ChapterPDF Available

Ubóstwo wiejskie. Ewolucja zjawiska, jego przyczyny, formy i przestrzenne zróżnicowanie

Authors:
  • Polish Academy of Sciences - Institute of Rural and Agricultural

Abstract

Ubóstwo i wykluczenie społeczne jest przedmiotem wielu analiz empirycznych. Chociaż w raportach Polska wieś w ostatnich latach problem ten nie był dogłębnie poruszany, to czynniki wpływające na poziom życia w każ-dym z nich były częściowo akcentowane – wskazywano na wielkość dochodu, wybrane linie ubóstwa czy subiektywną ocenę sytuacji ekonomicznej mieszkańców wsi. Wprowadzony w 2016 r. program Rodzina 500 plus w pewnym stopniu zmniejszył zasięg ubóstwa, jednak nie rozwiązał całkowicie problemu. Nadal istotna część społeczeństwa nie ma możliwości realizacji potrzeb chociażby na minimalnym poziomie. W związku z tym niezbędne są pogłębione badania naukowe nad problematyką wykluczenia, a nadal nierozwiązana kwestia realizacji potrzeb na oczekiwanym poziomie wśród wielu grup społeczno-ekonomicznych skłania do dalszych analiz i badań. W dotychczasowych rozważaniach za główne grupy narażone na ubóstwo uznawano bezrobotnych, niepełnosprawnych, słabo wykształconych, osoby starsze, dzieci, kobiety oraz ludność wiejską. Zmiany zachodzące w ostatnich latach na rynku pracy spowodowały, że pojawiły się kolejne grupy zagrożone ubóstwem – osoby pracujące w formach elastycznych, ludność o niepewnych dochodach czy pracujący za najniższe wynagrodzenie. Osoby te Guy Standing określił mianem prekariatu.
Zespół autorów: Agnieszka Baer-Nawrocka, Jerzy Bartkowski,
Barbara Chmielewska, Barbara Fedyszak-Radziejowska, Andrzej Hałasiewicz,
Sławomir Kalinowski, Iwona Nurzyńska, Walenty Poczta, Monika Stanny,
Paweł Strzelecki, Jerzy Wilkin, Józef Stanisław Zegar
Recenzent naukowy: prof. dr hab. Marek Kłodziński
Projekt okładki: Katarzyna Juras
Redakcja i korekta: Bogdan Baran
ISBN 978-83-66470-34-7
doi: 10.7366/9788366470347
Copyright © by Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa (FDPA),
Warszawa 2020
Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tego opracowania nie może być
kopiowana, powielana ani rozpowszechniana bez uprzedniej pisemnej
zgody FDPA
Prezentowane w raporcie stanowiska merytoryczne wyrażają poglądy
autorów i nie muszą być zbieżne z ocjalnym stanowiskiem FDPA
Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa
ul Gombrowicza 19, 01-682 Warszawa
www.fdpa.org.pl; e-mail: fdpa@fdpa.org.pl
Publikacja wydana na zamówienie FDPA przez
Wydawnictwo Naukowe Scholar
ul. Oboźna 1
00-340 Warszawa
www.scholar.com.pl; e-mail: info@scholar.com.pl
Druk i oprawa: Totem, Inowrocław
Spis treści
Wstęp ................................................................................................................... 9
Rozdział 1. Zróżnicowana i zmieniająca się polska wieś –
synteza raportu – Jerzy Wilkin .............................................................. 11
Wprowadzenie ....................................................................................................... 11
1.1. Przemiany ludnościowe i społeczne na wsi i ich zróżnicowanie ............ 12
1.2. Znaczenie integracji europejskiej dla rozwoju wsi i rolnictwa
w Polsce ........................................................................................................... 16
1.3. Przemiany strukturalne w polskim rolnictwie i ich przestrzenne
zróżnicowanie ................................................................................................ 19
1.4. Poziom życia, zróżnicowanie dochodów i zakres ubóstwa na wsi .......... 21
1.5. Polityczne zróżnicowanie mieszkańców wsi ............................................... 26
1.6. Jak ożywić i zdynamizować polską wieś? .................................................... 28
Rozdział 2. Ludność wiejska – Monika Stanny, Paweł Strzelecki ..... 31
Wprowadzenie ...................................................................................................... 31
2.1. Zmiany liczby ludności na obszarach wiejskich ....................................... 31
2.2. Czynniki demograczne zmian liczby ludności wiejskiej ....................... 35
2.3. Ludność mieszkająca na wsi według wieku i płci ..................................... 42
2.4. Aktywność zawodowa ludności wiejskiej .................................................. 44
2.5. Przemiany generacyjne a źródła utrzymania ludności na terenach
wiejskich ........................................................................................................ 47
Podsumowanie ....................................................................................................... 49
Tabele z danymi statystycznymi .......................................................................... 51
Rozdział 3. Sytuacja społeczno-ekonomiczna, postawy i wartości
mieszkańców wsi – Barbara Fedyszak-Radziejowska .................. 57
Wprowadzenie ....................................................................................................... 57
3.1. Wieś i miasto – różnice, które przestają dzielić ......................................... 60
3.2. Sytuacja materialna oraz jej ocena – opinie rolników, mieszkańców
wsi i największych miast .............................................................................. 63
3.3. Styl życia mieszkańców wsi .......................................................................... 66
3.4. Kilka słów o religijności mieszkańców wsi ................................................. 69
3.5. Wieś i rolnicy o Unii Europejskiej – stabilna, zdecydowana akceptacja .. 70
Podsumowanie ....................................................................................................... 73
Rozdział 4. Struktura polskiego rolnictwa – Agnieszka Baer-
-Nawrocka, Walenty Poczta .................................................................. 75
Wprowadzenie .................................................................................................... 75
4.1. Rolnictwo polskie w gospodarce narodowej ............................................ 76
4.2. Struktura obszarowa gospodarstw rolnych i jej zróżnicowanie
regionalne ..................................................................................................... 78
Podsumowanie i wnioski .................................................................................... 84
Rozdział 5. Znaczenie członkostwa w Unii Europejskiej
dla rozwoju wsi i rolnictwa w Polsce – Iwona Nurzyńska ......... 95
Wprowadzenie ..................................................................................................... 95
5.1. Korzyści nansowe Polski wynikające z członkostwa w Unii
Europejskiej ................................................................................................. 96
5.2. Wsparcie dla Polski w ramach Wspólnej Polityki Rolnej UE ............... 99
5.3. Europejski Zielony Ład a przyszłość Wspólnej Polityki Rolnej
po 2020 r. ...................................................................................................... 110
Podsumowanie .................................................................................................... 112
Rozdział 6. Poziom życia na wsi na tle kraju i Unii
Europejskiej – Barbara Chmielewska, Józef Stanisław Zegar .... 115
Wprowadzenie .................................................................................................... 115
6.1. Poziom, zmiany i relacje dochodów ludności wiejskiej i miejskiej ....... 116
6.2. Poziom, zmiany i relacje dochodów według grup społeczno-
-ekonomicznych gospodarstw domowych ............................................... 121
6.3. Struktura dochodów ze względu na źródła pochodzenia ....................... 122
6.4. Rozdysponowanie dochodów gospodarstw domowych na wsi
i w mieście oraz według grup społeczno-ekonomicznych .................... 124
6.5. Warunki mieszkaniowe i infrastruktura na obszarach wiejskich ......... 127
6.6. Subiektywna ocena poziomu życia mieszkańców wsi i miasta .............. 129
6.7. Sytuacja dochodowa mieszkańców wsi w Polsce na tle
pozostałych państw członkowskich UE .................................................... 131
6.8. Dochody rolników według rachunków makroekonomicznych ............. 134
Podsumowanie ..................................................................................................... 137
Rozdział 7. Ubóstwo wiejskie. Ewolucja zjawiska,
jego przyczyny, formy i przestrzenne zróżnicowanie –
Sławomir Kalinowski .............................................................................. 139
Wprowadzenie .................................................................................................... 139
7.1. Ubóstwo i zagrożenie ubóstwem. Problemy denicyjne ....................... 140
7.2. Ryzyko zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym .............. 142
7.3. Ryzyko ubóstwa w Polsce ............................................................................ 145
Zamiast podsumowania ..................................................................................... 152
Rozdział 8. Polityczne postawy i zachowania wyborców
wiejskich na tle ogólnopolskim – Jerzy Bartkowski .................... 155
Wprowadzenie ..................................................................................................... 155
8.1. Ogólna sytuacja społeczna i polityczna w oczach opinii publicznej ..... 156
8.2. Wybory samorządowe (21.10.2018) .......................................................... 161
8.3. Wybory europejskie (26.05.2019) .............................................................. 168
8.4. Wybory do Parlamentu RP (13.10.2019) .................................................. 172
Podsumowanie ..................................................................................................... 176
Rozdział 9. Koncepcje ożywienia i wzmocnienia rozwoju wsi –
Andrzej Hałasiewicz ............................................................................... 179
Wprowadzenie ..................................................................................................... 179
9.1. Propozycje Unii Europejskiej dotyczące rozwoju wsi ............................. 180
9.2. Programy LEADER i RLKS ........................................................................ 181
9.3. Koncepcja Smart Villages ............................................................................ 183
9.4. Polskie działania na rzecz budowy Smart Villages .................................. 185
9.4. Moja SMART wieś ....................................................................................... 189
9.5. Poszukiwania trzeciej drogi ........................................................................ 190
9.6. Praca zdalna .................................................................................................. 192
Podsumowanie ..................................................................................................... 193
Rural Poland – diversity and change: A summary
of the Report – Jerzy Wilkin ................................................................ 197
Introduction ......................................................................................................... 197
1. Demographic and social changes in Poland’s rural areas and their
dierences ....................................................................................................... 198
2. e signicance of European integration for rural development
and agriculture in Poland .............................................................................. 202
3. Structural changes in Polish agriculture and their spatial dierences ..... 205
4. e standard of living, income disparities and scale of poverty
in rural areas .................................................................................................... 207
5. Political dierences among rural residents .................................................. 211
6. How to provide a boost to Polands rural areas? ......................................... 213
Autorzy ................................................................................................................ 217
139

