roles which she further explored in her anglophone
novels. The Front Runner (1974) was published when Warren had already divorced her husband and came out
of the closet. It was met with commercial success and became the first contemporary American bestseller about
gay love. In this paper, I focus on the mixed reader-response of The Front Runner in the LGBTQ+ community,
as well as the role of homophobia and misogyny in Patricia Nell Warren’s novel. I argue that The Front Runner
provides readers with a thought-provoking literary representation of the changing social attitudes towards non-
binary gender roles and non-heterosexuality right after Stonewall and before the AIDS epidemic.
Keywords: homophobia, misogyny, heteronormativity, gay literature, American literature, mimesis, memory
Teraz szukam tragedii
Ponieważ jedna dobra tragedia
Jest warta tysiąca chimer
(Warren 2014, 321)
1
Niektóre tezy oraz fragmenty niniejszego tekstu zostały włączone do mojego artykułu pt. Змагання за ідентичність і
суперечки про досвід. »The Front Runner« Патриції Нелл Воррен opublikowanego kilka miesięcy przed śmiercią Warren
w piśmie „Літературознавчі обрії. Праці молодих учених” 25, 2018, s. 75-82.
Mateusz Świetlicki
52
W niniejszym artykule chciałbym przybliżyć czytelnikom nieznaną w naszym regionie anglojęzyczną
twórczość Patricii Nell Warren na przykładzie jej najbardziej popularnego utworu The Front Runner
(1974), powieści, w której autorka porusza kwestie homofobii i mizoginii w sporcie, jak również różne
doświadczenia coming outu dwóch pokoleń mężczyzn. Choć problematyka ta jest odległa historycz-
nie i geograficznie, sądzę, że może być odczytana jako relewantna we współczesnej Polsce, gdzie
zarówno kobiety, jak i mniejszości seksualne wciąż mierzą się z dyskryminacją, czego przykładem są
stałe próby ograniczania praw kobiet i ciągle rosnąca liczba „stref wolnych od ideologii [sic!] LGBT”.
Biorąc pod uwagę koncepcję potrójnej mimesis Paula Ricoeura zaprezentowaną w traktacie Czas i
opowieść (1983-1985), która, jak zauważa Astrid Erll, pomaga „zilustrować kompleksowe, wzajemne
relacje między literaturą a pamięcią kulturową” (2018: 235), skupię się na relacji między własnym
doświadczeniem autorki a narracyjną problematyką powieści, jak również wieloznaczną recepcją
utworu wśród przedstawicieli amerykańskiej społeczności LGBTQ+
2
. Odwołując się do Arystotelesow-
skiej koncepcji, Ricoeur wprowadza model koła mimesis, rozróżniając jego trzy poziomy – mimesis I
(odwoływanie stekstu do świata pozatekstualnego), mimesis II (konfigurowanie tekstu, fabulary-
zacja i kreowanie świata fikcyjnego), i mimesis III (dokonywana przez czytelnika refiguracji tekstu).
(2008: 17). Wykorzystanie tej koncepcji pozwoli mi pokazać, że w kontekście amerykańskim The Front
Runner może pełnić rolę tekstu kultury i medium pamięci
3
, a dla nowych europejskich czytelników
stanowić potencjalne źródło pamięci protetycznej
4
, dostarczające literacką reprezentację doświad-
czenia ujawnienia orientacji homoseksualnej i zmieniających się postaw społecznych wobec niebinar-
nych ról płciowych i nieheteroseksualności zaraz po zamieszkach w Stonewall i przed epidemią AIDS.
Pragnę też zauważyć, że zapoznanie polskich czytelników z prozą Warren może stać się impulsem do
queerowej reinterpretacji wcześniejszej poezji autorki, zawartej w trzech tomach wydanych w latach
60. XX wieku
5
.
Prefiguracja od emigracyjnej poetki do ikony amerykańskich gejów
Patricia Nell Warren (1936-2019), pochodząca z Montany dwudziestosześcioletnia pisarka, poślubiła
w 1957 roku młodego ukraińskiego poetę emigracyjnego Jurija Tarnawskiego i nauczyła się języka
ukraińskiego. Zniechęcona brakiem sukcesów wydawniczych w języku angielskim, trzy lata po ślubie
zaczęła publikować pod pseudonimem Patricia Kilina poezję pisaną po ukraińsku. Zabieg ten pozwolił
2
W tekście stosuję termin LGBTQ+ na określenie przedstawicieli mniejszości seksualnych, mając na myśli zarówno
współczesnych czytelników, jak i krytyków powieści z lat 70. XX wieku. Pragnę jednak zauważyć, że akronim ten jest
współczesny i nie istniał w latach 60. i 70. Jednakże ze względu na zachowanie klarowności wywodu, jak również w związku
z obecnością w powieści Warren nie tylko gejów, ale również lesbijek i osób transseksualnych, pozwalam sobie na
zastosowanie tego inkluzywnego terminu.
3
Używam tego sformułowania w rozumieniu zaproponowanym przez Aleidę Assmann (2018: 23–38). Jak podkreśla Erll,
model Ricoeura można wykorzystać do potraktowania literatury jako medium pamięci kulturowej (2018: 235).
4
Określenie to zaproponowała amerykańska badaczka Alison Landsberg, mówiąc o mnemonicznym potencjale mediów.
Autorka stwierdza, że wspomnienia protetyczne są niczym sztuczne kończyny wytworzone poprzez kontakt z reprezentacją
medialną (np. w formie filmu, serialu) dotyczącą konkretnego wydarzenia historycznego (Landsberg, 2018: 165-172).
5
Tragedia pszczół (Трагедія джмелів, 1960), Legendy i sny (Леґенди і сни, 1964), Różowe miasta (Рожеві міста, 1969).
Jedynym tekstem Warren dostępnym w przekładzie na język polski jest esej „Tragedia pszczół – będąc poetką na
wygnaniu”. Zawarte są w nim fragmenty kilku wierszy autorki w tłumaczeniu autora niniejszego artykułu – Zob: Warren
2014.
