ArticlePDF Available

Wolontariat uczniów w systemie oświaty po reformie edukacji w 2017 roku

Authors:

Abstract

Celem artykułu jest wskazanie miejsca, jakie w systemie oświaty po reformie edukacji w 2017 roku zajmuje aktywność społeczna, szczególnie wolontariat uczniów na terenie placówek szkolnych. W tym celu przeanalizowano występowanie tych kwestii w najważniejszych aktach prawnych: prawie oświatowym, rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej w sprawie podstawy programowej oraz rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej w sprawie rekrutacji do publicznych przedszkoli i szkół.
60
trzeci sektor 42 (02/2018)
Grzegorz Całek
Wolontariat uczniów
w systemie oświaty po reformie
edukacji w 2017 roku
[Artykuł recenzowany]
Wolontariat uczniów w systemie oświaty...
61
trzeci sektor 42 (02/2018)
Wpołowie 2016 roku, wraz zprezentacją założeń reformy edukacji, minister edu-
kacji narodowej ogłosiła rok szkolny 2016/2017 Rokiem wolontariatu, wskazując
tym samym duże znaczenie, jakie ma wwychowaniu kształtowanie kompetencji
społecznych właśnie wformie wolontariatu. Tym bardziej więc interesujące staje
się sprawdzenie, jak wolontariat został formalnie umiejscowiony wsystemie
edukacji po jego ostatniej reformie – po 1 września 2017 roku.
Kwestie definicyjne
Wpolskiej literaturze istnieje wiele denicji pojęcia „wolontariat”. Denicję
znajdziemy oczywiście wpodstawowej dla jego funkcjonowania Ustawie odzia
-
łalności pożytku publicznego iowolontariacie, która wart. 2 ust. 3 określa
wolontariusza jako „osobę zyczną, która ochotniczo ibez wynagrodzenia wyko-
nuje świadczenia na zasadach określonych wustawie”. Zasady te ujęto wdziale
trzecim przedmiotowej ustawy, szczególnie wart. 42 ust. 1, wymieniającym
podmioty, na rzecz których wolontariusze mogą wykonywać świadczenia. Są to
między innymi organizacje pozarządowe, osoby prawne ijednostki organiza-
cyjne Kościoła katolickiego oraz innych kościołów izwiązków wyznaniowych,
stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego, spółdzielnie socjalne, spółki
akcyjne ispółki zograniczoną odpowiedzialnością, kluby sportowe, podmioty
lecznicze, organy administracji publicznej oraz jednostki organizacyjne pod-
ległe organom administracji publicznej. Dla naszych rozważań najważniejsza
jest ostatnia kategoria, ponieważ najczęściej organami prowadzącymi szkołę są
jednostki samorządu terytorialnego, zgodnie bowiem zprawem oświatowym:
zakładanie iprowadzenie publicznych przedszkoli (wtym zoddziałami in-
tegracyjnymi lub specjalnymi), przedszkoli integracyjnych ispecjalnych oraz
innych form wychowania przedszkolnego, szkół podstawowych (wtym inte-
gracyjnych oraz zoddziałami integracyjnymi lub specjalnymi), zwyjątkiem
AUTOR
jest administratywistą,
politykiem społecznym,
dyrektorem Instytutu Inicjatyw
Pozarządowych.
SŁOWA KLUCZOWE:
wolontariat, wolontariusz,
szkoła, prawo oświatowe, system
oświaty
DOI
10.26368/17332265-042-2-2018-4
ABSTRAKT
Celem artykułu jest wskazanie miejsca, jakie wsys-
temie oświaty po reformie edukacji w2017roku
zajmuje aktywność społeczna, szczególnie wo-
lontariat uczniów na terenie placówek szkolnych.
W tym celu przeanalizowano występowanie tych
kwestii wnajważniejszych aktach prawnych: pra-
wie oświatowym, rozporządzeniu Ministra Eduka-
cji Narodowej wsprawie podstawy programowej
oraz rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej
w sprawie rekrutacji do publicznych przedszkoli
i szkół.
Wolontariat uczniów w systemie oświaty...
62
trzeci sektor 42 (02/2018)
szkół podstawowych specjalnych, szkół artystycznych oraz szkół przy zakła-
dach karnych, szkół wzakładach poprawczych ischroniskach dla nieletnich,
należy do zadań własnych gminy (art. 8 ust. 15),
zakładanie iprowadzenie publicznych szkół podstawowych specjalnych, szkół
ponadpodstawowych (wtym integracyjnych oraz zoddziałami integracyjnymi
lub specjalnymi), szkół sportowych imistrzostwa sportowego, zwyjątkiem
szkół iplacówek oznaczeniu regionalnym iponadregionalnym oraz szkół
artystycznych, należy do zadań własnych powiatu (art. 8 ust. 16).
Wolontariat wpowyższym ujęciu (formalnym) jest więc działaniem ochot-
niczym, czyli dobrowolnym iświadomym, oraz wykonywanym bez wynagro-
dzenia na rzecz organizacji iinstytucji. Warto jednak zwrócić uwagę na inną,
mocno ugruntowaną denicję tego pojęcia, przygotowaną przez Centrum Wo-
lontariatu, która określa wolontariat jako „świadomą, dobrowolną działalność
podejmowaną na rzecz innych, wykraczającą poza więzi rodzinno-przyjaciel-
sko-koleżeńskie” (http://wolontariat.org.pl). Centrum Wolontariatu wskazuje
zatem dwa nowe elementy: po pierwsze, że wolontariat może mieć również cha-
rakter nieformalny (jest to po prostu „działalność na rzecz innych”), po drugie,
że działalność wolontariusza powinna wykraczać „poza więzi rodzinno-przyja-
cielsko-koleżeńskie”. Określenie to jest otyle istotne, że przyjęcie takiej denicji
dla wolontariatu uczniów byłoby bardzo mocnym zawężeniem jego zakresu,
ponieważ znaczna część działań wolontariuszy wszkole jest realizowana na
terenie tej szkoły, awięc siłą rzeczy jest skierowana do kolegów czy przyjaciół.