Rozdział 7. Ubóstwo wiejskie.
Ewolucja zjawiska, jego przyczyny, formy
i przestrzenne zróżnicowanie
Wprowadzenie
Ubóstwo i wykluczenie społeczne jest przedmiotem wielu analiz empi-
rycznych1. Chociaż w raportach Polska wieś w ostatnich latach problem ten
nie był dogłębnie poruszany2, to czynniki wpływające na poziom życia w każ-
dym z nich były częściowo akcentowane – wskazywano na wielkość dochodu,
wybrane linie ubóstwa czy subiektywną ocenę sytuacji ekonomicznej miesz-
kańców wsi. Wprowadzony w 2016 r. program Rodzina 500 plus w pewnym
stopniu zmniejszył zasięg ubóstwa, jednak nie rozwiązał całkowicie problemu.
Nadal istotna część społeczeństwa nie ma możliwości realizacji potrzeb cho-
ciażby na minimalnym poziomie. W związku z tym niezbędne są pogłębione
badania naukowe nad problematyką wykluczenia, a nadal nierozwiązana kwe-
stia realizacji potrzeb na oczekiwanym poziomie wśród wielu grup społecz-
no-ekonomicznych skłania do dalszych analiz i badań. W dotychczasowych
rozważaniach za główne grupy narażone na ubóstwo uznawano bezrobotnych,
niepełnosprawnych, słabo wykształconych, osoby starsze, dzieci, kobiety oraz
ludność wiejską. Zmiany zachodzące w ostatnich latach na rynku pracy
spowodowały, że pojawiły się kolejne grupy zagrożone ubóstwem osoby
pracujące w formach elastycznych, ludność o niepewnych dochodach czy
pracujący za najniższe wynagrodzenie. Osoby te Guy Standing3 określił
mianem prekariatu.
1 S. Golinowska, O polskiej biedzie w latach 1990–2015. Denicje, miary i wyniki, Wydawnictwo Nau-
kowe Scholar, Warszawa 2018; S. Golinowska (red.), Polska bieda II. Kryteria, ocena, przeciwdziałanie, IPiSS,
Warszawa 1997; E. Tarkowska (red.), Dyskursy ubóstwa i wykluczenia społecznego, IFiS PAN, Warszawa
2013; Z. Galor, B. Goryńska-Bittner, S. Kalinowski (red.), Życie na skraju – marginesy społeczne wielkiego
miasta, Wydawnictwo Societas Pars Mundi, Bielefeld 2014; W. Warzywoda-Kruszyńska (red.), Bieda dzieci.
Zaniedbanie. Wykluczenie społeczne. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2012; P. Binder, Młodzi
a bieda. Strategie radzenia sobie w doświadczeniu młodego pokolenia wsi pokołchozowych i popegeerowskich,
IFiS PAN, Warszawa 2014; Warszawa 2015; S. Kalinowski, W. Łuczka-Bakuła, Ubóstwo ludności wiejskiej
województwa wielkopolskiego, Wydawnictwo AR w Poznaniu, Poznań 2007.
2 Rozdział o ubóstwie na wsi był zamieszczony w pierwszym wydaniu Raportu o stanie wsi, opubliko-
wanym w 2000 r.
3 G. Standing, Prekariat – nowa niebezpieczna klasa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2014,
s. 163–165.
140
Samo ubóstwo jest zjawiskiem wielowymiarowym, co powoduje, że nie-
zwykle trudno je analizować. W zależności od przyjętej koncepcji czy linii
ubóstwa kto inny może znaleźć się poniżej progu oddzielającego ubogich od
nieubogich, jednak rdzeń grup zwykle pozostaje niezmienny. Należy dodat-
kowo zaznaczyć, że nie ma jednej biedy. Jest ona zróżnicowana w zależności
od kontekstu, miejsca czy możliwości radzenia sobie z nią.
Bezsprzecznie jedną z ważniejszych grup zagrożonych ubóstwem jest lud-
ność wiejska. Wszelkie analizy wskazują, że grupa ta w porównaniu z miesz-
kańcami miast w mniejszym stopniu realizuje potrzeby, a oczekiwania ma zwy-
kle na niższym poziomie4. Grupa ta jest niezwykle ważna z punktu widzenia
badań nad problematyką ubóstwa, ponieważ około 40% ludności zamieszkuje
tereny wiejskie, co stanowi około 15,3 mln mieszkańców Polski. Ważne jest
jednak, by podkreślić zróżnicowanie samych obszarów wiejskich, które w za-
leżności od typu funkcjonalnego borykają się z innymi problemami5; tym
samym poziom ubóstwa oraz deprywacji materialnej jest zróżnicowany prze-
strzennie. Nie jest to jedyny czynnik różnicujący. W związku z tym za cel ana-
liz w tej części diagnozy obrano wskazanie rozmiarów wiejskiej biedy, a także
jej zróżnicowanie. Dodatkowo ta część rozważań ma zwrócić uwagę na cechy
różnicujące ubóstwo.
7.1. Ubóstwo i zagrożenie ubóstwem. Problemy
definicyjne
Ubóstwo jest zjawiskiem społecznym polegającym na braku odpowiednich
środków materialnych niezbędnych do pokrycia określonego poziomu wydat-
ków na dobra i usługi. W rezultacie prowadzi do wyrzucenia ludzi na margi-
nes, uniemożliwiając im korzystanie z dóbr i usług w stopniu zapewniającym
zaspokojenie potrzeb. Odnosi się więc do osób, które ograniczają wydatki po-
niżej minimum akceptowanego przez mieszkańców danego kraju, a w węż-
szym znaczeniu również określonych jego terytoriów (np. tereny peryferyjne
oddalone od dużych aglomeracji miejskich). Ubóstwa nie można sprowadzać
wyłącznie do braku środków pieniężnych ani do poziomu realizacji indywi-
dualnej konsumpcji poniżej przyjętego progu, jest to bowiem również kwestia
konsumpcyjnej konwencji, możliwa do obiektywnego ustalenia deprywacja
potrzeb, utrudniająca uczestniczenie w życiu zbiorowym6. Niemniej jednak
4 S. Kalinowski, „Pieniądze szczęścia nie dają… być może” – oblicza niespójności opinii ludności wiej-
skiej o niepewnych dochodach, „Polityka Społeczna, nr 2 (503), 2016, s. 16–20.
5 M. Stanny, A. Rosner, Ł. Komorowski, Monitoring rozwoju obszarów wiejskich. Etap III, IRWiR PAN,
Warszawa 2018.
6 A. Sen rozpatruje ubóstwo jako niemożność osiągnięcia pewnego minimalnego akceptowalnego po-
ziomu podstawowych zdolności człowieka, a nie niski poziom dochodów bez względu na ich indywidualną

