ArticlePDF Available

Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania w trybie art. 185a KPK

Authors:

Abstract

This paper explores criminal and procedural aspects of examination of an injured child under Article 158a of the Code of Criminal Procedure. Technical organizational issues pertinent to, and the method of conduct-ing examination are comprehensively described with reference to relevant statements by legal academics and commentators, case law, and results of the author’s own research on the length of time children wait for the ex-amination to start.
Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania…
Katarzyna Osiak
Kryminalistyczno-procesowe aspekty
przesłuchania w trybie art. 185a k.p.k.
Streszczenie
Przedmiotem artykułu aspekty kryminalistyczno-procesowe
przesłuchania w trybie art. 185a Kodeksu Postępowania Karnego
pokrzywdzonego dziecka. Autorka w sposób kompleksowy opisała
kwestie techniczne dotyczące organizacji przesłuchania oraz sposobu
jego przeprowadzenia. Opisując poszczególne kwestie autorka powołuje
się na wypowiedzi przedstawicieli doktryny oraz orzecznictwa mające
ścisły związek z tymi zagadnieniami, a także prezentuje wyniki własnych
badań związanych z długością oczekiwania przez dziecko na
rozpoczęcie przesłuchania.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
137
K. Osiak
Przesłuchanie pokrzywdzonego małoletniego w trybie art. 185a k.p.k.
jest jedną z najtrudniejszych i najbardziej odpowiedzialnych czynności
w toku postępowania karnego. Przygotowanie przesłuchania zwiększa
szanse na to, aby ta czynność przebiegła pomyślnie i prawidłowo oraz
aby dzieci i ich rodziny były bardziej skłonne do ujawniania przypadków
pokrzywdzenia przestępstwem1, co z kolei wpływa na jakość zeznań
małoletniego pokrzywdzonego2. Przygotowanie przesłuchania, o którym
mowa w art. 185a KPK powinno rozpocząć się w miarę możliwości na
etapie postępowania przeciwko podejrzanemu, czyli fazie in personam,
po uprzednim zgromadzeniu jak najszerszego materiału dowodowego
pochodzącego z innych źródeł, co pozwala na określenie oczekiwań
wobec dziecka oraz stwarza większe prawdopodobieństwo odstąpienia
od kolejnych przesłuchań3. Przesłuchujący powinien rozpocząć
przygotowanie przesłuchania od zaznajomienia się z dotychczasowymi
wynikami postępowania przygotowawczego oraz wszelkimi posiadanymi
już materiałami w danej sprawie w taki sposób, aby nie trzeba było ich
przeszukiwać podczas przesłuchiwania dziecka. Wśród tych materiałów
powinny się znaleźć materiały na temat miejsca zdarzenia, okoliczności
sprawy, zgromadzonych rzeczowych i osobowych środków dowodowych,
opinie biegłych oraz protokoły oględzin4. Jeżeli przesłuchujący nie
zapozna się z aktami sprawy lub zrobi to niedokładnie, może pojawić się
ryzyko, że podczas właściwego przesłuchania będzie nerwowo
przeszukiwał akta i tym samym rozpraszał małoletniego pokrzywdzonego
oraz odwracał jego uwagę. W ten sposób wprowadzi nerwową
atmosferę, a w najgorszym wypadku doprowadzi do tego, że dziecko
odmówi dalszego składania zeznań5. Kolejnym etapem przygotowania
przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego jest opracowanie założeń
taktycznych na podstawie już ustalonych w sprawie faktów i analizie
wywiadu środowiskowego dziecka6. Wywiad środowiskowy jest
1„Wytyczne dotyczące wymiaru sprawiedliwości w sprawach, w których ofiarami lub
świadkami przestępstw są dzieci”, stanowiący aneks do Rezolucji Rady Gospodarczej
i Społecznej ONZ nr 2005/20 („Wytyczne dotyczące postępowania w sprawach karnych
z udziałem dzieci”), przyjętej w dniu 22 lipca 2005 r.
2 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek w procesie karnym, Warszawa 2009, s. 121.
3Standardy dotyczące przesłuchiwania małoletnich świadków w trybie art. 185a i 185b
k.p.k., (w:) Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka 2011, nr 2, s. 23–26.
4V. K w ia t ko w sk a -D a ru l, Przesłuchanie dziecka w polskiej procedurze karnej –
zagadnienia ogólne, Dziecko krzywdzone. Teoria Badania Praktyka, Vol. 3, nr 4, rok
2004, s. 172; A. W e so ł o w s k a, Dziecko w procesie sądowym – podejście
interdyscyplinarne, Dziecko krzywdzone. Teoria Badania Praktyka, vol. 4, nr 1, s. 10.
5 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek..., s. 122.
6 T. H a na u se k, Zarys taktyki kryminalistycznej, Warszawa 1994, s. 145–146.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
138
Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania…
ogromnym ułatwieniem dla przesłuchującego w przygotowaniu
przesłuchania. Wywiad dostarcza organowi procesowemu informacji o
warunkach, w jakich mieszka i żyje małoletni pokrzywdzony, środowisku
ludzi, z którymi obcuje na co dzień. Wywiad może pozwolić również na
ustalenie, czy dziecko jest bystre, emocjonalne, prawdomówne i czy ma
skłonności do konfabulacji oraz stan rozwoju umysłowego i psychicznego
małoletniego7. Dzięki takim informacjom organ procesowy może również
podjąć decyzję o tym, czy małoletni w ogóle może zeznawać. Niestety
zdarzają się w praktyce sytuacje, że dopiero po przesłuchaniu taki
wywiad środowiskowy jest przygotowywany, co całkowicie nie zasługuje
na aprobatę, ponieważ dzięki niemu przesłuchanie mogłoby zostać lepiej
zaplanowane i przygotowane8. Ostatnim etapem przygotowania
przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego jest sporządzenie przez
przesłuchującego planu przesłuchania9. Zanim jednak organ procesowy
przystąpi do sporządzenia takiego planu powinien się upewnić, że
zapoznał się z całym materiałem dowodowym i posiada wszelkie
niezbędne informacje o małoletnim, takie jak tryb życia, wiek, rytm
dobowy, pory snu i posiłku. Pozwoli to na zaplanowanie czynności
przesłuchania nie zakłócając jednocześnie rytmu domowego
małoletniego oraz zapewnienie, by dziecko nie było senne w czasie tej
czynności10. Plan przesłuchania powinien być możliwie jak najbardziej
szczegółowy, sporządzony na piśmie i zostać oparty na całym zebranym
materiale dowodowym11. Treść planu musi zawierać: wersję, która ma
zostać sprawdzona podczas przesłuchania, pytania do małoletniego,
zarówno ogólne jak i szczegółowe, czas i miejsce przesłuchania,
wskazanie biegłego psychologa, który będzie obecny podczas
przesłuchania, z tym, że ten psycholog powinien zostać wyznaczony z
takim wyprzedzeniem, aby mógł zapoznać się z materiałem dowodowym
i przygotować dziecko do przesłuchania. Sędzia sporządzający plan
przesłuchania, powinien zbadać relację rodzica i dziecka oraz
zadecydować, czy obecność tego rodzica w pokoju przesłuchań będzie
pożądana12. Biorąc pod uwagę specyfikę przesłuchania, należy
stwierdzić, że jest to czynność procesowa o charakterze dynamicznym,
zwłaszcza w sytuacji, gdy przesłuchiwanym jest małoletni pokrzywdzony.
7 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek..., s. 124.
8M. B r oj e k, Uwagi i postulaty dotyczące taktyki przesłuchania w charakterze świadka
osoby nieletniej, Prokuratura i Prawo 2008, nr 1, s. 97–100.
9V. K w ia t ko w sk a -D a ru l, Przesłuchanie dziecka w polskiej procedurze karnej..., s. 7.
