Conference PaperPDF Available

Akademisyenlerin Etik Dışı Davranışlara Bakışı ve Karşılaşılan Sorunlar

Authors:
e-ISBN 978-605-69502-8-5
Editors
Asst. Prof. Dr. Mehmet Necati CIZRELIOGULLARI, Ph.D.
Cyprus Science University
Assoc. Prof. Dr. Rukiye KILILI, Ph.D.
Cyprus Science University
Bildiri özetleri kitabı içeriğinin
tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
The contents of this Abstract Book
are solely those of the authors.
© All rights reserved.
E-printed in November 2020
e-ISBN 978-605-69502-8-5
No part of this book may be reprinted or reproduced
or utilized in any form or by any electronic, mechanical
or any other means, now known or hereafter invented,
including photocopying and recording, or in any form
of information storage or retrieval systems, without
permission from the publishers.
Web: https://www.eclss.org
Contact: contacts@eclss.org
ii
ECLSS 2020a
9th ECLSS Conferences on Language and Social Sciences
Crystal Waterworld Resort & SPA
Belek, Antalya, TURKEY
October 16 - 18, 2020
ORGANIZING COMMITTEE
Selman ARSLANBAS, Cyprus Science University [Honorary Chair]
Assc. Prof. Dr. Rukiye KILILI, Ph.D. TRNC [Co-Chair]
Asst. Prof. Dr. Mehmet Necati CIZRELIOGULLARI, Ph.D. TRNC [Co-Chair]
Hasan KARACAN, Ph.D., TURKEY [Co-Chair]
Kalbike Omirbaikyzy ESENOVA, Ph. D, KAZAKHSTAN
Eva EPPLER, Ph. D., UK
Maija BURIMA, Ph. D., LATVIA
Ali KORKUT, Ph. D., TURKEY
Mehmet DEMIREZEN, Ph.D., TURKEY
Şükrü CANKAYA, Ph.D., TRNC
Giedrė KVIESKIENE, Ph.D., LITHUANIA
Rustam KHALMURADOV, Ph.D., UZBEKISTAN
Nadejda AÇAN, Ph. D., RUSSIA
Altynshah KURMANALI, Ph. D., KAZAKHSTAN
Tahira KALSOOM, Ph.D., PAKISTAN
Fakhra AZIZ, Ph.D., PAKISTAN
504
Akademisyenlerin Etik Dışı
Davranışlara Bakışı ve Karşılaşılan
Sorunlar
Gizem Sebahat ÇOBAN
1
Şükrü CANKAYA
2
Öz
İnsanların olduğu her yerde etik kurallar geçmişten günümüze değer kazanmaktadır. İnsanların
yaşamları, meslek hayatları, toplumdaki davranış biçimleri ve rolleri etik kurallar çerçevesinde ele
alınmaktadır. Örgütlerde aynı hedef ve amaçlarla çalışan kişiler arasında yazılı olmayan bazı kurallar
mevcuttur. Doğruluk, dürüstlük, objektiflik, adaletli davranış biçimleri hayatın her alanında olduğu gibi
akademide de değer kazanmaktadır. Akademik etik kavramı son yıllarda önem kazanan ve
akademisyenlerin üzerinde durduğu konulardan biridir. Akademisyenler için etik ilkeler genellikle örgüt
içerisinde yayınlar dahilinde ele alınmaktadır. Bu kapsamda ‘Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği
Yönergesi’ de akademisyenlerin davranış biçimlerine bir çerçeve oluşturmaktadır. Yapılan bu çalışma
akademisyenlerin etik dışı davranışlara dair görüşlerini almak ve akademik yaşantılarında karşılaştıkları
problemleri ele almak amacıyla, 2016-2017 akademik yılında görev yapan 27 akademisyen ile nitel
araştırma yöntemleri kullanılarak yapılmıştır. Çalışma kapsamında elde edilen bulgular doğrultusunda
2 tema 2 alt tema elde edilerek veriler kodlar ve anekdotlar çerçevesinde analiz edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Etik, Tutum, Akademisyen, Etik Dışı Davranış
Abstract
Wherever there are people, ethical rules gain value from the past to the present. The lives, professional
lives, behaviors and roles of people in society are handled within the framework of ethical rules. There
are some unwritten rules among people working with the same goals and objectives in organizations.
