ArticlePDF Available

Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy? Polski katolicyzm wobec epidemii koronawirusa /Tightening or Breaking an Immanent Frame? Polish Catholicism and the Coronavirus Epidemic

Authors:

Abstract and Figures

In this article I analyse the changing internal dynamics of Catholicism in the pandemic context. In the first part, I present the dynamics of institutional actions triggered by the feeling of being threatened by Covid-19. Then I characterise the dynamism of Polish Catholicism, highlighting (1) its features such as: massiveness, political agency, interpenetration of the parish and the local community in the countryside, the role of small pastoral groups; (2) the directions of change such as: the erosion of community rituals, institutional saturation, breaking the continuity of religious socialisation, the decline in institutional trust, and (3) factors of religious socialisation such as family and media. The analysis of the available empirical data leads me to the conclusion that the epidemic imposed a specific form on Polish Catholicism, which limited the scope of interactions and collective practices and strengthens the process of weakening religious collective practices and ties with the parish, which has been observed for at least two decades. At the same time, the epidemic strengthens the process of differentiation and the Sadoon link between family ties and religiosity, which is central to Polish Catholicism.
Content may be subject to copyright.
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020 161
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
ISSN 0137-1673
doi: 10.7366/wir032020/08
Wojciech Sadłoń
Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy?
Polski katolicyzm wobec epidemii koronawirusa
Streszczenie: W artykule tym analizuję zmianę wewnętrznej dynamiki katolicyzmu w okre-
sie pandemii. W pierwszej części prezentuję dynamikę instytucjonalnych działań wywoła-
nych poczuciem zagrożenia przez COVID-19. Następnie charakteryzuję dynamizm pol-
skiego katolicyzmu, uwypuklając jego 1)takie cechy jak: masowość, przenikanie się parafii
oraz społeczności lokalnej na wsi, rolę małych grup duszpasterskich; 2)kierunki przemian,
takie jak: erozja wspólnotowych rytuałów, instytucjonalnego wysycenia, zerwania ciągłości
socjalizacji religijnej, spadku zaufania do katolicyzmu; 3)czynniki socjalizacji religijnej,
takie jak rodzina oraz media. Analiza dostępnych danych empirycznych prowadzi mnie
do wniosku, że epidemia nałożyła na polski katolicyzm swoistą formę, która ograniczyła
zasięg interakcji i praktyk zbiorowych oraz wzmacnia obserwowany przynajmniej od dwóch
dekad proces słabnięcia religijnych praktyk zbiorowych oraz więzi z parafią. Jednocześnie
epidemia wzmacnia proces dyferencjacji oraz kluczowe dla polskiego katolicyzmu powią-
zanie więzi rodzinnych i religijności.
Słowa kluczowe: katolicyzm, COVID-19, religijność.
1. Wprowadzenie
Wybuch epidemii koronawirusa był wstrząsem, który uruchomił nowe procesy
w społeczeństwie polskim. Wpływ epidemii dotyczy bez wątpienia również religii.
Jej oddziaływanie na religijność zależy nie tylko od samych ograniczeń i restrykcji
związanych z epidemią, ale również od dynamiki samej religijności, a ta w polskim
społeczeństwie jest bardzo specyficznie ukształtowana przez historyczne procesy.
W publikowanej wstępnie od kilku miesięcy literaturze z zakresu socjologii religii
zagadnienie epidemii koronawirusa rozpatrywane jest głównie pod kątem wpływu
religijności na zachowania związane z epidemią, czyli przede wszystkim na prze-
strzeganie restrykcji oraz tzw.reżimu sanitarnego. Wynika z nich, że w Stanach
Dr Wojciech Sadłoń, Wydział Nauk Humanistycznych, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego,
Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego SAC im. Witolda Zdaniewicza,w.sadlon@iskk.pl, ORCID:
0000-0002-2412-6607.
_________________________________________________________________
Wojciech Sadłoń
162 Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
Zjednoczonych w regionach bardziej religijnych przestrzeganie restrykcji było
mniejsze (Hill i in. 2020). Wyjaśnieniem takiej statystycznej zależności jest wpływ
tzw.religijnej ideologii, która prowadzić ma do zwątpienia w naukę oraz dystanso-
wania się od opartych na faktach naukowych strategii (evidence-based policy) (Baker
i in. 2020). Jednak, jak wykazali Samuel L.Perry, Andrew L.Whithead i Joshua
B.Grubbs (2020), to raczej nie sama religijność, lecz „nacjonalizm” rozumiany
jako przekonanie o specjalnej fuzji między życiem społecznym a tożsamością
chrześcijańską stanowi wyjaśnienie lekceważenia restrykcji sanitarnych. Natomiast
religijność rozumiana jako praktyki religijne, ważność religii oraz częstość modlitwy
wiązała się z częstszym i pełniejszym przestrzeganiem obostrzeń. Inne badania
(Mc Daniel i in. 2011) wskazują, że wiara definiowana jako relacja z Bogiem rozu-
mianym jako „siła wyższa” wzbudza w jednostce przekonanie o byciu wybranym
i chronionym przez Boga, czyli o boskiej opiece (Opatrzności). Ponadto w narracji
osób wierzących w Stanach Zjednoczonych pojawia się tendencja do traktowania
pandemii jako boskiego ostrzeżenia i wezwania do nawrócenia.
W tym artykule nie chcę badać wpływu religijności na zachowania związane
z epidemią, lecz raczej zmianę wewnętrznej dynamiki (morfogenezy) katolicyzmu
w czasie pandemii. Moim celem nie jest dokonywanie porównywania religijności
Polaków z religijnością innych społeczeństw, lecz raczej ukazanie wewnętrznej dy-
namiki. Tak więc ten artykuł jest próbą ukazania wpływu epidemii koronawirusa na
dynamizm katolicyzmu w Polsce. Jako perspektywę badawczą przyjmuję spojrzenie
na polskim katolicyzm niejako od wewnątrz. Opierając się na rozróżnieniu zapro-
ponowanym przez Margaret Archer (1995; 1998; 2000), zwracam uwagę zarówno
na kulturowe, jak i społeczno-kulturowe aspekty funkcjonowania polskiego kato-
licyzmu. Przez katolicyzm rozumiem system społeczno-kulturowy będący w pro-
cesie ciągłego kształtowania się (morfogenezy) i zawierający nie tylko zespół idei
i treści, ale również oparty na interakcjach oraz komunikacji. Katolicyzm oznacza
określony strumień nie tylko narracji zawierających treści związane z dogmatyką
chrześcijańską, ale również system działań i praktyk odnoszących się w sposób
bardziej lub mniej bezpośredni do tradycyjnych katolickich instytucji. Pandemia
koronawirusa stanowi istotną okoliczność oraz kontekst wpływający na proces
kształtowania się tak rozumianego polskiego katolicyzmu.
Aby nadać tej analizie nieco szerszą perspektywę oraz teoretyczną podstawę,
odwołuję się do pojęcia „immamentnej ramy”, którą Charles Taylor (2007) wyko-
rzystuje do ukazania swoistego kryzysu religii w zachodnim świecie. „Immanentna
rama” oznacza specyficzny splot procesów oraz współczesnych uwarunkowań,
w jakim funkcjonuje dzisiaj jednostka, które 1)kształtują wyraźny podział między
państwem i Kościołem; 2)odciągają jednostkę od zaangażowania w wiarę i sta-
wiają wiarę w opozycji do nauki; 3)sprawiają, że życie wiarą staje się coraz mniej
Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy?
_______________________________________
163
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
oczywiste i skupia jednostkę coraz bardziej na tym, co immanentne. Taylorowska
kategoria „immanentnej ramy” zakłada przeciwstawienie jakości życia (dobrostanu)
i rozwoju podmiotowego (human flourishing) celom transcendentnym– a więc
w konsekwencji krystalizowanie się opozycji humanizmu i religii. Wyjaśnienie
procesu sekularyzacji z zastosowaniem kategorii „immanentnej ramy” polega
na tym, że współczesne procesy społeczne kształtują „ekskluzywny humanizm,
w którym religia przestaje mieć znaczenie. Według Taylora współcześnie „docho-
dzi do przyćmienia wszystkich celów wykraczających poza ludzki rozwój [human
flourishing]” (Taylor 2007, s.19–20), a współczesna debata dotycząca religii toczy
się pomiędzy dwiema skrajnościami– „transcendentną religią z jednej strony oraz
jej frontalnym zaprzeczeniem” (tamże, s.20). Dzieje się tak, ponieważ narracja
religijna i zawarte w niej doświadczenie transcendencji oddalają się coraz bar-
dziej od celu, jaki stawia sobie współczesny człowieka, czyli jego podmiotowego
rozwoju (human flourishing). Człowiek w takim ujęciu staje więc przed wyborem
pomiędzy tym, co ludzkie (humanizmem), a tym co transcendentne– religią;
pomiędzy swoim ludzkim, immanentnym rozwojem oraz transcendentalnymi
celami. Religijność, w tym przede wszystkim doświadczenie chrześcijańskie, znosi
tę opozycję. Człowiek religijny odkrywa „miejsca spełnienia” (place offullness)
nie poza religią, lecz właśnie w obrębie kulturowego systemu religijnego (tamże).
Wychodząc z takiego założenia, polski katolicyzm stanowi system kulturowy oraz
powiązany z nim system interakcji, do którego człowiek religijny odnosi swoje
doświadczenie spełnienia.
W tym tekście podchodzę do epidemii z perspektywy społecznej– jako do
narzucanej przez państwo formy społecznych zachowań oraz interakcji. Innymi
słowy, restrykcje oraz wprowadzone zalecenia rozumiem również jako swoistą
behawioralną ramę, która określa i ogranicza funkcjonowanie polskiego katolicy-
zmu. W takiej perspektywie stawiam pytanie o to, na ile „rama” nałożona na polski
katolicyzm w wyniku zagrożenia epidemią wzmacnia, a na ile przełamuje proces
określany przez Taylora jako „immanentna rama. W mojej analizie skupiam się
przede wszystkim na okresie od połowy marca do końca maja 2020r., a szczególną
uwagę będę zwracał na funkcjonowanie wiejskiego katolicyzmu w czasie epidemii.