10 A. W e so ł ow s k a, Dziecko w procesie..., s. 10.
11 M. B r oj e k, Uwagi i postulaty dotyczące taktyki przesłuchania... s. 97–100.
12 A. G a do m sk a -R a de l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary..., s. 183.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
139
K. Osiak
W związku z tym plan przesłuchania nie jest zamknięty i może podlegać
zmianom w trakcie tej czynności13. Jednym z najważniejszych elementów
planu jest czas przesłuchania. Organ procesowy wyznaczając go
powinien zwrócić uwagę na trzy aspekty: porę dnia, w jakiej ma się
odbyć przesłuchanie, odległość czasową pomiędzy przesłuchaniem a
zdarzeniem oraz czas trwania przesłuchania. W doktrynie postuluje się,
aby, odległość czasowa między zdarzeniem a przesłuchaniem mieściła
się w granicach od 2–3 do 8 dni. Jeżeli natomiast przesłuchiwany ma być
małoletni w wieku do lat 6, odległość ta skraca się do dnia po zdarzeniu,
a w odniesieniu do dzieci w wieku od 8 do 12 lat do tygodnia po
zdarzeniu14. Niestety, jak wiadomo, zorganizowanie przesłuchania
małoletniego we wskazanym czasie jest wręcz niemożliwe, z uwagi np.
na to, że zawiadomienie o przestępstwie na szkodę małoletniego jest
zgłaszane często po nawet kilkunastu dniach, miesiącach lub latach od
faktycznego zdarzenia lub małoletni na skutek tego przestępstwa musiał
być hospitalizowany i tym samym, przesłuchanie nie mogło być
wcześniej wyznaczone. Biorąc pod uwagę realia trwania poszczególnych
etapów postępowania karnego w Polsce, często niemożliwym jest
wyznaczenie przesłuchania w tak krótkim terminie, zwłaszcza jeżeli, jak
wynika z orzeczenia Sądu Najwyższego, przesłuchanie powinno być
wyznaczone w fazie in personam, czyli kiedy osobie podejrzanej już
zostaną postawione zarzuty15. Konsekwencją przesłuchania małoletniego
po zbyt długim czasie od zdarzenia jest to, że małoletni nie będzie
pamiętał pewnych zdarzeń i mogą pojawić się elementy, którymi dziecko
będzie uzupełniało luki w pamięci, czego organ przesłuchujący musi
mieć świadomość16. Niestety, z badań przeprowadzonych przez J.
Mierzwińską-Lorencką wynika, że te wyżej wskazane granice czasowe
wyznaczone przez doktrynę, większości przypadków nie
respektowanie. Na 142 zbadane przez autorkę przypadki, tylko 26
małoletnich zostało przesłuchanych w tym optymalnym czasie, natomiast
przesłuchanie 104 pokrzywdzonych małoletnich odbyło się 30 dni i
więcej od zdarzenia17. Ważne jest, aby małoletni nie oczekiwał zbyt długo
13 V. K w ia t ko w sk a -D a ru l, Przesłuchanie dziecka..., s. 172; M. Ko r na k, Małoletni
jako świadek..., s. 123–124.
14 E. K o st u j, Wpływ przerwy czasowej na zeznania dzieci, Studia Kryminologiczne,
Kryminalistyczne i Penitencjarne 1977, t. 7, s. 112.
15 Wyrok SN z dnia 24 listopada 2009 r., sygn. III KK 176/09, OSNwSK 2009, nr 1,
poz. 2372.
16 A. G a do m sk a -R a de l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary..., s. 181.
17 J. M i er z wi ń sk a -L o re n c k a, Karnoprawna ochrona dziecka przed
wykorzystywaniem seksualnym, LEX/el. (dostęp w dniu 8 stycznia 2018 r.).
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
140
Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania…
na przesłuchanie. W związku z tym, pora dnia, którą wyznacza organ,
powinna uwzględniać tryb dnia małoletniego. Jak wskazuje A.
Wesołowska, jeżeli dziecko śpi w godzinach przedpołudniowych,
wówczas wyznaczenie przesłuchania w tych godzinach, może okazać się
niecelowe, a małoletni będzie rozkojarzony. W odniesieniu do godziny
przesłuchania, bardzo ważne jest, aby organ nie spóźniał się na
przesłuchanie, gdyż zbyt długie czekanie dziecka może spowodować, że
będzie ono zbyt zmęczone czekaniem i przedłoży się to na jakość jego
zeznań lub stwierdzi, że sąd je lekceważy i skorzysta z prawa do
odmowy składania zeznań18. Jak wynika z praktyki, duża liczba
przesłuchań odbywa się w godzinach między 10 a 12. Jednakże zdarzają
się przypadki, w których do przesłuchania dochodzi między godziną 13 a
16. Organy procesowe niestety nie sugerują się doborem pory
optymalnej dla aktywności dziecka, a kwestiami technicznymi, takimi jak
dostępność pomieszczeń lub sprzętu do utrwalenia obrazu i dźwięku.
Warto także podkreślić, że przesłuchanie nie może trwać zbyt długo,
ponieważ im młodsze dziecko tym szybciej się męczy i staje się bardziej
podatne na sugestię dorosłego. Jeżeli rzeczywiście ze specyfiki sprawy
wynika, przesłuchanie trwa zbyt długo, organ procesowy powinien
zarządzić przerwę. Sąd planując przesłuchanie jak i w jego trakcie
powinien mieć świadomość indywidualnych możliwości dziecka, jego
wieku i stopnia rozwoju, a tym samym umiejętności koncentracji19, a
także tego, aby nie wyznaczać terminu przesłuchania na dzień
szczególnie ważny dla małoletniego, np. na dzień jego urodzin,
przedstawienia szkolnego20. W 2017 r. przeprowadziłam badania
ankietowe w Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę. Celem badań było
sprawdzenie, czy obecnie rozpoczęcie przesłuchania małoletnich
pokrzywdzonych w trybie art. 185a k.p.k. opóźnia się oraz jakie
przyczyny tego zjawiska. Wolontariusze Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę,
którzy uczestniczą w programie Opiekun DzieckaOfiary Przestępstwa
zostali poproszeni o to, aby w dniach od 1 marca do 28 kwietnia 2017 r.
po każdym przesłuchaniu, przed którym towarzyszą małoletniemu,
wypełnili ankietę, w której mieli podać m.in. planowaną godzinę
rozpoczęcia przesłuchania oraz rzeczywistą godzinę rozpoczęcia
przesłuchania. Badania wykazały, że czas opóźnienia rozpoczęcia
przesłuchania wyniósł w badanych przypadkach od 5 do 30 minut. Prima
18 A. W e so ł ow s k a, Dziecko w procesie sądowym..., s. 10.
19 D. G l as e r, S. F r os h, Dziecko seksualnie wykorzystane, Warszawa 1995, s. 100–102.
20 Http://fdn.pl/przygotowanie–dziecka–do–przesluchania?cat1=1335&cat2=674&cat3=1589
(dostęp w dniu 4 stycznia 2018 r.).
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
141
K. Osiak
facie może się wydawać, że nie jest to długi okres. Jednakże nie można
zapominać, że przesłuchany będzie małoletni, który został pokrzywdzony
przestępstwem. Dzieci z natury niecierpliwe, wobec czego jeśli
zmuszone do oczekiwania na czynność przesłuchania, która dodatkowo
wywołuje u nich stres i lęk, może to spowodować u nich niechęć do
organu procesowego i opowiadania o traumatycznych wydarzeniach.
Organ procesowy przygotowując przesłuchanie powinien więc
zaplanować je o takiej godzinie, która uwzględnia dobowy rytm
małoletniego oraz dostępność pokoju przesłuchań, aby wszystkie
problemy techniczne mogły zostać rozwiązane przed planowaną godziną
rozpoczęcia przesłuchania, bo jak wynika z przeprowadzonych badań,
najczęstszą przyczyną opóźnień były właśnie problemy techniczne.
