ArticlePDF Available

Abstract

Geleneksel sanat yüzyıllar boyunca kendi ifade biçimindeki değişikliklere rağmen varlığını sürdürdü ve günümüzde de varlığını devam ettirmektedir. Fakat 19. yy’ın sonları ve 20. yy’ın başlarında geleneksel sanatta meydana gelen biçimsel ve kavramsal değişiklikler farklı sanat biçimlerine kapı araladı. Geleneksel sanatın yerini modern sanat ile birçok akım aldı. Empresyonizm, kübizm, ekspresyonizm, dadaizm, sürrealizm ve birçok sanat akımı fikirsel ve üslupsal farklılıkla geleneksel sanattaki formu bozarak ortaya çıktı. Bu akımlardan dadaizm sanatı, sanata karşı duruş sergileyen önemli bir akımdır. Araştırmanın amacı sanatta geleneksel çalışma tarzının dışına çıkılmasında kullanım nesnelerinin yerini ve dada sanat akımının önemini ortaya çıkarmaktır. Araştırma nitel araştırma yöntemi ile yapılmıştır. Araştırmada verilere erişebilmek amacıyla literatür taraması yapılmıştır. Araştırmanın sonucunda elde edilen bulgulara göre; Dadaistler kavramları anlamlarının dışında kullanarak farklı bir yol izlediler. Bir dadaiste göre kullanım nesnesi sanatın önemli bir parçası olabilirdi. Yeter ki onu kullanım nesnesi olmaktan çıkartıp farklı bir düzlemde izleyiciye sunulabilsin. Olanı olması gerektiğinin dışında kullanma durumu dadaistleri diğer sanat akımlarından ayıran en büyük nitelikti.
KULLANIM NESNELERİNİN KAVRAMSAL DEĞİŞİMİ VE DADAİZM
______________________________________________________________________
Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Aralık 2020 141
Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Haziran 2020
Yayın Geliş Tarihi / Article Arrival Date Yayınlanma Tarihi / The Publication Date
10.06.2020 30.06.2020
Doç. Dr. Fahrettin GEÇEN
İnönü Üniversitesi Güzel Sanatlar ve Tasarım Fakültesi Resim Bölümü
fahrettin.gecen@inonu.edu.tr ORCID: 0000-0002-0787-7505
KULLANIM NESNELERİNİN KAVRAMSAL DEĞİŞİMİ VE DADAİZM
Öz
Geleneksel sanat yüzyıllar boyunca kendi ifade biçimindeki değişikliklere rağmen
varlığını sürdürdü ve günümüzde de varlığını devam ettirmektedir. Fakat 19. yy’ın sonları ve
20. yy’ın başlarında geleneksel sanatta meydana gelen biçimsel ve kavramsal değişiklikler farklı
sanat biçimlerine kapı araladı. Geleneksel sanatın yerini modern sanat ile birçok akım aldı.
Empresyonizm, kübizm, ekspresyonizm, dadaizm, sürrealizm ve birçok sanat akımı fikirsel ve
üslupsal farklılıkla geleneksel sanattaki formu bozarak ortaya çıktı. Bu akımlardan dadaizm
sanatı, sanata karşı duruş sergileyen önemli bir akımdır. Araştırmanın amacı sanatta geleneksel
çalışma tarzının dışına çıkılmasında kullanım nesnelerinin yerini ve dada sanat akımının
önemini ortaya çıkarmaktır. Araştırma nitel araştırma yöntemi ile yapılmıştır. Araştırmada
verilere erişebilmek amacıyla literatür taraması yapılmıştır. Araştırmanın sonucunda elde edilen
bulgulara göre; Dadaistler kavramları anlamlarının dışında kullanarak farklı bir yol izlediler. Bir
dadaiste göre kullanım nesnesi sanatın önemli bir parçası olabilirdi. Yeter ki onu kullanım
nesnesi olmaktan çıkartıp farklı bir düzlemde izleyiciye sunulabilsin. Olanı olması gerektiğinin
dışında kullanma durumu dadaistleri diğer sanat akımlarından ayıran en büyük nitelikti.
Anahtar Kelimeler: Hazır Nesne, Dadaizm, Kolaj, Kavramsal Sanat, Duchamp
CONCEPTUAL CHANGE OF USE OBJECTS AND DADAISM
Abstract
Traditional art has continued to exist despite changes in its form of expression over the
centuries and continues to exist today. But 19. late century and 20th century the formal and
conceptual changes that occurred in traditional art at the beginning of the century opened the
door to different forms of art. Many currents have replaced traditional art with modern art.
Impressionism, Cubism, expressionism, Dadaism, Surrealism, and many art currents arose by
distorting the form in traditional art with intellectual and stylistic differences. From these
currents, the art of Dadaism is an important current that takes a stance against art. The aim of
KULLANIM NESNELERİNİN KAVRAMSAL DEĞİŞİMİ VE DADAİZM
______________________________________________________________________
Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Aralık 2020 142
the research is to find out the place of the objects of Use and the importance of the Dada art
movement in moving out of the traditional style of work in art. The research was conducted by
qualitative research method. In order to access the data, a literature review was conducted.