Mateusz Świetlicki
53
jej przybrać nową, jednak niezależną od męża, tożsamość twórczą. W karierze ukraińskiej „emigra-
cyjnej poetki” amerykańskie pochodzenie Warren umożliwiło jej publikowanie w takich miejscach jak
Hiszpania i Związek Radziecki, gdzie, w odróżnieniu od Tarnawskiego, nie była postrzegana jako poli-
tyczny wróg ukrywający się za żelazną kurtyną, ale jako Amerykanka, która imponująco szybko
nauczyła się trudnego języka słowiańskiego (Warren, 2014: 324). Warto w tym miejscu zauważyć, że
ukraińskojęzyczna twórczość autorki tomu Tragedia pszczół okazała się tak przekonująca, że do tej
pory w kontekście ukraińskim Kilina bywa traktowana jako amerykańska pisarka ukraińskiego pocho-
dzenia, a jej twórczość odczytywana jest przez pryzmat tęsknoty za krajem. Z kolei w kontekście
amerykańskim, ukraińskojęzyczna poezja Kiliny jest zupełnie nieznana, do tej pory nie doczekała się
tłumaczenia, a ona sama została zapamiętana jako autorka prozy o tematyce gejowskiej, z kultową
powieścią The Front Runner na czele.
Jak stwierdza sama Warren w eseju opublikowanym 40 lat później, bez ukraińskojęzycznej poezji nie
byłoby The Front Runner ani dalszych powieści, takich jak Harlan’s Race (1994) i Billy’s Boy (1997), w
których autorka powraca do bohaterów swego najbardziej znanego dzieła, czy The Fancy Dancer
(1976), pierwszego amerykańskiego bestsellera o życiu małomiasteczkowego księdza geja (2014: 30).
Pisanie w obcym języku, zwłaszcza takim jak ukraiński, którego rozwój był sztucznie hamowany przez
politykę carskiej Rosji i ZSRR
6
, pozwoliło Warren stworzyć własny, tajny kod mówienia o odmienności
seksualnej i intymności. W przeciwieństwie do pozostałych poetów z awangardowej emigracyjnej
Grupy Nowojorskiej zainspirowanej bitnikami, której była członkinią, Kilina nigdy nie przeżyła wojny
i trudów migracji, ale będąc ukrytą lesbijką i żoną heteroseksualnego mężczyzny, przez kilkanaście
lat prowadziła wewnętrzną walkę o własną tożsamość i samoakceptację. Ukraińskojęzyczna poezja
pisana pod pseudonimem stała się dla niej płaszczyzną umożliwiającą wyrażanie tłoczących się w jej
głowie pełnych sprzeczności myśli. Ten konflikt wewnętrzny zakończył się, kiedy rozwiodła się z Tar-
nawskim, w końcu ujawniła się jako lesbijka i w 1974 roku opublikowała The Front Runner pod włas-
nym nazwiskiem, co można odebrać jako symboliczne zaakceptowanie swojej tożsamości
7
. Sama
6
Należy przypomnieć, że rusyfikacja Ukrainy oraz innych państw podległych początkowo rosyjskiemu mocarstwu, a potem
ZSRR, sięga jeszcze pierwszej połowy XIX wieku i związana jest z wprowadzoną w 1833 roku przez Siergieja Uwarowa,
ministra spraw wewnętrznych Rosji, reformą dotyczącą jedności władzy, języka i religii. Ogłoszony w następstwie
utwierdzania reformy Cyrkularz wałujewski z 1863 roku ograniczał w znacznym stopniu wydawanie literatury w języku
ukraińskim, pejoratywnie określonym przez Piotra Wałujewa „małoruskim”. Opublikowany przez Aleksandra II w 1876 Ukaz
Emski był kontynuacją ostrej polityki rusyfikacyjnej. Zakazano wówczas używania nazwy Ukraina, nauki języka
„małoruskiego” oraz publikowania jakichkolwiek tekstów po ukraińsku. Ukaz unieważniony został dopiero w 1907 roku. XX
wiek okazał się jeszcze bardziej niszczący dla języka ukraińskiego. W latach 1923-1933 władza sowiecka zastosowała
„owocną” ukrainizację, będącą elementem polityki korienizacji. Poprzez propagowanie języka ukraińskiego i likwidację
analfabetyzmu dążono do wzmocnienia wpływów radzieckich na Ukrainie. W latach 30. ukrainizację zakończono pod
pretekstem walki z ukraińskim „burżuazyjnym nacjonalizmem”. Problem rozwiązany został za pomocą wzmożonej
rusyfikacji i kolektywizacji rolnictwa, która przyniosła z sobą Wielki Głód i śmierć wielu milionów Ukraińców, w tym pisarzy i
przedstawicieli inteligencji (tzw. Rozstrzelane Odrodzenie). Przymusową rusyfikację, prowadzoną przez ZSRR aż do 1991
roku, częściowo wstrzymano w okresie 1963-1972, podczas destabilizacji. Zastosowanie pozornej ukrainizacji zakończyło
się jednak, podobnie jak w latach 20., masowymi aresztowaniami inteligencji ukraińskiej (tzw. Uduszone odrodzenie)
(Masenko, 2008).
7
The Front Runner to druga anglojęzyczna powieść Warren, jednak pierwsza po coming oucie i pierwsza wydana pod
prawdziwym nazwiskiem. Trzy lata wcześniej autorka opublikowała The Last Centennial (1971) pod pseudonimem. Chociaż
powieść spotkała się z pozytywnym odbiorem krytyków, przeszła bez echa i przez kolejne czterdzieści lat nie była wzna-
wiana. W roku 2012 Warren zdecydowała się udostępnić ją w formie e-booka, tym razem pod własnym nazwiskiem.
Mateusz Świetlicki
54
Warren podkreśla, nawiązując do tytułu pierwszego zbioru poezji, że coming out „To był koniec tra-
gedii. Tragedie zawsze kończą się pokonaniem i śmiercią. Zdecydowałam, że bardziej interesuje mnie
zwycięstwo.” (2014: 327).
Swoją przełomową powieścią nie tylko dała wyraz samoakceptacji, ale także przełamała kulturowe
tabu. Jako rozwiedziona lesbijka, opowiedziała historię miłości hipermęskich, lecz homoseksualnych
sportowców w czasach, gdy bieganie wciąż było uznawane za sport pozwalający utwierdzić stereo-
typową (heteroseksualną) męskość w czysto homospołecznych warunkach
8
, gdyż kobiety (formalnie)
i geje (nieformalnie) byli ze środowiska biegaczy wykluczeni.