Ukazanie dynamiki polskiego katolicyzmu w nowym kontekście epidemii
rozpocznę od zaprezentowania dynamiki instytucjonalnych działań wywołanych
poczuciem zagrożenia przez COVID-19. W drugiej kolejności scharakteryzuję
dynamizm polskiego katolicyzmu uwypuklając jego: 1)cechy, takie jak: masowość,
przenikanie się parafii oraz społeczności lokalnej na wsi, rolę małych grup duszpa-
sterskich; 2)kierunki przemian, takie jak: erozja wspólnotowych rytuałów, insty-
tucjonalnego wysycenia, zerwania ciągłości socjalizacji religijnej, spadku zaufania
do katolicyzmu; 3)czynniki socjalizacji religijnej, takie jak rodzina oraz media.
_________________________________________________________________
Wojciech Sadłoń
164 Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
Zaprezentuję potencjalny wpływ epidemii na każdy z wymienionych aspektów
funkcjonowania katolicyzmu w Polsce. Podejmując się takiej analizy, będę opierał
się na wiedzy teoretycznej dotyczącej mechanizmów funkcjonowania systemu
społeczno-kulturowego oraz wynikach badań empirycznych dotyczących zarówno
katolicyzmu w Polsce, jak i oddziaływania epidemii na polskie społeczeństwo.
W tym rozdziale wykorzystuję dane z badania przeprowadzonego przez
Centrum Badania Opinii Społecznej, sondażu firmy 4P oraz badań, w których
uczestniczyłem osobiście. Tymi autorskimi badaniami, prowadzonymi w ramach
Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego SAC im. Witolda Zdaniewicza jest: 1)po-
miar praktyk religijnych w niedzielę 15marca; 2)w sondaż wśród czytelników Onet.
pl; 3)analiza treści dziewięciu dzienników, (w tym prowadzonych przez pięciu księ-
ży)osób pochodzących z następujących diecezji: tarnowskiej, krakowskiej, łódzkiej,
lubelskiej, kieleckiej, częstochowskiej, łowickiej oraz warszawskiej
1
. Dzienniki były
prowadzone przez osoby, które odpowiedziały pozytywnie na zaproszenie zawarte
w komunikacie Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego opublikowanym przez
Katolicką Agencję Informacyjną. Dodatkowo w tym artykule zostały uwzględnione,
udostępnione Instytutowi Statystyki Kościoła Katolickiego przez firmę Nielsen
Polska, dane dotyczące oglądalności Mszy św. w telewizji2.
2. Nakładanie instytucjonalnej ramy
Zanim jeszcze wirus fizycznie został przeniesiony do Polski przez wracają-
cego z Niemiec pracownika, czyli przed 4marca, Konferencja Episkopatu Polski
zareagowała na epidemię 28lutego 2020r. W opublikowanym dokumencie prze-
wodniczący Konferencji Biskupów abp.Stanisław Gądecki zwrócił uwagę na „za-
sady higieny” oraz przypomniał, że dopuszczalne jest przyjmowanie komunii
św. na rękę. Jednocześnie biskupi opublikowali informację dotyczącą zagrożenia
COVID-19sformułowaną przez ministra zdrowia Łukasza Szumowskiego. Już po
wybuchuepidemii, 10marca, przewodniczący Episkopatu w specjalnym komuni-
kacie zachęcał do modlitwy w intencji jej ustania oraz zachęcał do zastosowania
szczególnych środków bezpieczeństwa w kościołach poprzez zwiększenie liczby
mszy św., tak aby liczba wiernych była dostosowana do wprowadzonych limitów
oraz do uczestniczenia w liturgii poprzez środki masowego przekazu.
Dwa dni później, czyli 12marca, Komisja Stała Konferencji Episkopatu Polski
zarekomendowała biskupom w poszczególnych diecezjach tzw.dyspensy z obo-
wiązku uczestnictwa w niedzielnej mszy św. dla osób starszych, chorych, dzieci oraz
1 Bardzo dziękuję osobom, które zgodziły się prowadzić dzienniki w tak trudnym czasie.
2 Autor dziękuję Piotrowi Ciackowi za pomoc w uzyskaniu danych.
Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy?
_______________________________________
165
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
tych, „którzy czują obawę przed zarażeniem”. Ponadto w wystosowanym dokumen-
cie biskupi wprowadzili również zasady higieny dla księży sprawujących liturgię,
przyjmowania komunii św. na rękę, niepodawania ręki w czasie znaku pokoju,
zrezygnowania z napełniania kropielnic wodą święconą, nałożenia specjalnych folii
na kratki konfesjonałów oraz zawieszenia pielgrzymek oraz rekolekcji szkolnych3.
13marca 2020r. minister zdrowia zarządził stan zagrożenia epidemicznego oraz
wprowadził ograniczenie „sprawowania kultu religijnego w miejscach publicznych,
w tym w budynkach i innych obiektach kultu religijnego” (par. 5. pkt 4)do 50osób
(Rozporządzenie Ministra Zdrowia 2020a). Tego samego dnia przewodniczący
Episkopatu w specjalnym komunikacie poprosił biskupów diecezjalnych, aby ogra-
niczyli liczbę osób na mszach św. również do 50osób oraz zachęcał do codziennej
modlitwy różańcowej o godz. 20.30 w intencji ustania epidemii (Komunikat 2020a).
W związku z tym, że za organizację życia religijnego na terenie diecezji odpowiada
biskup diecezjalny, jeszcze tego samego dnia– czyli w piątek 13marca– wszyscy
biskupi diecezjalni wydali dekrety które nakazały ograniczenie uczestnictwa we
mszach św. już w najbliższą niedzielę. Przeprowadzona przeze mnie analiza tych
dekretów wykazała, że różnice występowały jedynie na poziomie praktycznych
rozwiązań dotyczących sposobu praktycznego ograniczenia liczby osób na mszy
św. Niektóre diecezje wprowadziły konkretne zalecenia, inne ograniczyły się tyl-
ko do zarządzenia dyspensy, niejako przenosząc na proboszczów obowiązek za-
dośćuczynienia zakazowi większych zgromadzeń, tak jak prezentuje to tabela1.
Kolejne restrykcje dotyczące liturgii wynikały z rozporządzenia ministra zdrowia
z dnia24marca, w którym ograniczono liczbę osób uczestniczących w wydarze-
niach o charakterze religijnym do pięciu osób, nie licząc osób sprawujących liturgię
(Rozporządzenie Ministra Zdrowia 2020b), w ślad za którym biskupi diecezjalni
również nakazali w swoich diecezjach ograniczenie liczby uczestników liturgii do
pięciu.
W związku ze zbliżającymi się Świętami Wielkanocnymi 19marca Kongregacja
ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów opublikowała wytyczne dotyczą-
ce liturgii wielkanocnej, które zostało zaktualizowane 25marca (Dekret 2020).
Określały one, że czas świętowania Wielkanocy nie może być zmieniony, liturgia
Wielkanocy powinna być sprawowana bez udziału wiernych, natomiast wierni
powinni mieć możliwość uczestniczenia w niej poprzez transmisje. W Wielki
Czwartek powinien zostać pominięty gest umycia nóg, w Wielką Sobotę liturgia
nie powinna zawierać rozpalenia ogniska ani procesji. W ślad za tym dokumen-
tem Prezydium Konferencji Episkopatu Polski wydało „Wskazania dla biskupów
3
https://ekai.pl/zebranie-plenarne-episkopatu-przelozone-beda-obrady-rady-stalej (dostęp:
1.07.2020).
_________________________________________________________________
Wojciech Sadłoń
166 Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
odnośnie do sprawowania czynności liturgicznych w najbliższych tygodniach,
załączając w nim tekst”Modlitwy błogosławieństwa stołu przed uroczystym posiłkiem
w niedzielę Zmartwychwstania Pańskiego (Wskazania 2020).
Tabela 1. Dekrety biskupów w diecezjach obrządku łacińskiego według wskazywane-
go głównego sposobu ograniczenia liczby wiernych na niedzielnej mszy św. w związ-
ku z zagrożeniem epidemicznym w 2020 r.
Table 1. Decrees by bishops in dioceses of the Latin rite according to the main meth-
od indicated for limiting the number of faithful at Sunday Mass. due to the epidemic
threat in 2020
N%
Ogółem łacińskich diecezji terytorialnych 41 100
Dyspensa od niedzielnego obowiązku 25 61
Odliczenie (wpuszczenie) tylko 50 osób do świątyni 922
Ograniczenie uczestników do osób zamawiających intencję mszy św. 512
Zwiększenie liczby mszy św. 1  2
Brak wskazania konkretnego rozwiązania 1  2
Źródło: badania własne.
Source: Own study.
Przewodniczący Episkopatu Polski poprosił również wszystkie parafie w Polsce,
aby 25marca w uroczystość Zwiastowania Pańskiego włączyły się w modlitwę z pa-
pieżem Franciszkiem w intencji ustania epidemii, za chorych, za służby medyczne
oraz za zmarłych i zaproponował tekst modlitwy do odmówienia tego dnia. 26mar-
ca Komisja Społeczna Episkopatu Polski wydała oświadczenie, w którym zachęciła
do solidarności oraz do ograniczenia sporu politycznego (Oświadczenie 2020).
12marca odwołana została również narodowa pielgrzymka do Rzymu z okazji
setnej rocznicy urodzinJana Pawła II.Na poziomie poszczególnych diecezji zawie-
szono udzielanie sakramentów, rekolekcje szkolne, spotkania grup duszpasterskich
oraz pielgrzymki. Biskupi wzywali przede wszystkim do modlitwy w intencji służby
zdrowia, ustania epidemii oraz solidarności z osobami starszymi. W swoich ape-
lach zwracali uwagę z jednej strony na moralne zobowiązanie do stosowania się
do obostrzeń sanitarnych, a z drugiej motywowali do większej duchowej i modli-
tewnej aktywności, natomiast duszpasterzy do większej dyspozycyjności. Również
charytatywne instytucje katolickie podjęły przede wszystkim akcję organizowania
pomocy osobom starszym w czasie epidemii. W niektórych parafiach inicjowano
różnego rodzaju specjalne formy modlitwy, jak procesja księdza z Najświętszym
Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy?
_______________________________________
167
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
Sakramentem po ulicach parafii. 19marca media poinformowały o pierwszym
przypadku zakażenia koronawirusem księdza katolickiego4.
