ArticlePDF Available

Nowe zasady przesłuchania w trybie art. 185c Kodeksu postępowania karnego osoby pokrzywdzonej przestępstwem z art. 197-199 Kodeksu karnego

Authors:

Abstract

Przestępstwa wskazane w art. 197-199 Kodeksu karnego są najbardziej dotkliwymi przestępstwami przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Pozostawiają ślady nie tylko na ciele ofiary, ale także w jej psychice. Ze względu na potrzebę zapewnienia ochrony pokrzywdzonego przed wtórną wiktymi- zacją, a także pogłębieniem się traumy doznanej na skutek przestępstwa na tle seksualnym, w 2013 r. wprowadzono art. 185c do Kodeksu postępowania karnego. Celem tego przepisu było zapewnienie minimalnych standardów przesłuchania ofiar przestępstw pokrzywdzonych czynem z art. 197-199 k.k. Jednakże, jak okazało się w praktyce, przepis ten nie zapewnia wystarczającej ochrony przed wtórną wiktymizacją. Wobec tego w 2019 r. dokonano nowelizacji treści art. 185c k.p.k., określając nowe warunki przesłuchania w tym szczególnym trybie. Celem niniejszego artykułu jest wskazanie, opisa- nie, ocena wprowadzonych zmian oraz określenie ich znaczenia dla pokrzywdzonych przestępstwem z art. 197-199 k.k.
Dostęp online:
https://www.bibliotekacyfrowa.pl/publication/118439
https://www.repozytorium.uni.wroc.pl/publication/118440
Folia Iuridica
Universitatis
Wratislaviensis

(Uniwersytet Wrocławski)
Vol. 8, No. 2


prof. dr hab. Leonard Górnicki – przewodniczący
prof. dr hab. Jolanta Blicharz – członek
dr Julian Jezioro – zastępca przewodniczącego
mgr Aleksandra Dorywała – sekretarz
mgr Łukasz Baszak – członek
mgr Ewa Gałyga-Michowska – członek
mgr Bożena Górna – członek
mgr Tadeusz Juchniewicz – członek

Prawo prywatne: dr hab. prof. UWr Krzysztof Zagrobelny
Historia oraz teoria i lozoa prawa: dr hab. prof. UWr Rafał Wojciechowski, dr hab. prof. UWr Przemysław Kaczmarek
Prawo europejskie i międzynarodowe: dr hab. prof. UWr Barbara Mielnik, prof. dr hab. Dagmara Kornobis-Romanowska
Prawo administracyjne: dr hab. prof. UWr Piotr Lisowski
Prawo nansowe: dr hab. prof. UWr Patrycja Zawadzka
Prawo konstytucyjne: dr hab. Ryszard Balicki, dr Anna Śledzińska-Simon
Prawo karne: dr Dagmara Gruszecka, dr Rajnhardt Kokot
Prawo gospodarcze i handlowe: dr hab. Bogusław Sołtys
Prawo pracy: dr hab. prof. UWr Artur Tomanek
Prawo wyznaniowe: dr hab. prof. UWr Józef Koredczuk

mgr Aleksandra Dorywała

mgr Ewa Gałyga-Michowska

кандидат юридичних наук, доц. Олег Анатолійович Халабуденко, Київський національний університет
будівництва i архітектури, Кафедра Політичних Наук і Права, Україна
prof. dr hab. Mariusz Jabłoński, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii, Uniwersytet Wrocławski
д-р юрид. наук, проф. Тетяна Олександрівна Коломоєць, Декан юридичного факультету, Запорізький
національний університет, Україна
dr hab. prof. UWr Artur Kozłowski, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii, Uniwersytet Wrocławski
prof. dr hab. Witold Kwaśnicki, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii, Uniwersytet Wrocławski
к.ю.н., доц. Володимир Євгенович Макода, Київський Національний Університет ім. Тараса Шевченка, Україна
prof. dr hab. Elwira Marszałkowska-Krześ, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii, Uniwersytet Wrocławski
prof. dr hab. Piotr Machnikowski, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii, Uniwersytet Wrocławski
prof. Hendryk Malevski, Mykolo Romerio universitetas, Mykolo Romerio teisės mokykla, Baudžiamosios teisės ir proceso
institutas, Vilnius, Lietuva
prof. dr hab. Jacek Mazurkiewicz, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Zielonogórski
dr hab. prof. UWr Mirosław Sadowski, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii, Uniwersytet Wrocławski
prof. dr hab. Zoa Sienkiewicz, emerytowany profesor Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii, Uniwersytet Wrocławski
проф. д-р Татьяна Станиславовна Волчецкая, Балтийский федеральный университет имени Иммануила Канта,
Калининград, Российская Федерация
проф. д-р. Олег Александрович Зайцев, Московская академия экономики и права, Москва, Российская Федерация

Projekt i wykonanie okładki: Marta Pawlak
Skład i opracowanie techniczne: Magdalena Gad, Tomasz Kalota eBooki.com.pl
Wydawca
E-Wydawnictwo. Prawnicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa.
Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego
Do vol. 3 no. 2 (2014) czasopismo ukazywało się pod nazwą „Folia Iuridica Wratislaviensis”
i z numerem ISSN 2299-8322.
ISSN 2450-3932
Wersją pierwotną (referencyjną) czasopisma jest wydanie elektroniczne
5
Spis treści
. 
k
Mechanizmy kompensacyjne na tle historii rozwoju prawa karnego ...................... 8

Analiza form i odmian ideału wolności w liberalnej doktrynie polityczno-prawnej
za czasów rewolucji przemysłowej .......................................................................... 30

a
Ochrona godności a użycie środków przymusu bezpośredniego i broni palnej
w prawie polskim ..................................................................................................... 53

Bezpieczeństwo ruchu drogowego wobec nadmiaru znaków drogowych w obszarze
zabudowanym ........................................................................................................... 72

Charakter prawny zakazu uczestniczenia w kolejnych imprezach masowych
w orzecznictwie sądów administracyjnych .............................................................. 99
a
Działalność gospodarcza katolickich szkół wyższych ............................................. 116

a
Doprowadzenie innej osoby do zrzeczenia się zarzutu przedawnienia jako czyn
wyczerpujący znamię przestępstwa oszustwa z art. 286 § 1 k.k. ............................. 131

Nowe zasady przesłuchania w trybie art. 185c Kodeksu postępowania karnego
osoby pokrzywdzonej przestępstwem z art. 197-199 Kodeksu karnego ................. 149

Przestępstwo niezatrzymania się do kontroli drogowej w ujęciu Kodeksu karnego
z 1997 roku ............................................................................................................... 164


Następcza niemożność świadczenia wynajmującego z terminowej umowy najmu ... 190
6
k
O legitymacji stron sporu o wyłączenie małżonka spadkodawcy od dziedziczenia
(art. 940 k.c.) ............................................................................................................ 205
k
Dopuszczalność zawarcia umowy zrzeczenia się zachowku. Glosa do uchwały
Sądu Najwyższego z dnia 17.03.2017 r., III CZP 110/16 ........................................ 219
a
Odpowiedzialność za usterki utworu w świetle art. 55 ustawy o prawie autorskim
i prawach pokrewnych ............................................................................................. 229
149
Folia Iuridica Universitatis Wratislaviensis
2019, vol. 8 (2), 149–163
DOI: 10.34616/uw.2019.2.149.163
Katarzyna Osiak-Krynicka1
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
Wydział Prawa i Administracji
ORCID 0000-0003-2101-6717
Nowe zasady przesłuchania w trybie art. 185c Kodeksu
postępowania karnego osoby pokrzywdzonej
przestępstwem z art. 197-199 Kodeksu karnego
New rules of the hearing under art. 185c of the Code of Criminal Procedure
for a person injured by an oense under art. 197-199 of the Penal Code

Przestępstwa wskazane w art. 197-199 Kodeksu karnego najbardziej dotkliwymi przestępstwami
przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Pozostawiają ślady nie tylko na ciele oary, ale także
w jej psychice. Ze względu na potrzebę zapewnienia ochrony pokrzywdzonego przed wtórną wiktymi-
zacją, a także pogłębieniem się traumy doznanej na skutek przestępstwa na tle seksualnym, w 2013 r.
wprowadzono art. 185c do Kodeksu postępowania karnego. Celem tego przepisu było zapewnienie
minimalnych standardów przesłuchania oar przestępstw pokrzywdzonych czynem z art. 197-199 k.k.
Jednakże, jak okazało się w praktyce, przepis ten nie zapewnia wystarczającej ochrony przed wtórną
wiktymizacją. Wobec tego w 2019 r. dokonano nowelizacji treści art. 185c k.p.k., określając nowe
warunki przesłuchania w tym szczególnym trybie. Celem niniejszego artykułu jest wskazanie, opisa-
nie, ocena wprowadzonych zmian oraz określenie ich znaczenia dla pokrzywdzonych przestępstwem
z art. 197-199 k.k.