Ponadto organ procesowy nie powinien bagatelizować faktu, że będzie
przesłuchiwał dziecko, i wychodzić z założenia, że może ono poczekać
na przesłuchanie. O ile w przypadku osób dorosłych nie ma w tym nic
złego, o tyle w przypadku dzieci może przedłożyć się na jakość jego
zeznań, lub w najgorszym wypadku odmowę ich złożenia przez
małoletniego. Kolejnym elementem planu przesłuchania, jest
konieczność wskazania przez sąd mający przesłuchać małoletniego
pokrzywdzonego, miejsca przesłuchania. Wskazane miejsce
przesłuchania dziecka powinno spełniać standardy określone
w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2013 r.
w sprawie sposobu przygotowania przesłuchania przeprowadzonego
w trybie określonym w art. 185a – 185c Kodeksu Postępowania Karnego
oraz wytycznych Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę. Pokój przesłuchań
powinien być prowadzony przez podmiot posiadający osobowość
prawną, w szczególności sąd, inną instytucję państwową lub
samorządową bądź organizację pozarządową zajmującą się pomocą
małoletnim21. Zgodnie z § 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
pokój taki może znajdować się w siedzibie sądu, prokuratury, Policji,
instytucji państwowej lub samorządowej albo podmiotu, do którego
zadań należy pomoc małoletnim lub ofiarom przestępstwa zgwałcenia.
Mimo powyższych regulacji, należy się jednak zastanowić, czy aby na
pewno Komisariat Policji jest dobrym miejscem na tworzenie pokoi
przesłuchań małoletnich pokrzywdzonych. Wątpliwości spowodowane są
tym, że w przypadku braku oddzielnego wejścia, do którego posiadania
zaleca w takich sytuacjach ww. Rozporządzenie Ministerstwa
Sprawiedliwości, małoletni pokrzywdzony jest zmuszony oczekiwać na
21 D. D ra b, Certyfikaty Przyjaznych Pokoi Przesłuchań Dzieci, Dziecko krzywdzone
2010, nr 1, s. 120.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
142
Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania…
przesłuchanie w budzącej lęk atmosferze, obserwując codzienną pracę
Policji, np. widząc jak funkcjonariusze prowadzą agresywnych
podejrzanych w kajdankach. Lokalizacja pokoju przesłuchań powinna
być więc jak najbardziej neutralna. Jeżeli na obszarze właściwości sądu
właściwego do rozpoznania sprawy nie ma pokoju przesłuchań
spełniającego standardy określone w Rozporządzeniu Ministra
Sprawiedliwości, lub nie jest on dostępny, wówczas sąd powinien
wskazać na miejsce przesłuchania pokój przesłuchań, który spełnia te
standardy i jest udostępniony przez inny podmiot22. Pierwszym miejscem,
do którego wchodzi i oczekuje na przesłuchanie małoletni pokrzywdzony
jest poczekalnia23. Jest to pomieszczenie, do którego wstępu nie mogą
mieć osoby nieuprawnione do udziału w przesłuchaniu, np. podejrzany
lub oskarżony, którego obecność mogłaby wpłynąć na dziecko
paraliżująco, a w najgorszym wypadku, mogłoby to spowodować
odmowę składania zeznań24. Podmiot, który posiada taki pokój
przesłuchań, powinien mieć na uwadze, że często z przebywaniem w
poczekalni wiążą się pierwsze wrażenia, które mogą wpłynąć na
nastawienie małoletniego pokrzywdzonego na cały proces
przesłuchania25. Powinno być to pomieszczenie wyposażone w książki,
czasopisma, kredki, papier oraz wodę do picia, sok, ciasteczka, które
zapewnią małoletniemu pokrzywdzonemu możliwość aktywnego
spędzania czasu w oczekiwaniu na rozpoczęcie się przesłuchania. Blisko
poczekalni powinna znajdować się toaleta26. Na pozór można pomyśleć,
że to dosyć błaha kwestia. Nie jest tak jednakże, jeśli dotyczy to
małoletniego, który ma zostać przesłuchany, bowiem z powodu stresu
dzieci często odczuwają potrzebę korzystania z toalety27. W poczekalni
pod żadnym pozorem nie mogą znajdować się materiały edukacyjne i
informacyjne na temat przemocy i wykorzystywania seksualnego, gdyż
mogą stresująco i sugerująco wpływać na dzieci. Jak najbliżej poczekalni
22 M. K e l le r -H a m el a, Standardy wyposażenia i korzystania z przyjaznych pokoi
przesłuchań dzieci, (w:) M. S aj k ow s ka (red.), Przyjazne przesłuchanie dziecka, FDN
2007, 82.
23 A. G a do m sk a -R a de l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary i świadka..., s. 204.
24 A. Z. K ra w i e c, Warunki przeprowadzenia przesłuchania w trybie art. 185a–185c
k.p.k., Prokuratura i Prawo 2016, nr 7–8, s. 96.
25 M. K e l le r -H a m el a, Standardy wyposażenia i korzystania z przyjaznych pokoi
przesłuchań..., s. 82.
26 § 7 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie
sposobu przygotowania przesłuchania przeprowadzanego w trybie określonym w art.
185a–185c Kodeksu postępowania karnego.
27 Jak zorganizować i wyposażyć Przyjazny Pokój Przesłuchań Dzieci dostępne na:
http://wymiarsprawiedliwosci.fdn.pl.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
143
K. Osiak
powinien się znajdować pokój przesłuchań28. Pokój przesłuchań powinien
znajdować się w cichym i neutralnym miejscu, do którego nie docierają
hałasy z ulicy. Dlatego konieczne może okazać się wyciszenie drwi i
okien29. Jednakże okna nie powinny mieć zabezpieczeń w postaci krat30.
Niepożądane jest, aby w pokoju przesłuchań dało się słyszeć odgłos
rozmów docierających z sąsiednich pokoi i poczekalni. Wbrew pozorom
jest to bardzo ważne, ponieważ małoletni pokrzywdzony może obawiać
się, że w sąsiadujących pomieszczeniach będzie również słychać to co
mówi, zwłaszcza jeśli opowiada o traumatycznych i wstydliwych dla
siebie wydarzeniach31. Pokój przesłuchań powinien być takiej wielkości,
aby pozwoliła na przeprowadzenie czynności przesłuchania przez
sędziego z udziałem biegłego psychologa oraz tłumacza, jeżeli został
powołany, a także wyjątkowo rodzica lub opiekuna małoletniego albo
osobę wskazaną przez małoletniego, jeżeli ich udział nie ograniczy
swobody wypowiedzi dziecka32. Jak wskazuje M. Keller-Hemaela, dzieci
lepiej koncentrują się w mniejszych pomieszczeniach, „niewielka
przestrzeń zapewnia im większe poczucie bezpieczeństwa i intymności
oraz daje dziecku wrażenie kontroli sytuacji. W dużych przestrzeniach
dziecko może poczuć się zagubione i rozproszone, a jego uwagę w
większym stopniu będzie przykuwać otoczenie niż zadawane pytania”33.
Pokój powinien być utrzymany w barwach jasnych i stonowanych. Ściany
powinny być w odcieniach pastelowych. Mogą znajdować się na nich
dekoracje, choć w niewielkiej ilości, ponieważ pokój ma być tylko tłem dla
przeprowadzanej czynności34. Powinno się, więc unikać plakatów czy
obrazków mogących wzbudzać strach lub agresję, a także, tak samo jak
w przypadku poczekalni, tak i w pokoju przesłuchań nie wolno
umieszczać materiałów edukacyjnych i informacyjnych na temat
przemocy i wykorzystania seksualnego. Do dekoracji pokoju przesłuchań
mogą posłużyć rysunki dzieci, które były w nim przesłuchanie. Dzięki
temu małoletni dowie się, że inne dzieci też były w tym pokoju i
28 A. G a do m sk a -R a de l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary..., 204.
29 A. Z. K r aw i ec, Warunki przeprowadzenia przesłuchania w trybie art. 185a–185c..., s. 94.
30 Jak zorganizować i wyposażyć Przyjazny Pokój Przesłuchań Dzieci dostępne na:
http://wymiarsprawiedliwosci.fdn.pl.
31 M. K e ll e r- H am e la, Standardy wyposażenia i korzystania..., s. 83.
32 Jak zorganizować i wyposażyć Przyjazny Pokój Przesłuchań Dzieci dostępne na:
http://wymiarsprawiedliwosci.fdn.pl.