According to the findings of the study, Dadaists followed a different path by using concepts
outside of their meaning. According to a Dadaist, the object of use could have been an
important part of art. As long as it doesn't become an object of use, it can be presented to the
viewer on a different plane. Using what was meant to be was the greatest quality that set
Dadaists apart from other art movements.
Key Words: Ready-Made, Dadaism, Collage, Conceptual Art, Duchamp
Giriş
İnsanoğlu var oluşandan bu yana bir gereksinim olarak sanatı yaşamının bir parçası hale
getirmiş ve bu açıdan oluşan gereksinimini doyurmuş ya da doyurmaya çalışmıştır. Mağara
duvarlarına çizdiği resimler ihtiyaçlar sonucu (büyü, av eğitimi vb.) ortaya çıkmıştır. Veyahut
Yunan ve Klasik sanatta sanatçılar idealin arayışına girmiş, fikirsel bir gereksinim çözümlemeye
çalışılmışlardır. Maniyerizm sanat akımında sanatçılar farklı bir yol izlemiş klasik resim
anlayışı dışında biçimlerde vurgu amaçlı deformeler yapmışlardır. Genel itibariyle bakıldığında
üslup açısından zaman kendini değişimlere açmıştır. Ta ki sanayi devrimine kadar, bu
dönemden sonra hem düşünsel hem maddi olanak ve çeşitliliklerden ötürü sanatçılar farklı
arayışlara girmişlerdir. Malzemede ve fikirde zenginleşen sanatçı farklı arayışlarını her modern
sanat akımında kendini farklı bir renkle göstermeye çalışmıştır. Sanayii devriminin ardından
modernizmin ortaya çıkması, kentleşme, felsefi görüşler, bilimsel gelişmeler ve birinci dünya
savaşı, sanatın bakış açısını, ifade biçimini değiştirmişti. Sanat önceki sanat akımların
gelişimsel sürecinin getirdiği ve yaklaşan bir doğumun sancısını da yaşıyordu. Tüm bu süreçler,
klasik sanat anlayışının ötesinde geleneksel ifade yerine biçimin, rengin, estetiğin konunun
kendine has bir forma bürünmesine neden oldu. Sanat eserinin güzel olması artık önemli
değildi. Sanatçıların arayışlarıyla bulmak istedikleri şey önemliydi. Bu ifadeleri
örneklendirirsek; Işığın anlık etkisini yakalamaya çalışan empresyonist resimde formu bozarak
üç boyut etkisini ve perspektifi zayıflatmıştır. Nesne ve figürleri geometrik formlara sokarak
resim sanatında çok farklı bir boyut getiren kübizm ise kendini sentetik kübizmde ise resmin
içine farklı kullanım nesnelerini yerleştirmiştir. Fovlar ise nesneleri gerçek renklerinden
koparırlar. Ekspresyonistler içten geldiği gibi dış dünyanın karamsarlığını resimde karartıcı
formu bozulmuş renk ve çizimlerle kendini göstermiştir. 20. yy’da modern sanat akım ve
üslupların çıkmasıyla tasarım, yorum, yargı, üretme aşamaları değişkenlik gösterdi. Bu
akımların her biri kendi savunduğu fikir ya da biçimsel formla kendine bir ifade biçimi ve sav
ortaya koymuşlardır.
Bu akımlardan bir tanesi ise tarz ve üslup açısından farklı olan ve birinci dünya
savaşının yıkımıyla geleneksel, politik, ahlaki, inançsal ve değerlerin yıkıldığını savunan
eserlerinde de ‘yıkıcı’ bir etki taşıyan adını da bir sözlükten rastgele ‘dada’ kelimesinden alan
bir çöküntünün sonucu ortaya çıkan Dadaizm akımıdır. Dadaizm akımı, geleneksel sanat
anlayışına sert bir tavırla karşı çıkan sürrealizm, kavramsal sanat ve op art’ın ortaya çıkmasına
öncülük etmiştir (Süzen, 2018:23).
KULLANIM NESNELERİNİN KAVRAMSAL DEĞİŞİMİ VE DADAİZM
______________________________________________________________________
Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Aralık 2020 143
1916-1922 yıllarında varlığını gösteren Dadaizm kültürel bir fenomen niteliği
taşımaktadır. Dadaizm sanat akımı özünde ikili bir yaklaşım göstermektedir. Akım yıkıcı,
yaratıcı, dürtü, neşeli bir yapıya sahipti. Geleneksel sanatsal tavırlara olağanüstü şekilde
dadacılar karşı duruş sergiledi. Sanatçılar resmin kutsallığını ve estetiğini küçümsediler.
Dadaistler için bir çöp bile sanat eseri olabilirdi. Zürih ve New York’ta hemen hemen eş
zamanlı olarak ortaya çıkan Dada sanat akımı daha sonra Berlin, Hannover, Köln ve Paris’te
etkisini gösterdi (Cork, 2017:410).
Marcel Dumchamp, Hans Arp, Kurt Schwitters, Raoul Hausmann Max Ernts, Francis
Picabia, bu sanat akımının önemli sanatçılarıdır.