zgwałcenie, przesłuchanie, wtórna wiktymizacja, pokrzywdzony, zasada jednokrotnego przesłuchania

Oenses indicated in art. 197-199 of the Penal Code are the most severe crimes against sexual freedom
and decency. They leave marks not only on the victim’s body, but also on her psyche. Due to the need
to provide protection for the victim against secondary victimization, as well as to deepen the trauma
suered as a result of a sexual crime, in 2013. the legislator introduced art. 185c to the Code of Crimi-
nal Procedure. The purpose of this provision was to ensure minimum standards for the interview of vic-
tims of crime victims of an act of art. 197-199 PC. However, as it turned out in practice, this provision
does not provide sucient protection against secondary victimization. Therefore, the legislator in 2019.
amended the content of art. 185c of the CCP, specifying new conditions for the interrogation in this
1
Katarzyna Osiak-Krynicka doktorantka w Katedrze Postępowania Karnego UMCS, opiekun na-
ukowy: prof. dr hab. Katarzyna Dudka. E-mail do autorki: katarzynaosiak@vp.pl.
150
Katarzyna Osiak-Krynicka
particular mode. The purpose of this article is to identify, describe and evaluate the changes introduced
and determine their signicance for victims of an oense under art. 197-199 PC.

rape, interrogation, secondary victimization, victim, the principle of a single interrogation

Ze względu na to, że przestępstwa wskazane w art. 197-199 Kodeksu karnego2 inge-
rują w najbardziej intymną sferę życia człowieka, czyli jego seksualność, są zaliczane do
czynów o najwyższym stopniu społecznej szkodliwości3. W postępowaniu karnym prowa-
dzonym przeciwko sprawcy tych przestępstw najczęściej nieodzowny jest udział pokrzyw-
dzonego i złożenie przez niego zeznań. Niestety, uczestnictwo oary w procesie karnym
niesie ze sobą ryzyko jej wtórnej wiktymizacji4. W celu zapobieżenia temu zjawisku,
w 2013 r. została wprowadzona do Kodeksu postępowania karnego5 instytucja, określona
w art. 185c, która przewiduje specjalne warunki przesłuchania pokrzywdzonych przestęp-
stwem z art. 197-199 k.k. Od dnia 5 października 2019 r. przepis ten obowiązuje w zmie-
nionej treści i przewiduje nowe warunki przesłuchania, które lepiej chronią pokrzywdzo-
nych6. Celem niniejszego artykułu jest wskazanie, opisanie, ocena wprowadzonych zmian
oraz określenie ich znaczenia dla pokrzywdzonych przestępstwem z art. 197-199 k.k.