Deniując pojęcie wolontariatu wwymiarze działalności wpolskiej szkole,
nie można pominąć tego, wjaki sposób jest rozumiany wolontariat wocjalnych
dokumentach Ministerstwa Edukacji Narodowej. Tym bardziej że denicja ta
jest pod pewnymi względami niepokojąca. Wbroszurze Wolontariat szkolny.
Poradnik dla nauczycieli, dyrektorów irodziców, będącej głównym ocjalnym
poradnikiem resortu wzakresie organizowania wolontariatu wszkole, czytamy
bowiem: „Wolontariat to słowo oznaczające zorganizowaną działalność, któ-
ra jest dobrowolną, bezinteresowną pomocą, jaką ludzie świadczą dla swojego
otoczenia isiebie nawzajem”. Zprzytoczonej denicji wynika, że zostały na-
łożone na siebie zakresy pojęć „bezinteresowny” i„bezpłatny”. Oile nie ma
wątpliwości, że wolontariusze działają bez wynagrodzenia, bezpłatnie, otyle nie
można stwierdzić, że wolontariat jest zawsze działaniem bezinteresownym. Jak
wskazują różne badania, wolontariusze mają świadomość, że dzięki wolonta-
riatowi wzrasta poziom ich wiedzy wzakresie problemów, zktórymi stykają się
wswoich działaniach, uczą się czegoś nowego (Braun 2012; Zajusz [red.] 2016),
że mogą poznać nowych ludzi albo sprawdzić się wnowej sytuacji oraz uzyskać
satysfakcję ze zrobienia czegoś dobrego (Zajusz [red.] 2016). Zresztą autorzy
cytowanej broszury sami to potwierdzają, pisząc wdalszej części: Wolontariat
szkolny daje młodzieży wiele szans imożliwości. Jest to okazja do sprawdzenia
63
trzeci sektor 42 (02/2018)
siebie, wykorzystania swoich zdolności, zdobycia wiedzy, nowych zainteresowań
iumiejętności – jednym słowem – do samorozwoju. Zapewnia satysfakcję płyną-
cą zniesienia pomocy innym, pomaga odkrywać sens życia, zaspokaja potrzebę
przynależności do grupy, umacnia świadomość bycia potrzebnym oraz kształ-
tuje odpowiedzialną postawę życiową” (Wolontariat szkolny… 2017, s. 2) –są
to wszystko elementy wpływające na motywację do zostania wolontariuszem,
które potwierdzają, że wolontariat nie jest zawsze działaniem bezinteresownym.
Podsumowując ijednocześnie odnosząc powyższe rozważania do działal-
ności wszkole, wolontariat określają cztery kryteria (por. Bejma 2012):
Dobrowolność, przy czym należy mieć świadomość, że zakres tego kryterium
jest dość szeroki – od pełnej swobody wynikającej zwolnej woli działania
na rzecz innych po działanie wynikającej zpresji (na przykład nauczycieli
wszkole).
Wynagrodzenie, którego zdenicji nie ma, choć należy pamiętać, że Ustawa
odziałalności pożytku publicznego iowolontariacie wart. 45 ust. 1 pkt 3 nie
tyle daje możliwość, ile przyjmuje jako obowiązek korzystających ze świad-
czeń wolontariusza pokrywanie kosztów podróży służbowych idiet.
Organizacja – formalna inieformalna (wwypadku wolontariatu uczniów
możemy mieć do czynienia zobiema formami).
Benecjenci – zakres tego kryterium jest również dość szeroki, ponieważ mo-
żemy tutaj uwzględnić zarówno działania na rzecz osób niespokrewnionych
(na przykład dzieci wpobliskim przedszkolu), jak idziałania na rzecz znajo-
mych, kolegów czy przyjaciół (na przykład imprezy szkolne).
Wolontariat prowadzony wszkole jest związany zkilkoma innymi po-
jęciami. Najszerszym znich jest wolontariat szkolny (Misztela 2012; Kłosiń-
ska 2016; Zajusz [red.] 2016;  2017), który można określić jako całokształt
działań ocharakterze wolontariackim prowadzonych na terenie szkół. Należy
jednak zwrócić uwagę, że wpraktyce będziemy mieli do czynienia ztrzema róż-
nymi rodzajami wolontariatu – wzależności od tego, kto jest wolontariuszem.
Po pierwsze, jest to wolontariat uczniowski, przyjmujący najczęściej for-
mę szkolnych klubów wolontariatu, skupiający przede wszystkim uczniów, ale
także – wbrew nazwie – kadrę pedagogiczną, rodziców czy absolwentów szkoły
(por. Górecki 2013, s. 165).
Po drugie, jest to wolontariat osób prowadzących zajęcia dla uczniów.
Mogą to być zajęcia mieszczące się wdziałalności dydaktyczno-wychowawczej
szkoły (zajęcia rewalidacyjne dla uczniów niepełnosprawnych, zajęcia prowa-
dzone wramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz zajęcia rozwijające
zainteresowania iuzdolnienia uczniów, szczególnie wcelu kształtowania ich
aktywności ikreatywności), prowadzone, zgodnie zart. 109 ust. 5 prawa oświa-
towego, zudziałem wolontariuszy, awięc osób nieposiadających wymaganego
prawem przygotowania pedagogicznego. Mogą to być także zajęcia prowadzone
Wolontariat uczniów w systemie oświaty...