  
141
wymiar dochodowy jest powszechnie stosowany, i chociaż nie jest optymalny,
traktowany jest jako rozwiązanie typu second best. Istotną zaletę linii ubóstwa
wyznaczanych za pomocą określonych dochodów stanowi jej przejrzystość.
Pozwala bowiem w łatwy sposób wydzielić subpopulację osób ubogich z ca-
łości społeczeństwa. Trzeba jednak podkreślić, że samo posiadanie dochodów
nie musi być równoznaczne z realizacją potrzeb. Niektóre badania wskazują
chociażby na nierównomierną dystrybucję dochodów w ramach gospodarstwa
domowego, inne zaś na niespójność obiektywnego i subiektywnego wymiaru
sytuacji życiowej – paradoks satysfakcji lub dysonans niezadowolenia7.
Wypada zauważyć, że ubóstwo może występować zarówno na płaszczyź-
nie ekonomicznej, jak i społecznej. W pierwszym przypadku oznacza nie-
równomierny rozkład zasobów pieniężnych i rzeczowych, natomiast w dru-
gim niedostateczny dostęp do dóbr i usług, szeroko rozumianej kultury,
edukacji, zdrowia itp. Przejawem ubóstwa społecznego jest również brak
możliwości wpływania na procesy decyzyjne w państwie ani w wymiarze
ekonomicznym, ani politycznym, a więc niewielki lub mało istotny udział
w życiu publicznym.
W zależności od przyjętej denicji ubóstwa, posługując się wieloma sposo-
bami jego pomiaru, można oddzielić osoby ubogie od zamożnych (nieubogich)
przez określenie linii ubóstwa. Istnieją dwa podejścia w deniowaniu ubó-
stwa: szerokie i zawężone. Pierwsze jest charakterystyczne dla socjologii, gdyż
obejmuje badanie tego zjawiska nie tylko w wymiarze bytowym, lecz także na
podstawie statystyki wielowymiarowej i opisowej, pozwalającej ocenić aspekty
psychologiczne, socjalne i kulturowe. Druga denicja jest typowa dla badań
ekonomicznych, które z reguły mają cel praktyczny, a mianowicie rozpoznanie
zasięgu i określenie skali środków niezbędnych do eliminacji ubóstwa. W tym
przypadku ubóstwo deniuje się za pomocą pojęć ekonomicznych, a stosowa-
ne kryteria i mierniki są mierzalne i jednoznaczne8. Według Stanisławy Goli-
nowskiej9 nie istnieje uniwersalne pojęcie ubóstwa. Ma ono specyczną treść,
osadzoną w szerszym kontekście gospodarczym i społecznym.
W analizach poziomu życia można wyróżnić dwa podejścia do wyznacza-
nia linii ubóstwa ekonomiczne i wielowymiarowe. Pierwsze opiera się na
dochodach, drugie uwzględnia również czynniki pozaekonomiczne. Wyzna-
czanie linii ubóstwa za pomocą dochodów (w podejściu obiektywnym) wy-
wielkość. Uważa, że ubóstwo może być odzwierciedleniem względnej deprywacji. Natomiast Bank Świato-
wy deniuje to pojęcie jako niemożność osiągnięcia minimalnego standardu życiowego: A. Sen, Nierówno-
ści, dalsze rozważania, Znak, Kraków 2000; World Bank Institute, Introduction to Poverty Analysis, Poverty
Manual, JH Revision of August 9, 2005.
7 Kalinowski, „Pieniądze…, dz. cyt.
8 T. Panek, J. Podgórski, A. Szulc, Ubóstwo. Teoria i praktyka pomiaru, Monograe i opracowania, nr 453,
Wydawnictwo SGH, Warszawa 1999.
9 S. Golinowska, Badania nad ubóstwem. Założenia i metoda, w: S. Golinowska (red.), Polska bieda II.
Kryteria. Ocena. Przeciwdziałanie, IPiSS, Warszawa 1997.
142
nika z ich symbolicznego charakteru. Chociaż one środkiem, a nie celem,
pozwalają dokonać pewnej gradacji możliwości zaspokojenia potrzeb. Warto
jednak zauważyć, że wysokie dochody wcale nie muszą mieć odzwierciedlenia
w wysokiej konsumpcji, i na odwrót. Chociaż ani posiadania, ani braku środ-
ków nie można jednoznacznie utożsamiać z poziomem życia, to liczne badania
potwierdzają zbieżność obu kategorii. W ramach podejścia obiektywnego wy-
różniamy miary bezwzględne (minimum socjalne, minimum egzystencji, ubó-
stwo ustawowe) oraz podejście parametryczne (mediana dochodów, kwantyle
dochodowe). Oprócz linii obiektywnych istotne znaczenie mają również linie
subiektywne, pozwalają bowiem określić stosunek ankietowanych do własnej
sytuacji materialnej.
7.2. Ryzyko zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem
społecznym
W UE dla oddzielenia osób ubogich od nieubogich powszechnie stosuje
są miary względne (parametryczne). Jednym z takich mierników jest wskaź-
nik zagrożenia ubóstwem, określający udział osób, których dochody są niższe
od 60% mediany dochodów ekwiwalentnych (po uwzględnieniu transferów
socjalnych). W podejściu tym do ubogich zalicza się te osoby, których po-
ziom dochodów jest niższy niż pozostałych członków społeczeństwa. Miara
ta określa nie tyle wielkość ubóstwa, ile stopień nierówności dochodowych.
Nietrudno zauważyć, że poniżej tej linii mogą znaleźć się osoby nieubo-
gie i na odwrót. W badaniach nad ubóstwem w UE do grupy zagrożonych
ubóstwem włącza się również osoby dotknięte poważną deprywacją mate-
rialną lub mieszkające w gospodarstwie domowym o niskiej intensywno-
ści pracy. Na tej podstawie można określić, że w 2018 r. w UE zagrożonych
ubóstwem lub wykluczeniem społecznym było 21,9% wszystkich miesz-
kańców oraz 23,7% mieszkańców wsi (tab. 7.1). Dokładna analiza pozwala
stwierdzić, że:
w UE polaryzacja społeczeństwa w przekroju wieś-miasto nie jest znacząca
i wynosi 1,8%, jednak jest zauważalna w niektórych krajach;
w Luksemburgu, Holandii, Francji, Austrii, Danii, Niemczech, Irlandii
i Belgii zagrożenie ubóstwem lub wykluczeniem społecznym jest większe
w miastach niż na wsi; jak nietrudno zauważyć, są to kraje w największym
stopniu korzystające ze Wspólnej Polityki Rolnej, co może uzasadniać taką
sytuację;
największe rozwarstwienie na linii wieś-miasto występuje w Bułgarii i Ru-
munii, gdzie przekracza 13%;

