ArticlePDF Available

Wychowawcze implikacje czarownicy - niezwykłej kobiety - w świetle założeń pedagogiki emancypacyjnej

Authors:

Abstract

p>Rozważania nad czarownicą-kobietą, wpisujące się w myśl założeń pedagogiki emancypacyjnej, mają ukazać modyfikację jej dotychczasowego wizerunku, otworzyć nową możliwość badawczą, która pozwoli na szersze spojrzenie na czarownicę – jako tłumaczkę kultury, niewpisującą się w główny, centralistyczny nurt myślenia o świecie. Zatem czy postać czarownicy-kobiety, widziana w podstawowych, stereotypowych konstrukcjach myślowych człowieka, jako postać destrukcyjna i złośliwa, która zawsze reprezentuje przeciwieństwo wszystkich pozytywnych wartości, może być postacią pozytywną? Czy „działa dwojako, będąc mitem, jest zarazem prawdą i złudzeniem” (Rella 2003, s. 295)? Czy obraz czarownicy zmienia się wraz z wiekiem dorastającego człowieka? Wartością dodaną artykułu są wyniki badań przeprowadzonych wśród młodzieży liceum ogólnokształcącego w Toruniu. Dzięki zastosowaniu badania wyjaśniającego powstał inwentarz cech definiujących czarownicę. Badaniem objęto 26 osób (13 z klasy o profilu humanistycznym i 13 z klasy o profilu matematyczno-informatycznym), aby określić różnice w zakresie werbalizowanych wartości między dwiema grupami profilowymi.</p
LUBELSKI ROCZNIK PEDAGOGICZNY
T. XXXIX, z. 2  2020
DOI: 10.17951/lrp.2020.39.2.73-89
I S-J
Uniwersytet Mikołaja Kopernika
Wydział Filozofii iNauk Społecznych
Instytut Nauk Pedagogicznych
Katedra Pedagogiki Szkolnej
ORCID – 0000-0003-2300-7988
WYCHOWAWCZE IMPLIKACJE POSTACI CZAROWNICY 
NIEZWYKŁEJ KOBIETY
WŚWIETLE ZAŁOŻEŃ PEDAGOGIKI EMANCYPACYJNEJ
Streszczenie: Rozważania nad czarownicą-kobietą, wpisujące się wmyśl założeń pedagogiki
emancypacyjnej, mają ukazać modyfikację jej dotychczasowego wizerunku, otworzyć nową
możliwość badawczą, która pozwoli na szersze spojrzenie na czarownicę – jako tłumaczkę
kultury, niewpisującą się wgłówny, centralistyczny nurt myślenia oświecie. Zatem czy postać
czarownicy-kobiety, widziana wpodstawowych, stereotypowych konstrukcjach myślowych czło-
wieka, jako postać destrukcyjna izłośliwa, która zawsze reprezentuje przeciwieństwo wszystkich
pozytywnych wartości, może być postacią pozyty wną? Czy „działa dwojako, będąc mitem, jest
zarazem prawdą izłudzeniem” (Rella 2003, s. 295)? Czy obraz czarownicy zmienia się wraz
zwiekiem dorastającego człowieka? Wartością dodaną artykułu są wyniki badań przeprowa-
dzonych wśród młodzieży liceum ogólnokształcącego wToruniu. Dzięki zastosowaniu badania
wyjaśniającego powstał inwentarz cech definiujących czarownicę. Badaniem objęto 26 osób (13
zklasy oprofilu humanistycznym i13 zklasy oprofilu matematyczno-informatycznym), aby
określić różnice wzakresie werbalizowanych wartości między dwiema grupami profilowymi.
Słowa kluczowe: czarownica, pedagogika emancypacyjna, baśń/bajka
WPROWADZENIE
Wrefleksji pedagogicznej ważne miejsce zajmują rozważania nad znaczeniem bajek
ibaśni. Zazwyczaj są analizowane wramach funkcji: edukacyjnej – wodniesie-
niu do sfery poznawczej – imoralnej (np. Redlarska 2015), terapeutycznej – sfery
74 IZABELA SYMONOWICZJABŁOŃSK A
leczniczej (np. Molicka 1999) oraz ludycznej – sfery zabawy (np. Bolińska 2008),
atakże kreatywnej – sfery inspirowanej twórczością (Smogarzewska 2009). Maria
Czerepaniak-Walczak zauważa natomiast, że najczęściej zupełnie pomijane są roz-
ważania nad bajkami mogącymi zaburzać rozwój, zagrażać, bowiem nastawienie
badawcze na ten ich aspekt nosiłoby „znamiona herezji” (Czerepaniak-Walczak
2003, s. 333). Dlatego też niniejszy tekst będzie skoncentrowany na określeniu
znaczenia postaci baśniowej, często siejącej strach igrozę, jaką jest czarownica –
niezwykła kobieta, wpisująca się wnurt pedagogiki emancypacyjnej.
Rozważania będą oscylować wokół przyjętych założeń charakterystycznych
dla pedagogiki emancypacyjnej, które opierają się m.in. na kształtowaniu eman-
cypacyjnych kompetencji podmiotu wmyśl proroczej ewokacji Czesława Mi-
łosza: „Niech powstanie nowy człowiek, który nie ulega, ale przekształca świat
imyśli wskali całego globu isam stwarza formację historyczną, zamiast być jej
niewolnikiem” (Miłosz 1953, s. 20). Według Hansa-Georga Gadamera pozwoli to
zwrócić uwagę na fakt, że procedura rozumienia jest mediacją między przeszłością
awspółczesnością. Odnosząc się do tego stwierdzenia, istotne wydaje się wskaza-
nie, że opowieść ojakimś działaniu zawiera zawsze teraźniejszość wkontekście
przeszłości (Koczanowicz-Dehnel 2011, s. 33).
Warto podkreślić, że wartością dodaną artykułu jest inwentarz cech definiują-
cych czarownicę, który powstał dzięki zastosowaniu badań wyjaśniających (Palka
2006, s. 130), szukających cech składających się na bycie czarownicą.
KRÓTKA HISTORIA „CZAROWNIC”
Bez zła nie rozumielibyśmy dobra, ale bez dobra izła zarazem – nie zrozumielibyśmy
istoty człowieczeństwa. Aby pojąć iuchwycić sens życia, nie wystarczy więc zbliżyć
się ku doskonałemu, jakkolwiek wyobrażonemu Dobra, lecz także zrozumieć Zło
(Rzepa 2003, s. 245).