64
trzeci sektor 42 (02/2018)
przez wolontariuszy ze stowarzyszeń izinnych organizacji, których celem sta-
tutowym jest działalność wychowawcza albo rozszerzanie iwzbogacanie form
działalności dydaktycznej, wychowawczej, opiekuńczej iinnowacyjnej szkoły
lub placówki (por. art. 86 prawa oświatowego).
Po trzecie, jest to wolontariat rodziców, głównie skupionych wradach od-
działowych (tak zwanych trójkach klasowych) iwradzie rodziców. Ze względu
na specykę potrzeb szkolnych oraz zróżnicowanie wiedzy iumiejętności ro-
dziców najczęściej przyjmuje on formę wolontariatu kompetencji, który można
określić jako „działalność ochotniczą, bez wynagrodzenia, na rzecz stowarzy-
szeń bądź innych inicjatyw społecznych, której istotą jest jak najlepsze wyko-
rzystywanie umiejętności idoświadczeń zawodowych wolontariuszy” (Całek
2014, s. 155).
Wdalszej części artykułu skupię się na pierwszym rodzaju wolontariatu,
awięc na wolontariacie uczniowskim.
Idea wolontariatu wsystemie edukacji
WDługofalowej polityce rozwoju wolontariatu wPolsce, przygotowanej wMi-
nisterstwie Pracy iPolityki Społecznej w2011 roku – Europejskim Roku Wo
-
lontariatu – sformułowano kilka kierunków rozwoju wolontariatu wPolsce.
Pierwszy znich zatytułowano Zwiększenie znaczenia zagadnień związanych
zwolontariatem wstrukturach isystemie edukacji, awjego opisie czytamy między
innymi: „Ważne jest zachęcanie do zdobywania doświadczeń wzakresie działal-
ności wolontariackiej przez dzieci imłodzież, począwszy od etapu wychowania
przedszkolnego przez kolejne etapy kształcenia ogólnego” (Arczewskaiin. 2011,
s. 14). Jak widać, autorzy dokumentu słusznie zauważyli, że jednym znajważ-
niejszych czynników rozwoju wolontariatu jest kształtowanie odpowiednich
postaw prospołecznych na jak najwcześniejszym etapie socjalizacji ina wszyst-
kich etapach edukacji formalnej.
Potwierdzenie tego poglądu znajdujemy wnajważniejszym akcie praw-
nym konstytuującym polski system oświaty – prawie oświatowym. Już wjego
preambule czytamy: „Szkoła winna zapewnić każdemu uczniowi warunki nie-
zbędne do jego rozwoju, przygotować go do wypełniania obowiązków rodzin-
nych iobywatelskich woparciu ozasady solidarności, demokracji, tolerancji,
sprawiedliwości iwolności”, zkolei wart. 1, który określa najważniejsze cele
systemu oświaty, znajdujemy wust. 12 zapis, że zapewnia on „kształtowanie
uuczniów postaw prospołecznych, wtym poprzez możliwość udziału wdziała-
niach zzakresu wolontariatu, sprzyjających aktywnemu uczestnictwu uczniów
wżyciu społecznym”.
Powyższe zapisy mają oczywiście charakter deklaratywny, ato, czy będą
miały przełożenie na działania edukacyjne iwychowawcze wpolskiej szkole,
65
trzeci sektor 42 (02/2018)
zależy od zapisów przede wszystkim wpodstawie programowej, czyli wdoku-
mencie określającym cele wychowania przedszkolnego oraz cele kształcenia
wszkołach (Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej wsprawie podstawy
programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształ-
cenia ogólnego dla szkoły podstawowej, wtym dla uczniów zniepełnosprawno-
ścią intelektualną wstopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogól-
nego dla branżowej szkoły Istopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej
przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej).
Znajdujemy wnim wiele odniesień do kształtowania postaw prospołecznych
oraz wolontariatu, na przykład:
Podstawa programowa wychowania przedszkolnego dla przedszkoli, oddzia-
łów przedszkolnych wszkołach podstawowych oraz innych form wychowania
przedszkolnego:
„Kreowanie […] sytuacji prowadzących do poznania przez dziecko war-
tości inorm społecznych, których źródłem jest rodzina, grupa wprzedszkolu,
inne dorosłe osoby, wtym osoby starsze, oraz rozwijania zachowań wynikają-
cych zwartości możliwych do zrozumienia na tym etapie rozwoju” (Zadania
przedszkola, 13).
„Dziecko przygotowane do podjęcia nauki wszkole: […] 5) ocenia swoje
zachowanie wkontekście podjętych czynności izadań oraz przyjętych norm
grupowych; przyjmuje, respektuje itworzy zasady zabawy wgrupie, współdzia
-
ła zdziećmi wzabawie, pracach użytecznych, podczas odpoczynku; […] 8) ob-
darza uwagą inne dzieci iosoby dorosłe; 9) komunikuje się zdziećmi iosobami
dorosłymi, wykorzystując komunikaty werbalne ipozawerbalne; wyraża swoje
oczekiwania społeczne wobec innego dziecka, grupy” (Osiągnięcia dziecka
na koniec wychowania przedszkolnego, . Społeczny obszar rozwoju dziecka).
– Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej:
„Kształcenie ogólne wszkole podstawowej ma na celu: 1) wprowadza-
nie uczniów wświat wartości, wtym oarności, współpracy, solidarności,
altruizmu, patriotyzmu iszacunku dla tradycji, wskazywanie wzorców postę-
powania ibudowanie relacji społecznych, sprzyjających bezpiecznemu roz-
wojowi ucznia (rodzina, przyjaciele); […] 11) kształtowanie postawy otwartej
wobec świata iinnych ludzi, aktywności wżyciu społecznym oraz odpowie-
dzialności za zbiorowość”.
„Najważniejsze umiejętności rozwijane wramach kształcenia ogólne-
go wszkole podstawowej to: […] 6) praca wzespole ispołeczna aktywność;
7) aktywny udział wżyciu kulturalnym szkoły, środowiska lokalnego oraz kraju”.
„Kształcenie iwychowanie wszkole podstawowej sprzyja rozwijaniu
postaw obywatelskich, patriotycznych ispołecznych uczniów. Zadaniem szko-
ły jest wzmacnianie poczucia tożsamości narodowej, przywiązania do historii
itradycji narodowych, przygotowanie izachęcanie do podejmowania działań
Wolontariat uczniów w systemie oświaty...
66
trzeci sektor 42 (02/2018)
na rzecz środowiska szkolnego ilokalnego, wtym do angażowania się wwo-
lontariat”.
Wzakresie społecznego obszaru rozwoju uczeń osiąga: 1) świadomość
wartości uznanych przez środowisko domowe, szkolne, lokalne inarodowe;
2) potrzebę aktywności społecznej opartej ote wartości; 3) potrzebę iumiejęt-
ność identykowania się zgrupami społecznymi, które dziecko reprezentuje,
nazywania tych grup iich charakterystycznych cech; […] 5) umiejętność two-
rzenia relacji, współdziałania, współpracy oraz samodzielnej organizacji pracy
wmałych grupach, wtym organizacji pracy przy wykorzystaniu technologii;
6) umiejętność samodzielnego wyrażania swoich oczekiwań ipotrzeb społecz-
nych” (Ietap edukacyjny: klasy – – edukacja wczesnoszkolna).
„Uczeń: 1) wyjaśnia podstawowe prawidłowości życia społecznego, wtym
funkcjonowania grup społecznych oraz społeczności lokalnej iregionalnej
oraz wspólnoty etnicznej ipaństwowej; […] 3) wyjaśnia znaczenie aktywności
obywatelskiej” ( etap edukacyjny: klasy –, Wiedza ospołeczeństwie, Cele
kształcenia – wymagania ogólne, I. Wiedza irozumienie).
„Uczeń: 1) rozpoznaje własne potrzeby ipotrzeby innych; […] 7) argu-
mentuje zasadność postaw obywatelskich – m.in. odpowiedzialności, troski
odobro wspólne itolerancji; 8) rozpoznaje problemy najbliższego otoczenia
iszuka ich rozwiązań” ( etap edukacyjny: klasy , Wiedza ospołeczeń-
stwie, Cele kształcenia – wymagania ogólne, . Rozumienie siebie oraz rozpozna-
wanie irozwiązywanie problemów).
„Uczeń: 1) komunikuje się wsprawach życia społecznego, wtym publicz-
nego, oraz dyskutuje iprzedstawia własne argumenty wwybranych sprawach
tego typu; 2) rozpoznaje przypadki wymagające postaw asertywnych; 3) współ-
pracuje zinnymi – dzieli się zadaniami iwywiązuje się znich; 4) wykazuje
konieczność współdziałania wżyciu społecznym iwyjaśnia istotę samorządno-
ści” ( etap edukacyjny: klasy –, Wiedza ospołeczeństwie, Cele kształcenia
– wymagania ogólne, . Komunikowanie iwspółdziałanie).
„Uczeń: 1) podaje cnoty obywatelskie (odpowiedzialność, troska odo-
bro wspólne, aktywność, przedsiębiorczość, solidarność, roztropność, toleran-
cja, odwaga cywilna); wykazuje, odwołując się do działań wybitnych Polaków,
znaczenie ich urzeczywistnienia dla pożytku publicznego; 2) przedstawia cele
iformy działań organizacji pozarządowych aktywnych wspołeczności lokalnej
iregionie; wykazuje, że działalność tego typu prowadzi do realizacji różnorod-
nych potrzeb; 3) przedstawia cele iprzykłady działania organizacji społecznych
skupiających młodych ludzi wPolsce; wyjaśnia ideę wolontariatu iprzedstawia
formy działalności wolontariuszy; 4) przedstawia formy wpływania obywateli na
decyzje władz samorządowych, przykłady realizacji lokalnych inicjatyw miesz-
kańców nansowanych zbudżetów obywatelskich oraz przedsięwzięć podej-
mowanych przez młodzieżowe rady gminy/miasta” ( etap edukacyjny: klasy
67
trzeci sektor 42 (02/2018)
–, Wiedza ospołeczeństwie, Treści nauczania – wymagania szczegółowe, .
Udział obywateli wżyciu publicznym – społeczeństwo obywatelskie).
„Nadrzędnemu celowi kształcenia wzakresie wiedzy ospołeczeństwie
– kształtowaniu postaw obywatelskich iprowspólnotowych – sprzyjać ma na-
bywanie wiedzy irozwijanie umiejętności dotyczących kolejnych kręgów śro-
dowiskowych, zktórymi styka się uczeń: od rodziny iszkoły przez wspólnotę
lokalną iregionalną, aż do wspólnoty narodowej, państwowej imiędzynarodo-
wej. Kształcenie to ma umożliwiać rozwój umiejętności reeksyjnej obserwacji
otaczającej rzeczywistości społecznej, wtym życia publicznego. Konieczna jest
taka realizacja treści nauczania, aby uczniowie rozumieli przydatność poszcze-
gólnych zagadnień wcodziennym życiu człowieka – członka poszczególnych
grup iwspólnot społecznych. Sprzyjać to ma rozwojowi umiejętności rozpo-
znawania irozwiązywania prostych problemów wżyciu społecznym” ( etap
edukacyjny: klasy –, Wiedza ospołeczeństwie, Warunki isposób realizacji).