  
143
wśród mieszkańców wsi najgorsza sytuacja panuje w Bułgarii, Rumunii, na
Litwie, w Grecji i na Łotwie, zaś relatywnie najlepsza w Czechach, Holandii,
we Francji i w Austrii;
Polska ze wskaźnikiem na poziomie 25,3% plasuje się na poziomie zbli-
żonym do średniej UE;
wskaźnik zagrożenia ubóstwem lub wykluczeniem społecznym w badanym
okresie na wsi niemal we wszystkich krajach spadał, wyjątkiem jest Esto-
nia (wzrost o 0,5%), Grecja (+1,7%), Wielka Brytania (+3%), Luksemburg
(+4%) i Szwecja (+6,6%);
największy spadek ubóstwa i wykluczenia społecznego na wsi (w porów-
naniu z 2005 r.) zanotowano w Polsce (25,3%), Bułgarii (19,8%) i Łotwie
(18,6%), ale również innych krajach, które przystąpiły do UE po 2004 r., co
może potwierdzać korzyści płynące z akcesji.
Warto zwrócić uwagę, jak zmienia się zasięg deprywacji względnej, gdy
brać pod uwagę wyłącznie ubóstwo, a eliminować czynniki pozadochodowe.
Wówczas odsetek osób znajdujących się poniżej progu biedy spada o 4,8 p.p.
wśród ludności ogółem i o 4,3 p.p. wśród mieszkańców wsi. Eliminacja czyn-
ników pozadochodowych spowodowała, że:
najbardziej zagrożonymi ubóstwem są mieszkańcy Rumunii, Łotwy, Litwy
i Bułgarii, a najmniej mieszkańcy Czech, Finlandii, Słowacji, Danii i Węgier
(wśród ogółu mieszkańców);
najbardziej zagrożonymi mieszkańcami wsi nadal obywatele Rumunii,
Bułgarii, Litwy i Łotwy, zaś najmniej Czech, Holandii i Francji;
kobiety są znacznie częściej zagrożone ubóstwem niż mężczyźni – do tego
bardzo często dochodzi ubóstwo ukryte i nierównomierna dystrybucja do-
chodów – badania Ruth Lister wskazują, że nawet gdy gospodarstwo do-
mowe znajduje się powyżej linii ubóstwa, to zaspokojenie potrzeb wśród
kobiet może być niższe10;
w Polsce rozwarstwienie między sytuacją kobiet a mężczyzn jest niewielkie
i wynosi 0,4%;
mieszkanki Czech niemal dwuipółkrotnie rzadziej są zagrożone ubóstwem
niż mieszkanki Łotwy;
jedynie we Francji i Grecji ubóstwo kobiet nie jest wyższe niż mężczyzn;
interesująca jest wielkość ubóstwa w zależności od stopnia urbanizacji ob-
szarów – w UE-28 to duże miasta w większym stopniu są zagrożone ubó-
stwem, co można tłumaczyć przyciąganiem do nich osób wykluczonych,
pozbawionych możliwości realizacji potrzeb lub bezdomnych; jednak m.in.
w Polsce, Bułgarii, na Słowacji czy w Rumunii im mniejsza miejscowość,
tym ryzyko znalezienia się poniżej progu ubóstwa większe.
10 R. Lister, Bieda, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2007.
144


Wyszczegól
nienie
2005 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2018
             
  x x x            
                
 x              
                
                
                
                
                
                
                
                
 x x x x x x          
                
                
                
                
                
                
  x x x x x     x
                
                
                
                
 x x x x            
              x 
                
                
                
                


  
145

Wyszczegól
nienie Ogółem Mężczyźni Kobiety
Duże mia
sta
(> 50 tys.)
Mniejsze
miejsco
wości
(< 50 tys.)
Obszary
wiejskie
UE      
Belgia      
Bułgaria      
Czechy      
Dania      
Niemcy      
Estonia      
Irlandia      
Grecja      
Hiszpania      
Francja      
Chorwacja      
Włochy      
Cypr      
Łotwa      
Litwa      
Luksemburg      
Węgry      
Malta      x
Holandia      
Austria      
Polska      
Portugalia      
Rumunia      
Słowenia      
Słowacja      
Finlandia      
Szwecja      
W. Brytania      

7.3. Ryzyko ubóstwa w Polsce
Warto prześledzić, jak zmieniał się poziom ryzyka ubóstwa względnego
w Polsce po przystąpieniu do UE. Podczas gdy w 2005 roku niemal co piąty
Polak był zagrożony ubóstwem, to w 2018 r. odsetek ten spadł o ponad ¼
z 20,5 do 14,8%. Również mieszkańcy wsi mogą czuć satysfakcję z przystąpie-
nia Polski do UE, bowiem wskaźnik ubóstwa spadł z 27,2 do 21,2%. W tym
czasie kwotowy próg ubóstwa dla jednej osoby wzrósł z 6 880 do 16 790
146
rocznie (próg 60% mediany dochodów ekwiwalentnych), a w gospodarstwie
domowym z dwiema dorosłymi osobami i dwójką dzieci z 14 448 do 35 260 zł.
W badanym okresie najniższa stopa ubóstwa relatywnego wystąpiła w 2017 r.
i wyniosła 20,1%, a rok później wzrosła o ponad 1 p.p. (tab. 7.3). To o tyle zasta-
nawiające, że 2018 r. był niespotykany w historii Polski pod względem transfe-
rów socjalnych (w tym programu Rodzina 500 plus). Analiza zasięgu ubóstwa
według stopnia urbanizacji pozwala zauważyć, że w dużych miastach jest po-
naddwukrotnie mniej osób zagrożonych ubóstwem niż na wsi. Należy jednak
podkreślić, że ubóstwo wiejskie i ubóstwo miejskie mają inny charakter. Na
wsi w większym stopniu wiąże się z niezaspokojeniem potrzeb kulturalnych,
oświatowych czy wypoczynkowych, w mniejszym zaś bytowych. W miastach
pojawia się dodatkowy problem ubogich pracujących, których wynagrodzenia
nie pozwalają na opłacenie wynajmu mieszkania ani na realizację pozostałych
podstawowych potrzeb.

Wyszczególnienie Ogółem Duże miasta Mniejsze
miejscowości
Obszary
wiejskie
    
    
    
    
    
    
    
    
    
    
    
    
    
    

Wysoki poziom ubóstwa wiejskiego łączy się z niższym średnim dochodem
ekwiwalentnym, który w 2018 r. w dużych miastach wynosił 36 tys. zł, a na wsi
26,7 tys. zł11.
Tak jak zostało wspomniane, ubóstwo względne tylko w pewnym stopniu
pokazuje faktyczne pozbawienie możliwości realizacji potrzeb. Jest w więk-
szym stopniu wyznacznikiem nierówności ekonomicznych. Istotne dla okre-
ślenia osób w największym stopniu ulegających deprywacji potrzeb jest
11 Eurostat, Mean and median income by degree of urbanisation, https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/
nui/submitViewTableAction.do (dostęp: 14.01.2020).