Konfiguracja i refiguracja
Chociaż w 1974 roku, pięć lat po zamieszkach w Stonewall (Valocchi, 2004: 760), amerykańscy geje i
lesbijki zdążyli już wywalczyć sobie większą widoczność w dyskursie medialnym, książki o miłości
osób nieheteroseksualnych nie były jeszcze częścią amerykańskiego mainstreamu literackiego, a uka-
zanie się powieści Warren można określić mianem momentu przełomowego w historii popularnej
literatury gejowskiej. The Front Runner jako pierwszy współczesny utwór o otwarcie nieheteronorma-
tywnej tematyce pojawił się na liście bestsellerów New York Timesa, sprzedał się w nakładzie ponad
dziesięciu milionów egzemplarzy i został przetłumaczony na więcej niż tuzin języków (choć do dziś
nie doczekał się przekładu na język polski ani ukraiński). W latach 90. XX wieku ukazały się dwie
kontynuacje tej historii. W chwili śmierci Warren pracowała nad kolejną. Powieść opowiada o związku
dwóch gejów-sportowców, młodego biegacza Billy’ego Sive’a i jego trenera Harlana Browna. Przygo-
towując się do Igrzysk Olimpijskich w Montrealu, mierzą się z homofobią powszechną w sporcie i
społeczeństwie amerykańskim początku lat 70. Mężczyźni pochodzą z różnych środowisk i pokoleń
oraz reprezentują odmienne postawy w stosunku do swojej seksualności.
W retrospektywnym odbiorze powieści przydatna jest wspomniana już koncepcja potrójnej mimesis
Ricoeura, reinterpretacji Arystotelesowskiej definicji sformułowanej w Poetyce. Biorąc pod uwagę re-
lacje między autorem, tekstem i czytelnikiem, można zauważyć, że w przypadku powieści Warren
doszło do wzajemnego warunkowania między żywym doświadczeniem autorki, czytelników (amery-
kskich gejów i lesbijek) i narracyjną formą powieści. Jak zauważa Ricoeur, literatura ma „wywrotowe
ostrze, które zwraca […] przeciwko moralnemu i społecznemu porządkowi […] Fikcja jest tym, co czyni
z języka największe niebezpieczeństwo” (2008: 116).
Natomiast pierwszą otwarcie homoseksualną postać Warren wprowadziła w dramacie The Horsemen. Jak pisze autorka:
„Zastosowałam tu głęboki symbolizm i zaryzykowałam, kreując swojego pierwszego homoseksualnego bohatera
androgeniczną postać o imieniu Kah-Lee, która popełnia samobójstwo, zeskakując z konia w przepaść, ponieważ nie
potrafi wybrać między mężczyznami i kobietami. Kiedy »Nowi Poeci« czytali The Horsemen, mój mąż uszczypliwie spytał
mnie o Kah-Lee: »W której ciemnej części twojego umysłu powstał ten potwór?«. Jurij chciał to wiedzieć.” (Warren, 2014:
321). Podobieństwo między imieniem bohaterki i pseudonimem Warren nie wydaje się przypadkowe.
8
Używam tego terminu w rozumieniu zaproponowanym przez Eve Kosofsky Sedgwick: „określenie to stosuje się do
»męskich więzi«, które może – tak jak w naszym społeczeństwie – cechować głęboka homofobia, lęk i nienawiść wobec
homoseksualistów” (2005: 9).
Mateusz Świetlicki
55
Jak pisze francuski filozof, mimesis III „oznacza przecięcie świata tekstu i świata słuchacza lub czy-
telnika” (2008: 106). Znaczenie The Front Runner w kontekście amerykańskim wykracza poza dyskurs
literacki, o czym świadczy choćby fakt, że powieść zainspirowała kilku gejowskich sportowców do
coming outu i napisania własnych wspomnień dotyczących homofobii w amerykańskim sporcie
9
(Anderson, 2005: xi). Co więcej, do tej pory ugrupowania gejowskich biegaczy (również poza USA)
funkcjonują pod nazwą „The FrontRunners”, symbolicznie upamiętniając powieść amerykańskiej
autorki (Zeigler, 2002).
10
Chociaż utwór The Front Runner szybko spotkał się z uznaniem czytelników
i wciąż pozostaje ważną książką dla wielu amerykańskich gejów, po jego opublikowaniu Warren mu-
siała zmierzyć się też z potępieniem części społeczności LGBTQ+. Negatywna recepcja książki zwią-
zana była z określeniem autorki mianem uzurpatorki. To pozycja, z którą Warren nie spotkała się w
trakcie swojej ukraińskojęzycznej kariery, choć jako Amerykanka wpisała się przecież w obcy proces
historycznoliteracki. Krytyka spowodowana była dysonansem między płcią pisarki i jej bohaterów,
gdyż narratorem powieści jest mężczyzna Harlan, trener zmagający się z własną seksualnością i
miłością do swojego ucznia, otwarcie homoseksualnego i dumnego Billy’ego.
Warto w tym miejscu przywołać myśl Marka Kaplity z tekstu poświęconego koncepcji Ricoeura, że
proces twórczy zawsze ukierunkowany jest na ewentualnego czytelnika i wszystkie jego etapy mają
naturę dialogiczną (2013: 134). Ricoeur zauważa, że „niezależnie od tego, jak innowacyjna może być
siła poetyckiej kompozycji […] kompozycja jest zakorzeniona w przedrozumieniu świata akcji: jego
rozumnych struktur, jego symbolicznych źródeł jego czasowego charakteru.” (2008: 86). W wywiadzie
przeprowadzonym przez Kergana Edwardsa-Stouta Warren, która sama od dzieciństwa aktywnie
uprawiała sport, przyznała, że początkowo zamierzała napisać powieść o miłości między dwiema ko-
bietami. Jednakże ze względu na powszechną w sporcie mizoginię, której sama doświadczyła, uznała,
że historia zakochanych sportsmenek byłaby dla potencjalnych czytelników niewiarygodna. Chociaż
jak pisze Ricoeur, „Wraz z mimesis II otwiera się królestwo j a k g d y b y” (2008: 98), decyzja o inwersji
płci protagonistów i przedstawieniu doświadczenia homoseksualnych mężczyzn została odebrana
przez niektóre osoby LGBTQ+ jako złamanie zasad i zawłaszczenie cudzego doświadczenia. Dominick
LaCapra zauważa, że samo „pojęcie doświadczenia często okazuje się czarną skrzynką lub maksymal-
nie pojemnym i wszystko ogarniającym pojęciem, które pozostaje nieokreślone, ponieważ ten, kto
czegoś doświadczył, zakłada, że wie, co to pojęcie oznacza” (2009: 55). Być może dlatego powieść
wywołała negatywne reakcje nie tylko homoseksualnych mężczyzn, ale także lesbijek, które z kolei
poczuły się zdradzone. Kwestia płci autorki była kontrowersyjna dla bardziej poprawnych politycznie
gejów, którzy uważali, że nie powinnam była pisać o mężczyznach, i powiedzieli mi o tym. Kilka razy
geje i lesbijki napluli mi w twarz”, wyznała Warren w wywiadzie dla Cyda Zeiglera, Jr. (2002). Co cie-
kawe, nie brakowało głosów, że Patricia Nell Warren to drag queen lub pseudonim mężczyzny
prowadzącego tożsamościową grę z czytelnikiem (Edwards-Stout, 2013).