1. Dadaizm ve Güzel
“Endüstrinin ivme kazanmasıyla, araştıran, deneyen, eleştiren, madde ve mana da özgür ve
sınırsız olmak için çaba sarf eden sanatçı, estetik kalıplarını, kurallarını ve tekniklerini ortadan
kaldırmaya çalışmış, geleneksel yerine, eser üretiminde yeni deneyimler için mücadele etmiştir”
(Süzen, 2018:26). Dadaistler çalışmalarında üç boyutlu nesneleri kullanım amacının ötesine
taşıma ve sanatsal bir nesneye dönüştürme çabası içine girmişlerdir. Hazır nesnelerin sanatın bir
nesnesine dönüştürülmesinde sanatçılar estetik değerlere önem vermemişlerdir. Fov’cuların
biçimlerin ve renklerin estetiksel değerini hiçe saymaları gibi, exspresyonistlerin ürkütücü renk
ve formları kullanmaları gibi Dadaistler de çalışmalarında iki boyutlu çizimleri yaparken ve üç
boyutlu nesneleri sanatsal imge olarak kullanırken güzel, hoş, gibi duyguları kenara iterek
kavramsal bir ifade yolunu seçmişlerdir.
Birçok filozof estetik ve güzel hakkında çeşitli yorumsal ifadelerde bulunup bakış açılarını
yansıtmışlardır. Platon ve Aristoteles’in görüşüne göre doğa mükemmeldir ve öteki dünyanın
taklididir. Taklit ise gerçeğine ne kadar yakınsa o kadar mükemmeldir. İşte klasik sanat anlayışı
bu felsefi fikrin odağı etrafında toplanmış uygulamalara sahiptir diyebiliriz. Bazı estetikçiler ise
esas estetik olayın insanların ruhunda meydana gelen özel duygular olduğunu iddia ederler.
Romantizm, Maniyerizm sanat anlayışları ise bu düşünce biçimine yakındır. Kant ise güzeli iyi
olanla aynı görmektedir yani bir görünüm çirkinde olsa iyiyse güzeldir. Bu ve buna benzer
birçok görüş yaklaşımı vardır. Güzele farklı bakışlar birçok modern sanatsal üsluplarda da
kendini göstermektedir. Dadaizm sanat akımı ise birçok filozofun görüntüde güzelin
aranmayacağı, an fikri çerçevesinde sanatta görüntüdeki güzellik küçümsenmiştir.
Dadaizm’deki güzelliğe bakış açısıyla filozofların görüntüdeki güzelliğe bakış açısında önemli
bir fark vardır. Filozoflar iyi, hoş, adalet gibi kavramalarla güzeli eşleştirirken dadacılar ise
yalnız sanatsal çıkışlara karşı koymayla güzeli hiçe saymışlardır.
2. Dadaizm ve Tipografi
Dadaizm sanat akımında tipografi önemli bir öge haline gelmiştir. Kin ve nefreti adeta
kusarak eserlerine yansıtan dadacılar eserlerine tipografik ögeler yüklemişlerdir. Tipoğrafik
ögeleri birçok dadacı sanatsal çalışmalarında bir üslup olarak kullanmışlardır. Bu sanatçılardan
ve eserelerinden bir örnek verersek; Kolaj mantığıyla Hannah Höch’ün Incision With The Dada
Kitchen Knife Through Germany’s Last Weimar’ adlı yaptığı eserde savaşa olan nefret hem
görsel hem de tipografik ögelerle betimlenmiş ve gazete parçalarından oluşturulmuştur. Anti,
dada gibi kelimelerin geçtiği eser dadaist sanatçıların karşı koyma ifade biçimlerini yansıtan
ibarelerdir. Dadaistler görsellerle birlikte kullandıkları tipografik öğeleri sanki resmin bir
parçası gibi izleyicinin algılamasını sağlayacak tasarımda yapmışlardır. Dadaistlerin tipografik
KULLANIM NESNELERİNİN KAVRAMSAL DEĞİŞİMİ VE DADAİZM
______________________________________________________________________
Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Aralık 2020 144
çalışmalarındaki tasarım ile izleyici yazı ile resmi birlikte algılamaktadır. İzleyicinin bu şekilde
algılamasını ise Dadaist saatçılar ya yazıyı büyüterek yâda koyu tonlu yazı fontları kullanarak
görsel algının oraya kaymasını sağlayarak yapmışlardır.
Görsel 1: Hannah Höch, Incision With The Dada Kitchen Knife Through Germany’s Last Weimar Beer-
belly, 1920
Bu açıdan baktığımızda modern sanat akımlarından Bauhaus, De Stijl, Somut Şiir,
Fütürizm, Konstrüktivizm gibi akımların yanında Dadaizm sanat akımının da tipografi’de etkili
olduğu görülmektedir. Dada sanat akımı sadece toplumun üst kısmındakilere değil halktan
insanlara da hitap ediyordu. Birçok sanat akımının temelinde bir karşı çıkış ideali vardır fakat
dadaistleri diğer sanat akım ve gruplarından ayıran yoğun bir nefretten ortaya çıkmasıdır.