  
147
wskazanie osób skrajnie ubogich oraz uprawnionych do pobierania zasiłków
(ubóstwo ustawowe). Ubóstwo skrajne jest niezwykle niebezpieczne, wskazuje
bowiem na liczbę osób, których poziom deprywacji potrzeb jest na tyle duży,
że zagraża ich życiu lub stanowi psychozycznemu. Linią pozwalającą określić
liczbę żyjących na tym substandardowym poziomie jest minimum egzystencji.
Przy jego ustalaniu określa się zawartość koszyka dóbr najbardziej niezbęd-
nych do przeżycia, których odłożenie w czasie nie jest możliwe. W 2018 r. jego
poziom dla pracowniczego gospodarstwa jednoosobowego wyniósł 591,14
miesięcznie, a dla gospodarstwa domowego z dwiema osobami dorosłymi
i dwójką dzieci 503,57 zł na osobę12. Analiza ubóstwa skrajnego w Polsce po-
zwala zauważyć, że:
jego poziom w porównaniu z 2010 r. właściwie nie uległ większym zmia-
nom, chociaż w ciągu badanych lat ta zmiana była widoczna;
jest ono wyższe na wsi o niemal 6,6% niż w mieście oraz o 4% niż ogółem
w Polsce;
wskaźnik ten rósł stopniowo do 2014 r., kiedy osiągnął najwyższy poziom
(11,8%), a następnie po wprowadzeniu programu Rodzina 500 plus spadał
do 2017 roku;
w 2018 roku ponownie nastąpił znaczny wzrost ubóstwa skrajnego na wsi
w porównaniu z rokiem go poprzedzającym – i wyniósł 9,4% (ryc. 7.1).
Znacznie wyższy zasięg miało ubóstwo wyznaczane za pomocą linii usta-
wowej, co wynika z wyższego progu pozwalającego na ubieganie się o świad-
czenie z pomocy społecznej13. Jego poziom w 2018 r. wyniósł 701 dla go-
spodarstwa jednoosobowego i 2112 zł dla gospodarstwa domowego cztero-
osobowego, a więc 528 na osobę14. Analiza ubóstwa ustawowego pozwala
zauważyć, że:
w porównaniu z 2010 r. odsetek osób zagrożonych ubóstwem ustawowym
wzrósł o 5,7%;
podobnie jak w przypadku ubóstwa skrajnego zagrożenie ubóstwem usta-
wowym w 2018 r. w większym stopniu dotyczy mieszkańców wsi – 17,9%
wobec 6,4% mieszkańców miast i 10,8% mieszkańców Polski;
w latach 2012–2014 i 2015–2017 granica ubóstwa ustawowego nie zmie-
niała się i wynosiła odpowiednio 542 i 634 zł (gospodarstwa jednoosobo-
we) oraz 1824 i 2056 zł (gospodarstwa czteroosobowe);
w roku 2011 granica ubóstwa ustawowego była niższa niż minimum egzy-
stencji, a więc próg umożliwiający ubieganie się o świadczenie społeczne
nie pozwalał na realizację nawet niezbędnych potrzeb (rys. 7.1).
12 P. Kurowski, Informacja o poziomie minimum egzystencji w 2018 r., IPiSS, Warszawa 2019.
13 Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593.
14 GUS, Zasięg ubóstwa ekonomicznego w Polsce w 2018 r., Informacje sygnalne, 2019.
148
            


Istotną informację o zróżnicowaniu sytuacji ludności niesie współczyn-
nik Giniego. Zróżnicowanie dochodów wśród ludności wiejskiej mierzone
wskaźnikiem Giniego jest większe niż analogiczny współczynnik dla miast.
Potwierdza to większe zróżnicowanie dochodów w tej grupie niż wśród społe-
czeństwa miejskiego. Jak wynika z badań, wskaźnik ten dla miast kształtuje się
na poziomie 0,283, a dla ludności wiejskiej 0,300 (ryc. 7.2). Warto zaznaczyć,
że większe zróżnicowanie dochodowe nie świadczy o gorszej sytuacji całej ba-
danej grupy, lecz wynika ze specyki ludności wiejskiej i samych obszarów
wiejskich. Niezbędne wydaje się wyjaśnienie, że obszary wiejskie są pewnym
agregatem, który łączy różne typy obszarów wiejskich – Stanny, Rosner i Ko-
morowski15 rozróżniają ich siedem (od tych, w których dominuje rolnictwo
tradycyjne, do obszarów silnie zurbanizowanych). W każdym z tych typów sy-
tuacja ludności jest zupełnie inna, a warunki i poziom życia trudne do uśred-
nienia. Na obszarach peryferyjnych, oddalonych od aglomeracji miejskich
sytuacja jest gorsza, co wiąże się z innym typem zarobkowania, a bliżej miast
stopa ubóstwa spada, zmienia się też charakter i źródło otrzymywanego wy-
nagrodzenia. Należy pamiętać, że współczynnik Giniego nie daje jasnej odpo-
wiedzi, której grupy (bogatych czy biednych) dotyczy rozkład i zróżnicowanie
dochodów, co jest jego wadą z punktu widzenia działań polityki społecznej16.
15 Stanny, Rosner, Komorowski, Monitoring…, dz. cyt.
16 Należy zaznaczyć, że rozwarstwienie dochodów mierzone wskaźnikiem Giniego nie może wystar-
czać do określenia sytuacji społeczno-ekonomicznej w poszczególnych krajach ani w poszczególnych gru-
pach. Istotne są również inne problemy związane ze stopą zatrudnienia, dyspersją płac czy z charakterem
i strukturą zatrudnienia.
Ϭ͕Ϭ
ϱ͕Ϭ
ϭϬ͕Ϭ
ϭϱ͕Ϭ
ϮϬ͕Ϭ
Ϯϱ͕Ϭ
ϮϬϭϬ ϮϬϭϭ ϮϬϭϮ ϮϬϭϯ ϮϬϭϰ ϮϬϭϱ ϮϬϭϲ ϮϬϭϳ ϮϬϭϴ
ǁƐŬĂǍŶŝŬnjĂƐŝħŐƵƵďſƐƚǁĂƵƐƚĂǁŽǁĞŐŽ΀й΁ŽŐſųĞŵ
ǁƐŬĂǍŶŝŬnjĂƐŝħŐƵƵďſƐƚǁĂƵƐƚĂǁŽǁĞŐŽ΀й΁ǁŝĞƑ
ǁƐŬĂǍŶŝŬnjĂƐŝħŐƵƵďſƐƚǁĂƐŬƌĂũŶĞŐŽ΀й΁ŽŐſųĞŵ
ǁƐŬĂǍŶŝŬnjĂƐŝħŐƵƵďſƐƚǁĂƐŬƌĂũŶĞŐŽ΀й΁ǁŝĞƑ

  
149
Analiza danych pozwala zauważyć, że:
do 2004 r. wyższe rozwarstwienie dochodów było na obszarach wiejskich;
największe zróżnicowanie dochodów na linii wieś/miasto pojawiło się
w 2013 r. i wyniosło 0,040 (według współczynnika Giniego);
rozwarstwienie dochodów w mieście spada od 2013 r.;
rozwarstwienie dochodów na obszarach wiejskich spadało do 2017 r., po
czym w 2018 nieznacznie wzrosło.