Truthfulness, honesty, objectivity, and just behaviors gain value in academia as well as in all areas of
life. The concept of academic ethics is one of the issues that has gained importance in recent years and
emphasized by academicians. Ethical principles for academics are often dealt with in publications within
the organization. In this context, "Scientific Research and Publication Ethics Directive" constitutes a
1
Öğr. Gör., Kıbrıs İlim Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Fakültesi, KKTC. E-mail: gizemcoban@csu.edu.tr
2
Dr., Genel Sekreter, Kıbrıs İlim Üniversitesi, KKTC. E-mail: sukrucankaya@csu.edu.tr
505
framework for academicians' behavior patterns. This study was conducted with 27 academicians
working in the 2016-2017 academic year, using qualitative research methods, in order to get the views
of academics on unethical behavior and to address the problems they encounter in their academic lives.
In line with the findings obtained within the scope of the study, 2 themes and 2 sub-themes were obtained
and the data were analyzed within the framework of codes and anecdotes.
Keywords: Ethics, Attitude, Academician, Unethical Behavior
1.GİRİŞ
Bireylerin bir topluluk oluşturmasında kültürel değerler önem kazanırken etik ilkeler de her örgüt
içerisinde gelişen ve değişen sistemlerde öne çıkan bir kavram olmuştur. Özellikle eğitim verme
amacıyla bir araya gelen örgütlerde etik kavramı kişilerin gelişim durumlarını da etkilediği için
ayrıcalıklı bir konudur. ‘Etik Sorunsalı’ eğitimde okul öncesinden yükseköğretime kadar uzanan her
kademede ayrı ayrı inceleme konusudur ve farklı açılardan ele alınabilmektedir. Öğretmenlerin,
yöneticilerin, akademisyenlerin, bilim insanlarının yaptıkları işlerin ve aldıkları kararların her
aşamasında etik ilkelere bağlı kalarak hareket etmeleri gerektiği bir gerçektir. Değişen çağ ve örgütlerin
misyonları doğrultusunda etik kavramının yeniden yorumlanmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Etik terimi
Yunanca kökenli ‘kişilik, karakter’ anlamına gelen ‘ethos’ kelimesinden türeyerek günümüze ulaşmıştır.
Etik evrensel değerleri konu edindiği için insanın bütün pratiklerini içerebilen yargılar ve doğrularla
ilgilenir. İyi, kötü, doğru, yanlış, adalet, suç, değer, erdem, vicdan, gibi kavramları temel alan etik farklı
alt dallara ayrılmaktadır (Himanen, 2010). Bu bağlamda araştırmanın asıl konusunu oluşturan akademik
etik de kuramsal ya da mesleki etiğin bir parçası olarak düşünülebilir. Akademik etik daha çok, öğrenci
ve akademisyenlerin ortak kurumsal yaşamda nasıl davranmaları gerektiği ile ilgilenmektedir (Davis,
1992, Akt. Aydın, 2016).
2. KAVRAMSAL ÇERÇEVE
2.1.Akademik Etik Kavramının Önemi
İnsanların ve toplumların davranışlarının belirleyicisi olan değerler ve kültür beraberinde etik kavramını
da getirmektedir. Sahip olunan değerler sistemi kişinin davranışlarının doğru ve yanlış olduğunu
belirlemesi nedeniyle bireylerin günlük yaşamında ve karar verme mekanizmalarında önemli bir yere
sahiptir. Günümüz gelişmiş ve gelişmekte olan toplumlarında bireylerin üniversiteye gitme
oranlarındaki artış da göz önünde bulundurulduğunda üniversiteler etik değerleri de en iyi biçimde
temsil etmektedir. Üniversitelerin çalışma alanlarında ve iş birliklerinde etik davranışlar ve alınan
kararlarda etik ilkelerin göz önünde bulundurulması gerçek bir rolü olması gerektiğine kanıttır (Curtin
University, 2001, Akt. Aydın, 2016).
Akademik etik değerler göz önüne alındığında her bir kavramın ayrı ayrı açıklanmasına ihtiyaç
duyulmaktadır. Etik kavramı ve değerlerin birbiri ile örtüştüğü düşünülürse, değer, bireyin çalışma ya
da yaşayış tarzında kendi için önemli olarak gördüğü her türlü düşünce ve etkinlik olarak görülebilir
(Sevim, 2014). Her iş kolunda kişinin davranışlarını ve tutumlarını belirleyen ve etkileyen etik değerler
olduğu gibi akademide de davranışları biçimlendiren ve kontrol eden etik ilkeler bulunmaktadır. Gelişen
506
teknoloji ile birlikte artan bilimsel çalışmalarda, yayınlarda, derslerde ve çeşitli ürünlerde etik ilkeler
bağlamında sorunlar ortaya çıktığı görünmektedir (Uçak ve Birinci, 2008). Topluma ve üniversite
öğrencilerine rol- model olması beklenen akademisyenlerin etik ilkeleri göz ardı etmesi düşündürücü
bir sorun olmuştur. Akademik etik değerler, sadece kişilerin bilimsel çalışmalarında değil, öğrencilere
karşı, diğer akademisyenlere karşı olan tutum ve davranışların tamamını kapsamaktadır.