„Uczeń: […] 7) bierze udział wżyciu społecznym przez: wolontariat, sto-
warzyszenia, grupy nieformalne iaktywność indywidualną; ujawnia wrażliwość
na osoby potrzebujące pomocy izna konkretne sposoby jej udzielania” (etap
edukacyjny: klasy , Wychowanie do życia wrodzinie, Cele kształcenia
– wymagania ogólne, . Postawy).
„Uczeń: […] 7) wyjaśnia, co to znaczy, że klasa jest dobrem wspólnym; […]
20) objaśnia, czym jest szacunek, przyjaźń, życzliwość, altruizm, troska, bez-
interesowność, wolontariat, koleżeństwo, wdzięczność, współczucie, empatia,
zaufanie, nietykalność osobista, tolerancja, dobro wspólne, naród, pluralizm,
współdziałanie, sprawiedliwość, praworządność, solidarność, patriotyzm, bo-
haterstwo, wolność polityczna” ( etap edukacyjny: klasy –, Etyka, Treści
nauczania – wymagania szczegółowe, . Człowiek wobec innych ludzi).
Podsumowując, wpodstawie programowej znajdujemy wiele istotnych
odniesień do rozwoju dziecka wsferze społecznej, przy czym jest wniej mo-
wa zarówno okształtowaniu młodych ludzi na poziomie wartości (takich jak
oarność, współpraca, solidarność, altruizm), coraz lepszego rozumienia icoraz
głębszego wchodzenia wrelacje, wgrupy społeczne, wspólnoty, jak iopodej-
mowaniu aktywności społecznej, konkretnych działań na rzecz innych, także
wformie wolontariatu.
Warto wtym miejscu zwrócić uwagę na to, że – paradoksalnie – wraz
zrozwojem ucznia obszar kompetencji społecznych zawartych wpodstawie pro-
gramowej zdaje się zawężać, co wynika oczywiście zkonstrukcji tego dokumen-
tu, odpowiadającego zkolei sposobowi kształcenia na poszczególnych etapach
systemu edukacji. Na etapie wychowania przedszkolnego opisywane elementy
są uwzględniane dość szeroko, wpisując się wspołeczny obszar rozwoju dziecka,
również wpierwszym etapie edukacyjnym wszkole (klasy –) mówi się szero-
ko ospołecznym obszarze rozwoju ucznia – co pokazuje, że uczenie funkcjono-
Wolontariat uczniów w systemie oświaty...
68
trzeci sektor 42 (02/2018)
wania wgrupie czy kształtowanie postaw prospołecznych są zadaniami, które
powinny być uwzględniane przez nauczycieli podczas każdej przedszkolnej
czy szkolnej aktywności. Zkolei wdrugim etapie edukacyjnym wszkole (klasy
), gdy podstawa programowa dzieli treści nauczania na poszczególne
przedmioty, zagadnienia związane zaktywnością społeczną czy wolontariatem
zostają skupione przede wszystkim na przedmiocie wiedza ospołeczeństwie,
aprzecież wpajanie określonych wartości ikształtowanie postaw powinno mieć
charakter stały – niezależny od nauczanego przedmiotu.
Organizacja wolontariatu wszkole po 1 września 2017 roku
Podmiotami okluczowym znaczeniu dla rozwoju wolontariatu uczniów wszkole
są dyrektor szkoły isamorząd uczniowski.
Dyrektor szkoły zmocy prawa jest zobowiązany do zapewniania warun-
ków działania wjego szkole „wolontariuszy, stowarzyszeń iinnych organizacji,
wszczególności organizacji harcerskich, których celem statutowym jest działal-
ność wychowawcza lub rozszerzanie iwzbogacanie form działalności dydaktycz-
nej, wychowawczej, opiekuńczej iinnowacyjnej szkoły lub placówki” (art.68
ust. 1 pkt 9 prawa oświatowego). Zkolei do podejmowania działań zzakresu
wolontariatu (wporozumieniu zdyrektorem szkoły) jest upoważniony samo-
rząd uczniowski (art. 85 ust 6). Sposób organizacji irealizacji działań wzakresie
wolontariatu powinien być zawarty wstatucie szkoły (art. 98 ust. 1pkt 21).
Wolontariat prowadzony przez samorząd uczniowski przyjmuje dwie
formy. Najpopularniejszą jest szkolne koło wolontariatu, które można określić
jako „rodzaj dodatkowych zajęć organizowanych wszkołach” tworzony przez
grupę „uczniów danej szkoły, najczęściej zróżnych klas, która przy wsparciu
nauczyciela-opiekuna organizuje iangażuje się wróżne przedsięwzięcia spo-
łeczne” (por. Zajusz [red.] 2016, s. 14). Zajęcia te mają oczywiście charakter wo-
lontariacki. Szkolne kluby wolontariuszy prowadzą działania nakierowane na:
środowisko wewnętrzne – szkolne, na przykład udzielanie korepetycji uczniom
zproblemami wnauce, zbiórki pieniędzy dla potrzebujących uczniów szkoły,
działania kulturalne: szkolne spektakle, tworzenie szkolnych gazetek,
środowisko pozaszkolne – lokalne (mowa tutaj szczególnie odziałaniach
wpartnerstwie zorganizacjami lub instytucjami), na przykład zbiórki pienię-
dzy dla potrzebujących, pomoc dzieciom zrodzin wielodzietnych, odwiedziny
wdomach dziecka, przygotowywanie świątecznych paczek dla seniorów, wo-
lontariat wschronisku dla zwierząt (por.: Misztela 2012, s. 11; Górecki 213,
s.165; Kłosińska 2016, s. 9).