9
Warto w tym miejscu wspomnieć, że do tematyki sportu Warren wielokrotnie powracała w eseistyce, szczególnie w
tekstach pisanych dla Outsports.com, następnie zebranych w tomie The Lavender Locker Room (2006).
10
Jednakże pomimo niemal natychmiastowego sukcesu komercyjnego i późniejszego wpływu kulturowego liczba publikacji
naukowych na temat The Front Runner jest zaskakująco niska, prawdopodobnie ze względu na powszechne postrzeganie
powieści jako części kultury masowej, a nie tak zwanej wysokiej (Steuernagel, 1986: 125).
Mateusz Świetlicki
56
Dla współczesnego odbiorcy takie reakcje związane z płcią mogą wydać się zaskakujące, szczególnie
biorąc od uwagę, że w mimesis II „toczy się los, począwszy od czasu skonfigurowanego wcześniej po
czas rekonfigurowany za pośrednictwem czasu konfigurowanego” (2008: 85)
11
, jednak warto pamię-
tać, że w momencie ukazania się powieści kultura osób LGBTQ+ dopiero zdobywała widoczność.
Obawa przed komercjalizacją i zawłaszczeniem doświadczenia wydaje się więc uzasadniona. Dla
Warren, przedstawicielki owej mniejszości, pisanie powieści odegrało dużą rolę w procesie akceptacji
własnej orientacji seksualnej. Co więcej, mówiąc zarówno o miejscu kobiet, jak i homoseksualnych
mężczyzn w amerykańskim sporcie lat 60. i 70. XX wieku, należy wziąć pod uwagę politykę społecz-
nego ostracyzmu. Konfigurując treść powieści, Warren wykorzystała swoje doświadczenie kobiety
walczącej o własne miejsce w zdominowanym przez mężczyzn sporcie i zmagającej się z rolą hetero-
seksualnej żony.
Świat tekstu a świat czytelnika
Wprawdzie pisząc fikcyjną historię miłosną homoseksualnych mężczyzn, Warren pozornie opowie-
działa o cudzym – męskim – doświadczeniu, zmieniając płeć swych bohaterów, ale i tak złamała mas-
kulinistyczny i heteronormatywny kod kulturowy. W kontekście amerykańskim, podobnie jak w wielu
innych tradycjach, sporty upłciowione i odgrywają ważną rolę w kształtowaniu męskości hege-
monialnej
12
. W związku z tym w licznych dyscyplinach grupowych kobiety i mężczyźni homoseksualni
są nadal marginalizowani lub wykluczani, począwszy od edukacji wczesnoszkolnej. W swoich przeło-
mowych tekstach poświęconych europejskiej historii sportu Norbert Elias i Eric Dunning dowodzą, że
aktywność fizyczna była wykorzystywana jako narzędzie cywilizowania agresji. Autorzy zwracają uwa-
gę, że agresywne zachowania sportowe, zgodne z określonymi wcześniej zasadami, mają na celu
zaspokojenie męskiej potrzeby walki i przemocy. Według nich sporty pozwalają mężczyznom kontro-
lować i cywilizować przemoc.
Jak słusznie zauważa Brian Pronger, popularyzacja sportu w najnowszej historii USA wiązała się z
rosnącym lękiem przed feminizacją chłopców i homoseksualizmem. Lęk ten konsekwentnie nasilał
mizoginię i homofobię. Sport miał być wykorzystywany w celu potwierdzenia męskiej heteroseksu-
alności oraz dominacji nad kobietami. Co więcej, był postrzegany jako ostatni bastion prawdziwej
11
Pisząc o mimesis Riceoura, Kaplita zauważa, że zawarte w tekście „doświadczenie jest doświadczeniem ludzkim, jest
doświadczeniem czyimś, ale nie stwierdzamy czyim – może ono należeć zarówno do autora, jak i czytelnika” (2013: 127).
12
Posługuję się tym terminem w rozumieniu zaproponowanym przez Raewyn Connell, opierając się na teorii hegemonii
kulturowej Antonio Gramsciego, w wydanej w roku 1987 książce Gender and Power, Connell wprowadziła pojęcie męskości
hegemonialnej, modelu dominującego w męskim sposobie bycia opartego na patriarchalnej nierówności płci. Idealny
mężczyzna hegemonialny jest m.in. heteroseksualny, nastawiony na rywalizację, powściągliwy w okazywaniu uczuć i
agresywny (Connell, 1987: 183). W wydanym prawie dwie dekady później artykule Hegemonic Masculinity: Rethinking the
Concept, który powstał we współpracy z J.W. Messerchmidtem, Connell podkreśla, że na hegemonię męskości wpływ mają
takie czynniki jak natura hierarchii płciowej, geografia, obraz społeczny i dynamika ról płciowych (Connell &
Messerchmidt, 2005: 847). W książce Masculinities (1995) socjolożka zaproponowała, by mówić o wielu formach męskości,
oprócz hegemonialnej wymienia męskość współwinną, męskość podporządkowaną i męskość marginalizowaną. Badaczka
zwraca uwagę, że klasyfikacja ta ma charakter płynny i zależy od wielu czynników (takich jak kultura, klasa czy rasa).
Connell zauważa jednak, że wszyscy mężczyźni, nawet ci marginalizowani, czerpią korzyści z patriarchatu, co nazywa
„dywidendą patriarchalną” (Connell, 1995: 41).
Mateusz Świetlicki
57
męskości, pozwalający mężczyznom okazać dominację opartą na przemocy i sile fizycznej nad słab-
szymi mężczyznami (Messner, 1982: 2002). Jak twierdzi australijska badaczka Raewyn Connell, męska
obsesja na punkcie sportu stała się symbolicznym dowodem ich poczucia wyższości i prawa do
kontroli (1995). Jednakże kontrola ta nie mogłaby istnieć, gdyby kobiety (formalnie) i homoseksualiści
(kulturowo) nie byli wykluczeni z uczestnictwa w stereotypowo hipermęskich sportach. Mimo to, jak
przekonuje Pronger, „nie wszyscy homoseksualni mężczyźni i chłopcy unikają lekkoatletyki z powodu
jej męskiego znaczenia,” ponieważ uprawianie męskiego sportu pozwala im ukrywać swoją seksual.-
ność, a także rozwijać homoseksualne pragnienie w homospołecznym środowisku bez obawy o posą-
dzenie o nieheteroseksualność (1990: 4). Jednakże, jak słusznie zauważa Eve Kosofsky Sedgwick,
„homofobia jest dla patriarchatu strukturalnie niezbędna” (2005: 179), a w każdym społeczeństwie
zdominowanym przez mężczyzn zachodzi szczególny związek między męskim pragnieniem homo-
społecznym (włącznie z homoseksualnym) a strukturami podtrzymywania i transmisji patriarchalnej
władzy: „związek ugruntowany w koniecznej i potencjalnie aktywnej strukturalnej równoważności.”