Akademik etik davranışlarının çeşitli boyutları söz konusudur. Bu akademik ilkelerden en önemlisi
dürüstlüktür, bu ilke doğrultusunda yapılan çalışmaların kimler tarafından yapıldığı, verilen katkıların
boyutlarının sunulması önem taşımaktadır. Nesnellik, doğruluk, dikkat, açıklık, gizlilik, meslektaşlara
saygı, öğrencilere saygı, entelektüel sermayeye saygı, bilimsel yeterlik, özgürlük, yasallık, güvenlik,
hayvanlara özen, insan deneklerin korunması, çıkar çatışmasından kaçınma, özerklik, kamusallık ve
piyasa ile ilişkiler özellikle akademik etik de önemli boyutlardandır (Aydın, 2016). Akademisyenlerin
özellikle araştırma ve öğretme aşamalarının aynı anda yapıldığı üniversitelerde ve ülkelerde etik
davranışlarının öğrenci boyutuna odaklanmaları gerektiği, yeni bir nesil yetiştirdikleri için onlara örnek
olmaları gerektiği de bir gerçektir.
2.2. Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi
Bilimsel araştırmalar ve yayınlar çalışılan gruptaki akademisyenler arasında karşılıklı güvene dayalıdır.
Bilim dünyasında karşılıklı güven ve saygı geçmiş yaşantılardan yola çıkılarak elde edilebilir ama
araştırma gruplarında tamamen güven ortamının oluşması konusunda zorluklarla karşılaşılabilir.
Bilimsel araştırmaya katılan kişilerin bu konularda tamamen bilinçli olması ve araştırmanın başından
sonuna kadar her aşamasına hakim olması gerekmektedir (İnci, 2015).
Bilimsel araştırmalarda ve akademide etik kavramı birbirinden ayrı düşünülemez bir bütün şeklindedir.
Bilimsel çalışmaların doğru ve dürüst temellere dayandırılması araştırmacıların verileri toplama
yönteminden, değerlendirme aşamalarına kadar her süreçte önem taşımaktadır. Araştırma yapan
kişilerin yayının her sürecinde titizlikle davranması ve bütün aşamaları yayına aktarması gerektiği
düşünülmektedir. Bu süreçte akademik yayınların usulüne uygun olmasını sağlamak ve belirli
standartlara oturtmak için ‘Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’ oluşturulmuştur. Yönergenin
ilk maddesi amacı belirlemektedir;
‘Madde 1 - (1) Bu Yönerge, bilimsel araştırma, çalışma, yayın ve etkinliklerde uyulması gereken
etik kurallarını ve yükseköğretim kurumlarının kendi bünyelerinde oluşturacakları bilimsel
araştırma ve yayın etiği kurullarının görev, yetki ve sorumlulukları ile çalışma usul ve esaslarını
belirlemek amacıyla hazırlanmıştır.’
Yönerge kapsamında bilimsel araştırma ve yayın etiğine aykırı eylemler maddeler halinde sıralanmıştır.
Bu çerçeve dikkate alındığında akademideki çalışmalar ile ilgili etik dışı davranışları her akademisyenin
bilmesi ve öğrenmesi için de kılavuz niteliği taşımaktadır.
Bu bağlamda araştırmanın temel amacı akademisyenlerin, akademik etik kavramını yaşanmış örneklerle
değerlendirmeleridir. Çalışma yükseköğretim kurumlarında görev yapan akademisyenlere ve
akademisyen adaylarına yaşanmış örneklerle etik ile ilgili deneyimleri ve görüşleri aktarmaktadır. Bu
çalışmanın amaçları doğrultusunda cevabı aranan sorular şu şekildedir,
1. Akademisyenlerin etik dışı davranışlar konusunda görüşleri ve algıları ne yöndedir?
507
2. Akademisyenlerin etik dışı davranışlarıyla ilgili bir örnekte etik dışı tutum nasıl
oluşmuştur?
3.YÖNTEM
3.1.Araştırmanın Deseni
Çalışmada nitel araştırma desenlerinden içe geçmiş tekli durum deseni kullanılmıştır. Araştırmada
kullanılan görüşme formu oluştururken alan yazında yer alan liderlik ile ilgili çalışmalar, anket ve
ölçekler taranmış, görüşme soruları bu çalışmalara göre oluşturulmuştur. Durum çalışması her aşaması
dikkatli bir biçimde desenlenmesi gereken, sağlam gerekçelere dayandırılması ve teknik araştırma
bilgisi gerektiren bir araştırma yöntemidir (Yıldırım ve Şimşek, 2016).