33 M. K e ll e r- H am e la, Standardy wyposażenia i korzystania..., s. 84.
34 § 8 ust. 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 grudnia 2013 r. w
sprawie sposobu przygotowania przesłuchania przeprowadzanego w trybie określonym
w art. 185a–185c Kodeksu postępowania karnego; D. D ra b, Certyfikaty Przyjaznych
Pokoi..., s. 120.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
144
Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania…
doświadczyły przesłuchania, związanego ze przywoływaniem bolesnych
wspomnień35. Należy pamiętać jednak, że nadmiar dekoracji może
wpłynąć na dziecko negatywnie, ponieważ zbyt duża ilość elementów
może je rozproszyć. Dbając o bezpieczeństwo dzieci, podmiot
posiadający pokój przesłuchań, powinien zapewnić, aby w pokoju
przesłuchań wszystkie gniazdka elektryczne były zabezpieczone i
zasłonięte, a także by w zasięgu rąk dzieci nie było dostępnych żadnych
łatwo tłukących się przedmiotów36. Meble, w które jest wyposażony pokój
przesłuchań powinny być dostosowane do wieku przesłuchiwanego.
Zapewni to dziecku poczucie komfortu. Jeżeli w danej jednostce nie ma
dwóch pokoi przesłuchań przeznaczonych zarówno dla małych i
starszych dzieci, to w takim wypadku pokój powinien być wyposażony w
dwa komplety krzeseł i stolików o różniej wysokości. Ponadto, pokój
przesłuchań powinien być wyposażony również w kanapę lub fotel.
Umożliwi to dziecku wybór miejsca podczas przesłuchania37. M. Keller-
Hamela podkreśla, że pozostawienie małoletniemu możliwości wyboru
może wzmocnić poczucie wartości u dziecka i doda mu odwagi. Podłoga
powinna być wyłożona wykładziną, co dodatkowo sprawi, że dziecko
poczuje się bardziej komfortowo, gdyż z jednej strony wyciszy to
pomieszczenie, a z drugiej dzieci bardzo często lubią siadać na
podłodze, więc element ten stworzy dodatkową możliwość znalezienia
dla siebie miejsca38. Należy przede wszystkim pamiętać, że pokój
przesłuchań to nie pokój zabaw. Nie powinno być w nim zabawek, a
jedynie materiały pomocne w uzyskaniu informacji od dziecka, w tym
również kredki, flamastry i papier do rysowania oraz woda do picia i
chusteczki do nosa. Przybory do rysowania i papier podczas
przesłuchania pełnią bardzo ważną rolę. Po pierwsze, pomagają
przesłuchującemu w nawiązaniu kontaktu z małoletnim, zwłaszcza na
początku przesłuchania. Po drugie, posłużenie się przez dziecko
kredkami, może mu ułatwić opowiedzenie o samym zdarzeniu, a także o
informacjach na temat sprawcy, o czym nie potrafi opowiedzieć własnymi
słowami np. w co był ubrany sprawca, jak wyglądał, jaki miał kolor
włosów. Im bardziej bogate wnętrze, tym dziecku jest się trudniej
skoncentrować i zrozumieć znaczenie celu jego pobytu w pokoju
przesłuchań. Jeżeli w pokoju znajdują się maskotki, to nie wolno
35 A. G ad o ms k a- R ad e l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary i świadka..., 204; M.
K e ll e r- H am e la, Standardy wyposażenia i korzystania..., s. 83.
36 M. K e ll e r- H am e la, Standardy wyposażenia i korzystania..., s. 85–87.
37 Jak zorganizować i wyposażyć Przyjazny Pokój Przesłuchań Dzieci dostępne na:
http://wymiarsprawiedliwosci.fdn.pl.
38 M. K e ll e r- H am e la, Standardy wyposażenia i korzystania..., s. 86.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
145
K. Osiak
pozwolić małoletnim zabrania zabawki do domu, gdyż dziecko mogłoby
to odebrać jako nagrodę za to, że opowiedziało o swoich przeżyciach.
Natomiast gdy dziecko przyniosło ze sobą zabawkę z domu lub wzięło
jakąś z poczekalni, to organ procesowy powinien pozwolić dziecku
zatrzymać podczas przesłuchania zabawkę, jeżeli dziecko wyraziło
takie życzenie39. Elementem wyposażenia pokoju przesłuchań budzącym
wiele kontrowersji wśród biegłych psychologówlalki anatomiczne.
to specjalne lalki produkowane zarówno w wersji dziecięcej jak i dorosłej,
męskiej i żeńskiej oraz o różnym kolorze skóry. Celem jaki przyświecał
ich wykorzystaniu w przesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego było
ułatwienie dzieciom odtworzenia i zademonstrowania sytuacji, której
doświadczyły, a nie potrafią lub nie chcą o nich opowiedzieć40. Zatem, te
lalki miały pomagać w przezwyciężaniu wstydu i barier językowych. Sąd i
psycholog mogli też poznać jakich określeń używa małoletni do
nazywania intymnych części ciała człowieka. Niestety, w praktyce
okazało się, że lalki nie nadają się do celu w jakim zostały stworzone41.
Po pierwsze dlatego, że młodsze dzieci nie potrafią zrozumieć, że lalka
symbolicznie przedstawia pewną osobę, a dzieci nie postrzegają tych
lalek jako reprezentacji samych siebie. Po drugie, pomysłodawcy lalek
anatomicznych nie uwzględnili naturalnej ciekawości dzieci. Lalki
wyglądają inaczej niż ich zabawki, w związku z tym zaciekawione
zaczynają dotykać sztucznych genitaliów, co stwarza ryzyko mylnej
oceny zachowania dziecka. Po trzecie, praktyka wykazała, że tak samo,
a nawet lepiej od lalek anatomicznych sprawdzają się rysunki, z
zarysowanymi intymnymi częściami ciała42. Wobec tego, należy
stwierdzić, że lalki anatomiczne mogą być wykorzystywane, ale z dużą
ostrożnością i tylko przez osoby, które posiadają specjalne przeszkolenie
w tym zakresie, oraz potrafią używać tych lalek w rozmowie z dzieckiem
w taki sposób, aby nic dzieciom nie sugerować43. Ustawodawca, chcąc
zmniejszyć ryzyko powtórnego przesłuchania dziecka, znowelizował art.
185a k.p.k., wprowadzając obligatoryjność w rejestrowaniu obrazu i
dźwięku podczas przesłuchania. Wobec tego, nieodłącznym elementem
wyposażenia każdego pokoju przesłuchań zgodnie z § 9
RozpSposPrzesł środki techniczne, które umożliwiają utrwalanie obrazu i
39 D. D r ab, Certyfikaty Przyjaznych Pokoi..., s. 120; Jak zorganizować i wyposażyć
Przyjazny Pokój Przesłuchań Dzieci – dostępne na: http://wymiarsprawiedliwosci.fdn.pl.
40 A. G a do m sk a -R a de l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary i świadka..., 206.
41 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek..., s. 153–155.
42 J. M i er z wi ń sk a -L o re n ck a, Karnoprawna ochrona dziecka przed wykorzystaniem
seksualnym, Warszawa 2012, s. 193.
43 M. K e ll e r- H am e la, Standardy wyposażenia i korzystania..., s. 90.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
146
Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania…
dźwięku z przebiegu przesłuchania, obserwowanie i słuchanie tej
czynności przez uczestników przebywających w pokoju technicznym,
przekazywanie sędziemu prowadzącemu przesłuchanie oraz biegłemu
psychologowi pytań do świadka oraz wypowiedzi kierowanych przez
uczestników czynności przebywających w pokoju technicznym, oraz
utrwalanie tych pytań w formie zapisu ich dźwięku. Te środki techniczne
należy zainstalować w pokoju przesłuchań w taki sposób, aby umożliwić
uczestnikom znajdującym się w pokoju technicznym ogląd pokoju
przesłuchań oraz mimikę twarzy małoletniego pokrzywdzonego, nawet
wówczas go opuści on głowę, do tego najlepszym rozwiązaniem może
okazać się posłużenie kamerą sześciokątną44. Jednakże, bardzo ważne
jest aby sposób zamontowania tych urządzeń technicznych nie
rozpraszał uwagi dziecka z jednej strony, a z drugiej strony nie były one
ukryte przed nim45. Jest do bardzo ważne ponieważ, dziecko powinno
wiedzieć, że jest nagrywane, ale jednocześnie należy je poinformować
dlaczego przesłuchanie jest rejestrowane i zapewnić, że nagranie z
przesłuchania nie ukarze się w telewizji i odpowiedzieć na wszystkie
ewentualne pytania dziecka z tym związane46. Gdyby jednak uwaga
dziecka była rozpraszana kamerami, wówczas jak wynika z § 10 ust. 2 in
fine RozpSposPrzesł, urządzenia do rejestracji obrazu należy umieścić w
pokoju przesłuchań. Wówczas rejestracja odbywa się zza lustra
weneckiego, co może znacznie pogorszyć jakoś nagrania. Drugim
obligatoryjnym pomieszczeniem koniecznym do przesłuchania
małoletniego pokrzywdzonego jest pokój techniczny. Zgodnie z ww.