Czarownica jest potrzebna zatem do tego, aby wyrazić całość ludzkiego doświad-
czenia. Narodziny jej mitu zbiegają się zmomentem wynalezienia druku – jak
zauważa Mona Chollet, wszystko zaczęło się od dzieła dwóch inkwizytorów:
Alzatczyka Henricusa Institora (Heinricha Kramera) oraz pochodzącego zBa-
zylei Jakoba Sprengera, autorów książki Młot na czarownice (Chollet 2019, s.
13). Wywołała ona zbiorową panikę wtrakcie wielkich polowań na czarownice:
„wtej epoce pożogi we wszystkich procesach dziełem tym posługiwali się sę-
dziowie. Zadawali pytania zaczerpnięte z«Młota na czarownice» iwysłuchiwali
75
WYCHOWAWCZE IMPLIK ACJE POS TACI CZAROWNICY  NIEZWY KŁEJ KOBIETY… 
zawartych wnim odpowiedzi” (Chollet 2019). Polskiemu czytelnikowi dzieło to
przybliżył krakowski prawnik, Stanisław Ząbkowic, w1614 roku. Wtym czasie
Polska powoli wchodziła wokres największych prześladowań czarownic wna-
szej historii, bowiem apogeum procesów przypada na lata 1670–1730. Było to
wynikiem pogarszającej się sytuacji społeczno-politycznej iogólnego upadku
kultury wRzeczypospolitej Obojga Narodów. Toczone wtym czasie wojny nie
tylko przynosiły zniszczenia, epidemie, nieurodzaje, pomór bydła igłód, ale tak-
że niekorzystnie wpływały na ludzką psychikę. Nieszczęścia spadające na ludzi
powodowały, że zaczynano szukać kozłów ofiarnych ichętniej ulegano złudze-
niu, że za niepomyślne wypadki odpowiedzialne są siły nieczyste. Myślenie takie
wzmacniała jeszcze kontrreformacja, która sprzyjała religijnemu fanatyzmowi
1
.
„Miasta icałe regiony zmieniały swoją przynależność wyznaniową zdnia na
dzień […]. Wobliczu takiej niepewności ludzie popadali wzbiorową histerię”
(Cawihorne 2006, s. 7).
Pierwszą ofiarą polskich procesów czarownic była kobieta, którą spalono na
stosie wChwaliszewie w1511 roku. Wówczas miasteczko to słynęło zwarzelni
piwa igdy pewnego dnia mieszkańcy Poznania zatruli się przywiezionym stamtąd
piwem, zaczęto szukać winnego. Za taką osobę uznano miejscową zielarkę. Wko-
lejnych latach podobne przypadki zdarzały się coraz częściej. Oskarżano oczary
głównie kobiety należące do klas ludowych. Jako istoty słabe na ciele iumyśle,
skłonne do lubieżności inienasyconej żądzy, uważano je za słabsze moralnie. Nie-
które zoskarżonych miały kontakt znarodzinami iżywnością, ztajemnicą życia
iśmierci (położne, kucharki). Nazywano je wiedźmami – starymi czarownicami,
które znały lecznicze zioła idziałanie różnych cudownych napojów.
W1893 roku Matilda Joslyn Gage pisała: „Dysponujemy masą dowodów na to,
że te rzekome «czarownice» należały do osób najgłębiej wowej dobie związanych
zwiedzą”. Według Jeana-Michela Sallmanna zbuntowana czarownica-kobieta
dzięki znajomości medycyny izjawisk przyrody stała się matką współczesnej
nauki (Sallmann 1994, s. 126–127).
To kobieta, która leczy ipociesza. Jak czytamy uJulesa Micheleta:
To jej prawdziwe kapłaństwo. Ido niej ono należy, cokolwiek powiedziałby otym
Kościół. Subtelność zmysłów, miłość izrozumienie najdrobniejszych przejawów życia
czyni kobietę wnikliwą znawczynią wszelkiej nauki opartej na obserwacji. Jej serce
ilitość, jej dobroć predestynuje ją na lekarkę. […] Kobieta wkroczy więc wdziedzinę
nauki iwniesie tam łagodność iludzkość, jak uśmiech natury (Michelet 1961, s. 60).
1 https://www.rp.pl/Rzecz-o-historii/310149995 [dostęp: 7.11.2019].
76 IZABELA SYMONOWICZJABŁOŃSK A
Mimo ich pozytywnych cech kobiety obdarzone mniejszą siłą fizyczną, nie-
angażujące się wsprawy na arenie politycznej łatwiej było zepchnąć do roli kozła
ofiarnego wżyciu społecznym, do roli osób odpowiedzialnych za niepowodzenia
innych ludzi. Aprzecież dopóki ich działalności nie powiązywano zdiabelskim
paktem, to do nich ludzie zwracali się opomoc izawsze były szanowanymi człon-
kiniami społeczności. Co sprawiło, że zostały narażone na niebezpieczeństwo
podejrzeń? Wystarczyła rozmowa podniesionym tonem zsąsiadem, silny charakter
bądź nazbyt wyzwolona seksualność – każda niewygodna dla otoczenia postawa
czy też znamię, nieregularna plamka na skórze, by przesądzić olosie kobiety
(Chollet 2019, s. 16–17).
Zdaniem historyka Johna Demosa pierwszym motywem oskarżeń oczary
wnoszonych przeciw kobietom wNowej Anglii była ich zuchwałość wobec własnych
małżonków (Chollet 2019, s. 172). Kobiety okrzyknięte czarownicami woczach
ich oprawców były nikczemne, stanowiły ucieleśnienie wszelkiego zła. Polowania
na czarownice zazwyczaj były wymierzone wkobiety starsze, które wykazywały
się pewnością siebie, czego mężczyźni nie mogli znieść. Były to bowiem czasy,
gdy żądano okazywania uległości. Jak zaznacza autorka książki Czarownice.
Niezwyciężona siła kobiet –
wszystkie kobiety, nawet te, których nigdy nie oskarżono, zaznały na własnym ciele
skutków prześladowań ipolowań na czarownice. Publiczny spektakl kaźni, stano-
wiący potężne narzędzie siania strachu isprawowania zbiorowej dyscypliny, zmusił
je do tego, by stały się bardziej łagodne, uległe, bezwolne, znalazły miejsce wcieniu
iunikały rozgłosu (Chollet 2019, s. 22).