Teknolojinin aptallığına, katliamlara duyulan nefret eserlerde bir tepki biçimi olarak nefes
bulmuştur (Kurtçu, 2019, 91-99).
3. Dadaizm’in Etkilendiği ve Etkilediği Sanat Akımları
Resme farklı nesnelerin sentetik kübizm ile girmesiyle birlikte sanat, farklı bir bakış farklı
bir yön-amaç ve alternatif malzeme kullanımı kazanmıştır. “Kübizm, dada sanat akımının
tipografi’nin geleneksel kısıtlarından ayrılmasını sağlar. Dada harf biçimlendirmelerini, Kübizm
in görsel biçim kavramı tekniğini uygulayarak oluşturur” (Yavuz, 2019:16). Kübizm düşünsel
bir amaçla biçimlerin deforme edilmesi sonucunu doğururken Dadaizm’de ise bir tepkinin
forma dönüşmesi olarak kendinin gösterir.
Dada sanat akımından etkilenen sanat akımlarından bir tanesi de Fütürizm’dir . Fütürizm
sanat akımında da sanatsal ürünlerde farklı olan aranmaktadır. Ana temel öğesi hareket olan
fütürizm sanat akımında hareketlerin birbirine geçişinde görünüm anlaşılırlığını kaybetmeye
başlar. “Dadaistler sanatta geleneği kabul etmeseler de, karşı dursalar da, yozlaşmış toplumla
alay da etseler, çalışmalarında ortaya çıkan durum Fütürizm’in görselini zenginleştirir”(Yavuz,
2019:16). Diğer etkilediği sanat akımlarına bakıldığında ise Sürrealizm ve Pop Art’ı sayabiliriz.
Sürrealistler düşsel tavırlarını birer tepki olarak kullanırken pop art sanat akımında ise dadacılar
gibi hazır nesne ve tipografik ögelerin ticari amaçlı kullanımı görülmektedir.
4. Dadacılar ve Eserleri
Her dönemde sanatçılar düşüncelerini ifade etmek için bir yol benimsedi biçimsel, görsel,
sözel her yol kullanıldı. Sanatçılar ifade biçimlerini bir düşünce, duygu yâda ideolojik, dinsel
KULLANIM NESNELERİNİN KAVRAMSAL DEĞİŞİMİ VE DADAİZM
______________________________________________________________________
Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Aralık 2020 145
vb. yollardan beslenerek yaptı. Bunu yaparken de kavramlar ve ifadeler, onlardan beslendi yani
her eser kendi gerçeğini yaşadı yansıttı. Dadaistler ise kavramları anlamlarının dışında
kullanarak farklı bir yol izlediler. Bir Dadaist sanatçıya göre kullanım nesnesi sanatın bir parçası
olabilirdi. Yeter ki onu kullanım nesnesi olmaktan çıkartıp farklı bir düzlemde izleyice sunabil.
Dadaistleri diğer sanat akımlarından ayıran en büyük özellik; Olanı olması gerektiğinin dışında
kullanma özelliğidir.
Görsel 2: Marcel Duchamp. “Pisuar-Çeşme”, Porselen, 1917
Dadaizm’i en çok ifade eden eser olarak görülebilecek “Pisuar-Çeşme” adlı çalışma
sanatçının kendi verdiği takma isimle imzaladığı “R. Mutt” adlı ters çevrilmiş pisuar tüm sanat
dünyasında önemli bir yer edinmiştir. (Umay, 2017:41). Pisuar günlük kullanım nesnesi
olmanın ötesinde bir ifade, bir tepki aracı olmuş, göze hoş gelmeyen bir görünümle sanat
dünyasında şaşkınlık yaratmıştır. Sanatçının bu tavrı sanatın anlamlandırması açısından farklı
bir düşünce biçimi oluşturarak geleneksel sanat anlayışının dışına taşmasını sağlar. Heykel
görünümünde olan ‘Pisuar’ (Görsel 2) üç boyutlu hazır bir nesneden ibarettir.
KULLANIM NESNELERİNİN KAVRAMSAL DEĞİŞİMİ VE DADAİZM
______________________________________________________________________
Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Aralık 2020 146
Görsel 3: Raoul Hausmann. “Mekanik Kafa (Zamanımızın Ruhu)”, Buluntu Nesnelerle Asemblaj,
32,5x21x20 cm, Musee National d’Art Modern, Paris, 1919
Avusturya’lı sanatçı, Berlin'de Dada hareketinin kurucularından biridir. Özellikle hiciv
fotomontajları ve sanat üzerine kışkırtıcı yazılarıyla biliniyordu. Sanatçı resim ve heykel
atölyesinde çalışmış ayrıca litografi ve odunculuk eğitimi almıştır. Hausmann, ayrıca
oluşturulan kolaj ve fotomontajlar ile de ünlüdür (https://www.britannica.com/biography/Raoul-
Hausmann). Sanatçının ‘Mekanik Kafa’ (Görsel 3) adlı eseri de bir üç boyutlu bir kolaj
çalışmadır. Sanatçı eserini, kullanım nesnesi olan kamera, metre, metal parça, cep saati
parçalarını bir adet mezura parçasını günlük kullanım nenelerinin odundan yaptığı baş büstüne
monteliyerek estetik kaygı gütmeden meydana getirmiştir. Savaşa karşıt düşünce taşıyan
sanatçının eserlerinde kullanım nesnelerini bir kolaj mantığıyla estetik kaygı taşımadan
kullandığı anlaşılmaktadır.