Artykuł 185c k.p.k. został wprowadzony ustawą nowelizującą z dnia 13 czerwca
2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz Kodeks postępowania karnego. Nowe-
2
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, Dz. U. z 2019 r., poz. 1950, 2128; z 2020 r., poz. 568,
dalej jako: k.k.
3
L. Mazowiecka (red.), Zgwałcenie. Denicja, reakcja, wsparcie dla oar, Warszawa 2016, s. 10-15.
4
Wtórna wiktymizacja jest to zjawisko, które ma miejsce, gdy oara przestępstwa doznaje kolejnej
krzywdy na skutek działania ze strony innych osób, w tym także organów procesowych, podczas czynności
odnoszących się do traumatycznego dla niej zdarzenia, np. podczas przesłuchania. Przyczyną wtórnej wikty-
mizacji, jakiej może doświadczyć oara zgwałcenia na skutek przesłuchania, jest brak doświadczenia oraz
przygotowania do tej czynności sędziów i prokuratorów. Szerzej: M. Goetz, Wtórna wiktymizacja, „Niebieska
Linia” 2010, nr 3, https://www.niebieskalinia.pl/pismo/wydania/dostepne-artykuly/5093-wtorna-wiktymizacja
[dostęp 15.10.2019].
5
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, Dz. U. z 2020 r., poz. 30, 413, 568;
dalej jako: k.p.k.
6
Jak wynika z wystąpień Rzecznika Praw Obywatelskich do Ministra Sprawiedliwości skierowanych
w formie listu, po przeprowadzeniu badań przez Biuro RPO ustalono, że zachodzą duże problemy z realizacją
art. 185c k.p.k., a zawarte w nim warunki przesłuchania nie chronią w sposób należyty pokrzywdzonego
przed wtórną wiktymizacją. (Wystąpienie Rzecznika Praw Obywatelskich do Ministra Sprawiedliwości
z dnia 8 września 2016 r., BPK.518.5.2015; https://www.rpo.gov.pl/sites/default/les/Do%20MS%20ws.%20
przers%C5%82uchania%20w%20trybie%20art.185%20k.pk_.pdf [dostęp 15.10.2019]).
151
Nowe zasady przesłuchania w trybie art. 185c Kodeksu postępowania karnego osoby pokrzywdzonej...
lizacja weszła w życie 27 stycznia 2014 r. i dokonała wdrożenia trzech dyrektyw Par-
lamentu Europejskiego i Rady7. Powodem, dla którego przepis ten został wprowadzo-
ny, była konieczność stworzenia narzędzi, pozwalających na udział pokrzywdzonego
przestępstwem z art. 197-199 k.k. w procesie karnym i jednocześnie zabezpieczają-
cych go przed możliwością doświadczenia wtórnej wiktymizacji. Warto również za-
znaczyć, że wprowadzenie przepisu art. 185c k.p.k. pozostaje w ścisłym związku ze
zniesieniem trybu wnioskowego ścigania przestępstw przeciwko wolności seksualnej
i obyczajności8.
Po kilku latach stosowania art. 185c k.p.k. stwierdzono, że gwarancje określone
w tym przepisie nie zapewniają maksymalnego zredukowania traumatycznych przeżyć
i dyskomfortu psychicznego pokrzywdzonego przestępstwami przeciwko wolności
seksualnej9. Dlatego też przepis art. 185c k.p.k. został ponownie znowelizowany usta-
wą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania karego oraz niektó-
rych innych ustaw10. Jak wynika z uzasadnienia projektu tej ustawy, zdaniem twórców
projektu, sposobem na maksymalne zredukowanie traumatycznych przeżyć i dyskom-
fortu psychicznego pokrzywdzonego małoletniego i pokrzywdzonych przestępstwami
przeciwko wolności seksualnej jest zrównanie jego ochrony z tą, która do tej pory przy-
sługiwała przesłuchiwanym w charakterze świadka pokrzywdzonym, o których stano-
wi art. 185a k.p.k.11
Do zakresu przedmiotowego instytucji z art. 185c k.p.k. zalicza się zgwałcenie
(art. 197 k.k.), wykorzystanie bezradności, upośledzenia w celu doprowadzenia do ob-
cowania płciowego lub poddania się innej czynności seksualnej (art. 198 k.k.) oraz nad-
7
Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/36/UE z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie zapobiega-
nia handlowi ludźmi i zwalczania tego procederu oraz ochrony oar, zastępującej decyzję ramową Rady 2002/629/
WSiSW, Dz. Urz. UE L 101/1; https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A32011L0036
[dostęp 15.10.2019]; Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w spra-
wie zwalczania niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci oraz
pornograi dziecięcej, zastępującej decyzję ramową Rady 2004/68/WSiSW, Dz. Urz. UE L 335/1; https://eur-lex.
europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A32011L0093 [dostęp 15.10.2019]; Dyrektywy Parlamentu
Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012 r. ustanawiającej normy minimalne w zakresie
praw, wsparcia i ochrony oar przestępstw oraz zastępującej decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW, Dz. Urz.
UE L 315/57; https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A32012L0029 [dostęp 15.10.2019].
8
Przepis art. 185c k.p.k. przewiduje specjalny tryb składania zawiadomienia o przestępstwie
z art. 197-199 k.k., jeżeli składa je pokrzywdzony. Zgodnie z treścią art. 185c § 1 k.p.k., jeżeli zawiado-
mienie o tych przestępstwach składa pokrzywdzony, to powinno się ono ograniczyć do wskazania najważ-
niejszych faktów i dowodów. (Szerzej D. Gruszecka, [w:] J. Skorupka, Kodeks postępowania karnego.
Komentarz, Warszawa 2019, el./LEGALIS [dostęp 15.10.2019]).
9
Druk nr 3251 – uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania
karnego oraz niektórych innych ustaw; https://www.sejm.gov.pl/Sejm8.nsf/PrzebiegProc.xsp?nr=3251 [do-
stęp 15.10.2019].
10 Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania karego oraz niektórych in-
nych ustaw, Dz. U. poz. 1964.
11 Druk nr 3251...
152
Katarzyna Osiak-Krynicka
użycie stosunku zależności (art. 199 k.k.)12. Zakres podmiotowy art. 185c k.p.k. zawiera
dwie grupy adresatów. Do pierwszej grupy należy zaliczyć małoletnich, który ukończy-
li 15 lat. Jeżeli małoletni doświadczyłby przestępstwa z art. 197-199 k.k., a nie miałby
ukończonych 15 lat, byłby przesłuchiwany na zasadach określonych w art. 185a k.p.k.
Do drugiej grupy należy zaliczyć osoby pełnoletnie13.
Przed nowelizacją art. 185c k.p.k. przesłuchanie odbywało się na posiedzeniu sądu.
Przepis nie wskazywał jednak, w jakim czasie od wpływu wniosku o przesłuchanie po-
winno zostać przeprowadzone. Ponadto przesłuchanie pokrzywdzonego przestępstwem
z art. 197-199 k.k. było obligatoryjne. Oznacza to, że pokrzywdzony musiał zostać prze-
słuchany w procesie karnym, a jego pierwsze przesłuchanie odbywało się w warunkach
określonych w art. 185c k.p.k., natomiast kolejne na zasadach ogólnych. Nie miało
wówczas znaczenia, czy zeznania pokrzywdzonego będą miały istotne znaczenia dla
rozstrzygnięcia sprawy. W tym miejscu należy zaznaczyć, że takie rozwiązanie nie do
końca było korzystne dla pokrzywdzonego, ponieważ podwyższało ryzyko jego wtórnej
wiktymizacji. Przesłuchiwanie pokrzywdzonego, jeżeli zostały zebrane wszystkie nie-
zbędne dowody (w tym protokół z oględzin pokrzywdzonego), a okoliczności sprawy
i osoba sprawcy nie budziły wątpliwości, mogło pogłębić jedynie cierpienie, którego
doświadczył pokrzywdzony na skutek przestępstwa.
Pokrzywdzonego przesłuchiwał sąd w składzie jednoosobowym14. Zgodnie z art.
185d k.p.k. oraz rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2013 r.
w sprawie sposobu przygotowania przesłuchania przeprowadzanego w trybie określo-
nym w art. 185a-185c k.p.k.15, przesłuchanie to przeprowadzane jest w specjalnym, od-
powiednio do tego przygotowanym pomieszczeniu, znajdującym się w sądzie lub poza
jego siedzibą. Pomieszczenia służące do przeprowadzania przesłuchania powinny skła-
dać się z pokoju przesłuchań, poczekalni oraz pokoju technicznego16. Dopuszczalna lo-
12 Rozważania dotyczące nowych warunków przesłuchania w trybie art. 185c k.p.k. zostaną przeprowa-
dzone w kontekście przesłuchania oar zgwałcenia.
13 Należy wskazać, że według statystyk Komendy Głównej Policji oraz Ministerstwa Sprawiedliwości
najczęściej pokrzywdzonymi przestępstwami z art. 197-199 k.k. są kobiety. W roku 2017, w trybie art. 185c
k.p.k. odbyło się 2931 przesłuchań kobiet i 242 przesłuchania mężczyzn (liczby obejmują sądy rejonowe
oraz okręgowe ze wszystkich apelacji w Polsce). Dane pochodzą z Ministerstwa Sprawiedliwości, uzyskane
w drodze wniosku o udzielenie informacji publicznej.
14 A. Krawiec, Warunki przeprowadzania przesłuchania w trybie art. 185a-c k.p.k., „Prokuratura i Pra-
wo” 2016, nr 7-8, s. 90; C. Kulesza, [w:] K. Dudka (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz,
Warszawa 2018, el./LEX [dostęp 15.10.2019].
15 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie sposobu przygotowa-
nia przesłuchania przeprowadzanego w trybie określonym w art. 185a-185c Kodeksu postępowania karne-
go, Dz. U. z 2013 r.,, poz. 1642; dalej jako: RozpSposPrzesł.
16 Szerzej na temat pokoju przesłuchań, pokoju technicznego oraz poczekalni w: K. Osiak, Kryminali-
styczno-procesowe aspekty przesłuchania w trybie art. 185a k.p.k., „Prokuratura i Prawo” 2018, nr 6, s. 143;
A. Gadomska-Radel, Przesłuchanie dziecka jako oary i świadka przestępstwa w procesie karnym, Warsza-
wa 2014, el./LEX [dostęp 15.10.2019]; Jak zorganizować i wyposażyć Przyjazny Pokój Przesłuchań Dzieci;
153
Nowe zasady przesłuchania w trybie art. 185c Kodeksu postępowania karnego osoby pokrzywdzonej...
kalizacja pokoju przesłuchań to siedziba sądu, prokuratury, Policji, instytucji państwo-
wej lub samorządowej albo podmiotu, do którego zadań należy pomoc pokrzywdzonym17.
Co do zasady, przesłuchanie powinno odbywać się na obszarze właściwości sądu upraw-
nionego do rozpoznawania sprawy. Jeżeli jednak nie byłoby takiej możliwości wskutek
braku albo niedostępności pokoju, który spełniałby warunki określone w rozporządze-
niu, dopuszczalne jest przeprowadzenie przesłuchania w pokoju przesłuchań spełniają-
cym te warunki, udostępnionym przez inny podmiot (§ 6 RozpSposPrzesł).
Do dnia 5 października 2019 r. w pokoju przesłuchań mógł przebywać sędzia
oraz w razie konieczności biegły psycholog, który na wniosek pokrzywdzonego po-
winien być osobą tej samej płci, chyba że utrudniałoby to postępowanie (np. spowo-
dowałoby to opóźnienie przesłuchania18). W przesłuchaniu mógł uczestniczyć także
prokurator, obrońca oskarżonego/podejrzanego oraz pełnomocnik pokrzywdzonego.
Przebywali oni jednakże w pokoju technicznym, a nie w pokoju przesłuchań19. Prze-
bieg przesłuchania musiał być rejestrowany za pomocą urządzeń do utrwalania za-
równo obrazu, jak i dźwięku, który następnie był odtwarzany podczas rozprawy,
a protokół odczytywany. W trybie określonym w art. 185c § 2 k.p.k. pokrzywdzony
mógł być przesłuchany tylko jeden raz. Oznacza to, że gdyby wynikła potrzeba jego
ponownego przesłuchania, zostałby on przesłuchany na zasadach ogólnych, w nor-
malnym trybie (np. podczas rozprawy, w której uczestniczy oskarżony)20. Jeżeli jed-
nak zachodziłaby uzasadniona obawa, że bezpośrednia obecność oskarżonego przy
przesłuchaniu mogłaby oddziaływać krępująco na zeznania pokrzywdzonego lub wy-
wierać negatywny wpływ na jego stan psychiczny, to na wniosek pokrzywdzonego
przesłuchanie zostanie przeprowadzone w sposób określony w art. 177 § 1a k.p.k.,
czyli w formie wideokonferencji21.
http://wymiarsprawiedliwości.fdn.pl [dostęp 15.10.2019]; M. Keller-Hamela, Standardy wyposażenia i ko-
rzystania z przyjaznych pokoi przesłuchań dzieci, [w:] M. Sajkowska (red.), Przyjazne przesłuchanie dziec-
ka, Warszawa 2007.
17 Np. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.
18 D. Gruszecka, op. cit.
19 Szerzej na temat roli osób biorących udział w przesłuchaniu w trybie art. 185a-185c k.p.k.: K. Osiak,
Rola osób biorących udział w przesłuchaniu pokrzywdzonego małoletniego w trybie art. 185a k.p.k., „Ze-
szyty Prawnicze” 2018, nr 18.3, s. 87-115.
20 R.A. Stefański, [w:] R.A. Stefański, S. Zabłocki (red.), Kodeks postępowania karnego. Tom II. Ko-
mentarz do art. 167-296, Warszawa 2018, el./LEX [dostęp 15.10.2019].
21 K. Osiak-Krynicka, Przesłuchanie oary zgwałcenia w trybie art. 185c Kodeksu Postępowania Kar-
nego, [w:] K. Maciąg, M. Maciąg (red.), Kryminalistyka i kryminologia najnowsze doniesienia, Lublin
2019, s. 75. Jednakże w sytuacji, gdyby wniosek pokrzywdzonego nie został uwzględniony i byłby on prze-
słuchiwany na rozprawie, to sąd na podstawie art. 390 § 2 k.p.k. mógł zarządzić, aby na czas przesłuchania
pokrzywdzonego oskarżony opuścił salę sądową, jeżeli jego obecność mogłaby oddziaływać krępująco na
pokrzywdzonego.
154
Katarzyna Osiak-Krynicka
2. 
Nowelizacja, która weszła w życie dnia 5 października 2019 r., wprowadziła istot-
ne zmiany do treści przepisu art. 185c k.p.k. Po pierwsze, dodano do art. 185c k.p.k.
§ 1a, który zmodykował zakres przedmiotowy i podmiotowy stosowania tego specjal-
nego trybu przesłuchania. W odniesieniu do zakresu podmiotowego § 1a in principio
wyraźnie wskazuje, że w sprawach o przestępstwa określone w art. 197-199 k.k. prze-
słuchuje się pokrzywdzonego, który w chwili przesłuchania ukończył 15 lat. Oznacza to,
że w tym specjalnym trybie mogą zostać przesłuchani małoletni pokrzywdzeni między
15. a 18. rokiem życia oraz osoby, które ukończyły 18 lat. Jednakże, jeżeli przesłuchanie
małoletniego pokrzywdzonego przestępstwem z art. 197-199 k.k. między 15. a 18. ro-
kiem życia mogłoby wywrzeć negatywny wpływ na jego stan psychiczny22, wówczas
zgodnie z art. 185a § 4 k.p.k. pokrzywdzony małoletni zostanie przesłuchany na zasa-
dach określonych w art. 185a k.p.k.23 Jest to bardzo korzystne rozwiązanie dla małolet-
niego pokrzywdzonego, ponieważ art. 185a k.p.k. zapewnia większą ochronę przed
wtórną wiktymizacją24, np. poprzez zasadę, iż ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego
również odbywa się na zasadach określonych w art. 185a k.p.k., a nie na zasadach ogól-
nych, jak przewiduje to przepis art. 185c k.p.k.
Modykacji uległ także zakres przedmiotowy. Z treści przepisu art. 185c § 1a k.p.k.
in ne wynika, że pokrzywdzonego przestępstwem z art. 197-199 k.k. można przesłuchać
tylko wówczas, jeżeli jego zeznania mogłyby mieć istotne znaczenie25 dla rozstrzygnięcia
sprawy. Innymi słowy, jeżeli informacje, których dostarczyłby pokrzywdzony podczas
przesłuchania w trybie art. 185c k.p.k. nie miałyby istotnego znaczenia dla rozstrzygnię-
cia sprawy, wówczas w ogóle nie można przesłuchać pokrzywdzonego w danej sprawie.
Ponadto wprowadzona zmiana spowodowała, że przesłuchanie w trybie art. 185c k.p.k.
nie będzie miało charakteru obligatoryjnego (jak dotychczas), lecz fakultatywny, gdyż
jego przeprowadzenie jest uzależnione od wystąpienia przesłanki pokrzywdzenia prze-
22 Oceny zaistnienia tej przesłanki dokonywałby organ procesowy na tle okoliczności konkretnej
sprawy, przy czym wydaje się, że zasadą powinno być uzyskanie opinii biegłego psychologa na tę oko-
liczność (K. Boratyńska, [w:] A. Sakowicz (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa
2018, el./LEGALIS [dostęp 15.10.2019]).
23 M. Kurowski, [w:] D. Świecki (red.), Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz zaktualizo-
wany, Warszawa 2019, el./LEX [dostęp 15.10.2019].
24 D. Gruszecka, op. cit.
25 Pod pojęciem „istotne okoliczności”, mimo iż to pojęcie nie posiada swojej legalnej denicji, może-
my rozumieć takie okoliczności, które określają ustawowe znamiona przestępstwa, sposób działania spraw-
cy, wielkość wyrządzonej szkody (A. Wilkowska-Płóciennik, Przesłuchanie pokrzywdzonego dziecka w try-
bie art. 185a k.p.k., „Prokuratura i Prawo” 2010, nr 6, s. 34).
155
Nowe zasady przesłuchania w trybie art. 185c Kodeksu postępowania karnego osoby pokrzywdzonej...
stępstwem z art. 197-199 k.k. oraz istnienia istotnego znaczenia zeznań pokrzywdzonego
dla rozstrzygnięcia sprawy.
Kolejną bardzo ważną zmianą jest wprowadzenie zasady jednokrotnego przesłu-
chania pokrzywdzonego, na wzór przepisu art. 185a k.p.k. Zgodnie z art. 185c § 1a k.p.k.,
pokrzywdzonego przestępstwem z art. 197-199 k.k. można przesłuchać tylko raz (w ca-
łym postępowaniu w danej sprawie), chyba że wyjdą na jaw istotne okoliczności, któ-
rych wyjaśnienie wymaga ponownego przesłuchania. Wspomniana zasada oznacza
więc, że osoba, która jest przesłuchiwana w trybie art. 185c k.p.k., może być przesłucha-
na tylko ten jeden raz w danej sprawie karnej26. Wprowadzona do art. 185c k.p.k. regu-
lacja ma charakter gwarancyjny27. Dzięki niej pokrzywdzony nie będzie wielokrotnie
przesłuchiwany w związku z traumatycznymi wydarzeniami, jakich doświadczył,
a w konsekwencji zmniejsza się w ten sposób ryzyko wtórnej wiktymizacji pokrzywdzo-
nego. Ponadto organ przesłuchujący będzie bardziej skrupulatnie przygotowywał prze-
słuchanie i przeprowadzał je, mając świadomość, że przesłuchać pokrzywdzonego moż-
na tylko raz28. Jednakże ustawa nowelizująca przewidziała od tej zasady jeden wyjątek,
którego zaistnienie daje możliwość ponownego przesłuchania pokrzywdzonego. Wspo-