Kolejny etap oddziaływania epidemii na funkcjonowanie polskiego katolicyzmu
rozpoczął się 20kwietnia, gdy minister zdrowia zwiększył limit osób mogących
uczestniczyć w kulcie religijnym do jednej osoby na 15 m2 (Rozporządzenie Rady
ministrów 2020). Już wcześniej– 15kwietnia– przewodniczący Episkopatu ape-
lował w opublikowanym liście do premiera o „potrzebę bardziej spójnego, propor-
cjonalnego i sprawiedliwego kryterium ograniczania dopuszczalnej liczby wiernych
w kościołach, podobnie jak to ma miejsce w przypadku innych podmiotów”. Zwracał
uwagę, że „restrykcje nie powinny obejmować osób znajdujących się poza budyn-
kiem sakralnym, do których stosują się ogólne przepisy o zachowaniu bezpiecznej
odległości”, oraz zasugerował, aby od 20kwietnia limit osób uczestniczących w li-
turgii został zwiększony do dziewięciu osób na m2 (List 2020a). Dopiero od 17maja
rząd zwiększył limity osób uczestniczących w liturgii do jednej osoby na 10 m2,
a od 30maja całkowicie zniesiono limit osób uczestniczących w liturgii. Zachowany
został obowiązek zakrywania ust i nosa oraz zachowania dystansu dwóch metrów.
27maja przewodniczący Episkopatu zachęcił biskupów diecezjalnych do zniesienia
dyspensy od uczestniczenia w niedzielnej mszy św. za wyjątkiem osób starszych,
chorych oraz tych, „które czują obawę przed zarażeniem” (Komunikat 2020b). Na
początku epidemii pojawiały się kolejne zakażenia księży, zakonników oraz sióstr
zakonnych w różnych diecezjach: przykładowo wikary z Łabuni (diecezja zamoj-
sko-lubaczowska), proboszcz z Niskowa w diecezji tarnowskiej, ksiądz z diecezji
koszalińsko-kołobrzeskiej, dominikanie w Rzeszowie– 22marca. Nieco później
skutki epidemii odczuły przykładowo również takie instytucje, jak pallotyńskie se-
minarium w Ołtarzewie, w którym 7kwietnia 2020r. stwierdzono sześć zakażeń, na
początku maja– liczący 50sióstr klasztor sióstr szarytek w Chełmnie, a na początku
czerwca 134redemptorystów oraz 12czerwca Sekretariat Episkopatu Polski, który
został zamknięty ze względu na zakażenie pięciu pracujących tam sióstr zakonnych.
W wielu przypadkach wykrycie koronawirusa u księdza skutkowało zamykaniem
kościołów oraz zakazem odprawiania mszy św.
Ograniczenie liczby osób uczestniczących w nabożeństwach stanowiło wyzwa-
nie również z punktu widzenia prawnego. Artykuł 53Konstytucji Rzeczpospolitej
stwierdza, że 1)każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii; 2)wolność re-
ligii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego
wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywat-
nie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach,
4
https://ekai.pl/pierwszy-w-polsce-przypadek-ksiedza-zakazonego-koronawirusem/###proszę podać
datę dostępu###
_________________________________________________________________
Wojciech Sadłoń
168 Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
praktykowanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń
i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do
korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują. Ponadto 3)nikt nie może
być zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w praktykach religijnych
(Konstytucja 1997). Zgodnie z tymi zasadami organizacja praktyk religijnych należy
do autonomicznej sfery wolności religijnej. Limity dotyczące praktyk religijnych
nie były wyższe niż w innych miejscach, takich jak sklepy czy restauracje. W nie-
których przypadkach naruszanie limitu osób obecnych w kościołach skutkowa-
ło nakładaniem na proboszczów mandatów5. Wyjątkowa sytuacja miała miejsce
w Łowiczu 25maja 2020r. Policja zatrzymała pielgrzymów zdążających pieszo na
Jasną Górę6. Odwołana została również zaplanowana na 6czerwca w Warszawie
ceremonia beatyfikacji kard. Stefana Wyszyńskiego.
Od 30maja minister zdrowia zniósł limity osób przebywających w świątyniach,
pozostawiając jedynie obowiązek noszenia maseczek. Podczas gdy w sierpniu
liczba nowych zakażeń w Polsce zaczęła bić rekordy, propozycja ograniczenia osób
uczestniczących w liturgii nie była już brana pod uwagę przez rząd.
3. Ograniczenie grupowych interakcji oraz więzi z parafią
W ciągu ostatnich 30lat polskie społeczeństwo podąża nieco odmiennym torem
niż zachodnie kraje. O ile więc procesy religijne na Zachodzie można określić jako
sekularyzacja, o tyle w Polsce przez ostatnie 30lat mamy bardziej do czynienia
z procesem, który można określić jako „indywidualizacja religijności”. Nie oznacza
ona prostego trendu osłabienia religijnego, ale raczej złożony proces dynamicznego
kształtowania się tożsamości religijnej Polaków w zmieniających się warunkach
kulturowych. W polskim społeczeństwie przez ostatnie 20lat niemal nie zmienił
się odsetek Polaków, którzy uważają się za wierzących oraz nieznacznie wzrósł (do
8%) odsetek deklarujących się jako niewierzący. Polacy deklarują się jako osoby
wierzące, jako katolicy. Jednocześnie religijność Polaków dynamicznie się zmienia.
Zmiany te dotyczą przede wszystkim chodzenia co niedzielę do kościoła i przyj-
mowania komunii św. (Bożewicz 2020a).
Z niemal 60do 47%zmniejszył się odsetek osób deklarujących regularne prak-
tykowanie swojej wiary. Spadek następuje głównie od roku 2005. W tym też czasie
odsetek osób deklarujących się jako niepraktykujący wzrósł do 15%(tamże). Jak
pokazują prowadzone od 40lat regularne badania w tym zakresie od lat 80. gdy
5
https://www.rmf24.pl/raporty/raport-koronawirus-z-chin/polska/news-czesc-ksiezy-nie-przestrzega
-obostrzen-i-wpuszcza-do-kosciol,nId,4426635 (dostęp: 1.07.2020).
6 https://lowicz24.eu/artykul/policjanci-zatrzymali/1006094 (dostęp: 1.07.2020).
Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy?
_______________________________________
169
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
wskaźnik dominicantes przekraczał 50%, obserwujemy do początku lat 90. wyraźny
spadek nawet o kilkanaście punktów procentowych. W kolejnej dekadzie, czyli
do początku XXIw., poziom niedzielnych praktyk Polaków utrzymywał się na
względnie stabilnym poziomie– nieco ponad 45%. Od roku około 2005wskaźnik
dominicantes regularnie spada (Sadłoń 2019). Spadek dominicantes w ostatnich
latach dotyczy całego kraju– zarówno parafii miejskich, jak i wiejskich. Te wskaź-
niki mają odzwierciedlenie w deklaracjach Polaków (Bożewicz 2020a). Masowy
charakter katolicyzmu w Polsce przejawia się również w przyjmowaniu sakramen-
tów chrztu, pierwszej komunii św., bierzmowania (Sroczyńska 2013) oraz ruchu
pielgrzymkowym, który angażuje nawet kilkanaście procent Polaków. Badania
stylów życia oraz spędzania wolnego czasu wskazują, że zanik praktyk religijnych
Polaków wiąże się z zanikaniem więzi z parafią, spędzaniem większej ilości czasu
wśród przyjaciół oraz przed telewizorem (Sadłoń i in., 2019, s.29). Mamy do
czynienia z erozją tradycyjnych– szczególnie związanych z parafią– rytuałów
religijnych. W latach 80. w parafiach wiejskich aż 35%mieszkańców uczęszczało
na nabożeństwa majowe, 17%na nabożeństwa różańcowe, 34%na nabożeństwa
Drogi Krzyżowej, a 20%na nabożeństwa Gorzkich Żali. Bez wątpienia w parafiach
wiejskich w przeszłości uczestnictwo w odpustach czy procesjach Bożego Ciała było
znacznie bardziej popularne niż dzisiaj (Mariański 1983, s.265–267).
Mimo tych zmian polski katolicyzm początku XXw. cechuje wysoki poziom
praktyk religijnych, co stanowi bez wątpienia przejaw ciągłości z tradycyjną poboż-
nością ludową (Mielicka-Pawłowska, Kochanowski 2014). W zachowaniu Polaków
wciąż żywe są jednak tradycyjne formy pobożności, a ponadto pojawiają się nowe
formy praktyk religijnych, które bez wątpienia stanowią kontynuację tradycyjnej
religijności. W 2016r. we wszystkich katolickich parafiach organizowane były
nabożeństwa różańcowe, w co czwartej parafii (23,4%) każdego dnia. 98%parafii
organizowało nabożeństwa majowe (Sadłoń 2016c). W ostatnich dekadach popu-
larne stało się nabożeństwo do Matki Bożej Fatimskiej, które praktykowane jest
w 72%parafii (tamże), oraz do Miłosierdzia Bożego związane z objawieniami św.
Siostry Faustyny, które swoim zasięgiem objęło niemal cały powszechny katoli-
cyzm. Osobnym zagadnieniem jest dynamika ruchu pielgrzymkowego w Polsce,
który choć również bez wątpienia ulega zmianie w swoim natężeniu, kierunkach
oraz charakterze, to jednak całkowicie nie zanika. Choć na poziomie jednost-
kowym związane ze świętami praktyki typowo religijne słabną, to jednak wciąż
utrzymują się na wysokim poziomie. Przykładowo zachowywanie postu w Wielki
Piątek w 2018r. deklarowało 85%Polaków (w 2006r. 86%), spowiedź w czasie
Wielkanocy 67%(w 2006r. 79%), posypywanie głowy popiołem– 64%(w 2006r.
71%), natomiast uczestniczenie w liturgii wielkanocnej 56%(w 2006r. 65%)
(Głowacki 2018).