Rozporządzeniem, pokój techniczny jest to pomieszczenie przylegające
do pokoju przesłuchań i oddzielone od niego lustrem obserwacyjnym
albo pomieszczenie połączone z pokojem przesłuchań za pomocą
środków technicznych umożliwiających przeprowadzenie przesłuchania
na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i
dźwięku. Z tego ostatniego rozwiązania wynika, że pokój techniczny
może znajdować się w tym samym budynku co pokój przesłuchań, a
nawet w sąsiadującym pomieszczeniu, jednak tych dwóch pomieszczeń
nie oddziela lustro weneckie, lub winnym budynku niż pokój
przesłuchań47. W pokoju technicznym podczas przesłuchania,
przebywają protokolant, obrońca, pełnomocnik pokrzywdzonego,
prokurator oraz co do zasady osoba wymieniona w art. 51 § 2 k.p.k. i
44 Ibidem, s. 92.
45 D. D r ab, Certyfikaty Przyjaznych Pokoi Przesłuchań..., s. 120.
46 A. G a do m sk a -R a de l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary..., 230.
47 M. H or n a, Nowelizacja kodeksu postępowania karnego a ochrona małoletniego podczas
przesłuchania, Dziecko Krzywdzone. Teoria Badania Praktyka 2014, vol. 13, nr 2, s. 32.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
147
K. Osiak
osoba pełnoletnia wskazana przez dziecko. W związku z tym w
przeciwieństwie do kameralnego pokoju przesłuchań, pokój techniczny
musi być przystosowany do większej ilości osób. W pokoju technicznym
dostępna jest instrukcja określająca sposób korzystania z pokoju
przesłuchań oraz zawierająca zasady obowiązujące podczas
przesłuchania dziecka. Instrukcja przedstawiana jest wszystkim dorosłym
biorącym udział w przesłuchaniu dziecka48. Wprawdzie Rozporządzenie
Ministra Sprawiedliwości nie podaje tak dokładnych wskazówek
dotyczących wystroju tego wnętrza, jednak oczywistym jest, że muszą
się w nim znajdować stół oraz krzesła, monitor, wzmacniacz i sprzęt do
nagrywania, a także stanowisko dla specjalisty, który odpowiada za
obsługę techniczną urządzeń służących do rejestracji obrazu i dźwięku
podczas przesłuchania49. Wówczas na monitorze wyświetla się obraz
rejestrowany przez kamery umieszczone w pokoju przesłuchań. Jako że
musi zostać zachowana komunikacja między pokojem przesłuchań a
pokojem technicznym, ponieważ niektóre osoby przebywające w
pomieszczeniu mają prawo do tego, aby przez sędziego zadawać
małoletniemu przesłuchiwanemu pytania, to przed rozpoczęciem
przesłuchania sędzia i osoby, które będą przebywały w pokoju
technicznym muszą wypracować metody komunikacji. Wśród takich
metod można wyróżnić następujące sposoby komunikacji. Po pierwsze,
sędzia podczas przesłuchania zarządza przerwę i opuszcza pokój
przesłuchań w celu skonsultowania się z osobami znajdującymi się w
pokoju technicznym. Kolejnym sposobem jest po prostu wywoływanie
sędziego z pokoju przesłuchań. Ostatnim i chyba najbardziej właściwym
rozwiązaniem jest komunikacja radiowa między obiema salami.
Wówczas koniecznym jest, aby w pokoju przesłuchań był umieszczony
mikrofon, a sędzia miał w uchu słuchawkę z odbiornikiem. I dzięki temu
pytanie będzie można przekazać organowi przesłuchującemu bez
potrzeby przerywania przesłuchania lub wywoływania sędziego z sali50.
Przy wyborze tego miejsca sąd powinien preferować Przyjazne Pokoje
Przesłuchań, czyli posiadające specjalny certyfikat Ministerstwa
Sprawiedliwości i Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę51. Jeżeli dana placówka
wskazana w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości, czyli sąd,
48 Jak zorganizować i wyposażyć Przyjazny Pokój Przesłuchań Dzieci dostępne na:
http://wymiarsprawiedliwosci.fdn.pl.
49 M. Ho r na, Nowelizacja kodeksu postępowania karnego a ochrona małoletniego...,
s. 27–33.
50 A. Z. K ra w i e c, Warunki przeprowadzenia przesłuchania w trybie art. 185a–185c
k.p.k., Prokuratura i Prawo, 2016 nr 7–8, s. 94; M. K e l l e r -H a me l a, Standardy
wyposażenia i korzystania..., s. 87–89.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
148
Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania…
prokuratura, Policja, instytucja państwowa lub samorządowa albo
podmiot, do którego zadań należy pomoc małoletnim lub ofiarom
przestępstwa zgwałcenia posiadają pomieszczenia odpowiadające tym
standardom i wytycznym, mogą ubiegać się o otrzymanie takiego
certyfikatu. Aby jednak go otrzymać koniecznym jest przeprowadzenie
kilkuetapowej procedury. Pierwszym etapem jest zgłoszenie przez daną
instytucję pokoju. Zgłoszenie odbywa się poprzez wypełnienie ankiety,
której zawarte pytania dotyczące wyposażenia pokoju przesłuchań,
pokoju technicznego oraz poczekalni. Następnie Fundacja Dajemy
Dzieciom Siłę i Ministerstwo Sprawiedliwości wydelegowuje dwóch
niezależnych certyfikatorów. Ich zadaniem podczas takiej wizyty jest
stwierdzenie, czy dana placówka wyposażyła pokój przesłuchań, pokój
techniczny oraz poczekalnię zgodnie ze standardami, jakie musi spełniać
Przyjazny Pokój Przesłuchań. Następnie specjalna komisja składająca
się z przedstawicieli Ministerstwa Sprawiedliwości i Fundacji Dajemy
Dzieciom Siłę analizuje zebrany materiał i podejmuje ostateczną decyzję,
czy przyznać danej placówce certyfikat, czy nie. Jeżeli danej jednostce
zostanie przyznany certyfikat oznacza to, że jest dowodem na spełnianie
wysokich standardów miejsca przesłuchiwania dzieci, gwarantuje
zgodność wyposażenia i warunków technicznych pomieszczeń z
obowiązującymi przepisami prawnymi oraz wytycznymi, stanowi
rekomendację, że przeprowadzane w tych miejscach przesłuchania
realizują potrzeby dzieci oraz wymiaru sprawiedliwości, powoduje
umieszczenie informacji o Przyjaznym Pokoju Przesłuchań Dzieci na
stronie Ministerstwa Sprawiedliwości oraz Fundacji Dajemy Dzieciom
Siłę, umożliwia uzyskanie materiałów informacyjnych i edukacyjnych na
temat przyjaznego przesłuchiwania dzieci52. Z danych przedstawionych
na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości i Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę
wynika, że obecnie w Polsce jest 111 pokoi przesłuchań, w których
można przeprowadzić przesłuchanie, natomiast 86 z nich posiada
certyfikat Przyjaznego Pokoju Przesłuchań Dzieci53. Przesłuchanie
odbywa się w dniu, miejscu i czasie wskazanym przez organ procesowy
w planie przesłuchania. Ze względu na to, że etap przygotowania i
przesłuchania tak silnie ze sobą sprzężone, można pokusić się o
wyróżnienie przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego sensu largo i
sensu stricto. Przesłuchaniem sensu largo należałoby wówczas określić
51 Jak zorganizować i wyposażyć Przyjazny Pokój Przesłuchań Dzieci dostępne na:
http://wymiarsprawiedliwosci.fdn.pl.