mniany wyjątek stanowi „wyjście na jaw istotnych okoliczności, których wyjaśnienie
wymaga ponownego przesłuchania”. Określenie „wyjście na jaw” może oznaczać, że
„coś przestało być tajemnicą” i „stało się jasne i wiadome”. Wynika z tego, że do ponow-
nego przesłuchania dojdzie na podstawie tego wyjątku tylko wówczas, gdy sąd pozna
okoliczności, które nie były mu znane podczas pierwszego przesłuchania, ale pod wa-
runkiem, że będą to okoliczności „istotne” i nie będzie można ich wyjaśnić w inny spo-
sób niż tylko przez ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego. Warunkiem przeprowa-
dzenia dowodu z ponownego przesłuchania nie jest tylko przydatność, rozumiana jako
związek logiczny pomiędzy tezą dowodową a środkiem dowodowym, ale także wyklu-
czenie innych dowodów, jako przydatnych do stwierdzenia nowych i istotnych okolicz-
ności, które wyszły na jaw po pierwszym przesłuchaniu. Pod pojęciem „istotne okolicz-
ności”, mimo iż to pojęcie nie posiada swojej legalnej denicji, możemy rozumieć takie
okoliczności, które określają ustawowe znamiona przestępstwa, sposób działania spraw-
26 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2015 r., V KK4/15, http://www.sn.pl/sites/orzecznictwo/
orzeczenia3/v%20kk%204-15-1.pdf [dostęp 15.10.2019].
27 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2010 r., IV KK 61/10, Legalis nr 291905.
28 M. Horna-Cieślak, Nowelizacja kodeksu postępowania karnego a ochrona małoletniego podczas
przesłuchania, „Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka” 2014, nr 2, s. 14; M. Kierski, Jednokrot-
ne przesłuchanie pokrzywdzonego w trybie art. 185a k.p.k. zasada czy wyjątek?, „Prokuratura i Prawo”
2018, nr 11, s. 87-93; K. Osiak-Krynicka, Ochrona małoletniego pokrzywdzonego przed negatywnymi kon-
sekwencjami wielokrotnego przesłuchania w trybie art. 185a Kodeksu Postępowania Karnego. Aspekty
prawne i społeczne, [w:] M. Mierzwa, K. Niewęgłowski, P. Patoleta (red.), Społeczne działanie prawa, Lu-
blin 2018, s. 15-28.
156
Katarzyna Osiak-Krynicka
cy lub wielkość wyrządzonej szkody29. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że
zgodnie z art. 185c k.p.k., w przypadku konieczności ponownego przesłuchania po-
krzywdzonego, odbędzie się ono już na zasadach ogólnych, a nie w trybie określonym
w art. 185c k.p.k.30 Jednakże, zgodnie z art. 185c § 3 k.p.k., jeżeli zachodzi uzasadniona
obawa, że bezpośrednia obecność oskarżonego przy przesłuchaniu mogłaby oddziały-
wać krępująco na zeznania pokrzywdzonego lub wywierać negatywny wpływ na jego
stan psychiczny, wówczas na wniosek pokrzywdzonego ponowne przesłuchanie może
zostać przeprowadzone w sposób wskazany w art. 177 § 1a k.p.k., tzn. w drodze wideo-
konferencji. Jeżeli taka przesłanka nie zachodzi, pokrzywdzony zostanie przesłuchany
na zasadach ogólnych31.
Nowelizacja spowodowała również zmianę w kwestii czasu przesłuchania w trybie
art. 185c k.p.k.32 Ze względu na konieczność ochrony pokrzywdzonego przed wtórną
wiktymizacją, przesłuchanie powinno być przeprowadzone w jak najkrótszym czasie od
momentu zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa określonego w art. 197-199 k.k.
Rzecznik Praw Obywatelskich wielokrotnie podkreślał w listach kierowanych do Mini-
stra Sprawiedliwości, że od momentu zawiadomienia o przestępstwie do faktycznego
przesłuchania w trybie art. 185c k.p.k., upływają nawet 3 miesiące33. Oara przestępstwa
na tle seksualnym, która zdecydowała się na złożenie zawiadomienia o przestępstwie,
może poczuć się zbagatelizowana oraz stwierdzić, że wymiar sprawiedliwości pozostaje
bierny wobec sprawców przestępstw na tle seksualnym, jeżeli przez długi czas po przy-
jęciu zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa nie będą podejmowane przez orany
ścigania żadne działania w celu wykrycia sprawcy34. Przełom w tej kwestii wprowadza
nowelizacja Kodeksu postępowania karnego. Do treści art. 185c § 2 k.p.k. ustawodawca
29 A. Wilkowska-Płóciennik, op. cit., s. 34.
30 R.A. Stefański, op. cit. To twierdzenie wynika z istnienia regulacji zawartej w § 3 art. 185c k.p.k.
Gdyby ponowne przesłuchanie pokrzywdzonego miało się odbyć także na zasadach przewidzianych w § 2
art. 185c k.p.k., to istnienie regulacji opisanej w § 3 art. 185c k.p.k. nie miałoby sensu, gdyż ten rodzaj
przesłuchania przecież odbywa się już za pomocą urządzeń służących do rejestru obrazu i dźwięku.
31 Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 24 maja 2012r., II AKa 130/12, Legalis nr 742309;
D. Gruszecka, op. cit.
32 Należy podkreślić, że pod pojęciem „czas przesłuchania” mieszczą się trzy kwestie: odległość czaso-
wa pomiędzy zawiadomieniem o przestępstwie a przesłuchaniem, czas trwania przesłuchania oraz pora
dnia, w jakiej odbywa się przesłuchanie (A. Budzyńska, Jak przesłuchiwać dziecko, Warszawa 2007, s. 16).
Jednakże ze względu na to, że artykuł porusza kwestię zmian, jakie zostały wprowadzone do art. 185c k.p.k.,
rozważania w kontekście czasu przesłuchania zostaną ograniczone jedynie do odległości czasowej pomię-
dzy złożeniem wniosku o przesłuchanie a terminem jego przeprowadzenia.
33 Rzecznik Praw Obywatelskich zwracał uwagę na problem zbyt długiego okresu czasu, jaki mija od
momentu zawiadomienia o przestępstwie a przesłuchaniem w trybie art. 185c k.p.k. Świadczą o tym wystą-
pienia kierowane do Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 września 2016 r. oraz Prokuratora Generalnego
z dnia 17 lutego 2016 r.
34 Wystąpienie Rzecznika Praw Obywatelskich do Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 września 2016 r.,
BPK.518.5.2015.
157
Nowe zasady przesłuchania w trybie art. 185c Kodeksu postępowania karnego osoby pokrzywdzonej...
zdecydował się wprowadzić wymóg skierowany do organów wymiaru sprawiedliwości,
aby przesłuchanie odbyło się „niezwłocznie, nie później niż w ciągu 14 dni od dnia
wpływu wniosku” do sądu o przesłuchanie pokrzywdzonego. Jak zostało wskazane
w uzasadnieniu projektu ustawy nowelizującej, wprowadzona zmiana jest spowodowa-
na zastrzeżeniami zgłaszanymi przez Rzecznika Praw Obywatelskich, co do długości
okresu między dniem wpływu wniosku o przesłuchanie do sądu a faktycznym przesłu-
chaniem35.
Mimo dobrych intencji twórców projektu ustawy, wprowadzone rozwiązanie nale-
ży ocenić negatywnie. W uzasadnieniu do projektu ustawy nowelizującej zostało wska-
zane, że ten termin ma charakter instrukcyjny. Jednakże konstrukcja tego terminu w jego
obecnym kształcie – „niezwłocznie, nie później niż w ciągu 14 dni od dnia wpływu
wniosku” – prowadzi do wniosku, jest to nie termin instrukcyjny, lecz stanowczy
(mimo iż jest on skierowany do organów procesowych36), co oznacza, że jego przekro-
czenie będzie skutkować niemożnością przesłuchania pokrzywdzonego (który często
jest jedynym świadkiem przestępstwa i ma najlepsze informacje o jego przebiegu
i sprawcy), a gdyby takie przesłuchanie zostało przeprowadzone, będzie ono bezsku-
teczne. Innymi słowy, jeżeli sąd uchybi temu terminowi, spowoduje to utratę dowodu.
Już na początku obowiązywania znowelizowanego przepisu art. 185c k.p.k. można
wskazać sytuacje, które uniemożliwią dochowanie tego terminu. Można do nich zali-
czyć np. nagłą potrzebę hospitalizacji pokrzywdzonego, zły stan psychiczny lub ko-
nieczność rozpoznania wniosku, złożonego przez podejrzanego, o wyłączenie sędziego.
Dlatego konieczny wydaje się postulat de lege ferenda, aby dokonano modykacji wpro-
wadzonej zmiany w następującym brzmieniu: „Przesłuchanie na posiedzeniu z udziałem
biegłego psychologa sąd powinien przeprowadzić niezwłocznie, najpóźniej w ciągu
14 dni od dnia wpływu wniosku”. Wprowadzenie powinności zamiast obowiązku nada-
je terminowi zawartemu w tym przepisie charakter porządkowy, ze wszystkimi konse-
kwencjami37. Należy także podkreślić, iż w związku ze zmianą charakteru przesłuchania
w trybie art. 185c k.p.k. z obligatoryjnego na fakultatywny nie zawsze dojdzie do prze-
słuchania pokrzywdzonego, który zawiadomił o przestępstwie. W takiej sytuacji obo-
wiązkiem organu procesowego powinno być informowanie pokrzywdzonego o tym, że
nie ma konieczności jego przesłuchania, oraz ewentualne informowanie o stanie sprawy.
35 Druk nr 3251...
36 P. Hofmański, S. Zabłocki, Elementy metodyki pracy sędziego w sprawach karnych, Warszawa
2011, s. 86.
37 K. Dudka, Opinia do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektó-
rych innych ustaw, druk poselski nr 3251; https://www.sejm.gov.pl/Sejm8.nsf/opinieBAS.xsp?nr=3251 [do-
stęp 15.10.2019].
158
Katarzyna Osiak-Krynicka
Zapewniłoby to pokrzywdzonemu poczucie, że organy wymiaru sprawiedliwości dążą
do wykrycia sprawcy przestępstwa i ukarania go.
Nowelizacja wprowadziła także zmiany w zakresie osób, które mogą być obecne
podczas przesłuchania oary przestępstw seksualnych. Zgodnie z art. 185c § 2 k.p.k.,
oprócz sędziego, prokuratora i obrońcy oskarżonego, w przesłuchaniu mogą uczestni-
czyć również osoby wskazane w art. 51 § 2 k.p.k. (przedstawiciel ustawowy albo osoba,
pod której stałą pieczą pokrzywdzony pozostaje), osoba pełnoletnia wskazana przez po-
krzywdzonego oraz biegły psycholog.
Ze względu na to, że w trybie art. 185c k.p.k. mogą być przesłuchiwani pokrzyw-
dzeni małoletni, którzy ukończyli 15 lat, oraz osoby ubezwłasnowolnione, możliwe jest,
aby w przesłuchaniu uczestniczyły osoby wskazane w art. 51 § 2 k.p.k., czyli przedsta-
wiciel ustawowy albo osoba, pod której stałą pieczą małoletni pozostaje. Ponadto nieza-
leżnie od tego, czy pokrzywdzony jest małoletni czy ukończył 18 lat, w przesłuchaniu
jest także możliwy udział osoby pełnoletniej wskazanej przez pokrzywdzonego. Jedyny-
mi warunkami, jakie musi spełnić ta osoba, to, po pierwsze, by była pełnoletnia, czyli
zgodnie z treścią art. 10 k.c. ukończyła 18 lat, lub małoletnia, która zawarła związek
małżeński za zgodą sądu po ukończeniu 16 lat, oraz po drugie – musiała zostać wskaza-
na przez przesłuchiwanego pokrzywdzonego. Taką osobą mogłaby, więc być babcia lub
dziadek małoletniego, nauczyciel, psycholog, pełnoletni przyjaciel lub przyjaciółka38.
Wprowadzając tę regulację, stworzono tym samym możliwość, aby przy przesłuchaniu
była obecna osoba, do której pokrzywdzony ma zaufanie.
Zgodnie z § 3 ust. 2 RozpSposPrzesł sędzia poucza osobę wymienioną w treści
art. 51 § 2 k.p.k. oraz osobę pełnoletnią wskazaną przez małoletniego pokrzywdzonego
o sposobie prowadzenia przesłuchania. Podczas samego przesłuchania osoby te mogą
przebywać w pokoju technicznym, przyjaznym pokoju przesłuchań lub w poczekalni.
W pokoju technicznym może przebywać zarówno przedstawiciel ustawowy, jak i osoba
wskazana przez pokrzywdzonego. Natomiast, jeżeli sędzia wyrazi zgodę i nie będzie
ograniczało to swobody wypowiedzi przesłuchiwanego, w przyjaznym pokoju przesłu-
chań może przebywać albo przedstawiciel ustawowy, albo osoba wskazana przez po-
krzywdzonego. Nie mogą oni przebywać tam podczas przesłuchania jednocześnie39.
Osoba wskazana przez pokrzywdzonego oraz osoba wymieniona w art. 51 § 2 k.p.k.
mają prawo być tylko „obecne” podczas przesłuchania. Oznacza to, że ich rola jest bier-
na i ogranicza się jedynie do obecności i obserwowania przebiegu przesłuchania. Przed-
38 M. Horna, Nowelizacja kodeksu postępowania karnego a ochrona małoletniego podczas przesłucha-
nia, „Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka” 2014, nr 2, s. 24-25.
39 K. Osiak, Rola osób biorących udział w przesłuchaniu..., s. 87-113; K. Osiak-Krynicka, Rola biegłe-
go psychologa w przesłuchaniu dziecka w trybie art. 185a Kodeksu Postępowania Karnego, „Studenckie
Zeszyty Naukowe” 2019, vol. XXII, nr 40, s. 97-109.
159
Nowe zasady przesłuchania w trybie art. 185c Kodeksu postępowania karnego osoby pokrzywdzonej...
stawiciel ustawowy lub osoba wskazana przez dziecko będą mogły być obecne przy
przesłuchaniu pod warunkiem, że nie będzie to ograniczało swobody przesłuchiwanego
dziecka. Ocena dopuszczalności obecności tych osób zawsze leży po stronie sędziego,
który będzie przesłuchiwał pokrzywdzonego40. Ponieważ te osoby uczestniczą w czyn-
ności przesłuchania, które najczęściej odbywa się w postępowaniu przygotowawczym,
ciąży na nich tajemnica postępowania przygotowawczego. Zgodnie z art. 241 §1 k.k.
wiadomości zebrane w postępowaniu karnym podlegają ochronie, a ich nieuprawnione,
publiczne rozpowszechnianie, zanim zostały ujawnione w postępowaniu sądowym, jest
zagrożone karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat.
Występku tego może dopuścić się każdy, kto takie wiadomości posiada, a swoją wiedzę
czerpał z ustaleń poczynionych w toku postępowania41.
Decyzja sędziego dopuszczająca rodzica do obecności w pokoju przesłuchań pod-
czas tej czynności nie jest ostateczna. W każdej chwili może on zmienić swoją decyzję
i wykluczyć reprezentanta pokrzywdzonego z dalszej części przesłuchania. W celu
stwierdzenia, czy rodzic rzeczywiście ogranicza swobodę małoletniego pokrzywdzone-
go, sędzia musi być uważnym obserwatorem i być wyczulonym nie tylko na słowa, lecz
na gesty i mimikę zarówno dziecka, jak i reprezentanta małoletniego42. Jest to spowo-
dowane tym, że osoby będące ze sobą w silnym związku emocjonalnym mogą w spo-
sób pozawerbalny przekazywać drugiej osobie, że to, co mówi w tym przypadku mało-
letni, jest dla nich zbyt trudne i budzi w nich przerażenie43. Tak jak przesłuchiwany
dorosły, tak i małoletni ma prawo do swobody wypowiedzi podczas przesłuchania i or-
gan musi realizację tego prawa zagwarantować, gdyż tym samym swoboda składania
zeznań może wpłynąć na ich jakość, nawet jeśli realizacja tego prawa miałaby się od-
być kosztem pozbawienia dziecka prawa do tego, aby podczas przesłuchania byli obec-
ni jego reprezentanci44.
Kolejną zmianą wprowadzoną do art. 185c k.p.k. w wyniku nowelizacji jest zmiana
charakteru udziału biegłego psychologa w tym przesłuchaniu. Przed nowelizacją Kodek-
su postępowania karnego z 2019 r. udział biegłego psychologa w tym trybie przesłucha-
nia był fakultatywny, a w treści przepisu art. 185c k.p.k. nie było wskazane, czy powoła-
nie biegłego psychologa jest zależne od wniosku pokrzywdzonego czy też oceny sądu,
że udział biegłego w tej czynności jest niezbędny ze względu np. na stan psychiczny
pokrzywdzonego. Od dnia 5 października 2019 r. obecność biegłego psychologa w prze-
40 M. Kornak, Małoletni jako świadek w procesie karnym, Warszawa 2009, s. 147-152.
41 E. Jarzęcka-Siwik, Ograniczenie dostępu do informacji publicznej o przebiegu postępowania karne-
go, „Prokuratura i Prawo” 2005, nr 3, s. 84.
42 J. Mierzwińska-Lorencka, Karnoprawna ochrona dziecka przed wykorzystywaniem seksualnym,
Warszawa 2012, LEX/el. [dostęp 15.10.2019].
43 K. Osiak, Rola osób biorących udział w przesłuchaniu..., s. 87-113.
44 M. Kornak, op. cit., s. 147-152.
160
Katarzyna Osiak-Krynicka
słuchaniu w trybie art. 185c k.p.k. ma charakter obligatoryjny. Wynika to z zawartego
w tym przepisie sformułowania „przesłuchanie pokrzywdzonego, o którym mowa w § 1a,
w charakterze świadka przeprowadza sąd na posiedzeniu z udziałem biegłego psycholo-
ga”. Biegły psycholog jest pomocnikiem i konsultantem sądu podczas tej czynności pro-
cesowej. Współuczestniczy on w wykonywaniu przez ten organ czynności, co ma bardzo
często istotny wpływ na przebieg i rezultat procesu karnego, ponieważ biegły psycholog
wspiera swoją wiedzą specjalistyczną sąd i w pewien sposób daje gwarancję rzetelności
i prawdziwości przesłuchania oraz ocenia psychikę i percepcję pokrzywdzonego45. Tak
jak zostało wyżej wskazane, samodzielną podstawą powołania biegłego psychologa
w przesłuchaniu w trybie art. 185c k.p.k. jest § 2 tego przepisu. Udział biegłego jest ob-
ligatoryjny niezależnie od tego, czy przesłuchanie odbywa się w postępowaniu przygo-
towawczym czy sądowym, ale także niezależny od stanu zdrowia psychicznego po-
krzywdzonego, jego zdolności postrzegania, rozwoju umysłowego lub odtwarzania przez
niego spostrzeżeń46. Powołania biegłego dokonuje sąd, który przygotowuje czynność
przesłuchania, w drodze postanowienia, w którym powinien on określić zakres eksperty-
zy, jej przedmiot oraz wskazać pytania szczegółowe do biegłego. Do pełnienia czynności
przez biegłego obowiązany jest nie tylko biegły sądowy, ale także każda osoba, o której
wiadomo, że ma odpowiednią wiedzę w danej dziedzinie47. Rola biegłego psychologa
powołanego do udziału w przesłuchaniu w trybie art. 185c k.p.k. powinna sprowadzać
się do trzech czynności: przygotowania pokrzywdzonego do udziału w przesłuchaniu48,
uczestniczenia w faktycznym przesłuchaniu w pokoju przesłuchań oraz wydaniu opinii
po odbytym przesłuchaniu.