(2005: 185). Eric Anderson, dla którego powieść Warren miała szczególne znaczenie w procesie
akceptacji własnej seksualności (2005: xi), obserwuje zmieniające się nastawienie do związku między
heteroseksualnością a sportem, i pokazuje bardziej inkluzywny charakter zarówno sportu, jak i amery-
kańskiej męskości dominującej wśród przedstawicieli młodszego pokolenia.
W The Front Runner Warren przedstawia stereotypowo męskich, wysportowanych, lecz homosek-
sualnych mężczyzn, którzy nie wpasowują się w konwencje z połowy ubiegłego stulecia. Jak stwierdza
Harlan, przed coming outem sam borykał się z jednowymiarowym obrazem gejów: „tancerze bale-
towi, dekoratorzy wnętrz i aktorzy. Byli zniewieściali, ładni, trzepotali rękami, śmiesznie się poruszali
i rozmawiali wysokimi, kobiecymi głosami” (Warren, 1996: 17). Dopiero gdy bohater zaczyna akcep-
tować własną seksualność, uświadamia sobie, że „sport ma w sobie tyle homoseksualności, co inne
aspekty amerykańskiego społeczeństwa – być może jeszcze więcej,” gdyż „homoseksualizm to wielki
trup wypadający z szafy amerykańskiej atletyki” (1996: 18). Zarówno Harlan, jak i Billy i jego koledzy
Vince Matti i Jacques LaFont są stereotypowo męscy – wysportowani i silni fizycznie co nie zmienia
faktu, że po ujawnieniu się i tak muszą mierzyć się z homofobią. Warto w tym miejscu zauważyć, że
chociaż większość gejów w powieści to mężczyźni hipermęscy, Warren nie unika przedstawiania
innych rodzajów cis i trans męskości. Jednakże jej protagonista na kartach całej powieści mierzy się
nie tylko z zewnętrzną, ale także z wewnętrzną homofobią, jak również własną transfobią i mizoginią,
manifestującymi się w jego stosunku do kobiet i mężczyzn nie pasujących do modelu wysportowanej
męskości.
Protagonista i jego uczniowie reprezentują też dwa różne pokolenia i przeciwstawne wizje coming
outu (Steuernagel, 1986: 125127). Chocizarówno dla Harlana jak i Billy’ego, Vince’a i Jacquesa
ujawnienie homoseksualnej orientacji wiązało się z wykluczeniem ze społeczności akademickiej
chłopców wyrzucono z prestiżowej drużyny w University of Oregon, Harlan stracił pracę trenera w
Pennsylvania State University, ich dalsze doświadczenia bardzo się różnią. Dzięki znajomościom ojca
Billy trafia do Harlana i wraz z kolegami prosi go o możliwość dołączenia do zespołu. Mimo że obec-
nie mężczyzna pracuje w Prescott, małej prywatnej szkole, której istnienie wydawało się utopijnym
Mateusz Świetlicki
58
pomysłem, kiedy powieść została po raz pierwszy opublikowana, gdyż jej założyciel „zdecydował, że
to, czego my [Stany Zjednoczone] potrzebujemy, to większej liczby humanitarnych ludzi, lepiej przys-
tosowanych do przetrwania i tańszej, bardziej praktycznej edukacji” (Warren, 1974: 8), zaraz po ujaw-
nieniu Harlan musi zmierzyć się z licznymi przeciwieństwami losu. Jednak w Prescott orientacja seksu-
alna trenera, jak również jego wcześniejsze doświadczenia nie stanowią problemu. Dla trzech mło-
dych biegaczy miejsce to okazuje się azylem, chociaż warto podkreślić, że trafiają do niego zaraz po
wyrzuceniu z poprzedniej szkoły.
Pierwszoosobowa narracja Harlana pozwala czytelnikom głębiej poznać różnice pokoleniowe między
trenerem i jego młodszym uczniem, w którym wkrótce się zakochuje. Nie licząc równie wysportowa-
nej sylwetki i pasji do sportu, Billy w niczym nie przypomina Harlana. Jest młodym, pełnym życia
wyoutowanym gejem, dla którego seksualność stanowi tylko jedną warstwę grubego palimpsestu
tożsamości. Billy jest wegetarianinem, fascynuje się buddyzmem i wydaje się być w pełnej zgodzie z
samym sobą. Z kolei Harlan pochodzi z tradycyjnej, chrześcijańskiej rodziny, a jego silny ojciec „nau-
czył [go] wielbienia na ołtarzu męskości” (Warren, 1974: 13), uprawiania sportu i nienawiści do homo-
seksualistów, „chorych, pokręconych ludzi” których „Pan rzuci w wieczny ogień” (1974: 19). Stopniowo
trener przybliża czytelnikom własne doświadczenie coming outu i długi proces akceptacji swojej
seksualności. Rodzące się uczucie do Billy’ego prowokuje Harlana do symbolicznej podróży do krainy
dzieciństwa i młodości, i zmierzenia się z traumatycznymi doświadczeniami. Mężczyzna wspomina
pierwsze zauroczenie chłopakiem, Chrisem Shelbournem, którego poznał na obozie i towarzyszącą
mu wtedy świadomość, że „te uczucia powinny być ukryte przed wszystkimi, nawet przed Chrisem,
nawet przed samym sobą” (1974: 14). Następnie narrator przywołuje wieloletnie zmagania z własną
homoseksualnością, próby jej zaprzeczania poprzez uprawianie sportu, zostanie żołnierzem Korpusu
Piechoty Morskiej Stanów Zjednoczonych i wreszcie podrywanie dziewczyn i uprawianie z nimi seksu
(często myśląc o Chrisie i innych mężczyznach). Zwieńczeniem procesu wyparcia jest ciąża jednej z
przelotnych partnerek i spowodowany nią ślub.