Wpierwszej kolejności procesy rozpowszechniły się wrejonach, które miały
największą styczność zkulturą niemiecką – Wielkopolsce iPrusach Królewskich;
wpóźniejszym okresie, tj. pod koniec XVII wieku ina początku XVIII, nieszczęście
to dotknęło Mazowsza. Najmniej procesów czarownic odbyło się wMałopolsce
ina wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej. Małgorzata Pilaszek twierdzi, że
spośród 1316 oskarżonych życie straciło 558 osób (42%). Częstotliwość zasądzania
wyroków śmierci upodabnia więc Polskę do reszty Europy, gdzie na około 110 tys.
procesów przypada około 60 tys. egzekucji (Pilaszek 2008).
Zpowodu istnienia bogatego piśmiennictwa (np. Briggs 1998; Cawihorne
2006; Levack 2009; Stark 2018, s. 151–157) poświęconego istocie prześladowań
kobiet poprzestanę na powyższych rozważaniach. Guy Bechtel przypomina, że
„żadna grupa na świecie nie była nigdy tak długo obiektem obelg – jak kobiety”
(Bechtel 2015).
77
WYCHOWAWCZE IMPLIK ACJE POS TACI CZAROWNICY  NIEZWY KŁEJ KOBIETY… 
PEDAGOGIKA EMANCYPACYJNA
Ówczesna sytuacja polityczna – wdobie nowożytności – ipanujący patriarchat
sprawiły, że kobieta-czarownica stała się antagonistą panującej władzy. Dziś można
ją postrzegać jako osobę eksponującą naczelny cel wychowania, umożliwiający bycie
„wolną osobowością”, wolną od przymusów, jakie niosą ze sobą państwo, religia,
prawo inormy moralne (Śliwerski 2015, s. 286). Wówczas dążono do tego, aby
pozbawić jednostkę możliwości samostanowienia, osiągnięcia własnej autonomii
i„utrzymać ją w«karbach» zewnętrznych ograniczeń” (Śliwerski 2015, s. 287).
Kategoria czarownicy – kobiety zniewolonej, uciśnionej, niemogącej być taką,
jaką chciałaby być – doskonale wpisuje się wzałożenia pedagogiki emancypacyj-
nej. Wpedagogice emancypacyjnej bowiem istotą wychowania, nauczania jest
wyzwolenie. „Wyzwolenie dotyczy ludzi, ich świadomości izwiązanej znią sfery
zachowań społecznych” (Kostyło 2019, s. 588). Wiąże się to ze zmianą przekonań
dominujących we własnym życiu: uświadomienie sobie narzuconych ograniczeń
oraz zakwestionowania ich, atakże lepszego wykorzystania potencjału, który
tkwi w jednostce. Narzędziem emancypacyjnym ma być edukacja. Zgodnie zmy-
ślą Marii Czerepaniak-Walczak, można stwierdzić, że „edukacja to tworzenie
warunków samodzielnego osiągania dojrzałości poprzez osobiste poszukiwania
stawiane wkontekście własnej sytuacji historycznej pytań oświat ijego elementy”
(Czerepaniak-Walczak 2006, s. 12). Wprzypadku czarownicy mamy do czynienia
zklasycznym przypadkiem stereotypu – konstrukcji opartej na niewiedzy istrachu.
Zpowodu swojej odmienności, atakże wdrożenia przez środowisko komponentów
myślenia stereotypowego zostaje ona kozłem ofiarnym (Girard 1991).
Wprzypadku czarownicy – kobiety zniewolonej – jej „duch inności”2 walczył
owyrażenie siebie, okształtowanie osobowości, ale nie wpostaci zewnątrzste-
rownej, przystosowanej do normatywnych, ideologicznych czy politycznych żądań
panujących władz. Według Marii Czerepaniak-Walczak emancypacja jest „ideą
podmiotowego uwalniania się od doświadczonych ograniczeń isamodzielnego
zmieniania własnego położenia” (Czerepaniak-Walczak 2006, s. 7), jest „uwalnia-
niem się od stereotypów iopinii generujących opresywne relacje społeczne oraz
usytuowanie osób igrup wstrukturze społecznej, ekonomicznej, wkulturze ipo-
lityce” (Czerepaniak-Walczak 2006, s. 16), jest „procesem transgresji, wychodzenia
poza to, co ustalone iuznane, upominania się podmiotu oprawo do bycia tym,
kto zmienia siebie iświat” (Czerepaniak-Walczak 2006, s. 64).
2 Określenie Marii Janion.
78 IZABELA SYMONOWICZJABŁOŃSK A
CZAROWNICA ZBAŚNI IBAJEK
Doskonałym przykładem gotowości na zmiany, wolności słowa, stawania się
wartościowym, niezależnym, odważnym ipotrzebnym człowiekiem są bajki/baś-
nie – dawniej „prawdziwe historie”. Warto nadmienić, że do XVII wieku „bajka
oznaczała coś wiarygodnego – ustne lub zapisane świadectwo mające moc prawną”
(Propp 2000, s. 33). Później pod wpływem ustawy cara Aleksego jej znaczenie stało
się sprzeczne izaczęło funkcjonować wtakim samym sensie jak dzisiaj (Propp
2000). Współcześnie baśń/bajka zatraciła charakter wiarygodności, ale wciąż
można postawić ją na pograniczu dwóch światów: fikcyjnego irzeczywistego.
Zatem czy baśń/bajka jest dopełnieniem rzeczywistości, wktórej żyje czarownica,
czy wyolbrzymieniem fikcji? Owo pogranicze zpunktu widzenia edukacyjnego
wydaje się tutaj znaczące.
Książka Mony Chollet Czarownice. Niezwyciężona siła kobiet uświadomiła
mi, że czarownice zbajek mojego dzieciństwa (np. Baba Jaga, Jaś iMałgosia) ni-
gdy nie były dla mnie postaciami okrutnymi, przerażającymi – takimi, których
należy się bać, lecz kobietami tajemniczymi, magicznymi, dysponującymi mocą,
przesyconymi mądrością igłębokim spokojem, który towarzyszył im wczasie
przygotowywania zaklęć, eliksirów. Taki obraz czarownicy można dostrzec wpo-
wieści Dzieci Szklarza Marii Gripe:
Imię Furkota wzięło się stąd, że zawsze chodziła wszerokim, błękitnym płaszczu
zzębatą pelerynką, która furkotała przy ramionach jak wielkie skrzydła. Na głowie
nosiła bardzo dziwny kapelusz: nad jego ukwieconym rondem sterczała wysoka
fioletowa główka ozdobiona motylami (Gripe 1983, s. 10).