3.2.Çalışma Grubu
Çalışma verileri 2016-2017 akademik yılda toplanmıştır. 27 akademisyenin katılımıyla yapılan
çalışmanın verilerin toplanması yüz yüze görüşmeler ile yürütülmüştür. Katılımcılar çeşitli sürelerde,
farklı kıdemlerde ve anabilim dallarında çalışmalarını sürdüren akademisyenlerde oluşmaktadır. Tüm
görüşmeler ses kaydı alınarak toplanmıştır ve katılımcıların onayı alınmıştır, gizlilik esaslarına
uyulmuştur.
3.3. Verilerin Toplanması ve Analizi
Veriler görüşme tekniği kullanılarak elde edilmiştir. Kayıtlar düz yazıya aktarılarak, analizleri
yapılmıştır. Toplanan ve dökümü yapılan bu veriler araştırmacı tarafından belirlenen temalar
kapsamında kodlara ayrılmış ve tematik analize tabi tutulmuştur. Çalışmanın bulguları çalışma soruları
göz önünde bulundurularak 2 tema 2 alt tema çerçevesinde ele alınmıştır. Elde edilen tema ve alt temalar
kapsamında kodlar ve anekdotlar yorumlanarak bulgulara eklenmiştir. Araştırmada Lincoln ve Guba
(1985: Akt: Yıldırım & Şimşek, 2016)’nın geçerlik ve güvenirliği sağlamak için geliştirdiği stratejiler
kullanılmıştır. Teyit edilebilirlik ve aktarılabilirlik ilkeleri göz önünde bulundurulmuştur.
4. BULGULAR
Araştırmayı oluşturan ses kayıt verileri metin haline getirildikten sonra yapılan içerik analizinde
çalışmanın problem soruları göz önünde bulundurularak temalar oluşturulmuştur. Elde edilen tabloda
problem, tema ve kodlar eklenmiştir. Tablodan yola çıkılarak bulgular yorumlanmıştır.
508
Tablo 1. Problemler, Temalar ve Kodlar
PROBLEMLER
TEMALAR
Problem 1: Akademisyenlerin etik
dışı davranışlar konusunda
görüşleri ve algıları ne yöndedir?
Tema 1: Akademisyenlerin Etik
Dışı Davranış Algıları
1.1. Etik Dışı Davranışa Bakış
1.2. Etik İhlallerin Nedenleri
Problem 2: Akademisyenlerin etik
dışı davranışlarıyla ilgili bir
örnekte etik dışı tutum nasıl
oluşmuştur?
Tema 2: Akademide Etik
Olmayan Davranış Durumları
509
4.1. Tema 1: Akademisyenlerin Etik Dışı Davranış Algıları
Akademisyenlerin etik dışı davranışlara bakışı ve karşılaşılan sorunları ele alan bu çalışma kapsamında
ilk alt problemimiz, akademisyenlerin, akademideki etik dışı davranışlara bakış açılarını öğrenmek ve
hangi davranışların etik dışı olabileceği konusundaki görüşlerini öğrenmek adına ‘Akademisyenlerin
etik dışı davranışlar konusunda görüşleri ve algıları ne yöndedir?’ olarak belirlenmiştir. Bu problem
kapsamında ‘Akademisyenlerin Etik Dışı Davranış Algıları’ teması ve iki alt tema ortaya çıkmıştır. Etik
Dışı Davranışlara Bakış’ ve ‘Etik İhlallerin Nedenleri’ toplanan kodlar ve anekdotlar kapsamında ihtiyaç
duyulan ve açığa çıkan alt temalardır.
4.1.1. Alt Tema 1: Etik Dışı Davranışlara Bakış
Araştırma kapsamında yapılan analizlerde akademisyenlerin etik dışı davranışlar konusunda en fazla
üzerinde durdukları konunun yayınlarla ilgili olduğu göze çarpmaktadır. ‘Adaletsizlik, ayrımcılık,
emeğe saygısızlık, intihal, fikirleri aşırma, verilerin aşırılması…’ gibi kodlar akademisyenlerin etik dışı
davranışlarına bakış açıları ile ilgili fikir vermektedir. Elde edilen kodlar kapsamında kişilerin ‘etik dışı’
konularda en fazla üzerinde durdukları konunun ‘yayın etiği’ olduğu göze çarpmaktadır.
Onur ile yapılan görüşmede elde edilen anekdot dahilinde akademide etik konusunun bir davranış biçimi
olduğu, etik dışı yapılan herhangi bir davranışın, kişilerin kolaya kaçarak ve bilerek yaptıkları
vurgulanmaktadır. Etik davranışların oluşmasında bireylerin gelişim sürecinin önemi göz önünde
bulundurulduğunda, etik ilkelerin bir davranış biçimi olarak yerleştiği söylenebilir.