Görsel 4:Jean Hans Arp, “Baş”, Ahşap Rolyef, 67x56,5 cm, Özel Koleksiyon,1929
KULLANIM NESNELERİNİN KAVRAMSAL DEĞİŞİMİ VE DADAİZM
______________________________________________________________________
Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Aralık 2020 147
Sanatçı bu eserinde (Görsel 4) oyma ve kabartma teknikleri kullanmıştır. Sanatçı diğer
sanatçılardan farklı olarak bu eserinde günlük kullanım nesnesi kullanmak yerine eseri günlük
kullanım nesnesine benzetmiştir. Eser primitif bir etkiye sahiptir. Renkler sade, biçimler ise
basit geometrik kavisli formlara sahiptir. Soyuta benzeyen eser insan yâda hayvan başı veyahut
saate benzetilebilmektedir. Eserin ahşap ve kâğıttan yapıldığı anlaşılmaktadır.
Görsel 5: Man Ray, “Obstruction (Engel)”, 1920 (Yavuz, 2019:16)
Man Ray “Obstruction (Engel)” (Görsel 5) adlı eserinde hazır nesne olan askıları bir
araya getirerek kendi içerisinde dağınık görünen fakat bir düzeni olan bir şeyin karşıtı olan
durumu belirtmek için engel durumunu oluşturmak amacıyla askılardan bir yoğunluk kütlesi
oluşturuyor. Böylece sanatçı hazır bir nesne ile fikirsel bir tavır gösteriyor.
Man Ray ve Marcell Duchamp gibi sanatçılar hazır eşyalar üzerinde kendi sanatsal
tavırlarıyla oynamalar yapmışlardır. Readymade (hazır-yapım) adlı bir sanat çeşidini de
üretiyorlardı (İpşirlioğlu; İpşirlioğlu, 2017: 98-99) aktaran (Yavuz, 2019:16)
Görsel 6: Marcel Duchamp, Bicycle Wheel, Metal wheel mounted on painted wood stool, 51 x 25 x
16 1/2" (129.5 x 63.5 x 41.9 cm) 1913
Duchamp bir bisiklet tekerleğini bir mutfak taburesine tutturmuş ve dönmesini izlemek
istemiş ve bunu mutlu bir fikir olarak ifade etmiştir. Kavramsal sanatla ilişkilendirilecek
düzeydeki bu çalışmalar birçok sanatçıya ve sanat akımına öncülük etmiştir. Günümüz
sanatçılarının birçoğu hazır malzemelerden yararlanarak eser üretmektedir.
KULLANIM NESNELERİNİN KAVRAMSAL DEĞİŞİMİ VE DADAİZM
______________________________________________________________________
Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Aralık 2020 148
5. Günümüz Türk Sanatında Kavramsal Sanat Anlatımı Örneği ; Eserleriyle
Hüseyin Elmas
1967 Anamur doğumlu olan günümüz sanatçılarından akademisyen Prof. Dr. Hüseyin
Elmas, Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi’nde Güzel Sanatlar Eğitimi Resim Bölümü’nde
çalışmaktadır. Sanatçının birçok kişisel karma ve grup sergileri mevcuttur. Sanatçının kendine
ait son dönemlerde rahmetli dedesinin evinde yer alan bir bölümde kendi kişisel sergi alanını
mevcuttur. Elmas kendi kişisel sergi alanında resim çalışmalarının yanında kurtuluş savaşı
döneminde dedesinin tarlada ve evde kullandığı bazı araç gereçleri-nesneleri de alıp kavramsal
bir ifadeyle sergi alanında sergilemektedir. Marcel Duchamp’ın hazır bir nesneyi (ready-made)
alıp sergi alanında sergilemesi gibi sanatçımızda hazır nesneleri kullanarak duygu ve
düşüncesini kavramsal bir yolla anlatmaya çalışmıştır. Sanatçı kendi ifadesi ile şöyle
demektedir; “Alınteri I” ve “Alınteri II” ismini verdiğim her iki çalışmada kullanmış olduğum
malzemeler bugünümüzü borçlu olduğumuz hayatını çiftlikle kazanmış Birinci Dünya savaşı
ardında da Kurtuluş Savaşı’na katılarak 13 yıl askerlik yapmış dedemin bizzat kullanmış olduğu
kara saban demirleri ve kazmalarıdır. Sanatçı-akademisyen, çürümekte-erimekte olan bu
malzemeleri depoda tesadüfen buldum ve aynı ismi taşımakta her zaman onur duyduğum
‘Hüseyin Elmas Kültür Sanat ve Yaşam Merkezi’mizin’ koleksiyonun en nadide eserleri arasına
kattım demektedir. Yine sanatçının dedesinin kullandığı el değirmeni de kendisine ait sanat
merkezinin bahçesinde hazır nesne sanat çalışması olarak sergilenmektedir.