_________________________________________________________________
Wojciech Sadłoń
170 Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
Epidemia bez wątpienia dotyka jednego z najważniejszych aspektów polskiego
katolicyzmu– związanego z praktykami religijnymi. Restrykcje wywołane zagroże-
niem epidemicznym mocno ograniczyły tę formę aktywności polskiego katolicy-
zmu polegającą na wspólnotowych i masowych praktykach religijnych. Wyjście do
kościoła pod koniec maja 2020r.– jak pokazały wyniki badania formy 4P– budziło
obawę 38%Polaków, czyli mniejszej części społeczeństwa niż na przykład wizyta
w szpitalu (53%) czy korzystanie z komunikacji zbiorowej (47%), ale jednocześnie
większej niż powrót do miejsca pracy (24%) czy wizyta w sklepie (24%). Częściej
lęk przed przebywaniem wśród innych ludzi deklarowały kobiety, osoby młodsze
oraz z wyższym wykształceniem. Szacunkowe dane wskazują, że udział katolików
we mszy św. w pierwszą niedzielę po wprowadzeniu ograniczeń (15marca) nie
osiągał średnio nawet limitu 50osób na kościół. 15marca szacunkowy wskaź-
nik dominicantes wyniósł zaledwie 4%. Po wprowadzeniu ograniczeń liczby osób
w kościele do pięciu 27%badanych deklarowało, że uczestniczyło we mszy św.,
przy czym 18%kilka razy, 8%tylko raz, natomiast 1%choć próbowało, to „nie
zmieściło się w dozwolonym limicie osób” (Bożewicz 2020b). Wśród tych, którzy
nie byli w trakcie najbardziej restrykcyjnych ograniczeń w kościele, 27%planowało
pójść tam w najbliższym czasie (w tym 15%w najbliższą niedzielę, a 12%w ciągu
dwóch–trzech tygodni), natomiast 28%dopiero po ustaniu epidemii (w tym 17%po
oficjalnym ogłoszeniu ustania epidemii, 11%zaś po całkowitym zdjęciu ograniczeń
dotyczących liczby osób) (tamże).
Epidemia wtłoczyła przede wszystkim życie parafialne w swoisty gorset. Ogra -
niczając swobodę interakcji oraz organizowania duszpasterstwa, niejako wzmocniła
obserwowany od roku 2000proces zanikania więzi z parafią. Spoglądając w dalszej
perspektywie, epidemia bez wątpienia ograniczy swobodę prowadzenia wizyty
duszpasterskiej, czyli tzw.kolędy, która stanowiła istotny przejaw budowania więzi
z parafią, szczególnie w społecznościach wiejskich. Przykładowo w 2006r. jedynie
2%badanych mieszkańców diecezji radomskiej deklarowało, że nie przyjmuje
kolędy. W diecezji bydgoskiej w 2008r. aż 83%mieszkańców deklarowało, że przyj-
muje księdza,,po kolędzie” co roku (Zdaniewicz, Zaręba 2008). Epidemia redukuje
nagromadzony wokół parafii kapitał społeczny. Już wcześniej miał on charakter
przede wszystkim wsobny (bonding), czyli w pewnym sensie zamknięty, nie zaś
pomostowy (bridging), który byłby w stanie łączyć ludność ponad podziałami
społecznymi (Sadłoń 2014a). Epidemia mocno ogranicza tzw.behawioralną więź
katolików ze swoją parafią, która szczególnie na wsi stanowiła istotny aspekt funk-
cjonowania społeczności lokalnej (Sadłoń 2019). Ograniczenie interakcji w parafii
stwarza również zagrożenie dla finansowej płynności parafii bowiem przychody
parafii opierają się w zdecydowanej części z dobrowolnych ofiar wiernych w tym
za sprawowane sakramenty (Sadłoń 2016c).
Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy?
_______________________________________
171
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
Jak wynika z zapisków osób prowadzących dzienniki, epidemia wzbudziła
poczucie niepokoju wśród duszpasterzy w parafiach. Zrodziło się przekonanie
o wyjątkowości sytuacji. Szczególnie świadomość przeżywania zbliżających się
Świąt Wielkanocnych w rygorze sanitarnym budziła szczególnie emocje. Księża
z lękiem obserwowali, jak bardzo wierni ograniczyli przychodzenie do kościoła.
W zapiskach duszpasterzy przebija się zdziwienie, że na mszę św. przychodzą
niemal wyłącznie osoby, które zamówiły intencję, a czasem nawet i one się nie
pojawiają. W późniejszym czasie duszpasterze zaczęli dostrzegać, że do kościoła
chodzą osoby najbardziej zaangażowane. W miastach duszpasterze troszczyli się
również o to, aby w kościele nie przebywało więcej osób, niż określają przepisy.
Dlatego np.kościelny po prostu zamykał drzwi świątyni, gdy znalazła się już w n
iej dopuszczalna liczba osób. Zdziwienie budziło również wymaganie noszenia
maseczki w kościele, o czym świadczy poniższa wypowiedź zapisana 16kwietnia
w dzienniku duszpasterza z archidiecezji łódzkiej
To naprawdę przedziwne, że trzeba jednak nosić te maseczki. Nie jest to ani
specjalnie wygodne, ani komfortowe. Poza tym w przestrzeni sakralnej wygląda
to doprawdy dziwnie. A przecież trzeba też wziąć pod uwagę fakt, że nikt dzisiaj
nie umie przewidzieć, jak długo będzie trzeba je na sobie mieć […] Musimy się
jednak podporządkować.
Jak więc wynika z powyższej oraz też innych wypowiedzi, duszpasterze stoso-
wali się do zaleceń dotyczących bezpieczeństwa. Jednocześnie z ulgą przyjmowali
kolejne łagodzenie limitów oraz ograniczeń.
Relacje księży z wiejskich parafii wskazują na znacznie większy spokój i opa-
nowanie, z czym kontrastują zmęczenie i chaos panujące w miastach. Świadczy
o tym przykładowo krótka charakterystyka poszczególnych wydarzeń w życia
duszpasterza wiejskiej parafii z diecezji tarnowskiej:
Po Jutrzni idę do sklepu po pieczywo. Sklep blisko naszego domu 2min. na pieszo.
W sklepie obecni tylko właściciele, pan N z żoną, oraz jedna pani kupująca przede
mną. Krótka rozmowa z panem N, który stwierdza że inne to będą Święta w tym
roku”(10kwietnia 2020r., deuszpasterz z diecezji tarnowskiej, parafia wiejska).
Kontrastuje z tym wypowiedź duszpasterza parafii miejskiej z archidiecezji
łódzkiej:
Wieczorem byłem zaś bardzo zmęczony całym dniem: właściwie cały czas byłem
na nogach, i pod koniec dnia „odłączyło mi prąd’. Jednak odprawienie kilku Mszy
_________________________________________________________________
Wojciech Sadłoń
172 Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
Świętych jednego dnia, do tego udzielanie sakramentu spowiedzi, nagrywanie
nabożeństw plus „zwykłe” codzienne modlitwy kapłana potrafią wyssać z czło-
wieka wiele sił [] (19kwietnia 2020r., duszpasterz z archidiecezji łódzkiej).
Zmęczenie księży wynikało z nowych wyzwań duszpasterskich, jakie się pojawi-
ły. Uruchamiali oni transmisje mszy św. w internecie, poprawiali nagłośnienie wokół
kościoła, aby wierni mogli uczestniczyć we mszy św. nie wchodząc do świątyni.
Ponadto wyzwaniem było też podejmowanie decyzji związanych z dostosowaniem
sprawowania liturgii do aktualnej sytuacji i wymogów sanitarnych. Przejawem
takiego dostosowania było rozdawanie komunii św. w drzwiach wejściowych do
kościoła i umożliwienie wiernym indywidualnej spowiedzi. Niektórzy duszpasterze
dodatkowo nagrywali swoje wypowiedzi i komentarze oraz umieszczali nagrania
w internecie. W poszukiwaniu kontaktu z wiernymi dostrzegali wyraźnie rolę
internetu oraz mediów.
W ten sposób epidemia wyraźnie zmieniła relacje pomiędzy księżmi i wier-
nymi. Niektórzy duszpasterze starali się nawiązać bardziej bezpośredni kontakt
z wiernymi, podając im na przykład swój prywatny numer telefonu czy też zapra-
szając do korzystania ze spowiedzi na plebanii. Z lektury uzyskanych dzienników
wyłania się obraz, jakoby w czasie epidemii na wsi duszpasterze mogli liczyć na
większą pomoc wiernych. Świadczy o tym choćby takie wspomnienie z dziennika
duszpasterza z wiejskiej parafii diecezji tarnowskiej:
Piszę dalej relację, następny telefon, od pani N z Rady Parafialnej, czy zga-
dzam się, aby jeszcze dzisiaj przeciągnąć kabel z Routera na plebani do zakrystii
w kościele, aby poprawić jakość transmisji na stronie parafialnej, Zgadzam się.
Za chwilę kolejny telefon od pani, która pomaga nam w sprawach ZUS, aby
złożyć wniosek o zwolnienie ze składek dla księży i pracowników. Złożymy”
(10kwietnia 2020r.).
Z takiej perspektywy reżim społeczny związany z epidemią bez wątpienia wtło-
czył polski katolicyzm z dodatkową ramę, która wzmacnia procesy obserwowane
na zachodzie Europy. Z drugiej jednak strony dynamika polskiego katolicyzmu
nie ogranicza się wyłącznie do zbiorowych praktyk religijnych w świątyniach.
Najważniejszą wartością w życiu Polaków jest rodzina. Ponad 80%deklaruje przy-
wiązanie do rodziny. (Sobestjański, Bieńkuńska, 2017, s.92). Rodzina stanowi
podstawowe źródło szczęścia Polaków. W 2013r. 85%Polaków deklarowało, że
„każdy potrzebuję rodziny”, aby być szczęśliwym (Boguszewski 2013, s.3). W jej
funkcjonowaniu coraz większe znaczenie ma czas wolny, osobiste zainteresowania
oraz potrzeby jednostkowe, a tracą na nim wartości związane z zaangażowaniem
Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy?
_______________________________________
173
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
społecznym (Świątkiewicz 2013). Nastawienie wobec rodziny wyraźnie koreluje
z religijnością (Hipsz 2013, s.7). Tradycyjne praktyki o charakterze religijnym
mocno wpisane są w funkcjonowanie gospodarstw domowych (katolickich rodzin).
Ponad 90%Polaków deklaruje kultywowanie tradycji Bożego Narodzenia oraz
Wielkanocy, takich jak tzw.opłatek czy święconka. Jednocześnie wyraźnie zmienia
się charakter przeżywania świąt. Jak wskazują wyniki badań, przede wszystkim
święta Bożego Narodzenia i Wielkanocy tracą charakter religijny, a jednocześnie
stają się coraz bardziej świętami rodzinnymi. Polacy traktują tradycyjne religijne
święta coraz częściej jako okazję do spotkania w rodzinie, a coraz rzadziej jako
manifestację religijnej wiary (Feliksiak 2019).