Podsumowując, w wyniku nowelizacji Kodeksu postępowania karnego z lipca
2019 r. zostało wprowadzonych wiele istotnych zmian do przepisu art. 185c k.p.k. Jej
celem było stworzenie bardziej skutecznych gwarancji ochrony pokrzywdzonego przed
wtórną wiktymizacją. Do wspomnianych modykacji należy zaliczyć: wyraźne wskaza-
nie zakresu podmiotowego osób, które mogą być przesłuchane w trybie art. 185c k.p.k.,
45 C. Kulesza, op. cit.
46 A. Krawiec, op. cit., s. 90.
47 C. Kulesza, op. cit.
48 Obowiązek biegłego psychologa do przygotowania pokrzywdzonego do przesłuchania w trybie art.
185c k.p.k. nie został wyrażony w żadnym z przepisów Kodeksu postępowania karnego. Jednakże taki obo-
wiązek wynika z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie
sposobu przygotowania przesłuchania przeprowadzanego w trybie określonym w art. 185a–185c k.p.k.
Zgodnie z treścią tego przepisu przed rozpoczęciem przesłuchania biegły psycholog przeprowadza ze
świadkiem wstępną rozmowę w celu obniżenia poziomu lęku i niepokoju świadka.
161
Nowe zasady przesłuchania w trybie art. 185c Kodeksu postępowania karnego osoby pokrzywdzonej...
dodanie wymogu istotnego znaczenia zeznań pokrzywdzonego, jako warunek jego prze-
słuchania, wprowadzenie obligatoryjnego udziału biegłego psychologa w przesłuchaniu
oraz rozszerzenie katalogu osób biorących udział w przesłuchaniu. Mimo nowelizacji
przepisu art. 185c k.p.k. nie zdecydowano się na zrównanie zasad przesłuchania z tymi
określonymi w art. 185a k.p.k. Fakt ten budzi zdziwienie i świadczy o tym, że twórcy
projektu ustawy nowelizującej nie są świadomi, jak ogromne znaczenie dla oar prze-
stępstw na tle seksualnym ma zapewnienie im odpowiednich gwarancji ochrony przed
wtórną wiktymizacją. W mojej ocenie, zasady przesłuchania w trybie art. 185c powinny
zostać zrównane z tymi określonymi w art. 185a k.p.k. z dwóch powodów. Po pierwsze,
dlatego że zarówno w trybie art. 185a, jak i 185c k.p.k. są przesłuchiwani małoletni, a po
drugie, ze względu na to, że przestępstwa z art. 197-199 k.k. pozostawiają ślady nie
tylko na ciele, ale także w psychice oary, co w konsekwencji może spowodować trud-
ności w funkcjonowaniu w społeczeństwie i wchodzenie w relacje z innymi ludźmi
przez wiele lat po przestępstwie.
Ponadto trzeba również podkreślić, że wprawdzie starano się wprowadzić zmiany,
które polepszą sytuację pokrzywdzonego, ale zrobiono to w sposób nieudolny. Wyrazem
tego jest wprowadzenie 14-dniowego terminu na przesłuchanie pokrzywdzonego od
dnia wpływu wniosku, który to termin ma charakter stanowczy, a nie instrukcyjny, i jego
przekroczenie będzie skutkowało niemożnością przeprowadzenia czynności i tym sa-
mym utratą dowodu.
Mimo wszystko należy docenić starania ustawodawcy, który dąży do ochrony po-
krzywdzonego przed wtórną wiktymizacją. Jednakże de lege lata w dalszym ciągu ponow-
ne przesłuchanie pokrzywdzonego, który był przesłuchiwany w trybie art. 185c k.p.k.,
odbywa się na zasadach ogólnych. Dlatego też należy postulować do ustawodawcy o wpro-
wadzenie kolejnej zmiany do art. 185c k.p.k., aby ponowne przesłuchanie pokrzywdzone-
go odbyło się w sposób tożsamy do pierwszego przesłuchania oraz aby zrównał warunki
przesłuchania w trybie art. 185c k.p.k. do tych określonych w art. 185a k.p.k.


Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, Dz. U. z 2020 r., poz. 30, 413, 568.
Ustawa z dnia 19 lipca 2019r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania karego oraz niektórych innych
ustaw, Dz. U. poz. 1964.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/36/UE z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie zapo-
biegania handlowi ludźmi i zwalczania tego procederu oraz ochrony oar, zastępującej decyzję
ramową Rady 2002/629/WSiSW, Dz. Urz. UE L 101/1; https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/
TXT/?uri=CELEX%3A32011L0036 [dostęp 15.10.2019].
162
Katarzyna Osiak-Krynicka
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie zwalcza-
nia niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci oraz por-
nograi dziecięcej, zastępująca decyzję ramową Rady 2004/68/WSiSW, Dz. Urz. UE L 335/1; https://
eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A32011L0093 [dostęp 15.10.2019].
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012 r. ustanawiająca
normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony oar przestępstw oraz zastępująca decyzję
ramową Rady 2001/220/WSiSW, Dz. Urz. UE L 315/57; https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/
TXT/?uri=CELEX%3A32012L0029 [dostęp 15.10.2019].
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie sposobu przygotowania
przesłuchania przeprowadzanego w trybie określonym w art. 185a-185c Kodeksu postępowania kar-
nego, Dz. U. z 2013 r., poz. 1642.
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt V KK4/15, http://www.sn.pl/sites/
orzecznictwo/orzeczenia3/v%20kk%204-15-1.pdf [dostęp 20.10.2019].
Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2010 r., IV KK 61/10, Legalis nr 291905.
Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 24 maja 2012 r., II AKa 130/12, Legalis nr 742309.