Drugą formą organizacji wolontariatu przez samorząd uczniowski jest
rada wolontariatu, którą może on wyłonić ze swojego składu (art. 85 ust. 7pra-
wa oświatowego). Wbroszurze resortu edukacji narodowej (Wolontariat szkol-
69
trzeci sektor 42 (02/2018)
ny…2017) wyszczególniono następujące działania rady wolontariatu: „koor-
dynacja zadań wolontariatu, m.in. przez diagnozowanie potrzeb społecznych
wśrodowisku szkolnym czy wotoczeniu szkoły, opiniowanie propozycji działań
zgłoszonych do realizacji, rekrutacja swoich członków, rozpoznawanie konkret-
nych potrzeb występujących wśrodowisku szkolnym, mobilizowanie uczniów
oraz społeczności lokalnej do twórczego działania na rzecz wolontariatu, orga-
nizowanie iudzielanie różnych form wsparcia dla osób potrzebujących, insty-
tucji czy środowiska, promocja wolontariatu wszkole ipoza nią, omawianie
doświadczeń dotyczących działalności wwolontariacie (np. na stronie interne-
towej lub na forum szkolnym), integracja środowiska szkolnego, kształtowanie
obywatelskiej postawy odpowiedzialności za szkołę, społeczność lokalną ioj-
czyznę”.
Czytając powyższe zadania, można pokusić się ostwierdzenie, że rada
wolontariatu jest bardziej zorganizowaną, „poważniejszą” formą niż szkolne
koło wolontariatu, ale wobec braku dodatkowych zapisów ustawowych, atakże
wyraźnego stwierdzenia wcytowanej broszurze, że wskazane zadania może
również realizować samorząd szkolny, oile nie została powołana rada wolonta-
riatu, należy stwierdzić, że rozróżnienie między szkolnym kołem wolontariatu
iradą wolontariatu ma charakter semantyczny.
Warto wtym miejscu zwrócić uwagę, że oile siedem ustępów (ust. 1–5
i8–9) zart. 85 prawa oświatowego to dokładne powtórzenie ust. 1–7 zart. 55
obowiązującej wcześniej Ustawy osystemie oświaty, otyle przywołane wyżej
ust. 6–7 zart. 85 prawa oświatowego są to zapisy całkowicie nowe. Dopiero więc
teraz, przy okazji zmian wsystemie oświaty w2017roku, nadano wolontaria-
towi prowadzonemu przez samorząd uczniowski rangę ustawową, szczególnie
wprowadzając wustawie pojęcie rady wolontariatu – co oczywiście należy oce-
nić bardzo pozytywnie.
Wolontariat worganizacjach pozarządowych wszkole
Uczniowie mogą być wolontariuszami wszkole nie tylko wramach działań
prowadzonych przez samorząd uczniowski, ale także wstowarzyszeniach iin-
nego typu organizacjach. Działania te mogą mieć charakter stały (na przykład
co tydzień wharcerstwie czy klubie sportowym) albo być związane zakcjami
prowadzonymi przez organizacje pozarządowe (na przykład raz wroku udział
wzlokalizowanym wszkole sztabie Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy).
Ogólne zasady działania podmiotów trzeciego sektora wszkole zostały
określone wart. 86 prawa oświatowego. Należy przy tym zwrócić uwagę na
dwa istotne elementy. Po pierwsze, ustawa otwiera szkołę na współpracę zor-
ganizacjami, „których celem statutowym jest działalność wychowawcza albo
rozszerzanie iwzbogacanie form działalności dydaktycznej, wychowawczej,
Wolontariat uczniów w systemie oświaty...
70
trzeci sektor 42 (02/2018)
opiekuńczej iinnowacyjnej szkoły lub placówki”, jednocześnie wprost zabrania
działania wszkole partii iorganizacji politycznych, awięc na przykład stowa-
rzyszeń – tak zwanych młodzieżówek partyjnych (art. 86 ust. 1). Po drugie,
podjęcie działalności na terenie szkoły przez organizację pozarządową wymaga
każdorazowo uzgodnienia warunków współpracy przez dyrektora szkoły oraz
jego formalnej zgody, wyrażonej dopiero po uzyskaniu pozytywnej opinii rady
szkoły irady rodziców (art. 86 ust. 2). Innymi słowy, nie jest możliwe, aby na
terenie szkoły działały żadne organizacje bez wiedzy izgody rady rodziców.
Odoniosłości tego zapisu może świadczyć fakt, że jest to jedyna kompetencja
opiniodawcza rady rodziców, wktórej taka opinia jest wiążąca dla dyrektora
szkoły.