Błękitne oczy, bijące blaskiem, „wydawały się łagodne, podobne do kwiatów,
aprzecież tchnęły grozą” (Gripe 1983, s. 12). Budząca postrach czarownica rozbudziła
we mnie raczej ciekawość niż obojętność, bardziej ekscytację innym światem niż
odrazę, prawdopodobniej otwierającą się przygodę niż nudę codziennego rytmu.
Czarownica stała się postacią pozytywną, „to do niej należało ostatnie słowo, to
ona pokazywała podłym ludziom, gdzie jest ich miejsce. Pozwalała zaznać rozko-
szy zemsty na przeciwniku” (Chollet 2019, s. 9), który jej nie docenił. To kobieta
pełna witalności, dysponująca mocą, którą trudno określić – wydaje się, że jest
wniej jakaś siła wywołana bagażem jej doświadczeń.
Przykłady baśni ztakim motywem, gdzie postać czarownicy zostaje zrehabi-
litowana, można by mnożyć (Symonowicz-Jabłońska 2018). Wówczas widzimy ją
wzupełnie innych barwach: pomaga dorosnąć, reguluje stosunki między matką
acórką, uczy samodzielności, odwagi wpodejmowanych decyzjach, autonomii
79
WYCHOWAWCZE IMPLIK ACJE POS TACI CZAROWNICY  NIEZWY KŁEJ KOBIETY… 
(Roszpunka); przygotowuje dziewczynkę do pełnienia roli kobiety: świadomej
iodpowiedzialnej za swoje czyny. Czarownica obdarza zatem darem bycia kobietą
(Śpiąca Królewna); dzięki czarownicy królewna odnajduje siłę, by się obudzić, upo-
rać ztrudnościami wieku młodzieńczego, dojrzeć iżyć pełnią życia; uczy kontroli
nad sobą, odpowiedzialności za siebie ipodejmowane wybory (Królewna Śnieżka);
jest projekcją naszych życzeń ilęków, akiedy się znimi zmierzymy – odchodzi
(Dwaj Bracia). Wtym ostatnim utworze kończy swój żywot poprzez spalenie. Jej
dwa oblicza ukazane zpunktu widzenia pedagogiki emancypacyjnej wpływają na
bohatera pozytywnie: uczłowieczają, wyzwalając zograniczeń (np. brak swojego
zdania), oraz dodają wiary wsiebie. WSzewczyku Dratewce czarownica okazuje się
niejako strażniczką – matką największego skarbu, jakim jest dziecko-dziewczynka-
-kobieta. Testuje każdego adoratora, aby wybrać dla niej najlepszego.
BADANIA WŁASNE
Badania przeprowadzono wśród młodzieży jednego zliceów ogólnokształcących
wToruniu. To na ich podstawie odtworzono wyobrażenie baśniowe, jakim jest
czarownica wkonceptualizacjach licealistów. Zastosowanie badania wyjaśniającego
(Palka 2006, s. 97, 101–102, 130) pozwoliło zgromadzić dane wokół doświadczeń
badanych osób, atakże wyprowadzić wnioski ocharakterze jakościowym dotyczące
konceptualizacji wyobrażenia czarownicy oraz stosowności iwartościowania da-
nych wodniesieniu do spodziewanej zawartości materiałów uzyskanych wbadaniu
(Nowakowski 2004). Takie ujęcie pozwoliło rozpatrywać stereotypowe obrazy nie
tyle pod kątem ich liczby, ile znaczeń ispójności nadawanych czarownicy cech.
Badanie wgrupie 17-latków miało na celu udzielenie odpowiedzi na pytania
badawcze: za pomocą jakich cech badani licealiści definiują czarownicę? Jakie
kategorie analityczne pojawiły się wtych definicjach? Czy stereotyp czarownicy
przekazany wmłodszych latach życia (poprzez teksty iobrazy kultury) cały czas
im towarzyszy? Cele te wyznaczyły główny cel postępowania związany zkształ-
towaniem kompetencji wychowawczych.
Przedmiotem badań była wiedza uczniów na temat kategorii czarownicy.
Badaniem objęto grupę 26 uczniów drugiej klasy licealnej, którzy zgodzili się na
wypisanie swoich skojarzeń ze słowem „czarownica”. Przeprowadzono je wdwóch
grupach po 13 osób (wklasie oprofilu humanistycznym oraz wklasie oprofilu
matematyczno-informatycznym)3.
3
Decyzja oprzeprowadzeniu badania wklasach odwóch różnych profilach wynikała zfaktu,
że jestem ich wychowawczynią, audzielone odpowiedzi będą rzetelne.
80 IZABELA SYMONOWICZJABŁOŃSK A
Wefekcie zastosowanych badań powstał inwentarz cech, zktórego wtrakcie
analizy treści udało się wygenerować 9 kategorii analitycznych dotyczących: fi-
zyczności czarownicy, jej usposobienia iatrybutów, atakże istot towarzyszących jej
wżyciu, przestrzeni imiejsca, wktórej żyje, umiejętności, jakie posiada, sposobów
jej przemieszczania się czy wreszcie źródeł wiedzy oniej.
WYNIKI BADAŃ
Dokonana werbalizacja związana zdefiniowaniem czarownicy przez licealistów
wyróżniła się bogactwem językowych określeń, wskazań, okazaniem rozmaitych
wyobrażeń dotyczących badanej postaci. Zodpowiedzi badanych osób wyekscer-
powano łącznie 104 werbalizacje, które można było sprowadzić do 9 głównych
składników kategoryzacyjnych (tab. 1).
Tabela 1. Zestawienie zbiorcze kategorii oraz cech wyobrażeniowych czarownicy
Lp. Nazwa
kategorii
Cechy charakterystyczne/
wyobrażeniowe czarownicy
Liczba
wskazań:
klasa
mat.-info.
Liczba
wskazań:
klasa
hum.
Razem
1 Fizyczność
czarownicy
Krzy wy nos 358
2Wie k (stara) 044
3Wiedźma 314
4Budząca odrazę 224
5Okropna (brzydka) 123
6Głos zchrypą 101
7Włosy/kołtuny 011
8Usposobienie
czarownicy/
wartościowa-
nie czarownicy
Tajemnic za 268
9Zła 268
10 Wiedza/mądra 066
11 Fantastyczna 224
12 Mistyczka/mistycyzm 044
13 Podstępna 123
14 Przebiegła 033
15 Sprytna 033
16 Demoniczna 1 2 3
17 Samotna 033
18 Chłodna 022
19 Ból 022
20 Zniszczenie/niszczycielka 022
81
WYCHOWAWCZE IMPLIK ACJE POS TACI CZAROWNICY  NIEZWY KŁEJ KOBIETY… 
Lp. Nazwa
kategorii
Cechy charakterystyczne/
wyobrażeniowe czarownicy
Liczba
wskazań:
klasa
mat.-info.