Görsel 7: Hüseyin Elmas, Alınteri I, Hazır Nesne, 2020 Görsel 8: Hüseyin Elmas, İsimsiz,
2020
KULLANIM NESNELERİNİN KAVRAMSAL DEĞİŞİMİ VE DADAİZM
______________________________________________________________________
Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Aralık 2020 149
Görsel 9: Hüseyin Elmas, 2020, Hüseyin Elmas Kültür Sanat ve Yaşam Merkezi
Görsel 10:Hüseyin Elmas, Alınteri II, Hazır Nesne, 2020
Sanatçı Görsel 8’deki ‘İsimsiz’ adlı eserini oluştururken Marcel Duchamp’ın ‘Bicycle
Wheel’ adlı eserine gönderme yaptığını ifade etmektedir. Bisikleti tutan kasnağı değirmen
taşını tutan kasnakla çember şeklindeki bisiklet tekerleğini daire şeklindeki değirmen taşı ile
eşleştirmiştir. Ayrıca sanatçı bisikleti ters çevirip kaideyi koymayı da değirmen taşını
kasnağıyla yukarı doğru kaideye yerleştirmekle eşleştirmiştir. Sanatçı burada yine dedesinin
emeğini kavramsal olarak anlatmaya çalışmıştır.
6. Yöntem
Araştırma nitel araştırma yöntemi ile yapılmıştır. Araştırmada verilere erişebilmek
amacıyla makale, tez, internet, kitap gibi dokümanlar taranıp literatür araştırması yapılmıştır.
Günümüz sanatına etkisinin eserleriyle örneklendirildiği sanatçı-akademisyen Prof. Dr. Hüseyin
Elmas ile röportaj yapılıp eserleri hakkında bilgi edinilmiş ve görüşme metodu kullanılmıştır.
Sanatçının eserlerinin görselleri ise kendisinden temin edilmiştir.
Sonuç
Her dönemde sanatçılar düşüncelerini ifade etmek için bir yol benimsemiştir. Biçimsel,
görsel ve sözel her yol kullanılmıştır. Sanatçılar ifade biçimlerini bir düşünce, duygu yâda
ideolojik, dinsel vb. yollardan beslenerek yapmışlardır. Bunu yaparken de kavramlar ve ifadeler
onlardan beslendi yani her eser kendi gerçeğini yaşamış ve yansıtmıştır. Dadaistler ise
kavramları anlamlarının dışında kullanarak farklı bir yol izlemişlerdir. Bir dadais’te göre
kullanım nesnesi sanatın bir parçası olabilirdi. Yeter ki onu kullanım nesnesi olmaktan çıkartıp
farklı bir düzlemde izleyiciye sunulabilsin. Olanı olması gerektiğinin dışında
kullanma”durumu dadaistleri diğer sanat akımlarından ayıran en büyük özellikti.
Savaşa karşıt düşünce taşıyan dadacıların eserlerinde kullanım nesnelerini bir kolaj
mantığıyla estetik kaygı taşımadan kullandığı anlaşılmaktadır.
Dadaistler, çalışmalarında iki boyutlu çizimleri yaparken ve üç boyutlu nesneleri sanatsal
imge olarak kullanırken güzel, hoş, gibi duyguları kenara iterek kavramsal bir ifade yolunu
seçmişlerdir.
Dadaizm sanat akımı ise birçok filozofun görüntüde güzelin aranmayacağı an fikri
çerçevesinde sanatta görüntüdeki güzellik küçümsenmiştir. Dadaizm’deki güzelliğe bakış
açısıyla filozofların görüntüdeki güzelliğe bakış açısında önemli bir fark vardır. Filozoflar iyi,
KULLANIM NESNELERİNİN KAVRAMSAL DEĞİŞİMİ VE DADAİZM
______________________________________________________________________
Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Aralık 2020 150
hoş, adalet gibi kavramalarla güzeli eşleştirirken dadacılar ise sadece sanatsal çıkışlara karşı
koymayla güzeli hiçe saymışlardır.
Dadaistler görsellerle birlikte kullandıkları tipografik öğeleri sanki resmin bir parçası gibi
izleyicinin algılamasını sağlayacak tasarımda yapmışlardır. Dadaistlerin tipografik
çalışmalarındaki tasarım ile izleyici yazı ile resmi birlikte algılamaktadır. İzleyicinin bu şekilde
algılamasını ise Dadaist sanatçılar ya yazıyı büyüterek ya da koyu tonlu yazı fontları kullanarak
görsel algının oraya kaymasını sağlayarak yapmışlardır.
Dadaist sanatçılar bazı iki boyutlu eserlerinde olduğu gibi farklı nesneleri bir araya getirerek
oluşturdukları eserleri bir kolaj mantığıyla meydana getirmektedirler.
Nadir görülse de bazı sanatçıların sanatsal malzemelerle çalışmalarını kullanım nesneleriyle
oluşturulan eserlere dönüştürdükleri görülmektedir. Günümüzde birçok sanatçı hazır-nesneleri
sanatsal çalışmalarda eserin bir parçası olarak kullanmaktadır.