Związek z Mary Ellen Rache nie rozwiązał problemu Harlana. Posiadanie żony i dwóch synów nie
zniwelowało nieustannych rozterek wewnętrznych. Dopiero podróże służbowe do Nowego Jorku poz-
woliły bohaterowi stopniowo, ukradkiem zgłębić swoje homoseksualne pragnienia i zacząć rozumieć
wewnętrzną i zewnętrzną homofobię. „W te” – jak wspomina „niebezpieczne weekendy. Zawsze czu-
łem się jak szpieg przebywający za żelazną kurtyną w środku jakiejś niepokojącej misji” (Warren, 1974:
26). To wtedy Harlan po raz pierwszy zaczął dostrzegać społeczną wiktymizację homoseksualistów:
Wkrótce poczułem to oszołomienie, tę dławiącą wściekłość, że na gejów poluje się
jak na zwierzęta. Tłoczyliśmy się w ciemnościach pod ziemią, jak chrześcijanie w
katakumbach, chroniąc maleńki płomień naszej seksualnej wiary. Czy cesarz ogłosi
edykt, który wypuściłby nas na światło? Jaką szkodę zrobiliśmy? Mordercy i zło-
dzieje skrzywdzili innych, ale my nie wyrządziliśmy krzywdy nikomu, oprócz […] nas
samych. (1974: 2627)
Mateusz Świetlicki
59
Co więcej, po raz pierwszy Harlan zaczyna też identyfikować się jako członek społeczności gejowskiej,
ponieważ, pomimo swoich seksualnych doświadczeń, wcześniej stereotypowo i homofobicznie poj-
mował środowisko osób nieheteronormatywnych. Gdy wreszcie zostaje zmuszony do ujawnienia
swojej homoseksualności, traci pracę, rozwodzi się, a ze względu na konieczność płacenia wysokich
alimentów zostaje pracownikiem seksualnym i wchodzi w nowojorski półświatek. Jednakże, jak słusz-
nie zauważa Steuernagel, praca ta nie degraduje Harlana, nie sprawia, że staje się wyrzutkiem, ale
symbolicznie zmienia go w wojownika (1986: 25–127). Jak stwierdza sam bohater: „Było coś w suro-
wości zgiełku, co przypominało mi, że przeżyłem, że ulica mnie nie zmiażdży” (Warren, 1974: 32-33).
Dołączenie do nowojorskiej społeczności gejów umożliwia mu bezpośrednie uczestnictwo w zamie-
szkach w Stonewall, wydarzenie to wspomina jako ważne i wzmacniające w procesie samoakceptacji.
Ten trudny proces coming outu znacznie różni się od tego, przez który przeszedł Billy, wychowany
przez homoseksualnego ojca, adwokata i działacza społecznego zajmującego się prawami obywatel-
skimi osób nieheteronormatywnych i jego transseksualną partnerkę. Harlan reprezentuje amerykań-
ską homofobię i mizoginię, typową dla swojego pokolenia. Po pierwsze, nie lubi zniewieściałych ż-
czyzn. Po drugie, co wydaje się szczególnie ciekawe w utworze napisanym przez kobietę, wielokrotnie
dyskryminuje heteroseksualne kobiety. Żonę sprowadza wyłącznie do roli problemu (dziecko, ślub,
nieszczęśliwy heteronormatywny związek zbudowany na kłamstwie, brak satysfakcji, zdrady, utrata
kariery, rozwód, alimenty, ograniczenie relacji z synami). Kobieta zostaje uprzedmiotowiona, oszuka-
na i odrzucona, a następnie potraktowana jako bezpośrednia przyczyna tego, że jej były mąż został
męską prostytutka. Również matki Harlana i Billy’ego przedstawione są negatywnie, gdyż nie mogą
zaakceptować swoich synów. Chociaż Billy wydaje się reagować dość spokojnie, gdy jego biologiczna
matka mówi: „Bóg ukarze was obu” (Warren, 1974: 213), Harlan jest wściekły, gdyż, kobieta przy-
pomina mu jego własne doświadczenia z rodzicami. Jedyne pozytywne postaci matek w powieści to
kobiety nieheteronormatywne: transseksualna macocha Billy’ego i Betsy, lesbijka i matka dziecka
Billy’ego i Harlana. Jednakże nawet z Betsy protagonista nie ma dobrego kontaktu, a z wydanej w
1997 roku kontynuacji Billy’s Boy dowiadujemy się, że po śmierci Billy’ego ich stosunki ulegają znacz-
nemu pogorszeniu.
Co ciekawe, powieść jednocześnie promuje heteronormatywny w swej genezie model monogamicz-
nej relacji gejowskiej. Harlan i Billy stawiają czoło przeciwnościom losu i biorą symboliczny ślub (mał-
żeństwo jest prawnie nieważne), pragną też mieć dziecko. Chociaż narracja zmierza ku szczęśliwemu
zakończeniu – Billy zostaje ikoną amerykańskich gejów i zdobywa medal olimpijski na igrzyskach w
Montrealu w 1976 roku zostaje jednak zabity przez homofoba podczas biegu po drugi medal. Fin
ten poniekąd nie zaskakuje szczególnie czytelników znających późniejsze powieści LGBTQ+, w
których motyw samobójstwa lub homofobicznego morderstwa jest częsty. Tragiczna śmierć Billy’ego
powoduje dalszą heteronormizację – Harlan wraz z Betsy postanawiają wykorzystać zamrożone na-
sienie Billy’ego i pod koniec powieści kobieta rodzi jego biologiczne dziecko, które Harlan postanawia
Mateusz Świetlicki
60
wychować
13
. Mężczyzna traktuje dziecko Billy’ego jako owoc wielkiej miłości, w przeciwieństwie do
swoich biologicznych dzieci z poprzedniego małżeństwa, z którymi nie ma żadnego kontaktu. Ten
ciekawy zabieg pozwolił Warren powrócić do Harlana i jego syna w powieściach Harlan’s Race i Billy’s
Boy, w których autorka odnosi się do innych aspektów homofobii i sytuacji osób nie heteronorma-
tywnych w latach 80. i 90. XX wieku.
Konkluzja
Chociaż obecnie amerykańskie książki o tematyce gejowskiej, takie jak choćby popularne w ostatnich
latach Call Me by Your Name André Acimana (2007) i Simon vs. Homo Sapiens Becky Albertalli (2015),
bestsellerami i doczekały się już hollywoodzkich ekranizacji, na przełomie lat 60. i 70. XX wieku
wydawcy wciąż wahali się, czy promować ten rodzaj literatury, nawet po zamieszkach w Stonewall.