‘Etik dışı davranış denildiğinde aklıma genel kabullere ve doğru olduğuna inanılan
davranışlara aykırı davranma aklıma geliyor. Genelde bu davranışın bilinerek yapıldığını
düşünüyorum. Çünkü etik olan davranışı sergilemek daha zor olduğu için insanlar kolaya kaçıp
etik olmayan davranış sergileyebiliyorlar.’ (Onur ile görüşme, 2017)
Leyla ve Veli ile yapılan görüşmeye dair anekdotlar katılımcıların genel görüşlerinde ‘etik dışı’
denilince öncelikli olarak ‘intihal’ konusunun ortaya çıktığı ve vurgulandığını göstermektedir. İntihal
oldukça geniş kapsamlı bir konudur ve bu noktada ‘yayın etiği’de denilen YÖK tarafından yayınlanmış
‘Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’ önem kazanmaktadır. Bu yönerge kapsamında belirli bir
çerçeveye alınan akademik yayınların, belirli örneklerde kapsam dışına çıkılarak kurallara uyulmadığı
da görülmektedir.
‘İntihal başta olmak üzere verileri saptırma, bir makalenin birden fazla dergide yayınlanması,
yayınlarda destek veren kurum veya kuruluş desteğini belirtmemek ve dergi editörleriyle
kurulan arkadaşlık ilişkileri ile hakem süreci olmadan makale yayınlatmak, meslektaşlarının
çalışmaları hakkındaki profesyonel görüşlerini veya yargılarını sunarken adil ve nesnel
olmamak; sınırlı sayıda akademisyenin tercih ettiği etik dışı davranışların başında gelmektedir.’
(Leyla ile görüşme, 2017)
‘Akademik camiada bilinen en sık etik dışı davranış intihaldir. Bilerek ve bilmeyerek yapılan
intihaller karşı tarafın emeklerini göz ardı ederek haksız kazanç elde etmektedir.’ (Veli ile
görüşme, 2017)
Hasan ile yapılan görüşmede intihal dışında dikkat çekilen bir başka konuda dilimleme durumudur.
Dilimleme akademisyenlerin aynı anda verilerini topladıkları durum hakkında aynı verilerle birden fazla
yayın hazırlama durumları olarak belirtilebilir.
510
‘İntihal haricinde yine yayınlarla ilgili olarak “dilimleme”, yayınlara katkısı olmayan yazarlar
ekleme, veri kurgulama gibi özetleyebileceğim davranışlar da etik dışı davranışlar olarak
değerlendirilebilir.’ (Hasan ile görüşme, 2017)
Ece ile yapılan görüşmede katılımcının etik dışı davranışlara farklı bir bakış açısıyla alanda çalışan
kişilere yeterince tarama yapılmaması sonucunda atıfta bulunulmadığını belirtmiştir. Bu durum
akademisyenler için tartışmaya açık bir konu olabilir. Yeterince alan yazın taraması yapılsa bile yazar
tarafından her çalışmaya atıf yapılması durumu için farklı görüş ve öneriler mevcuttur.
‘Bilerek veya istemeyerek yaptığı çalışmalarda alanyazını yeterince taramayarak o alanda
çalışan kişilerin çalışmalarına atıfta bulunmamak da bir etik dışı davranıştır.’ (Ece ile görüşme,
2017)
Etik dışı davranışlar sadece yapılan yayınlar için değil ‘öğrenciye karşı, meslektaşlara karşı’ gibi birçok
alanda sınıflandırılabilir. Öğrencilere karşı yapılan etik dışı davranışların en fazla örneği akademisyen
tarafından öğrencilere ait olan ödev, proje gibi ders hazırlıklarının ‘öğrencinin adı olmaksızın’ yayın
haline dönüştürülmesi durumudur. Bunun dışında Lale ile yapılan görüşmede dikkat çekilen konulardan
birisi de çalışanlara karşı yapılan mobbing gibi hem akademide hem de iş disiplininde yeri olmayan bir
uygulamadır.
‘Öğrenciler arasında ayrımcılık yapmak, yapılan araştırma, yayın, projelerde sübjektif
davranmak, sorumluluğu altındaki çalışanlara mobing uygulamak, gibi davranışları da etik dışı
olarak değerlendiriyorum.’ (Lale ile görüşme, 2017)
Genel anlamda bakıldığında Mehmet ile yapılan görüşmede çıkan anekdot konuyu özetlemektedir. Elde
edilen verileri ve yapılan yayınları gerçekte yapmamak, yapmış gibi göstermek veya başka birisinin
çalışmalarını dönüştürmek etik dışı davranışları özetlemektedir.