Sondaż przeprowadzony przez ISKK we współpracy z portalem Onet.pl wy-
kazał, że w czasie epidemii czytelnicy tego medium najczęściej mogą liczyć na
pomoc rodziny (aż 81%). Jedynie 36%zadeklarowało, że może liczyć na pomoc
sąsiedzką, 15%na pomoc lokalnych władz, 17%– służb publicznych, 8%– orga-
nizacji kościelnych. Z kolei dzienniki ukazały, że chociaż epidemia bez wątpienia
osłabiła zwykłe interakcje w parafiach, to jednak wzmocniła interakcje w obrębie
gospodarstw domowych. W tym czasie rodziny podejmowały więcej wspólnej ak-
tywności. Szczególnie święta wielkanocne zmotywowały ludzi do skupienia się na
relacjach rodzinnych. Wskazuje na to decyzja rodziny z archidiecezji krakowskiej:
Wspólnie z [żoną] postanowiliśmy, że dla właściwego przeżycia Triduum Pas -
chalnego rezygnujemy z korzystania z mediów elektronicznych, z wyjątkiem
udziału w uroczystościach religijnych, rekolekcjach, działaniach zawodowych
lub modlitwach. Mimo wszystko będzie to wyzwanie. Szczególnie teraz odczu-
wamy, jak mocno nasza rzeczywistość przesiąknięta jest elektroniką i mediami
(9kwietnia 2020r., osoba świecka, archidiecezja krakowska).
Wydaje się, że dynamika polskiego katolicyzmu nie opiera się wyłącznie na
swoistym społecznym habitusie, czyli powtarzalnych zachowaniach, które ogra-
nicza w sposób niemal mechaniczny epidemia. Poziom oglądalności transmisji
nabożeństw w mediach dowodzi, że w znacznej mierze praktyki religijne w czasie
kwarantanny przeniosły się z kościołów do domów. 15marca, czyli w pierwszą
niedzielę po wprowadzeniu restrykcji dotyczących obecności w kościołach, szę św.
o godz. 7oglądało 1,438mln osób na kanale TVP1oraz 0,452mln na kanale TVP
Info. Mszę św. o godz. 11na kanale TVP1oglądało 2,265mln widzów, natomiast
o godz. 9na kanale Polsat News– 0,731mln widzów. Msze św. transmitowane
były również w internecie oraz poprzez radio. W kolejnych tygodniach epidemii
poszczególne parafie uruchamiały także własne transmisję mszy św. w interne-
cie. Przykładowo poprzez kanał Youtube Archidiecezji Warszawskiej z kościoła
_________________________________________________________________
Wojciech Sadłoń
174 Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
seminaryjnego Wniebowzięcia NMP i św. Józefa Oblubieńca w Warszawie mszę św.
15marca 2020r. o godz. 11oglądało 43664osób. Tydzień później, czyli 22marca
2020r.– 23482, natomiast 29marca– 36701. W kolejne niedziele transmisja inter-
netowa mszy św. o godz. 11 z tego kościoła przyciągała kolejno: 35598 (5kwietnia),
25267 (12kwietnia), 45247 (19kwietnia) oraz 30593widzów (26kwietnia).
4. Wpływ epidemii na proces dyferencjacji polskiego katolicyzmu
Taylorowska kategoria „immanentnej ramy” wydaje się mieć zastosowanie
również do analizy przemian polskiego katolicyzmu. Transformacja polskiego
społeczeństwa w ciągu ostatnich 30lat przejawia się m.in.w poprawie jakości
życia Polaków. Od 1990r. stopniowo wzrastają jego subiektywne wskaźniki. Od
2003r. stopniowo coraz mniej Polaków deklaruje problemy zdrowotne. Wzrasta
również satysfakcja z własnego zdrowia (Czapiński 2015, s.231). Mimo że przy
kontroli wieku poziom zaangażowania religijnego oraz poczucie satysfakcji z życia
są pozytywnie ze sobą skorelowane (Bieńkuńska, Piasecki 2020), to subiektywna
jakość życia Polaków związana jest raczej ze zdrowiem i jakością relacji między-
ludzkich niż z religią. Ponadto traktowanie pieniędzy oraz Boga jako wartości
w życiu wyraźnie kontrastują ze sobą (Feliksiak 2017, s.5; Czapiński 2015, s.256).
Świadczy to o swoistej wzrastającej „immanentnej” orientacji polskiego społeczeń-
stwa. Jednocześnie w ramach takiego ogólnego procesu ujawniają się trendy, które
mają znacznie węższy zasięg, ale które wyraźnie oddziałują na polski katolicyzm.
Polskie społeczeństwo, w tym również katolicyzm, podlega nie tylko jednowymia-
rowym procesom indywidualizacji, lecz również wyrazistym procesom wewnętrznej
dyferencjacji (Sadłoń 2016b). O ile wyraźnie rośnie dystans do instytucji Kościoła
mierzony m.in.poziomem zaufania, które po 2010r. osiąga najniższe od 1990r.
poziomy, o tyle mówić o rosnącej „katolickiej integralności” pewnej części polskiego
społeczeństwa.
Jednym z najbardziej istotnych procesów zachodzącej w ostatniej dekadzie
w polskim katolicyzmie jest spadek religijności najmłodszego pokolenia. W roku
2018polskie społeczeństwo na tle 44innych krajów Europy świata charakteryzowało
się najwyższym „rozstępem” pomiędzy religijnością starszego i młodszego pokolenia.
Podczas gdy średnia różnica pomiędzy religijnością osób poniżej i powyżej 40roku
życia w Europie wynosiła 7punktów procentowych, to w Polsce osiągała poziom
16punktów (Pew Research Center 2018). Od 1988r. w młodszym pokoleniu obser-
wuje się niezmienne przekonanie, że jego religijność słabnie (Sadłoń 2020a).O ile
w pierwszych dekadach po 1989r. odsetek osób uczestniczących w lekcjach religii
wzrastał: od 81%w 1991r. do 93%w 2010, o tyle od 2010r. wyraźnie się zmniejsza.
W 2018r. 70%młodzieży uczestniczyło w publicznych lekcjach religii (Grabowska,
Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy?
_______________________________________
175
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
Gwiazda 2019, s.162–165). Zróżnicowanie pod tym względem widać również na
wsi i w miastach. W Warszawie już w 2003r. nie więcej niż 75%młodzieży dekla-
rowało udział w lekcjach religii (Zaręba 2006, s.256). Chociaż środowisko wiejskie
bez wątpienia charakteryzuje się wyższą religijnością, to młodzież pochodząca ze
wsi, gdy trafia do miasta, nie różni się pod względem religijnym od swoich rówieś-
ników pochodzących z miasta (Sadłoń 2020a). Dowodzi to znów roli rodziny oraz
faktu, że socjalizacja religijna w Polsce realizuje się przede wszystkim w rodzinie.
Ta dynamika religijności najmłodszego pokolenia wskazuje już na daleko posunięte
zróżnicowanie religijności polskiego społeczeństwa oraz bardziej złożone dynami-
zmy kształtujące polski katolicyzm niż tylko „globalne” i jednokierunkowe procesy.
Z drugiej strony od 20lat nie zmniejszył się odsetek młodzieży deklarującej się
jako głęboko wierząca (Sadłoń 2020). Od roku 1980do 2000odsetek osób przyj-
mujących komunię św. regularnie wzrastał z niespełna 8do 17%, a w ostatnich
dwóch dekadach utrzymuje się na względnie stabilnym poziomie. W ostatnich
dekadach wzrastał również odsetek katolików należących do przyparafialnych
małych grup religijnych (tzw.wskaźnik participantes)(Sadłoń 2014b). W 1993r.
jedynie 4,3%katolików należało do takich grup, a po 20latach niemal dwukrotnie
więcej– 8%(tabela2). Oznacza to, że niemal 2,7mln katolików aktywnie uczest-
niczy w grupach modlitewnych, formacyjnych lub charytatywnych.
Tabela 2. Participantes w latach 1993–2018
Table 2. Participants between 1993 and 2018
Rok Participantes (w %)
1993 4,3
1998 6,2
2003 7,8
2008 7,9
2013 8,0
2018 8,1
Źródło: Sadłoń, Organek 2019.
Source: Sadłoń and Organek 2019.
W tym czasie prawie podwoiła się liczba małych grup duszpasterskich w pol-
skich parafiach katolickich z 39,6tys. do ponad 60tys. (Sadłoń, Kazanecka 2016).
Dyferencjacja polskiego katolicyzmu przejawia się również w mobilizacji związa-
nej z koncepcją tzw.nowej ewangelizacji. W latach 2003–2016liczba tzw.szkół
nowej ewangelizacji zwiększyła się z 50do 360, natomiast liczba osób w nich
_________________________________________________________________
Wojciech Sadłoń
176 Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
zaangażowanych wzrosła z 5tys. do 60tys. (Szlachetka 2012)7 Badanie Budżetu
Czasu Głównego Urzędu Statystycznego wykazało, że chociaż w latach 2003–
2013odsetek osób deklarujących praktyki religijne zmniejszył się z 19,7do 16,2%,
to średni czas przeznaczany na ich wykonywanie wzrósł (GUS 2025). O swoistym
krystalizowaniu się „integralnej” mniejszości katolików w Polsce może świadczyć
również rosnące sprzężenie religijności z akceptacją katolickiego nauczania moral-
nego w kwestii aborcji (Frątczak. Sikorska 2009). Od 1989r. wzrasta również staty-
styczna zależność pomiędzy religijnością a poglądami politycznymi (Rosta 2014).
W takiej perspektywie dyferencjacji epidemia koronawirusa oddziałuje więc
nie tylko globalnie na polskie społeczeństwo, ale również na wewnętrzne zróżni-
cowanie katolicyzmu jako systemu społeczno-kulturowego. Dostrzec to można
już na poziomie samych instytucjonalnych reakcji biskupów na epidemię. We
wspomnianym już dokumencie z 28lutego przewodniczący Konferencji Biskupów
abp Stanisław Gądecki przypomniał, że w tradycję katolicką wpisana jest praktyka
przyjmowania komunii św. w sposób mistyczno-duchowy. Komisja Stała Episkopatu
w dokumencie z 12marca wprowadzającym ograniczenia w liturgii bardzo wyraźnie
podkreślała, że nie oznaczają one zawieszenia życia religijnego w parafiach: „tak
jak szpitale leczą choroby ciała, tak kościoły służą m.in.leczeniu chorób ducha,
dlatego jest niewyobrażalne, abyśmy nie modlili się w naszych kościołach”, oraz
„Kościół od dwóch tysiącleci służy osobom chorym i potrzebującym, nawet w cza-
sach epidemii, nie rezygnując z głoszenia Ewangelii oraz sprawowania sakramen-
tów świętych. Biskupi zachęcali również do solidarności, szczególnie z osobami
starszymi. W ten sposób wyraźnie starali się dostosować zachowania religijne do
wymogów bezpieczeństwa, jednocześnie zapewniając ciągłość życia modlitewnego
i duchowego. W zaleceniach biskupów nie brakło więc apelu o żarliwą modlitwę:
Prosimy wszystkich ludzi wierzących o modlitwę w intencji ochrony przed
chorobami, a także o pokój serc i łaskę głębokiego nawrócenia dla każdego
z nas. Dobremu Bogu polecajmy wszystkich zmarłych na skutek koronawirusa.