Budzyńska A., Jak przesłuchiwać dziecko, Warszawa 2007.
Dudka K. (red.), Janicz M.B., Kulesza C., Matras J., Paluszkiewicz H., Skowron B., Kodeks postępowa-
nia karnego. Komentarz, Warszawa 2018.
Gadomska-Radel A., Przesłuchanie dziecka jako oary i świadka przestępstwa w procesie karnym, War-
szawa 2014.
Goetz M., Wtórna wiktymizacja, „Niebieska Linia” 2012, nr 3.
Hofmański P., Zabłocki S., Elementy metodyki pracy sędziego w sprawach karnych, Warszawa 2011.
Horna-Cieślak M., Nowelizacja kodeksu postępowania karnego a ochrona małoletniego podczas prze-
słuchania, „Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka” 2014, nr 2.
Jarzęcka-Siwik E., Ograniczenie dostępu do informacji publicznej o przebiegu postępowania karnego,
„Prokuratura i Prawo” 2005, nr 3.
Keller-Hamela M., Standardy wyposażenia i korzystania z przyjaznych pokoi przesłuchań dzieci,
[w:] M. Sajkowska (red.), Przyjazne przesłuchanie dziecka, Warszawa 2007.
Kierski M., Jednokrotne przesłuchanie pokrzywdzonego w trybie art. 185a k.p.k. – zasada czy wyjątek?,
„Prokuratura i Prawo” 2018, nr 11.
Kornak M., Małoletni jako świadek w procesie karnym, Warszawa 2009.
Krawiec A., Warunki przeprowadzania przesłuchania w trybie art. 185a-c k.p.k., „Prokuratura i Prawo”
2016, nr 7-8.
Mazowiecka L. (red.), Zgwałcenie. Denicja, reakcja, wsparcie dla oar, Warszawa 2016.
Mierzwińska-Lorencka J., Karnoprawna ochrona dziecka przed wykorzystywaniem seksualnym, War-
szawa 2012.
Osiak K., Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania w trybie art. 185a k.p.k., „Prokuratura
i Prawo” 2018, nr 6.
Osiak K., Rola osób biorących udział w przesłuchaniu pokrzywdzonego małoletniego w trybie
art. 185a k.p.k., „Zeszyty Prawnicze” 2018, nr 18.3.
163
Nowe zasady przesłuchania w trybie art. 185c Kodeksu postępowania karnego osoby pokrzywdzonej...
Osiak-Krynicka K., Ochrona małoletniego pokrzywdzonego przed negatywnymi konsekwencjami wielo-
krotnego przesłuchania w trybie art. 185a Kodeksu Postępowania Karnego. Aspekty prawne i spo-
łeczne, [w:] M. Mierzwa, K. Niewęgłowski, P. Patoleta (red.), Społeczne działanie prawa, Lublin
2018.
Osiak-Krynicka K., Przesłuchanie oary zgwałcenia w trybie art. 185c Kodeksu Postępowania Karnego,
[w:] K. Maciąg, M. Maciąg (red.), Kryminalistyka i kryminologia najnowsze doniesienia, Lublin
2019.
Osiak-Krynicka K., Rola biegłego psychologa w przesłuchaniu dziecka w trybie art. 185a Kodeksu Po-
stępowania Karnego, „Studenckie Zeszyty Naukowe” 2019, vol. XXII, nr 40.
Sajkowska M. (red.), Przyjazne przesłuchanie dziecka, Warszawa 2007.
Sakowicz A. (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2018.
Skorupka J., Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2019.
Stefański, S. Zabłocki (red.), Kodeks postępowania karnego. Tom II. Komentarz do art. 167-296, War-
szawa 2018.
Świecki D. (red.), Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz zaktualizowany, Warszawa 2019.
Wilkowska-Płóciennik A., Przesłuchanie pokrzywdzonego dziecka w trybie art. 185a k.p.k., „Prokuratu-
ra i Prawo” 2010, nr 6.