‘Sanırım etik dışı davranışları, büyük ölçüde “…mış gibi yapmak” ifadesi altında
toplayabilirim; yazdığı makaleyi, metni, kitabı kendi yazmış gibi göstermek, olmayan veriyi var
gibi göstermek, derse girmiş gibi göstermek, proje düşüncesi kendisinden çıkmış gibi
göstermek… saymakla bitmiyor.’ (Mehmet ile görüşme, 2017).
4.1.2. Alt Tema 2: Etik İhlallerin Nedenleri
Etik dışı davranışların çeşitli sebepleri olabilir. Bu sebepler dışarıdan gelen uyarıcılar veya içsel bazı
nedenler olarak birbirinden ayrılabilir. Akademide kıdem durumu etik ihlallerin doğmasının en önemli
nedenlerinden biri olarak gösterilebilir. Haksız yazarlık, asların yaptığı çalışmaları üslere hediye etme
durumu, yüksek kıdemli kişilerin çalışmalara katkı sağlamaması gibi nedenler etik dışı davranışların
nedenleri olarak gösterilebilir. Veli ile yapılan görüşmede ortaya çıkan anekdotlar da bu yönde bulgu
vermektedir.
‘Akademide sık görülen bir davranış olan haksız/armağan yazarlıkta genellikle profesör ve
doçentlere yaranmak- veya onların istemeleriyle hayır denilemediği için lisans, doktorant,
araştırma görevlisi ve yardımcı doçentlerin bir araştırma gerçekleştirerek hazırlamaları ve bu
çalışmaya profesör veya doçentlerin çok az veya hiçbir katkı yapmadan adını yazdırmaları bu
etik dışı soruna bir örnektir.’ (Veli ile görüşme, 2017)
511
2016 yılı itibariyle akademisyenlerin akademik alanda çalışmalar yapmasını sağlamak amacıyla
hazırlanan akademik teşvik primleri sebebiyle akademisyenlerin bir süre sonra niteliksiz çalışmalarda
bulunduğu gözlenmiştir. Bu kapsamda hazırlanan ve hazırlanmaya zorlanan çalışmalar etik dışı
durumların nedenlerindendir.
‘Son zamanlarda akademik teşvikten yararlanmak için yapılan her türlü özensiz çalışma da bu
kapsamda ele alınabilir.’ (Ece ile görüşme, 2017)
Akademide yapılan etik dışı davranışların en belirgin durumlarından biri de kişilerin kadro almak
amacıyla ‘tanıdıklara’ ve ‘liyakatsiz atamalara’ başvurması durumudur. Bu durumlar için her yıl birçok
gazete haberi de çıkmaktadır. Onur ile yapılan görüşmede en büyük etik dışı davranışlardan biri olan
liyakatsiz atama örneklerine değinilmiştir.
‘Akademide insanlar kadro ya da ders almak için etik olmayan davranışlar sergileyebiliyorlar.
Tanıdıklar aracılığıyla bir yere gelmeye örnek verebiliriz.’ (Onur ile görüşme, 2017)
Genel anlamda etik dışı davranışların sergilenmesinde kıdem, para, hırs gibi birçok neden kendini
göstermektedir. Bu sebeplerle akademide etik dışı davranışların belirli nedenlerle ele alınması gerektiği
gözlenmektedir.
4.2. Tema 2: Akademide Etik Olmayan Davranış Durumları
Akademide karşılaşılan etik olmayan davranış durumları için katılımcıların yaşadığı veya çevrelerinde
şahit oldukları örnek olaylardan yola çıkılmıştır. Örnek olaylar kapsamında elde edilen bulgularda
akademisyenlerin birbirinden farklı alanlarda çalıştıkları da göz önünde bulundurulursa her alanda
birbirinden farklı etik dışı davranışların söz konusu olduğu görülmektedir. Veli ile yapılan görüşmede
verilen örnek olayda kendi çabaları ve emeği ile yaptıkları çalışmada hocasının katkısı olmamasına
rağmen kendisini öncelikli yazar olarak gösterdiğinden söz etmektedir.
‘Haksız yazarlığa örnek olarak, yapılan bir çalışmada hocamızla bir çalışma gerçekleştirdik
ancak süreçte tamamen kendi çabalarım bulunmasına rağmen çalışmayı sadece bir kez okuma
ile -düzeltme vermeksizin- çalışmada önce onun ismini yazmak zorunda kaldım.’ (Veli ile
görüşme, 2017).
Hasan ile yapılan görüşmede kendisinin hakem olarak görev yaptığı dergiye gelen birden fazla yayında
dilimleme şeklinde etik dışı bir davranış olduğunu tespit ederek, durumu editöre bildirdiğini, bu sebeple
de yayınları reddettiğini aktarmaktadır.