Liczba
wskazań:
klasa
hum.
Razem
21 Usposobienie
czarownicy/
wartościowa-
nie czarownicy
Postać negatywna 112
22 Postrach 022
23 Chytra 022
24 Związek zmrocznymi siłami 022
25 Zerwanie znormami moralnymi 022
26 Śmierć 022
27 Podejrzana 112
28 Grzeszna 022
29 Życie zgodne znaturą 022
30 Niezależna kobieta 022
31 Inteligentna 022
32 Wyobraźnia/wytwór 112
33 Dobra 011
34 Świadomość siebie (własnych
możliwości) 011
35 Zagadkowa 011
36 Dążenie do celu 011
37 Indywidualistka 011
38 Pogodna 011
39 Pomocna 011
40 Nieszablonowa 011
41 Pragnąca kontroli 011
42 Potężna 011
43 Podła 101
44 Brak logiki 101
45 Interesowna 011
46 Wred na 101
47 Manipulantka 0 1 1
48 Przyciszanie sprawy 011
49 Wykluczenie ze społeczeństwa 011
50 Niebezpieczna/
niebezpieczeństwo 011
51 Kanibalizm 011
52 Zagrożenie 011
53 Czarny kolor 101
54 Jesienna/jesień 011
55 Śmiała 011
56 Marzenia nastoletnich dziewcząt 011
57 Nerwowa/nerwowość 011
82 IZABELA SYMONOWICZJABŁOŃSK A
Lp. Nazwa
kategorii
Cechy charakterystyczne/
wyobrażeniowe czarownicy
Liczba
wskazań:
klasa
mat.-info.
Liczba
wskazań:
klasa
hum.
Razem
58 Atrybuty Miotła 8 8 16
59 Mikstury/eliksiry 549
60 Kapelusz 448
61 Kocioł 5 3 8
62 Kula 123
63 Zioła/napary 213
64 Różdżka 213
65 Księga czarów/zaklęć 213
66 Księżyc 101
67 Piec 101
68 Ogień 101
69 Kamień 011
70 Magiczne przedmioty 011
71 Tow arzys ze
życia
Kot 10 616
72 Ropucha 022
73 Mistyczne stwory 011
74 Myszy/szczury 101
75 Przestrzeń
czarownicy
(miejsce, czas,
dom)
Sabat/wspólnota 167
76 Chata (piernikowa, leśna) 426
77 Stos 426
78 Ciemność 314
79 Las/wzgórze 303
80 Średniowiecze 202
81 Zaczarowana kraina 101
82 Wieża 101
83 Jezioro 011
84 Studnia 011
85 Bagno 1 0 1
86 Wybite okna 101
87 Kusz 101
88 Opary 101
89 Umiejętności
czarownicy
Magia 12 820
90 Czary 4 6 10
91 Zaklęcia 639
92 Moc 101
93 Zjawiska nadnaturalne 224
94 Metafizyka 213
95 Iluzja 202
96 Zabawa 011
97 Znajomość przyszłości/wróżby 011
83
WYCHOWAWCZE IMPLIK ACJE POS TACI CZAROWNICY  NIEZWY KŁEJ KOBIETY… 
Lp. Nazwa
kategorii
Cechy charakterystyczne/
wyobrażeniowe czarownicy
Liczba
wskazań:
klasa
mat.-info.
Liczba
wskazań:
klasa
hum.
Razem
98 Sposób prze-
mieszczania
się
Latanie 044
99 Źródła wiedzy
oczarownicy
Bajki zdzieciństwa 3 7 10
100 Książki, np. Harry Potter 246
101 Halloween 235
102 Wierzenia ludowe 033
103 Horror 202
104 Łowcy czarownic 101
Źródło: opracowanie ibadania własne.
Zbadań wynika, że definicja czarownicy wpisuje się wkonwencję definicji
klasycznej (Wróblewska 2018, s. 368). Zasadniczo jest ujmowana jako: wiedźma,
tajemnicza izła, występująca wbajkach ludowych, wrolach fabularnych.
Uczniowie wswoich wypowiedziach wyodrębnili dwa profile czarownicy
zarówno jako postaci typowo złej, jak izaskakująco dobrej. Wnegatywnym
wartościowaniu – czarownica okazuje się uosobieniem zła: podstępna, przebiegła,
chłodna, siejąca zniszczenie, postrach, chytra, związana zmrocznymi siłami,
zrywająca znormami moralnymi, powiązana ze śmiercią, podejrzana, grzeszna–
mająca nieczyste myśli, podła, wredna, manipulantka, uprawiająca kanibalizm,
niosąca ze sobą zagrożenie, niebezpieczeństwo (47 wskazań) – zob. tab. 2.
Tab ela 2. Definicja czarownicy
Definicja czarownicy
Klasa
mat.-
info.
Klasa
hum. Razem
Definicja na podstawie usposobienia (negaty wny): postać negatywna, zła
kobieta, po dstępna, przebieg ła, demoniczna, chłodna, niosąca ból, siejąca
zniszczenie, postrach, chy tra, ma związek zmrocznymi siła mi, zerwanie
znormami moralnymi, niosąca śmierć, podejrzana, grzech – mająca
nieczy ste myśli, podła, wredna, manipulantka , interesowna, ka nibalizm,
to zagrożenie, niosąca niebezpieczeństwo, nerwowa.
8 39 47
Definicja na podstawie usposobienia (pozytywny): tajemnicza, wiedza/
mądra, fantast yczna, mistycz ka, sprytna, samot na, żyje zgodne znaturą,
nieza leżna kobieta, intel igentna, dobra, świadoma siebie/wła snych moż-
liwości, zagadkowa, dąży do celu, indywidualistka, pogodna, pomocna,
nieszablonowa, pragnąca kontroli, potężna, to marzenie nastolatek.
4 41 45
84 IZABELA SYMONOWICZJABŁOŃSK A
Definicja czarownicy
Klasa
mat.-
info.
Klasa
hum. Razem
Definicja przez opis wyglądu iatrybutów: krzywy nos, stara, wiedźma,
budząc a odrazę, brzydka (okropna), włosy wkoł tunach, głos och rypnięty,
miotła , mikstur y/eliksi ry, zioła/napary, szpicz asty kapelusz , kocioł, kula,
różdż ka, księga cza rów, księż yc, piec, ogień, ka mień, magiczne prz edmioty.