Dla pełnego obrazu ubóstwa niezbędne jest wskazanie osób, które mają
poczucie niewystarczającego zaspokojenia potrzeb. Na zachowania ludności
oprócz dochodów wpływa wiele czynników zarówno ekonomicznych, jak i po-
zaekonomicznych o obiektywnym i subiektywnym charakterze. Można przyjąć,
że nawet zamożni mieszkańcy wsi nie będą realizować bardziej wyszukanych
wzorów spędzania czasu wolnego nie ze względu na niski poziom życia, lecz ze
względu na braki w infrastrukturze. Często również nie mają oni aspiracji, by
uczestniczyć w kulturze wysokiej. Brak wzorców odniesienia powoduje, że nie
pojawia się potrzeba naśladowania. Zarazem przypisanie usług do infrastruk-
tury pozbawia możliwości ich realizacji dużą grupę zamieszkującą obszary
wiejskie, istotnie różnicuje również możliwości konsumpcji usług. Te czyn-
niki powodują, że poczucie niezaspokojenia potrzeb przekłada się na poziom
150
ubóstwa subiektywnego. Są one uznawane za najbardziej demokratyczne me-
tody deniowania biedy przez indywidualne wyznaczanie progu realizacji
potrzeb. GUS określa subiektywne ubóstwo poprzez ocenę własnej sytuacji
i wskazanie, czy jest ona bardzo dobra, dobra, przeciętna, raczej zła, czy bardzo
zła. Na tej podstawie oddziela osoby z poczuciem zaspokojenia potrzeb od tych,
którzy mają z tym trudności. Analiza tej sytuacji pozwala zauważyć, że:
skrajnie złą ocenę najczęściej wskazują mieszkańcy miast 20–499 tys.
mieszkańców;
mieszkańcy wsi znacznie rzadziej są zdania, że ich sytuacja jest bardzo do-
bra, ale niemal tak często jak mieszkańcy miast uważają ją za raczej dobrą;
mieszkańcy wsi częściej niż mieszkańcy miast uznają, że ich sytuacja jest
przeciętna (tab. 7.4).

Wyszczegól
nienie
Ogółem
Miasta
Wieś



   


       
       
       
       
       

Wskaźnikiem pozwalającym ocenić poziom ubóstwa jest również udział
wydatków żywnościowych w całkowitych wydatkach, w zależności od kwin-
tyla dochodowego. Z badań wynika17, że w pierwszym kwintylu wynoszą one
blisko 40% całkowitych wydatków, podczas gdy w ostatnim nieco ponad 20%,
co znajduje potwierdzenie w regule Engla. Proces substytucji uszlachetniają-
cej, który następuje w grupach o najwyższych dochodach, potwierdza tezę, że
ludność wiejska jest wewnętrznie bardzo zróżnicowana – z jednej strony, duża
grupa nie potra zaspokoić wszystkich potrzeb (nawet podstawowych), z dru-
giej, istnieją jednostki, które mają znaczne zasoby pozwalające na swobodną
egzystencję i wysoki poziom konsumpcji. Sytuacja ta prowadzi do pogłębiania
się nierówności społecznych wyrażonych w dochodach poszczególnych grup
kwintylowych –utrwala sposób odżywiania się zgodny z zaleceniami zdrowot-
nymi wśród osób w górnych kwintylach i mało urozmaicony model spożycia
wśród najbiedniejszych18.
17 S. Kalinowski, Poziom życia ludności wiejskiej o niepewnych dochodach, Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa 2015.
18 B. Chmielewska, Źródła nierówności społecznych, IERiGŻ-PIB, Warszawa 2004.

  
151


Monitoring
Z punktu widzenia zadań pomocy społecznej ważne jest przestrzenne zróż-
nicowanie poziomu ubóstwa. Taka analiza pozwala na różnicowanie pozio-
mu pomocy dla poszczególnych obszarów, a także jej lepsze ukierunkowanie.
Wskaźnikiem pozwalającym określić jego zasięg jest odsetek osób w rodzinach
objętych systemem pomocy społecznej wśród ogółu ludności gminy. Mimo
że nie jest to wskaźnik jednoznaczny z ubóstwem, można uznać go za ade-
kwatny do rozważań przestrzennych. Można przyjąć, że jest to odsetek zbieżny
z ubóstwem wyznaczanym za pomocą minimum ustawowego. Na rycinie 7.3
zobrazowano obszary w największym stopniu zagrożone deprywacją potrzeb.
Analizy pozwalają zauważyć, że mieszkańcy wsi zarówno z północnej, jak
i ze wschodniej Polski w największym stopniu korzystali z pomocy społecz-
nej. Warto również zauważyć, że im dalej od dużej i znaczącej aglomeracji
miejskiej, tym ryzyko znalezienia się poniżej progu ubóstwa ustawowego
ǁй
ϭϬф;ϮϳϰͿ
ϴʹϭϬ;ϮϴϮͿ
ϲʹϴ;ϰϴϱͿ
ϰʹϲ;ϲϰϴͿ
фϰ;ϰϴϰͿ
ΞDZKtϮϬϭϴ
152
istotnie wzrasta. Na tej podstawie można przyjąć, że ludność z peryferyjnych
obszarów województw jest w większym stopniu zagrożona brakiem realizacji
potrzeb niż ta w pobliżu miast. Ta konstatacja jest oczywista, biorąc pod uwagę
możliwości migracyjne ludności, a także zrównoważenie rynku pracy.
Deprywacja potrzeb, która jest konsekwencją braku odpowiednich docho-
dów, może przybierać różne wymiary – materialny i społeczny. Z tego wzglę-
du ważnym wskaźnikiem jest stopa materialnej i społecznej deprywacji po-
trzeb, która w 2018 r. dotyczyła co dziesiątego mieszkańca wsi. W porównaniu
z 2014 r. odsetek ten spadł ponaddwukrotnie (tab. 7.5).

Wyszczególnienie Ogółem Obszary wiejskie
  
  
  
  
  

Analiza budżetów gospodarstw domowych GUS pozwala zauważyć, że po-
nad połowa mieszkańców wsi (52,2%) nie ma możliwości realizacji potrzeby
tygodniowego wypoczynku rodziny raz w roku, niemal co jedenasta osoba nie
ma możliwości jedzenia mięsa lub ryb co drugi dzień (9,2%), a co dwunasta
(8,3%) ogrzania mieszkania odpowiednio do potrzeb. Tak wysoki odsetek
ludności wiejskiej, która nie realizuje potrzeb, wymaga zapytania o skutecz-
ność prowadzonej polityki społecznej. Rodzą się pytania, czy prowadzone
dotychczas działania eliminują ubóstwo lub skutecznie je ograniczają. Wyda-
je się, że w XXI w. nie powinno być grup niezdolnych realizować potrzeb na
chociażby minimalnym poziomie. Ryszard Szarfenberg19 wskazuje, że jednym
z praw człowieka jest wolność od ubóstwa, z czym trudno się nie zgodzić.
Zamiast podsumowania
Gdyby szukać możliwie najkrótszego podsumowania zawartych w tej czę-
ści diagnozy rozważań, można by stwierdzić, że w niemal wszystkich aspek-
tach wskaźników ubóstwa sytuacja ludności wiejskiej jest gorsza niż ogó-
łem w kraju czy w porównaniu z mieszkańcami miast. Zarówno wskaźniki
obiektywne (minimum egzystencji, minimum ustawowe), relatywne (stopa
19 R. Szarfenberg, Wolność od ubóstwa jako prawo człowieka, w: Prawo do godnego życia w świetle
Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i innych standardów międzynarodowych, MSZ, Warszawa 2018,
s. 75–90.