‘Şahit olduğum etik dışı davranış “dilimleme” olarak adlandırılan bir araştırmayı tek bir
makale olarak yayınlamak yerine birkaç makale halinde yayınlamak. Bir dergiye gönderilen iki
ayrı makalede konu olarak aynı olmasına rağmen 6 meteoroloji istasyonun veriler üçer üçer
bölünerek 2 makale haline getirilmişti. Değerlendirme yöntemleri hatta cümleler bile aynıydı.
Bu durumu derginin editörüne bildirdim ve Makaleler reddedildi. Makaleler henüz
yayınlanmadığı için bir sorun oluşmadı.’ (Hasan ile görüşme, 2017)
Doçentlik sınavları 2018 yılında kaldırılmıştır, fakat Pelin ile yapılan görüşme kapsamında doçentlik
sözlü sınavında jürinin sınava giren kişinin toplumsal, sosyal ve diğer özel durumlarını da illegal
değerlendirmeye aldıklarından söz edilmiştir.
512
‘Doçentlik sınavlarındaki jürinin kişi hakkında kişinin özgeçmiş ve gerçekleştirdiği nitelikli
yayınlardan ziyade kişinin siyasi görüş, etnik köken, çalıştığı danışmanlarla aralarındaki
ilişkiye dayalı karar almaları etik dışı akademisyen davranışı olarak nitelendirilebilir.’ (Pelin
ile görüşme, 2017)
Etik dışı davranış örneklerinin en çarpıcısı Mehmet’in yaşadığı durum olarak gösterilebilir. Mehmet
yapılan görüşme kapsamında yazarlarından biri olduğu kitabın üniversite yönetimi tarafından tekrar
basılarak, kitabın yazar listesinin değiştirilmesinden söz etmektedir. Anlatılan olayın hukuki boyutları
olması sebebiyle kişiler ve kurumlar gizli tutulmuştur.
‘Açıköğretim Fakültesi’ndeki derslerden bir tanesi için yazdığımız “XXX” isimli bir kitabımız
var. Bu kitaptaki ünitelerden birisini yazmıştım. 2013 yılından sonra yeni basımının
yapılmadığını biliyordum ama 2017 yılında aynı isimli bir kitap olduğunun farkına vardım.
Kitap aynı isimli ama kitabın editör ve yazarlar listesine bakıldığında bambaşka isimler
görünüyor. Bu kitabı önce üniversitenin resmi internet sitesinden indirdiğim elektronik haliyle
gördüm. Bizim yazdığımız kitapla karşılaştırdığımızda hemen hemen hiçbir değişiklik
yapılmadan sadece yazar ve editörün isminin değişmesiyle yeni bir kitap gibi basılmış olduğunu
fark ettim. Kitap iç kapağına bakıldığında, “X Üniversitesi Y tesislerinde” Mart 2016’da birinci
baskı olarak, yeni bir ISBN numarasıyla basılmış görünüyor.’ (Mehmet ile görüşme, 2017)
Genel hatlarıyla bakıldığında etik dışı davranışların yaşanmış örnekleri günlük hayatımızın bir parçası
olurken öte yandan kişilerin ve kurumların gün geçtikçe bu durumları içselleştirdiği de gözlenmektedir.
5.SONUÇ
Bilimsel yayın sürecinde yazar, editör, dergi, hakem kurulları ve yayınevleri gibi birbirinden ay
düşünülemez paydaşlar söz konusudur (Markovac, Kleinman & Englesbe, 2017). Her bir paydaşın
birbirinden ayrı görev ve sorumlulukları olduğu gibi yayın etiği ile ilgili uymaları gereken farklı kuralları
vardır. Bilimsel yayınların bilimselliğini güvenceye alan en önemli etken, dergi editörlerinin
yönetiminde olan hakem değerlendirme süreçleridir. Değerlendirme aşamasında dahi Tema 2 de Hasan
ile yapılan görüşmedeki gibi ortaya çıkan etik dışı davranışları fark etmek ve bu durumların önüne
geçmek mümkündür. Elde edilen bulgular göstermektedir ki akademisyenlerin etik dışı davranışlar
konusundaki bakış açıları intihal, emeğe saygısızlık, ayrımcılık, motivasyonun kırılması, kurgulanmış
veriler, verilerin saptırılması, yayın kriterlerinin sağlanmaması, torpil gibi konular üzerinde
yoğunlaşmaktadır. Tema 1 kapsamında akademisyenlerin etik dışı davranış algıları incelenirken, etik
ihlallerin nedenleri de incelenmiştir. Bu alt temada toplanan datalar sonucunda elde edilen bulgular
kişilerin kıdem atlama çabalarını, teşvik kriterlerinin sağlanması çabalarını, yönetimden gelen yayın
baskısını, özverisiz çalışmayı ortaya çıkarmaktadır.