Kiedy The Front Runner ukazał się w 1974 roku, otworzył drzwi kolejnym pokoleniom popularnej
prozy o tematyce gejowskiej, również tej o dyskusyjnej jakości. O istotności powieści świadczy choćby
fakt, że w czerwcu 2019 roku Warren znalazła się wśród osób, których nazwisko zagościło na National
LGBTQ Wall of Honor, pierwszym tego typu miejscu pamięci w USA, odsłonionym przy okazji obcho-
dów pięćdziesięciolecia zamieszek w legendarnym Stonewall Inn. Współczesnym odym czytelni-
kom kwestia negatywnego odbioru The Front Runner może wydać się niezrozumiała, gdyż amery-
kańscy pisarze, choćby autorzy wspomnianych wyżej bestsellerów, nie musieli mierzyć się z podobną
krytyką (Becky Albertalli jest kobietą a André Aciman heteroseksualnym mężczyzną). Co więcej, sam
odbiór The Front Runner wśród młodszych pokoleń czytelników może znacząco się różnić, szczegól-
nie przez warstwę językową, tradycyjną formę, jak również obecną w utworze mizoginię i hetero-
normatywność oraz kliszową romantyzację związku dwóch mężczyzn. Jednakże chciałbym zauważyć,
że wartość poznawcza The Front Runner jest nieoceniona, gdyż powieść jest bodaj najlepszą literacką
reprezentacją zmieniającej się sytuacji społecznej osób nieheteroseksualnych w USA w latach 60.
i pierwszej połowie lat 70. Zawiera też potencjalną wartość rozbudzania empatii i może stanowić
medium pamięci protetycznej również dla europejskich czytelników, gdyż, jak zauważa Landsberg,
kultura i literatura popularna mogą wpływać na kulturę pamięci, pozwalając przejąć obce, nawet
odległe kulturowo doświadczenie i wspomnienia obcych ludzi i wspólnot „niczym sztuczną kończy-
nę”
14
(2018: 165-172). W końcu jak pisze Erll, „Świat pamięci kulturowej jest światem narracji” (2018:
229), a literatura tworzy kulturę pamięci nie tylko poprzez treści, ale także formę i strukturę.
Powracając do przywołanej wcześniej koncepcji potrójnej mimesis pragnę podkreślić, że proces wy-
miany między doświadczeniem autora i czytelnika a opowieścią ma w niej charakter dynamiczny
13
W Billy’s Boy dowiadujemy się jednak, że ze względu na homofobię dziecko samotnie wychowuje Betsy. O istnieniu
Harlana (któremu Betsy co roku wysyła zdjęcia dziecka) i Billy’ego tytułowy bohater dowiaduje się, dopiero będąc
nastolatkiem, gdy mierzy się z własną biseksualnością. Co więcej, w tym samym utworze okazuje się, że biologicznym
ojcem Williama jest Harlan. O powieści piszę z Justyną Mętrak w artykule „Growing Up and Memory of the Margins in
Patricia Nell Warren’s (Patricia Kilina’s) Billy’s BoyTEKA Komisji Polsko-Ukraińskich Związków Kulturowych 2019 (vol. 14,
2019: 169-184).
14
Więcej na temat relacji pamięci, mediów i literatury zob: Erll, 2018: 182-263.
Mateusz Świetlicki
61
i „wprawia koło mimesis w ruch” (Ricoeur, 2008: 126). Powieść Warren okazała się przełomem w
karierze autorki i w życiu wielu amerykańskich czytelników. Biorąc pod uwagę zarówno trudny rozwój
kultury i literatury LGBTQ+ na Ukrainie, jak i wciąż powszechną u naszych wschodnich sąsiadów
homofobię (Chernetsky, 2016: 206–225), szkoda, że wciąż nie ukazał się przekład The Front Runner
na język ukraiński i rosyjski. Warto zauważyć, że Warren była jedyną żyjąca w roku 2017 członkinią
Grupy Nowojorskiej, która nie wystąpiła w poświęconym fenomenowi tego ugrupowania filmie
dokumentalnym An Aquarium in the Sea. The Story of New York Group Oleksandra Fraze-Frazenko.
Wypowiadając się o autorce The Fancy Dancer Bohdan Boychuk i Bohdan Rubchak mizoginicznie
podkreślają, że była piękną i seksowną kobietą, w której wszyscy mężczyźni się kochali, natomiast jej
relację z mężem określają jako od początku trudną i dysfunkcyjną. Tarnawski według ich słów był nie
tylko agresywny i apodyktyczny w stosunku do żony, ale również deprecjonował jej dokonania i zaz-
drościł pozytywnego odbioru pierwszego, surrealistycznego zbioru poezji, szczególnie po nieprzy-
chylnych recenzjach własnych utworów. Na pytanie o pierwszą żonę sam pisarz odmawia odpowiedzi.
Chociaż orientacja seksualna Kiliny/Warren jest w filmie pokrótce wspomniana, potraktowano ją jako
kwestię wstydliwą i niezrozumiałą. Co istotne w kontekście niniejszego tekstu, Boychuk wspomina
wydanie The Front Runner i porównuje relację Warren i Tarnawskiego do tej Harlana i Billy’ego, stwier-
dzając, że dzięki mężowi/trenerowi autorka zapisała się na kartach historii literatury ukraińskiej.
Chociaż Patricia Nell Warren dokonała coming outu i odzyskała własną tożsamość w roku 1973,
Patricia Kilina wciąż w niej symbolicznie tkwi i funkcjonuje w ukraińskim dyskursie literackim jako
pierwsza, tajemnicza żona Tarnawskiego, która karierę zakończyła na początku lat 70. Niestety jej
ukraińskojęzyczne utwory nadal nie doczekały się należytego opracowania mimo ich niezaprze-
czalnej wartości artystycznej, o której w filmie Fraze-Frazenko mówią choćby Jurij Andruchowycz i
Maria Rewakowicz a anglojęzyczna, gejowska twórczość wciąż pozostaje w naszym regionie nie-
znana.
Bibiliografia
Anderson, Erik (2005), In the Game: Gay Athletes and the Cult of Masculinity, Albany, State
University of New York Press.
Assmann, Aleida (2018), Między historią a pamięcią: antologia, Warszawa, Wydawnictwo
Uniwersytetu Warszawskiego.
Chernetsky, Vitaly (2016), Ukrainian Queer Culture: The Difficult Birth”, Queer Stories of Europe,
Kārlis Verdiņš i Jānis Ozoliņš (red.), Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Press: 206-225.
Connell, R.W. (Raewyn) (1987), Gender and Power, Sydney, Allen and Unwin.
Connell, R.W. (Raewyn) (1995), Masculinities, Cambridge, Polity Press.
Connell R.W. (Raewyn) i James W. Messerchmidt (2005), Hegemonic Masculinity: Rethinking the
Concept, Gender & Society, 19.6: 829-859.