Módlmy się o zdrowie dla chorych, tych, którzy się nimi opiekują, lekarzy i per-
sonelu medycznego oraz wszystkich służb sanitarnych. Módlmy się o wygaśnię-
cie epidemii. Zgodnie z Tradycją Kościoła zachęcamy do śpiewania w naszych
kościołach suplikacji „Święty Boże, Święty Mocny… Od powietrza, głodu, ognia
i wojny, zachowaj nas Panie.
Instytucjonalna reakcja Kościoła katolickiego na epidemię zawierała również
próbę jej interpretacji w kategoriach teologicznych oraz umożliwienia przeżywania
7 Zob. także dane Zespołu ds. Nowej Ewangelizacji Konferencji Episkopatu Polski.
Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy?
_______________________________________
177
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
zbliżającej się Wielkanocy w duchu katolickim. W sobotę 14marca abp Stanisław
Gądecki wygłosił orędzie telewizyjne transmitowane przez TVP1, TVP Info, TVN24,
Polsat News, TV Trwam oraz Onet, w którym nawiązał do trwającego Wielkiego
Postu oraz zwrócił uwagę na przygodność oraz bezsilność człowieka:
Do niedawna wydawało się nam, iż postęp techniczny, wiara w nieograniczoną
ludzką wolność, w nieomylność demokracji zbuduje nowy raj na ziemi, w którym
nie będzie ani chorób, ani cierpienia. A oto z pokorą odkrywamy, że wystarczy
jedna pandemia, by okazało się, jak bezbronnym i przerażonym wobec niej staje
się człowiek (Orędzie 2020a).
16marca bp Romuald Kamiński, przewodniczący Zespołu ds. Służby Zdrowia
KEP podziękował pracownikom służby zdrowia oraz zapewnił o solidarności oraz
duchowym wsparciu dla personelu medycznego (List 2020b).
1kwietnia Komisja Nauki Wiary Konferencji Episkopatu Polski wydała notę,
w której podjęła się interpretacji duchowej sytuacji w czasie epidemii. W doku-
mencie zwrócono uwagę na doświadczenie lęku, jakie wywołuje epidemia, na rolę
wiary w rozbudzaniu nadziei, na teologiczną interpretację historii w kategorii
znaków czasu oraz na duchową solidarność w obliczu epidemii. Dokument prze-
strzega również przed propagowaniem „fałszywej historiozofii, powoływanie[m]
się na prywatne pseudoobjawienia i sny” oraz lekceważeniem zasad bezpieczeń-
stwa w kościołach (Nota 2020) i krytykuje „magiczne traktowanie sakramentów
i sakramentaliów, promowanie wizji Kościoła jako bezpiecznej arki, przeznaczonej
wyłącznie dla świętych i sprawiedliwych. 2kwietnia Komisja ds. Kultu Bożego
i Dyscypliny Sakramentów Konferencji Episkopatu Polski wydała komunikat,
w którym wyjaśniła, że duchowe owoce praktyki pierwszych piątków oraz pierw-
szych sobót miesiąca ze względu na fizyczną niemożliwość spowiedzi oraz przyj-
mowania komunii św. “nie zostają przerwane” (Komunikat 2020c). 4kwietnia
przewodniczący Episkopatu Polski wygłosił drugie przemówienie telewizyjne,
w którym nawiązał do teologicznego znaczenia Wielkiego Tygodnia i w perspek-
tywie paschalnej zinterpretował czas epidemii, zwracając uwagę na wywołane nią
cierpienie oraz samotność. Wyjaśnił również, w jaki sposób katolicy w Polsce mogą
uczestniczyć w sakramentach w sposób duchowy, oraz zachęcił do solidarności
(Orędzie 2020b). Warto również dodać, że Orędzie przewodniczącego Episkopatu
w dniu 4kwietnia 2020r. było transmitowane przez kanały TVP1oraz TVP Info
i przyciągnęło 3,9mln osób8.
8
https://www.tvp.pl/centrum-informacji/informacje-dla-mediow/komunikaty-centrum-informacji/
4-kwietnia-tvp1-i-tvp-info-najpopularniejszymi-antenami/47446306 (dostęp: 1.07.2020).
_________________________________________________________________
Wojciech Sadłoń
178 Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
Z zapisków w prowadzonych dziennikach wynika, że epidemia wzmaga refleksję
nad życiem w kategoriach duchowych. Zarówno księża, jak i osoby świeckie głęboko
teologicznie interpretują to wydarzenie. Odwołują się w tym szczególnie do obja-
wień prywatnych. Świadczy o tym wypowiedź duszpasterza z archidiecezji łódzkiej:
Im dłużej bowiem trwa epidemia, tym częściej słyszę od moich parafian: o tym,
co teraz się dzieje, mówiła Matka Boża w objawieniach z Trevignano Romano9.
Jak wiadomo, objawienia te nie są uznane przez Kościół; podobnie jak szereg
innych objawień i cudownych wizji. Jednak moi wierni– przynajmniej niektó-
rzy– zdają się bardzo mocno wierzyć w treść rzekomych objawień np.właśnie
z Trevignano (11kwietnia 2020r., duszpasterz z archidiecezji łódzkiej).
Osobną kwestią, która skupia uwagę, jest przyjmowanie komunii św. w czasie
epidemii. Zarówno wierni, jak i duszpasterze stanęli przed dylematem przyjmo-
wania komunii św. na rękę lub do ust. Księża zwracają uwagę, że znaczna część
wiernych nie stosuje się do apelu księży biskupów i nie chce przyjmować komunii
św. na rękę.
Według wyników badania Centrum Badania Opinii Społecznej pomiędzy
22maja a 4czerwca 75%Polaków oceniło, że ich zaangażowanie religijne nie
zmieniło się w okresie społecznej kwarantanny. 12%wskazało, że więcej czasu
poświęcili na modlitwę, medytację oraz inne praktyki religijne. Jedynie 3%nie
potrafiło ocenić poziomu zmiany własnej religijności. Wyniki tego samego bada-
nia wskazują, że w czasie pandemii 60%badanych oglądało transmisję mszy św.
w telewizji, 21%przez internet, a 17%w radiu. 20%badanych modliło się np.na
różańcu, w łączności z innymi (przez internet, radio, telewizję). Z kolei 40%miało
odczucie, że brakuje im wspólnotowej modlitwy w kościele, a 11%chodziło do świą-
tyni na modlitwę (Bożewicz 2020b). Badanie przeprowadzone w dniach od 11do
14kwietnia 2020r. wśród czytelników portalu Onet.pl po odpowiedniej kalibracji
uwzględniającej rozkłady cech demograficznych dla ogółu polskiego społeczeń-
stwa wykazało, że 16%z nich w czasie epidemii więcej się modli, 27%planowało
oglądać transmisję nabożeństw religijnych w czasie epidemii, 32%wyraziło żal,
że nie będzie mogło poświęcić pokarmów w kościele. 88%spośród czytelników
Onet.pl uważa, że pandemia pokazała, że człowiek jest bezradny wobec natury,
50%zadeklarowała, że w czasie epidemii więcej myśli o sensie życia. Częściej
o sensie życia w czasie epidemii myślą ludzie młodzi. Te dane mogą świadczyć,
że epidemia będzie pogłębiać proces wewnętrznego różnicowania się religijności
9
Domniemane objawienia Matki Bożej w małej miejscowości położonej niedaleko Rzymu we
Włoszech, w których Maryja miała przepowiedzieć epidemię koronawirusa.
Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy?
_______________________________________
179
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
w obrębie polskiego katolicyzmu. 37%czytelników Onet.pl twierdziło, że wiara
w Boga pomaga przeżyć czas epidemii. Częściej uważali tak ludzie młodzi oraz
w dużych miastach.
6. Podsumowanie
Przeprowadzona powyżej wstępna i dość pobieżna analiza pozwala na wyciąg-
nięcie kilku jednoznacznych wniosków. Epidemia nałożyła na polski katolicyzm
swoistą formę, która ograniczyła zasięg interakcji oraz praktyk zbiorowych. W ten
sposób stanowi ona swoistą ramę, która wzmacnia obserwowany przynajmniej od
dwóch dekad proces słabnięcia religijnych praktyk zbiorowych oraz więzi z para-
fią. Tym samym zmniejsza systemową spójność polskiego katolicyzmu poprzez
osłabienie masowych praktyk oraz aktywności zbiorowej, takich jak uroczystości
religijne czy pielgrzymki.
Jednocześnie przedstawione wyniki badań na tle wiedzy o dynamice polskie-
go katolicyzmu pozwalają sądzić, że epidemia wzmacnia kluczowe dla polskiego
katolicyzmu powiązanie więzi rodzinnych oraz religijności. Wyraźnie wzmacnia
ona również inny proces obserwowany w obrębie polskiego katolicyzmu– dyfe-
rencjacji. Epidemia dla części społeczeństwa stanowi doświadczenie teologizujące,
które otwiera na szukanie transcendencji i znajdowania odpowiedzi na te duchowe
potrzeby w katolicyzmie i w ten sposób może spotęgować proces różnicowania się
postaw religijnych Polaków. Oznacza to, że chociaż epidemia jako forma społeczna
jest swoistą ramą, która ogranicza polski katolicyzm, to jednocześnie generuje re-
akcje, które uruchamiają procesy przeciwne zamykaniu się w immanentnej ramie
opisanej przez Charlesa Taylora.
Bibliografia
Archer M.(1995). Realist Social Theory. Cambridge: Cambridge University Press.
Archer M.(1988). Culture and Agency. The Place ofCulture inSocial Theory. Cambridge:
Cambridge University Press.
Archer M.(2000). Being Human: The Problem ofAgency. Cambridge: Cambridge University
Press.