42 44 86
Definicja przez posiadane u miejętności iatr ybuty: posiada magię imoc,
umie czarować, rzucać zaklęcia, stosować iluzję, umie latać na miotle,
wróżyć (zna przyszłość), ma dar metafizyczny, umie odnaleźć się wzja-
wiskach nadnaturalnych, dobrze się bawić.
29 26 55
Osoba, postać zmyślona: bajki zdzieciństwa, książki np. Harry Potter,
Halloween, wierzenia ludowe, horror, łowcy czarownic. 10 17 27
Podsumowanie 93 167 260
Źródło: badania własne.
Jej obecność wkulturze uczniowie zklasy humanistycznej postrzegają wspo-
sób pozytywny: tajemnicza, posiadająca wiedzę/mądrość, fantastyczna wsposobie
bycia, mistyczka, sprytna, samotna, prowadzi życie zgodne znaturą, niezależna,
inteligentna, dobra, świadoma siebie, czyli własnych możliwości, zagadkowa, dąży
do celu, indywidualistka, pogodna, pomocna, nieszablonowa, pragnąca kontroli,
potężna (45 wskazań). Natomiast uczniowie zklasy matematyczno-informatycznej
definiują ją stereotypowo, tzn. jest dla nich postacią tajemniczą ifantastyczną
(zob. tab. 1).
Generalnie już na podstawie definicji można stwierdzić, że licealiści umieścili
własne wyobrażenie czarownicy wnawiązaniu (nieświadomym) do ludowego
wzorca stereotypu, polegające na rozróżnianiu dwóch profili czarownic – jako
postaci dobrej izarazem złej. Podobny wniosek zbadań wyprowadziła Bernadeta
Niesporek-Szamburska, posiłkując się rozpoznaniami wgrupie uczniów od 11. do
13. roku życia (zob. Niesporek-Szamburska 2013, s. 154).
Niewielkie różnice wzawartości wyobrażenia baśniowego czarownicy dotyczą
określania jej fizyczności – 15 wskazań nadali uczniowie zklasy humanistycznej.
Natomiast 10 wskazań udzielili uczniowie klasy matematyczno-informatycznej.
Uczniowie LO sprecyzowali charakter czarownicy ijej postawę za pomocą
określeń przymiotnikowych, wwiększości nacechowanych negatywnie (17 słów),
ale też pozytywnie (14 słów). Wśród nich najczęstsze były określenia czarownicy:
tajemnicza (ozabarwieniu pozytywnym – 8 wskazań) izła (8 wskazań).
Licealiści, werbalizując lokowanie czarownicy, pokazują, że jej usytuowanie nie
jest raz na zawsze określone. Kontakt znią okazuje się bowiem możliwy wwielu
miejscach (zob. tab. 3).
85
WYCHOWAWCZE IMPLIK ACJE POS TACI CZAROWNICY  NIEZWY KŁEJ KOBIETY… 
Tabela 3. Przestrzeń czarownicy
Miejsce czarownicy Klasa
mat.-info.
Klasa
hum. Razem
chata (piernikowa, leśna), sabat, stos, ciemność, las/wzgórze, średnio -
wiecze, zaczarowana kraina, wieża, jezioro, studnia, bagno 20 12 32
Źródło: badania własne.
To rozproszenie świadczy zarówno owielowątkowości wyobrażenia, jak iosca-
laniu (stapianiu) (Libura 2007, s. 11–66), wjego obrazie komponentów należących
do różnych prototypów: czarownica iwiedźma, przebywały wróżnych miejscach,
zdala od ludzi, baba-jaga – wlesie (Niesporek-Szamburska 2013, s. 165).
Badani najczęściej wymieniali chatkę wlesie, należącą do terenów odosobnio-
nych, zaciemnionych, zaczarowanych, powiązanych zmagią. Ponad 46% badanych
uczniów zklasy humanistycznej wyraźnie nawiązało do sabatu jako miejsca
lokatywności czarownicy.
Wbadaniu dotyczącym działań czarownicy wyniki są zbliżone do prac podję-
tych przez Bernadetę Niesporek-Szamburską, lecz przeprowadzonych wmłodszej
grupie wiekowej (10–13 lat) (Niesporek-Szamburska 2013, s. 175), gdzie czołowe
miejsce wwyobraźni uczniowskiej zajmują czary imagia (30 wskazań) oraz za-
klęcia (9 wskazań). Wjednostkowych ujęciach uczniowie wymieniają czynności
typowe dla prototypu wróżki (znajomość przyszłości).
Zkolei źródła wiedzy oczarownicy wznaczącej formie występują wbajkach
ibaśniach zdzieciństwa, wliteraturze, zwyczaju itradycji, np. Halloween, wwie-
rzeniach ludowych, filmach fabularnych (zob. tab. 1, poz. 99–103).
DYSKUSJA WYNIKAJĄCA ZWYNIKÓW IWNIOSKI
Pojęcie czarownicy wwypowiedziach młodych ludzi jest rozumiane dwojako,
wyobrażają ją sobie zarazem jako dobrą, jak izłą, to postać stereotypowa zdo-
minacją magii, obecnością czarnego kota imiotły jako atrybutu, dzięki któremu
przemieszcza się. Wtym stereotypowym obrazie czarownicy ustabilizowały się
cechy kryterialne, językowe (jak bycie kobietą oraz czarowanie), atakże ujawniło
się wiele cech bogatych wznaczenie np. konotacyjne, potwierdzające dane wierze-
niowe (jak specyficzne zachowania, miejsca, odmienność, samotność).
Porównanie stereotypowych obrazów czarownicy wobu klasach oodmiennych
profilach edukacyjnych pozwoliło zauważyć, że znany nam stereotyp kulturowo-
-językowy jest podobnie werbalizowany przez wszystkich uczestników, lecz wraz
zwiekiem są dostrzegalne również cechy nietypowe dla stereotypu (za: Niesporek-
86 IZABELA SYMONOWICZJABŁOŃSK A
-Szamburska 2013, s. 181). Szczególnie zauważa się to wśród uczniów klasy huma-
nistycznej, których język jest bogaty, amyślenie dywergencyjne. Podczas określania
jednej zkategorii – usposobienia czarownicy (wymieniono 50 jej cech) – okazało
się, że jest ona różnie wartościowana: uczniowie klasy humanistycznej podali 37
zupełnie innych skojarzeń niż uczniowie zklasy matematyczno-informatycznej.