52 D. D r ab, Certyfikaty Przyjaznych Pokoi Przesłuchań..., s. 121–122.
53 „Certyfikowane Pokoje Przesłuchań” dostępne na: https://ms.gov.pl/pl/dzialalnosc
przeciwdzialanie–przemocy–wobec–dzieci/przyjazne–przesluchanie–dziecka/.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
149
K. Osiak
przesłuchanie, od chwili podjęcia decyzji przez organ o przeprowadzeniu
tej czynności procesowej do czasu oficjalnego zakończenia
przesłuchania. Natomiast pod pojęciem przesłuchania sensu stricto,
trzeba byłoby rozumieć samą czynność wysłuchania małoletniego, czyli
fazę wstępną, fazę swobodnej wypowiedzi, fazę pytań szczegółowych
oraz czynności końcowe. Fazy te będą przedmiotem analizy w
niniejszym punkcie. Zanim jednak rozpocznie się przesłuchanie, organ
procesowy powinien pamiętać o 7 zasadach dotyczących sposobu
rozmowy z małoletnim pokrzywdzonym, a mających zastosowanie do
wszystkich wyżej wymienionych faz. Po pierwsze, należy wytłumaczyć
dziecku, że jeśli czegoś nie wie lub nie pamięta to powinno o tym
powiedzieć przesłuchującemu. W przeciwnym wypadku dziecko może ze
strachu zacząć konfabulować i wprowadzić w błąd organ procesowy. Po
drugie, sędzia powinien na początku podkreślić małoletniemu, że jeśli
będzie on potrzebował przerwy, to żeby o tym powiedział. Jednakże
istotne jest też to, aby dziecku o tym przypominać, gdyż nerwy i stres
mogą spowodować, że o tym zapomni. W konsekwencji brak przerwy
może przedłożyć się na jakość jego zeznań54. Po trzecie, sędzia w
rozmowie z dzieckiem powinien wystrzegać się używania zwrotów
prawniczych, które są niezrozumiałe dla małoletniego. Dziecko wówczas
może nie zrozumieć, o co pyta je sędzia i powiedzieć nieprawdę. Brak
zrozumienia słownictwa, którym posługuje się sędzia prowadzi również
do zaburzenia komunikacji i może spowodować wycofanie się dziecka i
zamknięcie się w sobie. W związku z tym sędzia powinien formułować
zdania nie tylko w sposób zrozumiały, ale również należy poinformować
małoletniego, że w sytuacji, gdy czegoś nie zrozumiał, to żeby o to
pytał55. Po czwarte, sędzia nie powinien przerywać dziecku, nawet jeśli
odbiega ono od tematu. Organ procesowy pokaże w ten sposób, że jest
zainteresowany tym, co małoletni ma mu do powiedzenia. Przerwanie
oznaczałoby, że przesłuchujący nie chce słuchać o jego przeżyciach i
dziecko nie będzie chciało dalej opowiadać o zdarzeniu56. Po piąte, jeżeli
dziecko nie udzieli konkretnej odpowiedzi na pytanie, to sędzia nie
powinien się zniechęcać i tracić cierpliwości, tylko przeredagować
pytanie, ponieważ dziecko mogło go zwyczajnie nie zrozumieć. Po
szóste, sędziemu nie wolno dotykać dziecka podczas przesłuchania,
pospieszać w wypowiadaniu się, sugerować, że kłamie lub okazywać
54 Jak prowadzić przesłuchanie dziecka. Metodyka przesłuchania małoletniego świadka –
dostępne na: http://wymiarsprawiedliwosci.fdn.pl.
55 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek..., s. 184.
56 V. K w ia t ko w sk a -D a ru l, Przesłuchanie dziecka..., s. 193.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
150
Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania…
zdziwienie i zaskoczenie jego słowami57. Po siódme, absolutnie
wykluczone jest mówienie dziecku, że jeśli dzie grzeczne i ładnie
odpowiadało na pytania to zostanie poczęstowane cukierkiem. Mogłoby
to doprowadzić do sytuacji w której małoletni będzie uważał, że
przesłuchanie to możliwość zdobycia nagrody i w związku z tym, będzie
tak odpowiadało, aby zadowolić przesłuchującego i otrzymać nagrodę58.
Pierwszym etapem przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego w trybie
art. 185a k.p.k. jest faza wstępna59. Należy rozpocząć od
przedstawienia się sędziego oraz innych osób obecnych przy
przesłuchaniu. Następnie, organ procesowy powinien opowiedzieć
dziecku, czym się zajmuje, oraz że ich rozmowa jest nagrywana,
wskazując na znajdujące się w pokoju kamery i mikrofony60. Jeżeli
zaistnieje taka potrzeba, sędzia powinien odpowiedzieć szczerze na
wszystkie zadane przez dziecko pytania odnośnie do rejestrowania
przesłuchania61 i zapewnić, że nagranie nie ukaże się w telewizji. Na
początku tej fazy sędzia powinien zapytać małoletniego o jego imię i
nazwisko, wiek i stosunek do stron oraz do której klasy uczęszcza62.
Bardzo ważnym punktem tej fazy jest poinformowanie małoletniego o
prawie do odmowy składania zeznań, prawie do uchylenia się od
odpowiedzi na pytanie, a także o obowiązku mówienia prawdy. Istotne
jest, aby sposób przekazania tych informacji był dostosowany do wieku i
stopnia rozwoju przesłuchiwanego. Małoletniego nie poucza się o
odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, gdyż nie
podlega on takiej odpowiedzialności. Jedyne co w związku z tym może
zrobić przesłuchujący to zaapelować do sumienia przesłuchiwanego63.
Sędzia następnie powinien wyjaśnić dziecku, że w sytuacji, w której
czegoś nie wie, nie pamięta lub nie rozumie po prostu powiedziało o
tym sędziemu. Organ przesłuchujący powinien także podkreślić, że on
nie ma wiedzy o zdarzeniu i nie zna odpowiedzi na pytania, które będzie
zadawał małoletniemu64. Następnie dziecko powinno zostać poproszone
57 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek..., s. 199–201.
58 Ibidem, s. 201–203.
59 V. K w i at k ow s k a - Da r u l, Przesłuchanie dziecka w polskiej procedurze karnej..., s.
8.
60 Jak prowadzić przesłuchanie dziecka. Metodyka przesłuchania małoletniego świadka –
dostępne na: http://wymiarsprawiedliwosci.fdn.pl.
61 A. G a do m sk a -R a de l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary..., s. 224–231.
62 M. B r oj e k, Uwagi i postulaty dotyczące taktyki przesłuchania..., s. 103.
63 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek..., s. 187.
64 Jak prowadzić przesłuchanie dziecka. Metodyka przesłuchania małoletniego świadka –
dostępne na: http://wymiarsprawiedliwosci.fdn.pl.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
151
K. Osiak
o opowiedzenie, co lubi robić, jakie ma zainteresowania oraz jak spędziło
swój wczorajszy dzień65. Ta faza ma służyć nawiązaniu kontaktu z
małoletnim, porozumienia i zminimalizowania poziomu strachu oraz
przekazaniu mu podstawowych informacji na temat tego, dlaczego jest
przesłuchiwany. Zarówno w praktyce jak i w literaturze wskazuje się, że
nie wolno pomijać tej fazy przesłuchania, ponieważ pomaga ona
zaangażować się małoletniemu w przesłuchanie oraz pozwala organowi
procesowemu na poznanie osobowości dziecka, jego intelektu i
charakteru66. Kończąc ten etap sędzia powinien upewnić się, że małoletni
zrozumiał informacje przekazane mu przez przesłuchującego. Jeśli
miałby on jednakże jakiekolwiek wątpliwości, że przesłuchiwany
zrozumiał wszystkie przekazane mu informacje, powinien mu je jeszcze
raz wyjaśnić67. Druga faza przesłuchania, czyli faza swobodnej
wypowiedzi, polega na spontanicznej relacji małoletniego
pokrzywdzonego na temat zdarzenia68. Jest to etap najbardziej istotny z
punktu widzenia czynności przesłuchania i nierzadko całego procesu. U
małoletniego swoboda wypowiedzi rozwija się powoli i z dużymi
oporami69. Jednakże, sędzia nie powinien pytać wprost o zdarzenie tylko
nakierowywać małoletniego na to, aby dobrowolnie opowiedział o swoich
przeżyciach70. Sędzia może zwrócić się do dziecka w następujący
sposób: „Teraz znam Cię już trochę lepiej. Zastanawiam się czy wiesz,
po co tu przyjechałeś. Rozumiem, że jesteś tu dlatego, że coś się
zdarzyło. Opowiesz mi o tym? Twoja mama (babcia, nauczycielka) się
martwi, że coś się wydarzyło. Powiedz mi, co martwi. Słyszałem, że
ktoś sprawia, że masz problemy. Opowiedz mi o tym więcej”71.