  
153
zagrożenia ubóstwem wyznaczanym za pomocą mediany dochodów ekwi-
walentnych), jak i subiektywne (ocena realizacji potrzeb) wskazują na gorszą
sytuację na obszarach wiejskich. Wskaźniki, chociaż maleją, nadal są dalekie
od oczekiwanych, w tym przyjętych we wrześniu 2015 r. w Agendzie na rzecz
Zrównoważonego Rozwoju 2030. Postawione cele (w tym między innymi
– koniec z ubóstwem, zero głodu, dobre zdrowie i jakość życia), chociaż trud-
ne, wydają się do osiągnięcia w gospodarkach relatywnie dobrze się rozwi-
jających. Zatem działania zarówno rządów/samorządów lokalnych, jak i po-
nadnarodowych muszą skupić się na dążeniu do realizacji tych wskaźników,
tak by zapewnić godne życie wszystkim mieszkańcom świata. Warto jednak
pamiętać, że bezsensowne rozdawnictwo środków nie przybliży do realizacji
tych celów. Konieczne są działania aktywizacyjne, a sama polityka społecz-
na, zamiast skupiać się na transferach socjalnych, musi w większym stopniu
aktywować dotychczasowych jej benecjentów. Trzeba stymulować działania
i tworzyć warunki pozwalające niwelować lukę w poziomie zaspokojenia po-
trzeb między mieszkańcami miast i obszarów wiejskich. Wielofunkcyjny roz-
wój tych ostatnich, połączony z tworzeniem miejsc pracy poza rolnictwem,
pozwoli nadrobić dystans między miastem a wsią. Należy jednak przy tym
pamiętać, by wśród poszczególnych grup stosować inne środki inkluzji. Nie
można bezpośrednio wdrażać rozwiązań sprawdzających się w mieście, po-
nieważ ze względu na charakter obszarów wiejskich działania te nie miałyby
szans powodzenia. Co więcej, również wewnątrz obszarów wiejskich należy
realizować różne działania w zależności od typu funkcjonalnego tych obsza-
rów. Zrozumienie tego pozwoli na stworzenie i implementację takich strategii,
które będą brały pod uwagę specykę poszczególnych grup ludności i typów
obszarów, co może znacznie poprawić ich skuteczność.
217
Autorzy
Agnieszka Baer-Nawrocka, Wydział Ekonomiczno-Społeczny, Uniwersytet
Przyrodniczy w Poznaniu, ORCID: 0000-0002-5724-1505
Jerzy Bartkowski, Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, ORCID:
0000-0002-5055-7363
Barbara Chmielewska, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnoś-
ciowej – PIB w Warszawie, ORCID: 0000-0003-1609-4809
Barbara Fedyszak-Radziejowska, Narodowa Rada Rozwoju, Kancelaria Prezy-
denta RP
Andrzej Hałasiewicz, RURBAN Wieś-Miasto-Region, ORCID: 0000-0003-
-2747-1876
Sławomir Kalinowski, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii
Nauk, ORCID: 0000-0002-8068-4312
Iwona Nurzyńska, ekspert ds. polityki rolnej i rozwoju obszarów wiejskich,
ORCID: 0000-0002-3389-0359
Walenty Poczta, Wydział Ekonomiczno-Społeczny, Uniwersytet Przyrodniczy
w Poznaniu, ORCID: 0000-0002-7592-7412
Monika Stanny, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk,
ORCID: 0000-0003-4954-1679
Paweł Strzelecki, Instytut Statystyki i Demograi, Szkoła Główna Handlowa,
ORCID: 000-0002-4318-8942
Jerzy Wilkin, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk,
ORCID: 0000-0003-3906-6296
Józef Stanisław Zegar, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnoś-
ciowej – PIB w Warszawie, ORCID: 0000-0002-2275-006X
... mieszkańców. Należy jednak pamiętać, że wieś jest pewnym agregatem, który łączy różne typy obszarów wiejskich -od wsi podmiejskich w niewielkim bądź żadnym stopniu powiązanych z rolnictwem, często o charakterze nieróżniącym się od pobliskich miast, po wsie peryferyjne, oddalone od miasta wojewódzkiego, czy też powiatowego, z utrudnioną komunikacją lub wręcz jej brakiem (Kalinowski, 2020;Stanny, Rosner, Komorowski, 2018). Im dalej wieś jest położona od miasta, tym gorsza ocena. ...
Book
Full-text available
The transformation of rural areas and the broadly understood problems of their development have been the subject of scientific analyses and lively public debate for many years. The ongoing discussions stem from a reflection on the increased effectiveness of rural development policies and the search for new approaches to their programming at the local level. They are also the result of a growing feeling that it is necessary to achieve sustainable development objectives more effectively and reduce social and economic disparities between rural and urban areas. Among the emerging challenges in the last decade, the transition to an information society has come to the fore, however it should be stressed that the changes taking place are dependent on global technological and digital development. The fact that rural areas are inhabited by about one quarter of the European Union’s population makes us aware of the importance of these changes in rural areas. In Poland, this proportion is much higher and amounts to 40%. Being aware of this fact, it may be assumed that adaptation to transformations cannot be treated as an opportunity, but as a necessity, as more and more activities are carried out in the virtual world. The importance of digital and communication technologies has been reinforced in recent months due to the COVID-19 pandemic, which has transferred some activities to the virtual sphere. Equipping rural populations with digital and communications skills will make it possible to “reduce” distance, thereby increasing accessibility to goods and services, especially public ones. In this context, information and communication technologies (ICT) are treated as an opportunity to overcome development-related difficulties. However, their use depends on access to the internet in a given area. Its lack or poor coverage in a particular area deprives it of the opportunities for development based on smart technologies or smart initiatives. As regards the local dimension, it is not only digital technologies that are growing in importance, but also activities aimed to improve broadly understood living conditions of rural residents, also on a micro scale. In these transformations, people and their skills are of unique value, and waiting passively for change does not make much sense. In this context technology can only be a tool, as human competences are becoming the major driver for the improvement of the standard of living and quality of life. Well-identified local human resources form the basis for social innovation, and consequently contribute to increased resilience of rural areas, allowing them to solve problems faced by local communities. The transition to an information society understood in this way has a significantly broader context than digital and communication technologies and comprises a range of social and agri-environmental issues. The concept of rural development proposed by the European Union, called smart villages (SV), is primarily addressed to villages that are “in decline” due to their remoteness and progressive depopulation. The first and most often replicated definition of smart villages was laid down in a 2017 document on the European Union’s endeavours in respect of this idea. Smart villages are defined as those villages (local communities, regions) which exploit digital technologies and innovations in their daily life, thereby improving the standard of public services and making better use of local resources. Therefore, it may be concluded that the European Union proposes support for developing peripheral areas based on digital technologies and smart innovations. Joining the discussion on the assumptions of the concept, that are being worked out now, we have wanted to consider whether these areas have conditions for development based on smart solutions. We have accepted the assumption that smart villages begin where reflection takes place on how to use digital technologies to create a space where local development leaders can more easily take account of the needs and possibilities of their residents. The adoption of such an approach allows us to think about what elements are necessary in this process. In order to give an answer, we have identified some Polish examples as well as challenges and mechanisms of the development of smart villages. The identification of examples of smart villages, followed by an in-depth study of the initiatives implemented is an important step towards understanding the overall concept. The reason behind dealing with this topic was the conviction of its importance in both theoretical and applied contexts. Therefore, we have decided to pursue two objectives: cognitive and application-oriented, while looking for answers to the following questions: 1. How is the concept of smart villages understood by different groups of village residents (initiators, beneficiaries and local authorities)? 2. What mechanisms impact the de-marginalisation of rural areas? 3. How should support for smart villages in the coming years be programmed? 4. What are the necessary resources to implement smart initiatives? 5. What is the impact of smart solutions on the surroundings? 6. What guarantees the sustainability of solutions? 