Docenianie wolontariatu uczniów
Wolontariat, oczym była już mowa, nie jest najczęściej działaniem bezintere-
sownym. Dlatego system oświaty przewiduje dodatkowe korzyści dla uczniów
angażujących się wróżne formy działalności społecznej. Najważniejszą jest ich
uwzględnienie podczas rekrutacji do szkół. Wwypadku większej liczby kan-
dydatów spełniających warunki formalne niż liczba wolnych miejsc wdanej
szkole brane są pod uwagę między innymi „osiągnięcia wzakresie aktywności
społecznej, wtym na rzecz środowiska szkolnego, wszczególności wformie wo-
lontariatu”, pod warunkiem że osiągnięcia te zostały wymienionej na świadectwie
ukończenie szkoły. Ten przepis prawa oświatowego dotyczy rekrutacji do klasy
pierwszej między innymi: publicznej szkoły ponadpodstawowej (art.134 ust. 2
pkt 4b), publicznej branżowej szkoły drugiego stopnia (art. 135 ust. 4 pkt3b),
publicznej szkoły podstawowej sportowej, publicznej szkoły podstawowej mi-
strzostwa sportowego, oddziału sportowego wpublicznej szkole podstawowej
ogólnodostępnej lub oddziału mistrzostwa sportowego wpublicznej szkole pod-
stawowej ogólnodostępnej albo do klasy wyższej niż pierwsza wtych szkołach,
jeśli szkolenie wdanym sporcie rozpoczyna się wtej klasie (art.137 ust. 6 pkt 4b),
publicznej szkoły ponadpodstawowej dwujęzycznej lub oddziału dwujęzycznego
wpublicznej szkole ponadpodstawowej ogólnodostępnej (art. 140 ust. 3 pkt5b).
Powyższe przepisy znajdują przełożenie na konkretną punktację wtrak-
cie rekrutacji do szkół – zgodnie zpar. 7 Rozporządzenia Ministra Edukacji
Narodowej wsprawie przeprowadzania postępowania rekrutacyjnego oraz
postępowania uzupełniającego do publicznych przedszkoli, szkół iplacówek
za osiągnięcia wzakresie aktywności społecznej, wtym na rzecz środowiska
szkolnego, szczególnie wformie wolontariatu, podczas rekrutacji do szkół wy-
mienionych wyżej przyznaje się trzy punkty. Aby uzmysłowić sobie wagę tej
punktacji, warto zauważyć, że tyle samo punktów można otrzymać wprocesie
rekrutacji na przykład za uzyskanie tytułu nalisty konkursu tematycznego lub
71
trzeci sektor 42 (02/2018)
interdyscyplinarnego ozasięgu wojewódzkim organizowanego przez kuratora
oświaty albo tytułu nalisty turnieju ozasięgu międzynarodowym czy ogólno-
polskim zprzedmiotu lub przedmiotów artystycznych nieobjętych ramowym
planem nauczania szkoły artystycznej.
***
Wwyniku dokonanej analizy można stwierdzić, że wpolskim systemie oświa-
ty działalność społeczna, szczególnie wformie wolontariatu, jest dość dobrze
umiejscowiona – począwszy od poziomu idei, przez liczne zapisy wpodstawie
programowej, zawarcie regulacji dotyczących miejsca wolontariatu iorganizacji
pozarządowych na terenie szkoły wakcie prawnym na poziomie ustawy (prawo
oświatowe), aż po uwzględnienie wolontariatu podczas procesów rekrutacyjnych
do szkół ponadpodstawowych.
Można byłoby mieć wątpliwości, czy niektóre zapisy ustawowe dotyczące
wolontariatu wszkolne nie są zbyt lakoniczne. Sądzę jednak, że jest odwrotnie
– właśnie ta lakoniczność, sformułowanie wyłącznie ogólnych ram prawnych,
może być tym, co pozwoli samorządom uczniowskim iopiekunom szkolnych
kół wolontariatu optymalnie rozwinąć działalność, dostosowując ją do specyki
ich szkoły iśrodowiska działania, jak najlepiej odpowiadając na potrzeby ich
społeczności szkolnej oraz wspólnoty lokalnej.
Nie należy jednak mieć złudzeń, że najlepsze nawet przepisy dokona-
ją przełomu iprzyczynią się do masowego rozwoju wolontariatu wpolskiej
szkole. Doświadczenia pokazują bowiem, że kluczowe znaczenie mają tutaj
przychylność izrozumienie idei wolontariatu przez dyrektora szkoły, opiekuna
szkolnych wolontariuszy oraz wszystkich nauczycieli (nie tylko wiedzy ospołe-
czeństwie), szczególnie wychowawców klas, którzy na co dzień powinni wpajać
swoim wychowankom postawy prospołeczne. Powinni to czynić nie tylko wra-
mach swoich obowiązków szkolnych, ale zawsze, także działając jako wolonta-
riusze, awięc ochotniczo ibez wynagrodzenia.
Interesujące więc będzie poszukiwanie odpowiedzi na pytanie oto, czy
iwjakim zakresie zapisy aktów prawnych przełożą się na rozwój wolontariatu
wszkołach. Wnajbliższych latach będzie to zpewnością jeden znajciekawszych
obszarów dociekań dla wszystkich badaczy wolontariatu ipolskiej szkoły.
BIBLIOGRAFIA
Arczewska, Magdalena, Całek, Grzegorz, Gliwicka, Ewa, Pazderski, Filip, Rustecki, Wojciech,
Bobek, Kamil. 2011. Długofalowa polityka rozwoju wolontariatu w Polsce, Warszawa:
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.
Bejma, Agnieszka. 2012. Wolontariat w Polsce i w Europie Środkowo-Wschodniej. Prawo
i praktyka, Warszawa: Ocyna Wydawnicza Aspra-JR.
Wolontariat uczniów w systemie oświaty...
72
Braun, Katarzyna. 2012. Wolontariat – młodzież – wychowanie, Lublin: Wydawnictwo
Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Całek, Grzegorz. 2014. Stowarzyszenie rodziców. Tworzenie. Rozwój. Wolontariat kompetencji,
Warszawa: Instytut Inicjatyw Pozarządowych.