Zasadniczo organ procesowy nie powinien przerywać
przesłuchiwanemu. Jednakże zdarza się, że ingerencja sędziego jest
konieczna, dlatego, że małoletniemu bardzo trudno jest pominąć
niuanse, które nie związane ze sprawą. Jeżeli ostatecznie organ
procesowy zdecydowałby się przerwać dziecku, to powinna być to
sytuacja wyjątkowa, ponieważ zawsze istnieje obawa, ponowne
nakłonienie dziecka do spontanicznej relacji może okazać się
niemożliwe. Sędzia powinien być jednak ostrożny, ponieważ niuanse,
65 Ibidem.
66 M. B r oj e k, Uwagi i postulaty dotyczące taktyki przesłuchania..., s. 103.
67 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek..., s. 187.
68 V. K w ia t ko w sk a -D a ru l, Przesłuchanie dziecka..., s. 193.
69 A. G a do m sk a -R a de l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary i świadka..., s. 215–216.
70 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek..., s. 188.
71 Jak prowadzić przesłuchanie dziecka. Metodyka przesłuchania małoletniego świadka –
dostępne na: http://wymiarsprawiedliwosci.fdn.pl.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
152
Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania…
które na pozór mogą go nie interesować, potem mogą się okazać bardzo
istotne, gdyż małoletni relacjonując zdarzenie opowiada o jego
przebiegu, z którym były związane inne zdarzenia i tak zostało
zapamiętane oraz mogą wyjść na jaw inne istotne okoliczności lub
zdarzenia. Sąd nie powinien przerywać małoletniemu pokrzywdzonemu
nawet wówczas, gdy zna szczegóły, o których małoletni mu opowiada72.
Jeżeli w trakcie przesłuchania dziecko przerwie swoją wypowiedź i
stwierdzi, że nie chce dalej mówić lub jest mu trudno opowiadać o tym
zdarzeniu, zadaniem organu procesowego będzie przekonanie
małoletniego do tego, aby spróbował swoje słowa przedstawić na
rysunku. Gdyby dziecko zgodziło się, wówczas praca takiego dziecka
zostałaby dołączona do akt i podlegałaby obligatoryjnej analizie przez
biegłego psychologa73. Podczas tej fazy, jak i w całym przesłuchaniu,
sędzia powinien obserwować uważnie gesty małoletniego, ale również
bacznie zwracać uwagę na słownictwo, jakim się posługuje. Jest to
konieczne ze względu na to, że dziecko może posługiwać się innymi
nazwami do opisu pewnych czynności lub rzeczy. W takiej sytuacji
sędzia powinien zapytać małoletniego, co rozumie przez te pojęcia74.
Swobodna wypowiedź u dziecka, a zwłaszcza gdy stało się ono ofiarą
przestępstwa, rozwija się powoli i jest uzależniona od charakteru i
temperamentu dziecka, a także powodów osobistych75. Podczas tej fazy
z całą pewnością nie można więc ponaglać dziecka, lecz zwracać się do
niego ciepłym, łagodnym tomem, zachęcając do opowiadania. Faza
relacji spontanicznej dostarcza organowi przesłuchującemu wskazówek
dotyczących rodzaju pytań, jakie trzeba zadać w kolejnej fazie
przesłuchania, czyli w fazie pytań szczegółowych. Tego etapu
przesłuchania nie można rozpocząć od stwierdzenia: „Teraz przejdziemy
do zadawania pytań” lub „Teraz będziesz odpowiadał/odpowiadała na
pytania”76. Przed rozpoczęciem zadawania pytań przesłuchujący nie
może mówić dziecku, że pytania są zadawane dlatego, że pominęło ono
pewien fragment lub niedokładnie go zrelacjonowało. W związku z tym,
postuluje się w doktrynie, żeby ta faza była kontynuacją poprzedniej fazy
i zmierzała do uporządkowania tego, co dziecko zeznało, oraz uzyskania
jeszcze innych, dodatkowych informacji77. Pytania, które zadaje sędzia
72 V. K wi a tk o ws k a- D ar u l, Przesłuchanie dziecka w polskiej procedurze karnej..., s.
9.
73 A. G a do m sk a -R a de l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary i świadka..., s. 214.
74 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek..., s. 185.
75 A. G a do m sk a -R a de l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary..., s. 214.
76 V. K w i at k ow s k a- Da r u l, Przesłuchanie dziecka w polskiej procedurze karnej..., s. 10.
77 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek..., s. 191.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
153
K. Osiak
powinny być formułowane w sposób jasny i prosty, ponieważ małoletni
pokrzywdzony nie może mieć wątpliwości co do ich znaczenia. Ze
względu na to, że małoletni posługuje się mniejszym zasobem słów niż
przesłuchujący, należy zadawać dziecku pytania najprostsze, tj. „kto”,
„co”, „gdzie”, „kiedy”, „jak”. Nie powinno się zadawać pytań
poruszających kilka kwestii, a wymagających więcej niż jednej
odpowiedzi78. Pytania, które organ zadaje dziecku nie mogą być
pytaniami sugerującymi treść odpowiedzi, zgodnie z art. 171 § 4 k.p.k..
„Sugestia jest sposobem komunikacji, który zmierza do bezkrytycznego
akceptowania przekazywanej propozycji, pomimo braku jakichkolwiek
logicznych przesłanek do jej przyjęcia”79. Pytania sugestywne
„zabronione i niebezpieczne dla procesu i uniemożliwiają dotarcie do
prawdy materialnej”80. Wobec powyższego, małoletniemu powinny być
zadawane pytania otwarte, czyli takie, które pozwalają na udzielenie
rodzajowo różnych odpowiedzi i muszą być obudowane pewną treścią.
Powoduje to, że dziecko korzysta z własnych zasobów pamięciowych.
Niestety im młodsze dziecko, tym podatność na sugestię jest większa.
różnie sposoby zadawania dziecku pytań. Jednakże należy je
zadawać tak, aby nie wprawiać dzieci w zakłopotanie, krytykować doboru
ich słów, wymuszać odpowiedzi wykorzystując szok lub obrażenie się na
rodziców lub rodzica. Podczas przesłuchania organ procesowy powinien
również unikać zwrotów z żargonu zawodowego81. W przypadku, gdyby
dziecko się zestresowało lub rozpłakało, nie wolno go pocieszać lub
uspokajać mówiąc: „nie denerwuj się” lub „nie płacz”82. Pytania
zadawane w tej fazie można podzielić na 5 głównych kategorii:
1) uzupełniające,
2) wyjaśniające,
3) konkretne,
4) niestosowane,
5) nieistotne.
78 V. K w i at k ow s k a- Da r u l, Przesłuchanie dziecka w polskiej procedurze karnej..., s. 10.
79 V. K w i at k ow s k a- Da r u l, Przesłuchanie dziecka, Kraków 2001, s. 198.
80 P. K r us z yń s ki (red.), Nowe uregulowania prawne w kodeksie postępowania
karnego z 1997 r., Wrocław 1999, s. 171.
81 W. K oł a ko w sk a, B. L a ch, Psychologiczne determinanty zeznań świadków i osób
składających wyjaśnienia (wybrane zagadnienia), Szczytno 1998, s. 17.