Identyczne wskazywane przez obie grupy wartości okazały się znikome (5 wskazań:
tajemnicza, fantastyczna, zła, podejrzana, wytwór wyobraźni). Zatem zaobserwo-
wano, że uczniowie zklasy humanistycznej dokonują zmiany wmyśleniu stereoty-
powym. Apostać czarownicy – wyemancypowanej kobiety, zgodnie zteorią bled-
nięcia stereotypu, wraz zwiekiem przejawia mniej stereotypową percepcję (Weigl
1999). Wbadaniu okazało się więc, że wraz zrozwojem jednostkowej dojrzałości
izarazem intensywnością edukacji humanistycznej można mówić oprzejawach
transformacji – powstaje nowy człowiek, który nie ulega, ale przekształca świat
imyśli wskali całego globu – jak ujął to Czesław Miłosz.
Wliteraturze – postać czarownicy – jest ucieleśnieniem kobiety wolnej od
wszelkiej dominacji, od wszelkich ograniczeń, bezustannie doskonalącej się, poświę-
cającej się życiu ijego ochronie, wskazującej drogę, pozwalającej na przeobrażenia
dziewczynki wkobietę, dziecka wdorosłego; takie postrzeganie bohaterki pozwala
na odrodzenie się jej wnowej postaci (zob. Bettelheim 1989, Eliade 1997). Wiele
przekazów bajkowych towarzyszy ludziom przez całe życie. Aukazane wnich
czarownice kształtują m.in. ich poczucie przynależności (do danego kręgu kul-
turowego), budzenie ich świadomości (wsensie odpowiedzialności), tożsamości,
samodzielności, zrozumienia.
Dorota Wojciechowska podkreśla, że:
wmiarę upływu czasu nasza zdolność formowania imanipulowania symbolami wzra-
sta ite same postacie czy zdarzenia zzapamiętanych wdzieciństwie bajek stymulują
naszą wyobraźnię na innych, bardziej zaawansowanych poziomach samopoznania
irozwoju (Wojciechowska 2003, s. 306).
Wbadaniach widoczne jest również to, że czarownica kryje wsobie praw-
dziwą duszę kobiety zjej tajemniczością, mądrością, mistycyzmem, sprytem
iniezależnością. „Niezależnie od okoliczności życia, człowiek pozostaje duchową
osobą, wktórej odciśnięty jest boży obraz” (Kostyło 2019, s. 592). Trzeba otym
pamiętać, szczególnie wówczas gdy mamy do czynienia zludźmi wykluczonymi,
zmarginalizowanymi czy egzystującymi wubóstwie lub poniżeniu. Obraz ten
doskonale wpisuje się wzałożenia pedagogiki emancypacyjnej, która dąży do
stworzenia takich warunków, wktórych stosunki między jednostkami wynikają
zzasady komunikacji iniewymuszonego konsensusu, nie zaś zzasady panowania
87
WYCHOWAWCZE IMPLIK ACJE POS TACI CZAROWNICY  NIEZWY KŁEJ KOBIETY… 
(Kostyło 2019, s. 588). Kobieta-czarownica eksponuje naczelny cel wychowania,
jakim jest bycie „wolną osobowością” kształtowaną przez całe życie wtoku socja-
lizacji, edukacji, inkulturacji oraz uczłowieczenia
4
, jest wyzwolona, oswobodzona,
usamodzielniona iniezależna.
Konkludując, powyższe rozważania są jedynie inspiracją do dalszych badań.
Bowiem refleksja nad personifikacjami dobra iumiejętność jego rozpoznawania
wpostaci często marginalnej, naznaczonej historycznie, może być narzędziem
kształtowania kompetencji wychowawczych wspierających indywidualny rozwój
człowieka zjego bagażem doświadczeń, potencjałem rozwojowym, uczeniem sza-
cunku do drugiej osoby ijej prawa do kształtowania indywidualności, autonomii
iuczeniem akceptacji jego wolnych wyborów.
LITERATURA
Bechtel G., 2015, Cztery kobiety Boga: ladacznica, czarownica, święta, głupia gęś.
Warszawa, Wydawnictwo Akademickie Dialog.
Bettelheim B., 1989, Rany symboliczne. Rytuały inicjacji izazdrość męska. Warszawa,
Wydawnictwo Czytelnik.
Bolińska M., 2008, Właściwości ludyczne opowiadań ibajek terapeutycznych (na
wybranych przykładach). „Napis”, seria XIV.
Briggs R., 1998, Witches and Neighbors. New York, Penguin Books.
Cawihorne N., 2006, Wiedźmy iczarownice. Historia prześladowań. Warszawa, Bellona.
Chollet M., 2019, Czarownice. Niezwyciężona siła kobiet. Kraków, Wydawnictwo
Karakter.
Czerepaniak-Walczak M., 2003, Pułapki izonomii rozwojowej wbaśniowym świecie
(opotrzebie krytycznej refleksji nad bajkami jako środkiem wychowawczym).
W:U. Chęcińska (red.), Barwy świata baśni. Szczecin, Wydawnictwo Naukowe
Uniwersytetu Szczecińskiego.
Czerepaniak-Walczak M., 2006, Pedagogika emancypacyjna. Rozwój świadomości
krytycznej człowieka. Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Eliade M., 1997, Inicjacja, obrzędy, stowarzyszenia tajemne (Narodziny mistyczne).
Kraków, Wydawnictwo Znak.
Frankfort-Nachmias C., Nachmias D., 2001, Metody badawcze wnaukach społecznych.
Poznań, Wydawnictwo Zysk i S-ka.
4 Oprocesach wpływających na rozwój, wychowanie czy zmiany osobowości pisał Zbigniew
Kwieciński (1995) wtekście Dziesięciościan edukacji (składniki iaspekty – potrzeba całościowego
ujęcia). W: Z. Kwieciński, Socjopatologia edukacji. Olecko, Mazurska Wszechnica Nauczycielska,
13–20. Znazwiskiem autora wiąże się rozwój pedagogiki emancypacyjnej wPolsce.
88 IZABELA SYMONOWICZJABŁOŃSK A
Girard R., 1991, Kozioł ofiarny. Łódź, Wydawnictwo Łódzkie.
Gripe M., 1983, Dzieci szklarza. Warszawa, Instytut Wydawniczy „Nasza Księgarnia”.