Baker J.O., Perry S.L., Whitehead A.L.(2020). Crusading for moral authority: Christian
nationalism and opposition to science. Sociological Forum, DOI: 10.1111/socf.12619.
Bieńkuńska A., Piasecki, T.(2020). Religijność a dobrobyt subiektywny na podstawie
Badania spójności społecznej z 2018r. W: P.Ciecieląg (red.). Wyznania religijne w Polsce
2015–2018 (s. 359–371). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny.
Boguszewski R.(2013). Komunikat z badań: Rodzina– jej współczesne znaczenie i rozumie-
nie, BS/33. Warszawa: Centrum Badania Opinii Społecznej.
_________________________________________________________________
Wojciech Sadłoń
180 Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
Bożewicz M.(2020a). Komunikat z badań: Religijność Polaków w ostatnich 20latach. War-
szawa: Centrum Badania Opinii Społecznej.
Bożewicz M.(2020b). Wpływ pandemii na religijność Polaków. Komunikat CBOS 74/2020.
Warszawa: Centrum Badania Opinii Społecznej.
Czapiński J.(2015). Indywidualna jakość i styl życia. W: J.Czapiński, T.Panek (red.).
Diagnoza społeczna 2015. Warunki i jakość życia Polaków (s. 183–313). Warszawa:
Rada Monitoringu Społecznego.
Dekret (2020). Dekret Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów W cza-
sie Covid-19 z dnia 21marca 2020r., https://episkopat.pl/watykan-o-celebrowaniu-
-wielkanocy-w-czasie-epidemii-2/ (dostęp: 1.07.2020).
Feliksiak M.(2017). Komunikat z badań: Sens życia– wczoraj i dziś. Warszawa: Centrum
Badania Opinii Społecznej.
Feliksiak M.(2019). Więzi rodzinne. Warszawa: Centrum Badania Opinii Społecznej.
Frątczak E., Sikorska I.(2009). Changing Attitudes and Behaviour Concerning Contracep -
tion and Abortion inPoland. Studia Demograficzne, 156, 73–114.
Głowacki A.(2018). Komunikat z badań: Wielkanoc 2018. Warszawa: Centrum Badania
Opinii Społecznej.
Grabowska G., Gwiazda M.(2019). Młodzież 2018. Warszawa: Centrum Badania Opinii
Społecznej.
GUS (2025). Budżet czasu ludności 2013. Część I.Warszawa: Główny Urząd Statystyczny.
Hill T.D., Gonzalez K., Burdette A.M.(2020). The blood ofChrist compels them: State
religiosity and state population mobility during thecoronavirus (covid‐19) pandemic.
Journal ofReligion and Health, https://doi.org/10.1007/s10943-020-01058-9.
Hipsz N.(2013). Komunikat z badań: Społeczne oceny alternatyw życia małżeńskiego. War-
szawa: Centrum Badania Opinii Społecznej.
Komunikat (2020a). Komunikat Przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski z dnia
13marca 2020r., https://episkopat.pl/przewodniczacy-episkopatu-stosujmy-sie-roz-
porzadzenia-organow-panstwowych-by-na-mszy-sw-w-kosciolach-przebywalo-do-50-
-osob-2/ (dostęp: 26.08.2020).
Komunikat (2020b). Komunikat Przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski w sprawie
dyspens od udziału w niedzielnych mszach świętych z dnia 27maja 2020r., https://
episkopat.pl/komunikat-przewodniczacego-konferencji-episkopatu-polski-ws-dyspens
-od-udzialu-w-niedzielnych-mszach-swietych/ (dostęp: 1.07.2020).
Komunikat (2020c). Komunikat Komisji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów
KEP Praktyka pierwszych piątków i pierwszych sobót miesiąca w okresie epidemii
z dnia 2kwietnia 2020r., https://episkopat.pl/komunikat-komisji-ds-kultu-bozego-
-i-dyscypliny-sakramentow-kep-praktyka-pierwszych-piatkow-i-pierwszych-sobot
-miesiaca-w-okresie-epidemii/ (dostęp: 1.07.2020).
Konstytucja (1997). Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U.z 1997r. Nr 78, poz.483.
List (2020a). List Przewodniczącego KEP do Premiera o proporcjonalne kryterium usta-
lania liczby wiernych w kościele z dnia 15kwietnia 2020r., https://episkopat.pl/prze-
wodniczacy-kep-apeluje-o-proporcjonalne-kryterium-ustalania-liczby-wiernych-w
-kosciele-2/ (dostęp: 1.07.2020)..
Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy?
_______________________________________
181
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
List (2020b). List bp.Romualda Kamińskiego do pracowników służby zdrowia z dnia
16marca 2020r., https://episkopat.pl/list-bp-romualda-kaminskiego-do-pracownikow-
-ochrony-zdrowia/ (dostęp: 1.07.2020).
Mariański J.(1983). Religijność ludowa na wsi. W: W.Piwowarski (red.), Wprowadzenie.
Religijność ludowa. Ciągłość i zmiana (s. 241–280). Wrocław: Wydawnictwo Wrocław-
skiej Księ garni Archidiecezjalnej.
McDaniel E.L., NooruddinI., Shortle A.F.(2011). Divine boundaries: How religion shapes
citizens’ attitudes toward immigrants. American Politics Research, 39 (1), 205–233.
Mielicka-Pawłowska H., Kochanowski J.(2014). Religioeses Brauchtum der Polen. W:E.Fir -
lit, M.Hainz, M.Libiszowska-Zoltkowska, G.Pickel, D.Pollack (red.). Zwischen Saeku-
larisierung und religioeser Vitalisierung. Religiositaet inDeutschland und Polen im
Vergleich (s. 257–270). Wiesbaden: Springer.
Nota (2020). Nota Komisji Nauki Wiary Konfrencji Episkopatu Polski w związku z pande-
mią koronawirusa z dnia 1kwietnia 2020r., https://episkopat.pl/nota-komisji-nauki-
-wiary-konferencji-episkopatu-polski-w-zwiazku-z-pandemia-koronawirusa/ (dostęp:
1.07.2020).
Orędzie (2020a). Orędzie telewizyjne Przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski
z dnia 14marca 2020r., https://episkopat.pl/abp-gadecki-zachecam-do-korzystania-
-z-dyspensy-od-uczestnictwa-w-niedzielnej-mszy-sw-2/ (dostęp: 26.08.2020).
Orędzie (2020b). Orędzie telewizyjne Przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski
z dnia 4kwietnia 2020r., https://episkopat.pl/oredzie-telewizyjne-przewodniczacego
-konferencji-episkopatu-polski-4-kwietnia-2020-r/ (dostęp: 1.07.2020).
Oświadczenie (2020). Oświadczenie Rady ds. Społecznych Konferencji Episkopatu Polski:
Czas odpowiedzialności, solidarności, sprawiedliwości z dnia 26marca 2020, https://
episkopat.pl/rada-ds-spolecznych-episkopatu-o-potrzebie-odpowiedzialnosci-solidar-
nosci-i-sprawiedliwosci-2/ (dostęp: 1.07.2020).
Perry S.L., Whitehead A.L., Joshua B., Grubbs J.B.(2020). Culture wars and COVID‐19con-
duct: Christian nationalism, religiosity, and Americans’ behavior during thecoronavirus
pandemic. Journal for theScientific Study ofReligion, https://doi.org/10.1111/jssr.12677.
Pew Research Center (2018). The Age Gap inReligion Around theWorld, https://www.pewfo-
rum.org/2018/06/13/the-age-gap-in-religion-around-the-world/ (dostęp: 18.06.2020).
Rosta G.(2014). Religiosität und politische Präferenzen– Polen und Deutschland.
W:M.Hainz (red.). Zwischen Säkularisierung und religiöser Vitalisierung. Religiosität
inDeutschland und Polen im Vergleich (s. 135–146). Wiesbaden: Springer.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia (2020a). Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia
13marca 2020r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu
zagrożenia epidemicznego, Dz.U.z 13marca 2020r. poz.433.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia (2020b). Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia
24marca 2020r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczy-
pospolitej Polskiej stanu epidemii, Dz.U.z 24marca 2020poz.522.
Rozporządzenie Rady Ministrów (2020). Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19kwiet-
nia 2020r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związ-
ku z wystąpieniem stanu epidemii, Dz.U.z dnia 19kwietnia 2020r. poz.697.
_________________________________________________________________
Wojciech Sadłoń
182 Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
Sadłoń W.(2014a), Religijny kapitał społeczny. Kapitał społeczny a Kościół katolicki w spo-
łecznościach lokalnych w Polsce, Saarbrücken: Wydawnictwo Bezkresy Wiedzy.
Sadłoń W.(2014b). Kościelny trzeci sektor w Polsce oraz działalność charytatywna. W:P.Cie -
cieląg i in. (red.). Kościół katolicki w Polsce 1991–2011. Rocznik statystyczny (s. 208–219).
Warszawa: Główny Urząd Statystyczny.
Sadłoń W.(2016a). Zwischen Volksreligiosität und Gemeinnütziger Tätigkeit. Die Aktuelle
Diskussion um die Finanzierung der Kirche inPolen. W: K.Abmeier (red.). Geld, Gott
und Glaubwürdigkeit (s. 155–164). Paderborn: Ferdinand Schöningh Verlag
Sadłoń W.(2016b). Differentiation, Polarization and Religious Change inPoland. The
Religious Studies Review, 262 (4), 25–42.
Sadłoń W.(2016c). Kult Matki Bożej i Nabożeństwo Fatimskie w parafiach katolickich
w Polsce. Raport z badania. Salvatoris Mater, 18 (1), 454–479.
Sadłoń W.(2019). Ciągłość i zmiana wiejskich parafii katolickich. W: M.Halamska, M.Stany,
J.Wilkin(red.). Ciągłość i zmiana. Sto lat rozwoju polskiej wsi, tom 1 (s. 351–387).
Warszawa: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN.
Sadłoń W.(2020). Students’ religiosity intheir own assessment. W: S.Zaręba, M.Zarzecki
(red.). Between Construction and Deconstruction oftheUniverses ofMeaning. Research
into theReligiosity ofAcademic Youth intheYears 1988–1998–2005–2017 (s. 125–146).
Berlin: Peter Lang.
Sadłoń W.i in. (2019). Czas wolny w życiu Polaków a świętowanie niedzieli. Analiza wyni-
ków badań. Warszawa: Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego, http://iskk.pl/images/
stories/Instytut/dokumenty/Niedziela_raport_07.10_14.00.pdf (dostęp: 18.06.2020).