Akademisyenlerin etik dışı davranışlar konusundaki birinci düşünceleri yayın ve çalışmalar
konusundaki etik dışılık olurken, öte yandan öğrencilere, çalışanlara ve meslektaşlara karşı olan etik dışı
konular da gündeme gelmiştir. Tema 2 ‘ye ait bulgular incelendiğinde akademide etik olmayan davranış
durumlarında akademisyenlerin yaşadıkları ve karşılaştıkları etik dışı davranış örneklerine dair
anekdotlara rastlanmıştır. Bu tema kapsamında elde edilen kodlar akademisyenlerin görüşleri ile ilgili
çarpıcı ipuçları vermektedir. Bu kapsamda en yoğun kullanılan kodlar ‘ayrımcılık, iletişim problemleri,
hırsızlık, haber vermemek, referans torpili, yaptırımsızlık’ olarak görülmektedir. Akademisyenlerin etik
513
ilkeler dahilinde çalışmalarının en önemli nedeni gelecek nesillere örnek olacak davranışlarda
bulunmalarının gerekliliğidir. Akademinin herhangi bir biriminde görevli kişilerin yayınlarında,
çalışmalarında, insan ilişkilerinde etik ilkelerden çıkmamaları toplumda saygı duyulan kişiler olmalarını
da beraberinde getirecektir.
KAYNAKÇA
Araştırma, Y. K. B. (2016). Yayın Etiği Yönergesi. Erişim Adresi: http://www. yok. gov.
tr/web/guest/icerik/-/journal_content/56_INSTANCE_rEHF8BIsfYRx/10279/18187 Erişim
tarihi, 20.09.2020.
Aydın, İ. (2016). Akademik etik, Ankara: Pegem Akademi.
Aydın, İ. (2016). Eğitim ve öğretimde etik, Ankara: Pegem Akademi.
Himanen, P. (2010). The hacker ethic. Random House.
İnci, O. (2015). Bilimsel yayın etiği. Türk Kütüphaneciliği, 29(2), 282-295.
Markovac, J., Kleinman, M., & Englesbe, M. (Eds.). (2017). Medical and Scientific Publishing: Author,
Editor, and Reviewer Perspectives. Academic Press.
Sevim, O. (2014). Akademik etik değerler ölçeğinin geliştirilmesi: güvenirlik ve geçerlilik
çalışması. Electronic Turkish Studies, 9(6).
Uçak, N. Ö., Birinci, H. G. (2008). Bilimsel etik ve intihal. Türk kütüphaneciliği, 22(2), 187-204.
Yıldırım, A., Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri, Ankara: Seçkin
Yayıncılık.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Book
Very few doctors and scientists receive any sort of systematic training in publishing, editing, and reviewing scholarly articles, despite the central importance of that work for scientific research and for their careers. Medical and Scientific Publishing will help fill the gap and help readers to: Understand processes of scientific and medical publishing Understand the role of an academic in medical publishing Become a better scientific communicator Develop skills to effectively serve as the editor of a medical journal Medical and Scientific Publishing is based on a successful course at the University of Michigan Medical School for third and fourth year medical students. The course teaches students not just how to write scientific and medical articles, but addresses key issues surrounding copyright, ethics, open access and much more. Students will build a strong foundation on how to do peer review and how to be authors and editors which are important skills in building a professional career. Covers a full range of essential information - explanation of publishing licenses, copyright and permissions, how to do peer review, how to write effectively, how journal publishing works, and much more Emphasizes rigor, quality, and scientific integrity in writing, editing, and publishing Focuses on authorship and editorial skills by experienced authors and publishers. © 2018 The Regents of the University of Michigan. Published by Elsevier Inc. All rights reserved.
  • Y K B Araştırma
Araştırma, Y. K. B. (2016). Yayın Etiği Yönergesi. Erişim Adresi: http://www. yok. gov. tr/web/guest/icerik/-/journal_content/56_INSTANCE_rEHF8BIsfYRx/10279/18187 Erişim tarihi, 20.09.2020.
Bilimsel yayın etiği
  • O İnci
İnci, O. (2015). Bilimsel yayın etiği. Türk Kütüphaneciliği, 29(2), 282-295.
Bilimsel etik ve intihal
  • N Ö Uçak
  • H G Birinci
Uçak, N. Ö., Birinci, H. G. (2008). Bilimsel etik ve intihal. Türk kütüphaneciliği, 22(2), 187-204.