Koczanowicz-Dehnel I., 2011, Hermeneutyka anarracja. „Teraźniejszość, Człowiek,
Edukacja”, nr 3 (55), 33.
Kostyło H., 2019, Pedagogika emancypacyjna. W: Z. Kwieciński, B. Śliwerski (red.),
Pedagogika. Podręcznik akademicki. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kwieciński Z., 1995, Dziesięciościan edukacji (składniki iaspekty – potrzeba całościowego
ujęcia). W: Z. Kwieciński, Socjopatologia edukacji. Olecko, Mazurska Wszechnica
Nauczycielska, 13–20.
Levack P., 2009, Polowanie na czarownice wEuropie wczesno nowożytnej. Wrocław,
Ossolineum.
Michelet J., 1961, Czarownica. Warszawa, Wydawnictwo Czytelnik.
Miłosz C., 1953, Zniewolony umysł. Paryż, Instytut Literacki: Libella.
Molicka M., 1999, Bajki terapeutyczne. Poznań, Media Rodzina.
Niesporek-Szamburska B., 2013, Stereotyp czarownicy ijego modyfikowanie. Katowice,
Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Nowakowski P.T., 2004, Modele człowieka propagowane wwybranych czasopismach
młodzieżowych. Analiza antropologiczno-etyczna. Tychy, Maternus Media.
Olek-Redlarska Z., 2015, Rozumienie pojęć moralnych wwychowaniu moralnym dzieci
młodszych. Empatia imotywacja do zachowań moralnych. „Rocznik Teologii
Katolickiej”, t. XIV/2.
Palka S., 2006, Metodologia badania. Praktyka pedagogiczna. Gdańsk, Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne.
Pilaszek M., 2008, Procesy oczary wPolsce wwiekach XV–XVIII. Kraków, Universitas.
Procesy czarownic wRzeczypospolitej Obojga Narodów, opublikowano: https://www.
rp.pl/Rzecz-o-historii/310149995 [dostęp: 7.11.2019].
Propp W., 2000, Nie tylko bajka, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN.
Rella A., 2003, Czy to tylko bajka? Czyli perswazja poprzez bajkę. W: U. Chęcińska (red.),
Barwy świata baśni. Szczecin, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
Rzepa T., 2003, Po co potrzebny nam diabeł? W: U. Chęcińska (red.), Barwy świata
baśni. Szczecin, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
Sallmann J.M., 1994, Czarownice. Oblubienice szatana. Wrocław, Wydawnictwo
Dolnośląskie.
Słownik polskiej bajki ludowej, Tom 1 a-c, 2018, V. Wróblewska (red.), Toruń, Wydawnic-
two Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Smogorzewska J., Rozpoznawanie twórczości werbalnej dziecka wwieku przedszkol-
nym – problemy irozwiązania. W: M. Karwowski (red.), Identyfikacja potencjału
twórczego. Teoria, metodologia, diagnostyka. Warszawa, Akademia Pedagogiki
Specjalnej.
89
WYCHOWAWCZE IMPLIK ACJE POS TACI CZAROWNICY  NIEZWY KŁEJ KOBIETY… 
Stark R., 2018, Nie mów fałszywego świadectwa. Odkłamywanie wieków antykatolickiej
narracji. Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy.
Symonowicz-Jabłońska I., 2018, Czarownica wujęciu pedagogiki emancypacyjnej – na
przykładzie analizy literatury dziecięcej. W: I. Glatzel (red.), Jak dorobić się skrzydeł?
20-lecie Zespołu Szkół Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Gimnazjum iLiceum
Akademickiego wToruniu. Toruń, ZS UMK Gimnazjum iLiceum Akademickie.
Śliwerski B., 2015, Współczesne teorie inurty wychowania. Kraków, Oficyna Wydawnicza
Impuls.
Weigl B., 1999, Stereotypy iuprzedzenia etniczne udzieci imłodzieży. Warszawa,
Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN.
Wojciechowska D., 2003, Psychoterapeutyczne znaczenie baśni. W: U. Chęcińska (red.),
Barwy świata baśni. Szczecin, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
EDUCATIONAL IMPLICATIONS OF AWITCH CHARACTER  AN EXTRAORDINARY
WOMAN IN THE CONTEXT OF EMANCIPATORY PEDAGOGY
Abstract: Contemplations on awoman-witch inscribed in the foundations of emancipatory
pedagogy is to show modification of her current image, open up anew research opportunity
that allows for abroader view of the witch as an interpreter of culture that does not fit into the
main centralist trend of thinking about the world. So does the woman witch In basic mental –
stereotypical human constructions seen as adestructive and malicious figure, always represent
the opposite of all positive values, or can she be perceived as apositive character ? Or maybe
[does she] “work in two ways: while being amyth she is both true and illusion” (Rella 2003,
p. 295)? Does the image of awitch change because of adolescence? The article presents the
results of the research carried out among the youth of the secondary school in Toruń. Thanks
to the used focus method acatalogue of features defining the witch was created. The study
involved 26 people (13 from the humanities class and 13 from the mathematics and IT class)
and aimed at identifying differences in terms of verbalized values between the two groups.
Keywords: witch, emancipation pedagogy, fable/fairy tale
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
  • J Michelet
Michelet J., 1961, Czarownica. Warszawa, Wydawnictwo czytelnik. Miłosz c., 1953, Zniewolony umysł. paryż, instytut Literacki: Libella.
Bajki terapeutyczne. poznań, Media rodzina. niesporek-szamburska b
  • M Molicka
Molicka M., 1999, Bajki terapeutyczne. poznań, Media rodzina. niesporek-szamburska b., 2013, Stereotyp czarownicy i jego modyfikowanie. katowice, Wydawnictwo uniwersytetu Śląskiego.
Odkłamywanie wieków antykatolickiej narracji. Warszawa, państwowy instytut Wydawniczy. symonowicz-Jabłońska i., 2018, czarownica w ujęciu pedagogiki emancypacyjnej -na przykładzie analizy literatury dziecięcej. W: i. glatzel (red
  • Stark R
stark r., 2018, Nie mów fałszywego świadectwa. Odkłamywanie wieków antykatolickiej narracji. Warszawa, państwowy instytut Wydawniczy. symonowicz-Jabłońska i., 2018, czarownica w ujęciu pedagogiki emancypacyjnej -na przykładzie analizy literatury dziecięcej. W: i. glatzel (red.), Jak dorobić się skrzydeł? 20-lecie Zespołu Szkół Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Gimnazjum i Liceum Akademickiego w Toruniu. Toruń, zs uMk gimnazjum i Liceum akademickie.