Kaynakça
İpşiroğlu, N. ve İpşiroğlu, M. (2017). Sanatta Devrim. Hayalperest Yayınevi, İstanbul.
Cork, Richard, (2017), Sanatın Tüm Öyküsü (Çev., Gizem Aldoğan, Firdevs Candil Çulcu),
Hayalperest Yayınevi, İstanbul.
Süzen, H. Nilüfer, (2018), “Modern Batı Sanat Akımlarının Güncel Sanata Katkıları”,
Uluslararası Beşeri ve Sosyal Bilimler İnceleme Dergisi, Y. 2, S. 1, s. 1-30.
Kurtçu, Fatih, (2019), “20. Yüzyıl Modernizmi Tipografi’de İçerik ve Biçim İlişkisi”, Tarih
Kültür ve Sanat Araştırmaları E-Dergisi, Y. 6, S. 1, s. 89-110.
Umay, M. Çağatay, (2017), Dadaizm Akımı Kapsamında Öncü Sanatçılar ve Eserleri,
Dumlupınar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Birleşik Sanatlar Anasanat Dalı, Kütahya.
Yavuz, A. Tuba, (2019), Dadaizm Ve Günümüz Heykel Sanatına Etkisi, Atatürk Üniversitesi,
Güzel Sanatlar Enstitüsü, Heykel Anasanat Dalı, Erzurum.
https://www.britannica.com/biography/Raoul-Hausmann
Görsel Kaynaklar
Görsel 1: http://www.leblebitozu.com/dadaizm-sanatcilari-ve-eserleri/
Görsel 2: http://birgunbiryerde.blogspot.com/2013/04/bir-dada-klasigi-cesme-ve-marcel-
duchamp.html
Görsel 3: https://www.centrepompidou.fr/cpv/resource/cGzAKG/rBAMyB5
Görsel 4: Umay, M. Çağatay, (2017), Dadaizm Akımı Kapsamında Öncü Sanatçılar ve Eserleri,
Dumlupınar
Görsel 5: Yavuz, A. Tuba, (2019), Dadaizm Ve Günümüz Heykel Sanatına Etkisi, Atatürk
Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Heykel Anasanat Dalı, Erzurum.
KULLANIM NESNELERİNİN KAVRAMSAL DEĞİŞİMİ VE DADAİZM
______________________________________________________________________
Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Aralık 2020 151
Görsel 6: https://www.moma.org/learn/moma_learning/marcel-duchamp-bicycle-wheel-new-
york-1951-third-version-after-lost-original-of-1913/
Görsel 7: Sanatçının kendisinden temin edilmiştir
Görsel 8: Sanatçının kendisinden temin edilmiştir
Görsel 9: Sanatçının kendisinden temin edilmiştir
Görsel 10: Sanatçının kendisinden temin edilmiştir
Chapter
Full-text available
İnsanın psikolojik-fizyolojik iyi olma hali yaşadığı mekân ile kurduğu ilişkiden doğrudan etkilenmektedir. Bu ilişki mekânı ve insanın algısal çevresini oluşturan bütün yapısal öğelerle birlikte var olur ve şekillenir. İç mekânın tasarımlarının İnsanın geçmiş yaşantısında edinmiş olduğu bilgilerle geliştirdiği beğenilerin, mekânda gerçekleştireceği eylemlere yönelik gereksinimleri ile bütünlük oluşturacak şekilde kurgulanması iyi olma halini destekleyecek, deneyimlerini duyusal açıdan geliştirecektir. Beğenileri sosyolojik politik teokratik vb. düşünceler ortaya çıkarabilir ve bu düşüncelerin bir yansıması olarak nitelendirilebilecek öğelerin mekânı biçimlendirmesindeki alternatif arayışlar, gündelik nesnelerin sanat dili ile yorumlanmasını sağlayabilir. Çünkü sanat iletileri kavramsal düzlemden çıkararak, farklı disiplinler arasında kurduğu belirgin ilişkilerle izleyicisine ulaştırabilir. Bu çalışmada, sanat ve insanlık tarihi boyunca değişim gösteren, dönemlerin ideolojik fikirlerini en iyi şekilde aktaran akımların diğer disiplinlerle kurduğu mevcut ilişkilere bir tasarım yöntemi ile farklı yaklaşımlar geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Böylece tasarlama edimi, farklı ölçeklerde problem çözme yetisine sahip disiplinleri ortaya konulan yaklaşımlarla yakınlaştıracak, kavramsal-kuramsal ve pratik olarak birbiriyle bağdaştıracaktır. Öte yandan yüzyıllardır devam eden sanat pratikleri ve tasarım arasındaki etkileşim, iletişim ve esinlenme; bütünü oluşturan birimlerin incelenmesi yoluyla vurgulanmaktadır.