Druk nr 3251 – uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania kar-
nego oraz niektórych innych ustaw; https://www.sejm.gov.pl/Sejm8.nsf/PrzebiegProc.xsp?nr=3251
[dostęp 15.10.2019].
Dudka K., Opinia do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych
innych ustaw, druk poselski nr 3251, https://www.sejm.gov.pl/Sejm8.nsf/opinieBAS.xsp?nr=3251
[dostęp 15.10.2019].
Jak zorganizować i wyposażyć Przyjazny Pokój Przesłuchań Dzieci; http://wymiarsprawiedliwości.fdn.pl.
[dostęp 15.10.2019].
164
Folia Iuridica Universitatis Wratislaviensis
2019, vol. 8 (2), 164–188
DOI: 10.34616/uw.2019.2.164.188
Rajnhardt Kokot
Uniwersytet Wrocławski
Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii
ORCID: 0000-0002-6240-7282
Przestępstwo niezatrzymania się do kontroli drogowej
w ujęciu Kodeksu karnego z 1997 roku
The crime of not stopping for roadside inspection in the light
of the Penal Code of 1997

Artykuł podejmuje problematykę wprowadzonego do systemu polskiego prawa karnego mocą no-
welizacji z 23 marca 2017 r. przestępstwa niezatrzymania się do kontroli drogowej. Nowa kon-
strukcja nie tyle kryminalizuje, co przewartościowuje kryminalizację części zachowań, które dotąd
traktowane były jako czyny stanowiące wykroczenie (art. 92 § 2 k.w.). Opracowanie stanowi próbę
zwrócenia uwagi na niektóre najistotniejsze wątpliwości – tak natury teleologicznej, jak i interpre-
tacyjnej – jakie wywołuje sama idea typizacji przestępstwa z art. 178b k.k., jak i jego poszczególne
znamiona. Artykuł odnosi się m.in. do kwestii racjonalizacji omawianego rozwiązania, jego uza-
sadnienia, założonych przez ustawodawcę funkcji oraz następstw jego wprowadzenia na gruncie
praktyki wymiaru sprawiedliwości. Tekst przywołuje także niektóre paradoksy, łączące się z oma-
wianym unormowaniem, związane m.in. z odmienną prawnokarną oceną zachowań – w rzeczy sa-
mej analogicznie społecznie szkodliwych – w zależności od „dynamiki”, okoliczności i warunków
uchylania się sprawcy od kontroli drogowej. Problematyczna jest forma, w jakiej przestępstwo
ucieczki przed pościgiem może być popełnione. Powstaje wątpliwość, wyrażana w piśmiennictwie,
obecna także w rozstrzygnięciach sądowych, czy jest to przestępstwo z zaniechania, działania czy
też forma mieszana, uzasadniająca potraktowanie go jako dwuaktowego czynu zabronionego. Kon-
trowersje rodzi także próba jednoznacznego wskazania przedmiotu ochrony tego przestępstwa.
Z pewnością nie mogą satysfakcjonować badacza niniejszej kwestii wnioski, które w tym zakresie
można wyprowadzić z samego usytuowania analizowanego przepisu w strukturze kodeksu karne-
go. Wątpliwości wyrażane w doktrynie budzi także charakter, jaki przestępstwu niezatrzymania się
do kontroli nadała nowelizacja z 2017 r. W tym kontekście opór budzić może choćby abstrakcyj-
ność narażenia dóbr prawnych na niebezpieczeństwo statuująca realizację jego znamion. Istotne,
zwłaszcza z perspektywy stosowania prawa, są kontrowersje dotyczące zbiegu z innymi przepisami
(przestępstwami), w jakim regulacja art. 178b k.k. może pozostawać, zwłaszcza zaś te, które doty-
czą relacji do innych zamachów przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji. Uwagę zwraca brak
jednomyślności – tak w piśmiennictwie, jak i orzecznictwie sądowym – nawet w zakresie tak fun-
damentalnej kwestii jak ta, czy zbieg ten ma charakter zbiegu jednoczynowego czy wieloczynowe-
go. Artykuł traktuje wreszcie o granicach penalizacji zachowań objętych regulacją art. 178b k.k.
wytyczonych w sankcji tego przepisu. Wątpliwości budzić może bowiem to, czy – w świetle innych
Article
The purpose of this qualitative research is to explore the perceptions of Polish judges and prosecutors regarding the role of psychologist expert witnesses in the evaluation of eyewitness testimony. Two main research questions were formulated: What are the criteria for selecting psychologist expert witnesses to participate in interviews and then to formulate expert opinions? What do judges and prosecutors expect from psychologist expert witnesses and their evaluations of eyewitness testimony? In-depth interviews were conducted involving judges (N = 31) and prosecutors (N = 30), both male (N = 35) and female (N = 26). Though other factors, such as availability, were also frequently mentioned, the judges and prosecutors declared that their choices of psychologist expert witnesses were predominantly determined by their professional abilities. These criteria correspond with the characteristics that judges and prosecutors claim to value the most in psychologist expert witnesses: their specialist fields, their experience, and their reliability in carrying out their work. It is of particular importance to the evaluation of witness testimony that judges and prosecutors recognize that, for an opinion to be complete, there is a need for psychological testing and diagnosis in addition to being present at interviews. However, judges and prosecutors do not always recognise the difference between legal conceptions of witness credibility and the assessments of it formulated by psychologist expert witnesses. The research provides an unique insight into the expectations of Polish judges and prosecutors regarding the role of psychologist expert witnesses in evaluating, and reporting on, witness testimony. To identify the aspects of psychologists’ opinions that are particularly valued by judges and prosecutors can enable better cooperation and communication between psychologists and legal professionals.
Article
Full-text available
This paper explores criminal and procedural aspects of examination of an injured child under Article 158a of the Code of Criminal Procedure. Technical organizational issues pertinent to, and the method of conduct-ing examination are comprehensively described with reference to relevant statements by legal academics and commentators, case law, and results of the author’s own research on the length of time children wait for the ex-amination to start.
Article
Full-text available
Przesłuchanie dziecka w trybie art. 185a k.p.k. jest instytucją, która została wprowadzona do polskiego porządku prawnego w celu zagwarantowania większej ochrony małoletniemu pokrzywdzonemu przed wtórną wiktymizacją. Jednym z najważniejszych elementów tej regulacji jest problematyka osób, które mogą wziąć udział w przesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego. Na pozór może sie wydawać, że nie ma znaczenia, kto bierze udział w przesłuchaniu. Jednakże, jak pokazuje praktyka, nie wszyscy mogą w tym przesłuchaniu uczestniczyć; chodzi tu przede wszystkim o podejrzanego/oskarżonego. Ponadto każda osoba, której prawo zezwala na obecność podczas przesłuchania, ma określone zadania, obowiązki, a także prawa. Jak zostało opisane w artykule, w odniesieniu do przesłuchania pojawił się również spór między prawnikami, zwłaszcza sędziami, a psychologami, który podmiot powinien przesłuchiwać dziecko, aby uzyskać od dziecka jak najwięcej informacji, nie narażając go na wtórną wiktymizację. Opisując poszczególne kwestie, autorka powołuje się na wypowiedzi przedstawicieli doktryny oraz orzecznictwa mające ścisły związek z zagadnieniami.
Article
Full-text available
W Polsce żyje około 6 milionów dzieci. Niestety, jak wynika ze statystyk rocznie ofiarom przestępstw pada około 10 tysięcy małoletnich. Są to jedynie dane szacunkowe ponieważ nigdy nie dowiemy się ile dzieci rzeczywiście stało się ofiarami przestęsptw, ponieważ bardzo często fakt popełnienia przestęstwa nie zostaje zgłaszany na Policję czy prokuraturę. Jeżeli zostanie wszczęte postępowanie karne przeciwko sprawcy krzywdzenia małoletniego, wówczas konieczy może stać się jego udział w procesie, a tym samym jego przesłuchanie w charakterze świadka. W art. 185a Kodeksu postępowania karnego został uregulowany szczególny tryb przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego, mający chronić go przed wtórną wiktymizacją. Przesłuchanie odbywa się na posiedzeniu sądu, w którym uczestniczy również biegły psycholog. Celem artykułu jest przedstawienie roli jaką pełni biegły psycholg w przesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego.
Małoletni jako świadek w procesie karnym
  • M Kornak
Kornak M., Małoletni jako świadek w procesie karnym, Warszawa 2009.
Ograniczenie dostępu do informacji publicznej o przebiegu postępowania karnego
  • E Jarzęcka-Siwik
Jarzęcka-Siwik E., Ograniczenie dostępu do informacji publicznej o przebiegu postępowania karnego, "Prokuratura i Prawo" 2005, nr 3.
Karnoprawna ochrona dziecka przed wykorzystywaniem seksualnym, Warszawa
  • J Mierzwińska-Lorencka
Mierzwińska-Lorencka J., Karnoprawna ochrona dziecka przed wykorzystywaniem seksualnym, Warszawa 2012.
/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie zwalczania niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci oraz pornografii dziecięcej, zastępująca decyzję ramową Rady 2004/68/WSiSW, Dz. Urz. UE L 335/1
  • Dyrektywa Parlamentu Europejskiego I Rady
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/92/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie zwalczania niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci oraz pornografii dziecięcej, zastępująca decyzję ramową Rady 2004/68/WSiSW, Dz. Urz. UE L 335/1; https:// eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A32011L0093 [dostęp 15.10.2019].
UE z dnia 25 października 2012 r. ustanawiająca normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępująca decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW, Dz. Urz. UE L 315/57
  • Dyrektywa Parlamentu Europejskiego I Rady
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012 r. ustanawiająca normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw oraz zastępująca decyzję ramową Rady 2001/220/WSiSW, Dz. Urz. UE L 315/57; https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/ TXT/?uri=CELEX%3A32012L0029 [dostęp 15.10.2019].
Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 24 maja 2012 r., II AKa 130/12, Legalis nr 742309
Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 24 maja 2012 r., II AKa 130/12, Legalis nr 742309. Literatura Budzyńska A., Jak przesłuchiwać dziecko, Warszawa 2007.