Sadłoń W., Kazanecka M.(2016). Podmioty wyznaniowe prowadzące działalność o cha-
rakterze pożytku publicznego. W: Sektor non-profit w 2014r. (s. 148–161). Warszawa:
Główny Urząd Statystyczny.
Sadłoń W., Organek L.(2019). Annuarium Statisticum Ecclesaie inPolonia AD 2019, http://
iskk.pl/images/stories/Instytut/dokumenty/Annuarium_Statisticum_2019.pdf (dostęp:
18.06.2020).
Sobestjański K., Bieńkuńska A.(2017). Wartości i postawy wobec wybranych zachowań
w przestrzeni społecznej. W: A.Bieńkuńska, T.Piasecki (red.) Jakość życia w Polsce
w 2015r. Wyniki badania spójności społecznej (s. 91–112). Warszawa: Główny Urząd
Statystyczny.
Sroczyńska M.(2013). Rytuały w młodzieżowym świecie. Studium socjologiczne. Kraków:
Wydawnictwo Fall.
Szlachetka W.(2012). Fenomen Szkół Nowej Ewangelizacji. Kraków: Nomos.
Świątkiewicz W.(2013). Między rodziną a życiem publicznym– ciągłość i zmiana orientacji
na wartości. W: L.Adamczuk, E.Firlit, W.Zdaniewicz (red.). Postawy społeczno-religijne
Polaków 1991–2012 (s. 185–206). Warszawa: Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego.
Taylor Ch.(2007). A Secular Age. Cambridge: The Belknap Press ofHarvard University Press.
Wskazania (2020). Wskazania Konferencji Episkopatu Polski dla biskupów odnośnie do
sprawowania czynności liturgicznych w najbliższych tygodniach z dnia 21marca 2020r.,
https://episkopat.pl/prezydium-episkopatu-przypominamy-o-koniecznosci-udzielenia
-kolejnej-dyspensy-2/ (dostęp: 1.07.2020).
Zacieśnianie czy rozrywanie immanentnej ramy?
_______________________________________
183
Wieś i Rolnictwo 3 (188)/2020
Zaręba S.(2006). Instytucjonalne i pozainstytucjonalne formy przekazu treści religijnych.
W: W.Zdaniewicz, S.Zaręba (red.). Młodzież Warszawy– pokolenie pontyfikatu Jana
Pawła II (s. 245–260). Warszawa: Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego.
Tightening or Breaking an Immanent Frame?
Polish Catholicism and theCoronavirus Epidemic
Abstract: In this article I analyse thechanging internal dynamics ofCatholicism in the
pandemic context. In thefirst part, I present thedynamics ofinstitutional actions triggered
by thefeeling ofbeing threatened by Covid-19. Then I characterise thedynamism of
Polish Catholicism, highlighting (1) its features such as: massiveness, political agency,
interpenetration oftheparish and thelocal community inthecountryside, therole ofsmall
pastoral groups; (2) thedirections ofchange such as: theerosion ofcommunity rituals,
institutional saturation, breaking thecontinuity ofreligious socialisation, thedecline in
institutional trust, and (3) factors ofreligious socialisation such as family and media.
The analysis oftheavailable empirical data leads me to theconclusion that theepidemic
imposed a specific form on Polish Catholicism, which limited thescope ofinteractions and
collective practices and strengthens theprocess ofweakening religious collective practices
and ties with theparish, which has been observed for at least two decades. At thesame
time, theepidemic strengthens theprocess ofdifferentiation and theSadoon link between
family ties and religiosity, which is central to Polish Catholicism.
Keywords: Catholicism, Covid-19, religiosity.
... The first wave of the COVID-19 pandemic and the associated rigorous restrictions coincided with Lent and Easter-the most important religious feast for a majority of Poles. In this context, it needs to be emphasized that Poles in general declare themselves to be believers and that the prevalence of Catholicism in Poland manifests itself in a high rate of dominicantes (more than 45%), religious practices and reception of sacraments as well as in a strong pilgrimage movement (Sadłoń, 2020). On March 24, 2020, the Minister of Health signed a regulation that limited the number of people participating in religious events to five, excluding those celebrating the liturgy (Rozporządzenie Ministra Zdrowia, 2020), which remained in force until April 20, 2021. ...
Article
Full-text available
The aim of this article is to analyze the empirical evidence collected in the form of in-depth interviews, observations, statistics and accounts concerning the assistance provided by female and male religious congregations in the fight against the effects of the COVID-19 pandemic in Poland during the first year after the outbreak (March 2020 to February 2021). The paper describes the nature of the assistance rendered by religious congregations to the sick, to those affected by the pandemic and to healthcare facilities during the spread of the SARS-CoV-2 coronavirus in Poland. Our findings reveal that the activities undertaken and the support provided by religious congregations in the fight against the COVID-19 pandemic in Poland have spanned many areas: medical assistance and nursing within the healthcare system, charitable work (including material, financial and welfare/housing aid), and pastoral, religious, educational, psychological, ecumenical, evangelization and missionary activities. The support provided by religious congregations as part of the coronavirus response efforts proved crucial and invaluable during the first weeks of the pandemic, that is in March and April 2020, when the healthcare system was faced with severe staff shortages.
Article
Full-text available
In this paper, we consider the association between state religiosity and state population mobility during the coronavirus (COVID-19) pandemic. We use first-party geo-behavioral data collected through mobile phone operating systems, global positioning systems, and Wi-Fi signals to assess changes in the average median distance traveled by all devices over an eight-week study period (February 24 to April 13) in the contiguous United States. We measure religiosity with an index of religious identities, beliefs, and practices. We model state mobility scores using robust regression. Our results show that more religious states tend to exhibit higher average mobility scores and slower average declines in mobility. Our findings also suggest that state stay-at-home orders have a weaker impact on mobility in more religious states. During the early stages of the pandemic, more religious states have traveled more and been more resistant to changing their movement patterns than less religious states.
Article
Numerous studies show biblicist Christianity, religiosity, and conservative political identity are strong predictors of Americans holding skeptical attitudes toward publicly controversial aspects of science, such as human evolution. We show that Christian nationalism—meaning the desire to see particularistic and exclusivist versions of Christian symbols, values, and policies enshrined as the established religion of the United States—is a strong and consistent predictor of Americans’ attitudes about science above and beyond other religious and political characteristics. Further, a majority of the overall effect of political ideology on skepticism about the moral authority of science is mediated through Christian nationalism, indicating that political conservatives are more likely to be concerned with particular aspects of science primarily because they are more likely to be Christian nationalists. Likewise, substantial proportions of the well‐documented associations between religiosity and biblical “literalism” with views of science are mediated through Christian nationalism. Because Christian nationalism seeks to establish a particular and exclusivist vision of Christianity as the dominant moral order, adherents feel threatened by challenges to the epistemic authority undergirding that order, including by aspects of science perceived as challenging the supremacy of biblicist authority.
Article
During the COVID‐19 pandemic, Americans’ behavioral responses were quickly politicized. Those on the left stressed precautionary behaviors, while those on the (religious) right were more likely to disregard recommended precautions. We propose the far right response was driven less by partisanship or religiosity per se, but rather by an ideology that connects disregard for scientific expertise; a conception of Americans as God's chosen and protected people; distrust for news media; and allegiance to Trump―Christian nationalism. Analyzing panel data collected in the thick of the COVID‐19 crisis, we find Christian nationalism was the leading predictor that Americans engaged in incautious behavior like eating in restaurants, visiting family/friends, or gathering with 10+ persons (though not attending church), and was the second strongest predictor that Americans took fewer precautions like wearing a mask or sanitizing/washing one's hands. Religiosity, in contrast, was the leading predictor that Americans engaged in more frequent precautionary behaviors. Findings document that Christian nationalism, not religious commitment per se, undergirded the far‐right response to COVID‐19 that disregarded precautionary recommendations, thus potentially worsening the pandemic.
Book
People are inescapably shaped by the culture in which they live, while culture itself is made and remade by people. Human beings in their daily lives feel a genuine freedom of thought and belief, yet this is unavoidably constrained by cultural limitations--such as those imposed by the language spoken, the knowledge developed and the information available at any time. In this book, Margaret Archer provides an analysis of the nature and stringency of cultural constraints, and the conditions and degrees of cultural freedom, and offers a radical new explanation of the tension between them. She suggests that the "problem of culture and agency" directly parallels the "problem of structure and agency," and that both problems can be solved by using the same analytical framework. She therefore paves the way toward the theoretical unification of the structural and cultural fields.
Article
How does religion affect one's attitudes toward immigrants? Scholars have shown that members of minor religious groups are less anti-immigrant than members of majority affiliations and that Evangelical Protestants are partic-ularly hostile. Other scholars have demonstrated that increased religiosity reduces immigrant animus. Here, we argue that religion affects immigration attitudes via a distinct religiously informed interpretation of America's national identity, which we call Christian nationalism. Christian nationalists believe that America has a divinely inspired mission and link its success to God's favor. Using social identity complexity theory, we argue that citizens who ascribe to this worldview should be least tolerant of those they perceive as symbolic threats to American national identity. We assess this claim using the 2006 Pew Immigration Attitudes Survey and the 2008 Cooperative Con-gressional Election Survey. Christian nationalism is a robust determinant of immigrant animus, whereas religious affiliation only affects immigrant animus when Christian nationalism is excluded.
Religijność a dobrobyt subiektywny na podstawie Badania spójności społecznej z 2018 r. W: P. Ciecieląg (red.). Wyznania religijne w Polsce
  • A Bieńkuńska
  • T Piasecki
Bieńkuńska A., Piasecki, T. (2020). Religijność a dobrobyt subiektywny na podstawie Badania spójności społecznej z 2018 r. W: P. Ciecieląg (red.). Wyznania religijne w Polsce 2015-2018 (s. 359-371). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny.
Komunikat z badań: Rodzina -jej współczesne znaczenie i rozumienie
  • R Boguszewski
Boguszewski R. (2013). Komunikat z badań: Rodzina -jej współczesne znaczenie i rozumienie, BS/33. Warszawa: Centrum Badania Opinii Społecznej.
Komunikat z badań: Religijność Polaków w ostatnich 20 latach. Warszawa: Centrum Badania Opinii Społecznej
  • M Bożewicz
Bożewicz M. (2020a). Komunikat z badań: Religijność Polaków w ostatnich 20 latach. Warszawa: Centrum Badania Opinii Społecznej.