Book
Full-text available
Planlama ve Tasarım konularını farklı ölçek ve bakış açılarıyla ele almak üzere Endüstriyel Tasarım, İçmimarlık, Mimarlık ve Şehir ve Bölge Planlama olmak üzere farklı disiplinler ve meslek grupları ortaya çıkmıştır. Her bir disiplinin planlama/tasarım sürecine olan yaklaşımı farklılık göstermektedir. Amacın, ölçeğin ve sürecin değişmesinin yanı sıra; kavramlar, alan tanımı/algılaması/anlayışı da değişiklik göstermektedir. Ancak, hangi ölçekte çalışılırsa çalışılsın üst ya da alt ölçekler birbiriyle ilişkili olmak durumundadır. “Birimden Bütüne İnterdisipliner Tasarım Yaklaşımları” isimli bu kitapta da, ürün tasarımından, kentsel mekân tasarımına kadar geniş bir yelpazeye sahip tasarım fikirleri yer almakla beraber her bir disiplin birim-bütün anlayışını kendi meslek sınırları içinde de değerlendirerek ele almıştır. Bölüm yazarları, Türkiye’de yer alan farklı üniversitelerin endüstriyel tasarım, içmimarlık, mimarlık ve şehir ve bölge planlama bölümlerinde görev yapan değerli akademisyen ve paydaşlardan oluşmaktadır.
Article
Full-text available
Değişen toplumlar, düşünceler alışkanlıklar, siyasi ve ekonomik koşullar karşısında nesnenin bağımsızlaşması geleneksel ve tarihsel biçimleri, kalıpları yıkmaya yönelen modern sanat; çeşitli sanat anlayışları ve kuramlarıyla yeni bir gerçeklik oluşturma, akımları, kuramları ve eğilimleri kendi içinde eritme ve entegre etme çabasını içermektedir. Sanat alanındaki izmler kendilerine has ifadelerini oluşturarak öznel deneyimlere ve yorumlamalara yönelmişlerdir. Bu da sanatta yeni ve modern anlayışların ortaya çıkışına önderlik etmiştir. Zaman içerisinde bilgi ve materyal kullanımının çeşitliliği sanatçının doğayı nesneleri ve kendini sorgulama, yorumlama ve algılama çabaları nesnelere ve sanat üretimine yaklaşımında farklılıklara yol açmış ve yeni sanat akımlarının doğmasına neden olmuştur. 19.yy. Avrupa’sında ortaya çıkmaya başlayan sanat akım ve teknikler modern sanatların çekirdeğini oluşturmuştur. Bu akım ve farklı dille ifadelerin bazıları arasında izlenimcilik, fovizm, kübizm, soyut resim, fütürizm, ekspresyonizm, konstrüktivizm, sürrealizm, toplumsal gerçekçilik, soyut dışavurumculuk, pop sanat, minimal sanat, kavramsal sanat sayılabilir. Her bir sanat akımı kendinden önceki ya da çağdaşı olan akım ile birlikte yoğrulmuştur. Bireyler sanat yoluyla ifade çeşitliliğiyle kalıcı izler bırakmak yenilikler ve değişimler yaratmak adına yola çıkmışlardır. Farklı üslupları ve ifade biçimleri olmasına karşın ortak noktaları, 20. yüzyıl alışkanlıkları ve değişen şartlarına karşı duyulan duygusal tepkiyi dile getirme isteğidir. 20. yy. sanatı devrim ve yeniden yapılanmanın tarihidir. Bu dönemde sanat, bilim ve teknoloji alanındaki ilerlemenin yanı sıra felsefeyle de ilişkili olarak atılımlarda bulunmuştur. Sanatın doğaya öykünmesi, hakikati arayışı öznel yaklaşımlarıyla yeni arayışlar içerisine girmesine neden olmuştur. İnsanın sanatla ilişki kurabilmesi için öncelikle algılaması gerekir. Bu algılama sonucunda üretime ve yorumlamaya geçecektir. Bu nedenler sanatı farklı izmleri takip etmeye yöneltmiştir. Bu araştırma da, literatür taramasına dayalı olarak sanata yön veren, geliştiren sanat akımları ve sanatçılar değerlendirilecektir
Dadaizm Akımı Kapsamında Öncü Sanatçılar ve Eserleri, Dumlupınar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü
  • M Umay
  • Çağatay
Umay, M. Çağatay, (2017), Dadaizm Akımı Kapsamında Öncü Sanatçılar ve Eserleri, Dumlupınar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Birleşik Sanatlar Anasanat Dalı, Kütahya.
Dadaizm Ve Günümüz Heykel Sanatına Etkisi, Atatürk Üniversitesi
  • A Yavuz
  • Tuba
Yavuz, A. Tuba, (2019), Dadaizm Ve Günümüz Heykel Sanatına Etkisi, Atatürk Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Heykel Anasanat Dalı, Erzurum. https://www.britannica.com/biography/Raoul-Hausmann Görsel Kaynaklar Görsel 1: http://www.leblebitozu.com/dadaizm-sanatcilari-ve-eserleri/
Dadaizm Akımı Kapsamında Öncü Sanatçılar ve Eserleri
Görsel 4: Umay, M. Çağatay, (2017), Dadaizm Akımı Kapsamında Öncü Sanatçılar ve Eserleri, Dumlupınar Görsel 5: Yavuz, A. Tuba, (2019), Dadaizm Ve Günümüz Heykel Sanatına Etkisi, Atatürk Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Heykel Anasanat Dalı, Erzurum. Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi Yıl:3, Sayı:4, Aralık 2020 151