Dunning, Eric (1999), Sport Matters: Sociological Studies of Sport, Violence and Civilization, London,
Routledge.
Mateusz Świetlicki
62
Edwards-Stout, Kergan (2013), Legendary Author Patricia Nell Warren: Ever the Front Runner,
Huffington Post, 16.01.2013, https://www.huffingtonpost.com/kergan-edwardsstout/patricia-
nell-warren_b_2452879.html
Elias Norbert i Eric Dunning (1986), Quest for Excitement. Sport and Leisure in the Civilizing Process,
Oxford, Basil Blackwell.
Erll Astrid (2018), Kultura pamięci: wprowadzenie, Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu
Warszawskiego.
Frazé-Frazénko, Oleksandr (2017), An Aquarium in the Sea. The Story of New York Group (An
Oleksandr Fraze-Frazenko film), YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=GBIvb3NM5eM
Kaplita, Marek (2013), „Autor, dzieło i czytelnik w świetle potrójnej mimesis Paula Ricoeura”,
Estetyka i Krytyka, 2.29: 115-137.
Kosofsky Sedgwick, Eve (2005), „Męskie pragnienie homospołeczne i polityka seksualności”, przeł.
Adam Ostolski, Krytyka Polityczna, 9/10: 176-177.
LaCapra, Dominick (2009), Historia w okresie przejściowym. Doświadczenie, tożsamość, teoria
krytyczna, przeł. Katarzyna Bojarska, Kraków, Universitas: 50-95.
Landsberg, Alison (2018), „Ameryka, Holokaust i masowa kultura pamięci. W stronę radykalnej
polityki empatii, przeł. Paweł Dobrosielski, Antropologia pamięci: zagadnienia i wybór tekstów,
Paweł Majewski i Marcin Napiórkowski (red.), Warszawa, Wydawnictwo Uniwersytetu
Warszawskiego: 165-172.
Messner, Michael (1982), Power at Play: Sports and the Problem of Masculinity, Boston: Beacon
Press.
—―—. (2002), Taking the Field: Women, Men, and Sports, Minneapolis, University of Minnesota
Press.
Masenko, Łarysa (2008), Język i społeczeństwo: Wymiar postkolonialny, przeł. Artur Bracki, Gdańsk,
Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Pew Research Center (2018), Eastern and Western Europeans Differ on Importance of Religion,
Views of Minorities, and Key Social Issues, http://www.pewforum.org/2018/10/29/eastern-
and-western-europeans-differ-on-importance-of-religion-views-of-minorities-and-key-social-
issues/?fbclid=IwAR0zNjRTbH3y2lkraIxFGnR9Xtfn2mJTzVzu0AHftJ6aexsbFYO6yioVqpo
Pronger, Brian (1990), The Arena of Masculinity: Sports, Homosexuality, and the Meaning of Sex, New
York, St. Martin's Griffin.
Revakovič Marìâ (2005), Pìvstolìttâ napìvtišì: Antologìâ poezìï Nʹû-Jorksʹkoï grupi, Kiiv, Fakt.
Ricoeur, Paul (2008), Czas i opowieść, t. 1, Intryga i historyczna opowieść, przeł. Małgorzata
Frankiewicz, Kraków, Eidos.
Simon, Scott (2008), Author Examines Gay Athletes”, NPR,
https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=93465294
Steuernagel, Trudy (1986), Contemporary Homosexual Fiction and Gay Rights”, The Journal of
Popular Culture, Winter: 125-134, https://doi.org/10.1111/j.0022-3840.1986.2003_125.x
Świetlicki, Mateusz, Justyna Mętrak. "Growing Up and Memory of the Margins in Patricia Nell
Warren's (Patricia Kilina's) Billy's Boy", TEKA Komisji Polsko-Ukraińskich Związków Kulturowych,
vol. 14 2019: 169-184.
Mateusz Świetlicki
63
Valocchi, Stephen (2004), Stonewall Riots, Men and Masculinities. A Social, Cultural, and Historical
Encyclopedia, Amy Aronson i Michael S. Kimmel, Santa Barbara, ABC-CLIO: 760-762.
Warren, Patricia Nell (1996), The Front Runner, Beverly Hills, Wildcat [wydanie pierwsze: Warren, P.N.
(1974), The Front Runner, New York, Bantam Books].
—―—. (2014), „Tragedia pszczół – będąc poetką na wygnaniu”, przeł. Mateusz Świetlicki, W:
Miscellanea Posttotalitariana Wratislaviensia, 2: 317-327.
Zeigler, Cyd Jr. (2002), Still A Front Runner”, Outsports,
https://web.archive.org/web/20110907004316/http:/www.outsports.com/difference/pnw.htm
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Article
The concept of hegemonic masculinity has influenced gender studies across many academic fields but has also attracted serious criticism. The authors trace the origin of the concept in a convergence of ideas in the early 1980s and map the ways it was applied when research on men and masculinities expanded. Evaluating the principal criticisms, the authors defend the underlying concept of masculinity, which in most research use is neither reified nor essentialist. However, the criticism of trait models of gender and rigid typologies is sound. The treatment of the subject in research on hegemonic masculinity can be improved with the aid of recent psychological models, although limits to discursive flexibility must be recognized. The concept of hegemonic masculinity does not equate to a model of social reproduction; we need to recognize social struggles in which subordinated masculinities influence dominant forms. Finally, the authors review what has been confirmed from early formulations (the idea of multiple masculinities, the concept of hegemony, and the emphasis on change) and what needs to be discarded (onedimensional treatment of hierarchy and trait conceptions of gender). The authors suggest reformulation of the concept in four areas: a more complex model of gender hierarchy, emphasizing the agency of women; explicit recognition of the geography of masculinities, emphasizing the interplay among local, regional, and global levels; a more specific treatment of embodiment in contexts of privilege and power; and a stronger emphasis on the dynamics of hegemonic masculinity, recognizing internal contradictions and the possibilities of movement toward gender democracy.
„Legendary Author Patricia Nell Warren: Ever the Front Runner”, Huffington Post
  • Kergan Edwards-Stout
Historia w okresie przejściowym. Doświadczenie, tożsamość, teoria krytyczna, przeł. Katarzyna Bojarska
  • Dominick Lacapra
LaCapra, Dominick (2009), Historia w okresie przejściowym. Doświadczenie, tożsamość, teoria krytyczna, przeł. Katarzyna Bojarska, Kraków, Universitas: 50-95.
„Autor, dzieło i czytelnik w świetle potrójnej mimesis Paula Ricoeura”, Estetyka i Krytyka
  • Marek Kaplita