82 A. G a do m sk a -R a de l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary..., s. 218.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
154
Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania…
Pytania uzupełniające, to kategoria pytań, które zadawane przez
organ procesowy w celu uzupełnienia treści relacji spontanicznej, gdyż
małoletni w fazie swobodnej wypowiedzi mógł pominąć pewne fakty i
informacje, a które mają istotne znaczenie dla odtworzenia danego
zdarzenia. Pytania wyjaśniające to pytania, o charakterze
precyzująco-przypominającym. Charakter precyzujący oznacza, że
przesłuchujący poprzez ich zadanie zmierza do uzyskania
dokładniejszych informacji o zdarzeniu, sprawcy, jego zachowaniu, a
także innych okolicznościach czyli takie fakty i informacje, o których
małoletni pokrzywdzony wprawdzie wspomniał w poprzedniej fazie, ale
niestety wyraził się zbyt ogólnie. Pytania o charakterze przypominającym
to pytania, których celem jest przypomnienie małoletniemu o
okolicznościach, których mógł zapomnieć. Pytania kontrolne to pytania,
które zmierzają do sprawdzenia okoliczności o których wspomniał
małoletni. Katalog okoliczności, które mogą zostać skontrolowane za
pomocą tych pytań jest następujący: „źródła informacji o przestępstwie,
okoliczności spostrzegania, funkcjonowanie zmysłów i stopnia
spostrzegawczości przesłuchiwanego, poziomu inteligencji oraz
rozumowania używanych pojęć, pamięci, a nawet stanu psychicznego
małoletniego pokrzywdzonego oraz podatności na sugestię”83. Pytania
niestosowne natomiast to pytania, które nie zostały dostosowane do
poziomu intelektualnego przesłuchiwanego, a mające na celu obrażenie,
dokuczenie lub trywialne wystylizowanie pytania, niezwiązane ze sprawą,
proceduralnie niedopuszczalne84. Jeżeli ten etap zostanie prawidłowo
przeprowadzony, może to pomóc w sprawdzeniu i zweryfikowaniu
wcześniejszych odpowiedzi dziecka. Ostatnią fazą przesłuchania
małoletniego pokrzywdzonego w trybie art. 185a k.p.k., czynności
końcowe. Niedopuszczalne jest jednak, żeby polegała ona na
lakonicznym podziękowaniu małoletniemu pokrzywdzonemu za
przybycie i pożegnaniu się z nim, ponieważ mogłoby ono odebrać cała
stworzoną miłą i ciepłą atmosferę jako próbę wyłudzenia zeznań od
niego85. Dziecko powinno po wyjściu z przesłuchania mieć poczucie
dobrze spełnionego obowiązku. Celem tej fazy jest więc spowodowanie,
aby małoletni pokrzywdzony dzięki czynnościom końcowym odreagował
przesłuchanie86. Aby tak się stało, sędzia powinien zapytać dziecko jak
83 V. K w i at k ow s k a- Da r u l, Przesłuchanie dziecka..., s. 196.
84 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek..., s. 191–192; A. Ga d om s ka - Ra d el,
Przesłuchanie dziecka jako ofiary..., s. 218; V. K w i at k o w s k a- D ar u l, Przesłuchanie
dziecka..., s. 196–198.
85 A. W e so ł ow s k a, Dziecko w procesie sądowym..., s. 11.
86 A. G a do m sk a -R a de l, Przesłuchanie dziecka jako ofiary..., s. 224.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
155
K. Osiak
się czuje, czy ma jakieś obawy w związku z tym przesłuchaniem oraz czy
ma jakieś pytania, np. co się teraz stanie z podejrzanym/oskarżonym.
Jeżeli małoletni rzeczywiście będzie chciał o coś zapytać, sędzia
powinien rzetelnie mu odpowiedzieć i przejść do rozmowy na bardziej
neutralny temat87. Następnie organ procesowy powinien podziękować
dziecku za przybycie na przesłuchanie i poświęcenie czasu oraz
pochwalić je za złożenie zeznań. Jednakże podkreślenia wymaga, aby
nie chwalić go za poszczególne zeznania, np. takie, które obciążają
oskarżonego88. „Zapewnienie małoletniego świadka, jego zeznania
mają dla przesłuchującego ogromne znaczenie i były dla niego
szczególnie pomocne, sprawi, że dziecko będzie pewne siebie, zyska
poczucie dobrego wywiązywania się z powierzonych mu zadań, a przede
wszystkim będzie czuło ulgę po podzieleniu się z kimś często
skrywanymi do tej pory tajemnicami”89. Przesłuchanie małoletniego
pokrzywdzonego, jak wskazano w artykule, jest czynnością procesową,
wykorzystującą dorobek psychologii. Można pokusić się o stwierdzenie,
że sposób jej przeprowadzenia został w całości „skonstruowany” i
„zbudowany” na psychologii dziecka. Dzięki tak silnemu związkowi tych
dwóch nauk prawa i psychologii zostały stworzone standardy, które
pomagają organom procesowym w uzyskaniu wartościowych zeznań,
wykryciu sprawcy i pociągnięciu go do odpowiedzialności, jednocześnie
zmniejszając możliwie jak najbardziej ryzyko przeżywania ponownego
cierpienia związanego z przesłuchaniem, ale też stwarzają szansę do
zmierzenia się przez małoletniego z tym, co się stało i uporania ze
skutkami przestępstwa.
87 Jak prowadzić przesłuchanie dziecka. Metodyka przesłuchania małoletniego świadka –
dostępne na: http://wymiarsprawiedliwosci.fdn.pl.
88 V. K wi a tk o ws k a- D a ru l, Przesłuchanie dziecka..., s. 202; E. S am b or s ki, Zarys
metodyki sędziego w sprawach karnych, LEX/el. (dostęp w dniu 10 lutego 2018 r.).
89 M. K o rn a k, Małoletni jako świadek..., s. 202.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
156
Kryminalistyczno-procesowe aspekty przesłuchania…
Criminal and procedural aspects of examination
under the Code of Criminal Procedure,
Article 158a
Abstract
This paper explores criminal and procedural aspects of examination
of an injured child under Article 158a of the Code of Criminal Procedure.
Technical organizational issues pertinent to, and the method of
conducting examination are comprehensively described with reference to
relevant statements by legal academics and commentators, case law,
and results of the author’s own research on the length of time children
wait for the examination to start.
Prokuratura
i Prawo 6, 2018
157
Article
Full-text available
Przestępstwa wskazane w art. 197-199 Kodeksu karnego są najbardziej dotkliwymi przestępstwami przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Pozostawiają ślady nie tylko na ciele ofiary, ale także w jej psychice. Ze względu na potrzebę zapewnienia ochrony pokrzywdzonego przed wtórną wiktymi- zacją, a także pogłębieniem się traumy doznanej na skutek przestępstwa na tle seksualnym, w 2013 r. wprowadzono art. 185c do Kodeksu postępowania karnego. Celem tego przepisu było zapewnienie minimalnych standardów przesłuchania ofiar przestępstw pokrzywdzonych czynem z art. 197-199 k.k. Jednakże, jak okazało się w praktyce, przepis ten nie zapewnia wystarczającej ochrony przed wtórną wiktymizacją. Wobec tego w 2019 r. dokonano nowelizacji treści art. 185c k.p.k., określając nowe warunki przesłuchania w tym szczególnym trybie. Celem niniejszego artykułu jest wskazanie, opisa- nie, ocena wprowadzonych zmian oraz określenie ich znaczenia dla pokrzywdzonych przestępstwem z art. 197-199 k.k.
Article
Full-text available
W Polsce żyje około 6 milionów dzieci. Niestety, jak wynika ze statystyk rocznie ofiarom przestępstw pada około 10 tysięcy małoletnich. Są to jedynie dane szacunkowe ponieważ nigdy nie dowiemy się ile dzieci rzeczywiście stało się ofiarami przestęsptw, ponieważ bardzo często fakt popełnienia przestęstwa nie zostaje zgłaszany na Policję czy prokuraturę. Jeżeli zostanie wszczęte postępowanie karne przeciwko sprawcy krzywdzenia małoletniego, wówczas konieczy może stać się jego udział w procesie, a tym samym jego przesłuchanie w charakterze świadka. W art. 185a Kodeksu postępowania karnego został uregulowany szczególny tryb przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego, mający chronić go przed wtórną wiktymizacją. Przesłuchanie odbywa się na posiedzeniu sądu, w którym uczestniczy również biegły psycholog. Celem artykułu jest przedstawienie roli jaką pełni biegły psycholg w przesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego.
ResearchGate has not been able to resolve any references for this publication.