Całek, Grzegorz, Poraj, Anna. 2011. Rodzice w szkole, przedszkolu, na osiedlu, Warszawa:
Instytut Inicjatyw Pozarządowych.
Górecki, Mirosław. 2013. Idea, instytucjonalizacja i funkcje wolontariatu, Warszawa:
Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Kłosińska, Karolina. 2016. Wolontariat szkolny krok po kroku, Warszawa: Miasto Stołeczne
Warszawa.
Misztela, Małgorzata. 2012. Wolontariat w szkole. Organizacja i prowadzenie szkolnego
wolontariatu, Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Wolontariatu.
Zajusz, Joanna (red.). 2016. Szkolne wolontariaty. Co zrobić, żeby zagrało, Katowice: Regionalne
Centrum Wolontariatu w Katowicach.
Akty prawne i dokumenty
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 roku w sprawie podstawy
programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia
ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością
intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla
branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej
do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz.U. z 2017 r. poz. 356).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 marca 2017 roku w sprawie
przeprowadzania postępowania rekrutacyjnego oraz postępowania uzupełniającego do
publicznych przedszkoli, szkół i placówek (Dz.U. z 2017 r. poz. 610).
Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie
(Dz.U. 2003 Nr 96, poz. 873, z późn. zm.).
Ustawa z dnia 7 września 1991 roku o systemie oświaty (DzU 1991 Nr 95, poz. 425,
z późn. zm.).
Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 roku – Prawo oświatowe (Dz.U. z 2017 r. poz. 59, z późn. zm.).
Źródła internetowe
Wolontariat szkolny. Poradnik dla nauczycieli, dyrektorów i rodziców. 2017. Warszawa:
Ministerstwo Edukacji Narodowej – https://men.gov.pl/wp-content/uploads/
men_nauczyciele [dostęp: 30 grudnia 2017 roku].
http://wolontariat.org.pl/wolontariusze/kim-jest-wolontariusz [dostęp: 1 lutego 2018 roku]
... Study results show a strong impact of the parents' personal example, especially in the case of younger children [22], and the unwillingness of parents to engage in volunteer work frequently causes young people to also be unwilling to do so [37]. An important factor which has a positive impact on volunteering is a friendly, 'democratic' atmosphere in the family [39]. On the other hand, young people are relatively unlikely to decide to take up prosocial activities on the encouragement of family members. ...
... Apart from the importance of mental support, the HBSC study has shown, as in Spain [22] and the U.S. [40], that higher socio-economic status of the family increases volunteerism. Introducing young people into the world of values, shaping their openness to the world and other people, and encouraging them to actively participate in social life are key educational objectives of the school environment [39]. This includes building motivation to take up volunteer work. ...
Article
Full-text available
Background: Involvement in constructive activities is an important but rarely empirically studied developmental asset. Objective: The aim of the study is to assess the intentions of Polish youth to undertake prosocial activities after graduating from high school, and the selected determinants of these intentions. Material and methods: Anonymous surveys were conducted in 213 schools within the last round of the HBSC (Health Behaviour in School-aged Children) survey in 2018. The nationwide representative sample included 4,972 students aged 11.1-18.5 (mean age 15.4 ± 1.73). The main dependent variable was the Expectations for Engagement in Community Issues Index (EECII), built on the basis of 3 questions and ranged 0-12 points. Its relationship with 10 demographic and socio-economic variables was studied. Results: The mean EECII score was 5.59 (SD = 2.65). Seven factors and three significant two-way interactions were indicated in the general linear model. The strongest correlation was found to be between the EECII level and recognised personal values, current participation in youth groups, and the level of social ties in the neighbourhood. Girls achieve higher EECII levels than boys. However, factors such as family social position and attitudes towards school modify the gender differences. Higher family social position measured on subjective scale increases the tendency to plan prosocial activities in the group coming from low affluence families. Conclusions: Polish youth have an average inclination towards prosocial activities. When planning activities aimed at strengthening the involvement of young people, it is worth considering the specificity of various demographic and social groups.
Wolontariat -młodzież -wychowanie
  • Katarzyna Braun
Braun, Katarzyna. 2012. Wolontariat -młodzież -wychowanie, Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Stowarzyszenie rodziców
  • Grzegorz Całek
Całek, Grzegorz. 2014. Stowarzyszenie rodziców. Tworzenie. Rozwój. Wolontariat kompetencji, Warszawa: Instytut Inicjatyw Pozarządowych.
Idea, instytucjonalizacja i funkcje wolontariatu, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie "Żak
  • Mirosław Górecki
Górecki, Mirosław. 2013. Idea, instytucjonalizacja i funkcje wolontariatu, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie "Żak".
Wolontariat w szkole. Organizacja i prowadzenie szkolnego wolontariatu
  • Małgorzata Misztela
Misztela, Małgorzata. 2012. Wolontariat w szkole. Organizacja i prowadzenie szkolnego wolontariatu, Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Wolontariatu.
Szkolne wolontariaty. Co zrobić, żeby zagrało
  • Joanna Zajusz
Zajusz, Joanna (red.). 2016. Szkolne wolontariaty. Co zrobić, żeby zagrało, Katowice: Regionalne Centrum Wolontariatu w Katowicach.
Poradnik dla nauczycieli, dyrektorów i rodziców
Wolontariat szkolny. Poradnik dla nauczycieli, dyrektorów i rodziców. 2017. Warszawa: Ministerstwo Edukacji Narodowej -https://men.gov.pl/wp-content/uploads/ men_nauczyciele [dostęp: 30 grudnia 2017 roku].