7. Are the concepts of smart villages and smart city related in terms of meaning? By identifying these problems as well as by describing the existing solutions, we want to achieve the objective of applicability by pointing to the solutions that would become a kind of benchmarking for other regions, counties [powiat in Polish], municipalities or sołectwos (a term describing one or more villages or an auxiliary unit of the municipality). We would like to emphasise that it is still necessary to look for solutions that can be an example for other villages and to bear in mind local limitations related to resources. The cognitive aim is to acquire knowledge of the smart village concept. The book’s structure is the consequence of the methodological assumptions and objectives of the research project. It consists of a theoretical/methodological and an empirical/descriptive part. Section 1 describes the concept of smart villages and presents its journey from an idea to the development instrument. It presents evidence showing that the idea has all the attributes of the scientific concept, underlining at the same time its practical potential. The motives for implementing the concept are characterised by pointing to five drivers for the creation of smart solutions in rural areas: responding to depopulation and demographic change, finding local solutions to public funding cuts and the centralisation of public services, exploiting linkages with small towns and cities, maximising the role of rural areas in the transition to a lowcarbon, circular economy, supporting digital transformation. In addition, the process of marginalisation of rural areas called the “circle of rural decline” has been mentioned. It describes how the SV concept is implemented in European Union policy, referring to the selected EU measures and documents. Section 1 also presents the challenges that the concept faces in order to enhance quality of life by creating more resilient social structures, using available resources and tools. Moreover, the Section compares the smart village concept with that of the smart city and points to the similarities and differences between them. Section 2 presents the concept behind the field study. The organisation and methodology of this study are explained in detail. In addition, the basis for the selection of both the target group surveyed and municipalities participating in the study are discussed, justifying the deliberate selection of ten municipalities. Scenarios for individual in-depth interviews broken down into three study groups are presented, followed by the characteristics of the municipalities and the initiatives implemented in these municipalities. Section 3 shows the contextual nature of the initiatives and their intertwining. It has been noted that the division into infrastructural-technological, social, and agrienvironmental solutions is conventional. In each case the reasons behind the implemented initiatives have been presented. In addition, the way they were implemented as well as their effects and sustainability have been discussed. The importance of particular groups of resources during the implementation of the ideas has also been pointed to. A significant part of particular subsections is devoted to an attempt at defining the infrastructural-technological, social and agri-environmental contexts for the implementation of smart village initiatives. Section 4 presents similarities and differences in the understanding of the concept of smart villages by different groups of respondents. This has been particularly important from the perspective of the pursuance of the project objectives. The respondent groups included initiators, beneficiaries and local authorities. Moreover, the section describes the reasons behind the initiatives undertaken in selected municipalities. Attention has been drawn to the process of involving the local community and collaboration between groups under study. The impact of the projects on their surroundings and the constraints to their implementation has been shown. Also, the presentation of ideas for supporting local leaders has a prominent place in the section. The last section, which replaces the traditional summary, consists of two parts. The first part shows why it is worth creating smart solutions. The processes of depopulation and population ageing cause villages to face new challenges. Therefore, it is vital in this context to create new smart solutions that meet the needs of the residents while respecting the idea of sustainable development. The second part of the section offers recommendations for developing the smart village concept in Poland made during project implementation. The book is the result of a research project implemented under the Operational Plan for 2020-2021 of the Polish Rural Network’s NSU entitled “In-depth Study of Smart Villages in Poland – Selected Examples”, under Priority 1. Fostering knowledge transfer and innovation in agriculture, forestry and rural areas. The motivation for the project was the My SMART Village competition organised in 2019 by the Institute of Rural and Agricultural Development of the Polish Academy of Sciences (IRWiR PAN). The competition also inspired us to conduct further in-depth studies of the selected initiatives. The publication is addressed to persons from various backgrounds who are looking for information on the smart village idea: representatives of local governments, local government employees or local leaders who are the “driving force” capable of mobilising their local community. The book may also be useful for rural residents because it is up to them to decide what their life would be like there. The topics discussed in the book are in line with the current discussion on smart villages. In the new EU programming period, funding is envisaged for rural areas under the Smart Villages Programme until 2027. We wanted to present various initiatives and smart solutions and to disseminate the selected practices in this field. The readers will find in the book suggestions and ideas that can be modified or improved, but above all adapted to their own and their community’s needs. We hope that it will be an inspiration for those who still have doubts whether it is worth undertaking such initiatives at all. Its advantage is combining theoretical considerations with practical experience that we acquired during the My SMART Village competition, and during in-depth studies conducted in selected municipalities. It is the conviction of the authors that the book does not exhaust smart village issues. The book is an invitation to further deepen the topic and to look for solutions which may contribute to enhancing the quality of life in rural areas. In addition, on the one hand, it is a form of benchmarking showing examples of existing solutions, and on the other hand – a form of encouragement to look for someone’s own recipes aimed at creating smart/creative areas. The publication attempts to analyse the concept of smart villages at various levels and show its importance in today’s digital world. Its aim is to show that the solutions do not need to have the nature of costintensive investment projects, but also – or may be first and foremost – of micro projects improving the situation of rural inhabitants. The book “Concept of Smart Villages. Examples from Poland” is a supplement to the research already carried out in Poland by, among others, Oskar Wolski (2018), Marcin Wójcik (2018), Magdalena Zwolińska-Ligaj, Danuta Guzal-Dec and Mieczysław Adamowicz (2018), Ryszard Kamiński and Leszek Leśniak (2019), Andrzej Hałasiewicz (2020), Łukasz Komorowski and Monika Stanny (2020), Mieczysław Adamowicz (2021), and in the European Union by Veronika Zavratnik et al. (2018), Simona Stojanova at al. (2021) or Evgenia Anastasiou et al. (2021). We would like to thank everyone who showed us kindness during the collection of information and during the interviews, in particular the participants in the study who devoted their time, the initiators of individual smart solutions for their support and assistance with the in-depth studies. We would also like to thank Professor Tomasz Wojewodzic from the Agricultural University in Kraków for reviewing the monograph and for his valuable comments.
Book
Full-text available
Książka jest odpowiedzią na potrzebę pogłębionej analizy zjawisk i procesów społeczno-gospodarczych oddziałujących na rozwój obszarów wiejskich, przede wszystkim określenia wpływu instrumentów PROW 2014-2020 na zrównoważony rozwój obszarów wiejskich. Badania stanowią próbę dążenia do lepszego zrozumienia uwarunkowań rozwoju obszarów wiejskich, których różnorodność i umiejętność rozpoznania jest istotna dla wdrażania idei zrównoważonego rozwoju. W konsekwencji ma prowadzić do lepszego dopasowania polityki rolnej do różnorodności tych obszarów i wypełnienia istniejącej luki informacyjnej. The research aimed at examining the state and changes in the field of sustainable rural development, with particular emphasis on measures directed at the improvement of the quality of life provided by the RDP for 2014-2020, as well as the role of these measures in supporting the change. The subject of the study was sustainable rural development. The research assessed the level and changes in the area of sustainable development, as well as selected measures supporting the RDP. The territorial scope covered Poland, while the subject of the study consisted of rural municipalities, as well as the rural areas of urban-rural municipalities (2172 municipalities). The analysis covered the period of 2007-2020.
ResearchGate has not been able to resolve any references for this publication.