ArticlePDF Available

Abstract

Celem pracy jest podkreślenie, jak nietypową metodą kryminalistyczną jest otoskopia kryminalistyczna. Nietypowość metody wynika z faktu, iż małżowina uszna jest odporna na urazy mechaniczne, wobec czego możliwe jest wykorzystanie otoskopii kryminalistycznej w przypadkach, gdy inne części ciała uległy zniszczeniu. Z rozważań przedstawionych w niniejszym artykule wynika, że otoskopia kryminalistyczna jest niezwykle przydatną metodą kryminalistyczną i wykorzystuje istotne z punktu widzenia procesu karnego właściwości małżowiny usznej człowieka, tym samym przyczyniając się do wykrycia i ujęcia sprawcy przestępstwa oraz wymierzenia mu odpowiedzialności karnej za popełniony przez niego czyn, umożliwiając realizację najważniejszego celu procesu karnego.
86
Katarzyna Osiak-Krynicka
1
, Karol Kagan
2
Otoskopia kryminalistyczna
jako nietypowa metoda identyfikacji człowieka
1. Wstęp
Najważniejszym celem polskiego procesu karnego jest wykrycie sprawcy
i pociągnięcie go do odpowiedzialności, a także by osoba niewinna tej odpowie-
dzialności nie poniosła. Zgodnie z zasadą prawdy, sąd orzekając o przedmiocie
procesu karnego, czyli odpowiedzialności sprawcy za czyn, opiera się na prawdziwych
ustaleniach faktycznych. To, co zostaje ustalone na podstawie dowodów uznanych za
wiarygodne, jest prawdą w rozumieniu art. 2 § 2 k.p.k.” [1]. Wobec powyższego,
zadaniem organów ścigania jest wykrycie i zabezpieczenie dla sądu śladów działania
przestępcy, które mogą stać s dowodem w postępowaniu sądowym, co umożliwi
realizację zasady prawdy. Ślady, które zostały ujawnione i zabezpieczone na miejscu
przestępstwa pozwalają na identyfikację sprawcy oraz odtworzenie przebiegu
i charakteru zdarzenia [2]. Warto zaznaczyć, że zasada prawdy jest również zasadą
obowiązującą na gruncie kryminalistyki, ze względu na pełnioną funkcję dowodową.
Jednym ze śladów pozostawianych przez sprawcę na miejscu zdarzenia są odciski
małżowiny usznej, dzięki którym można dokonać identyfikacji człowieka [3]. Celem
artykułu jest przybliżenie czym jest otoskopia kryminalistyczna, w jaki sposób ujawnia
się ślady małżowiny usznej oraz czy dopuszczalne jest jej wykorzystanie w procesie
karnym.
2. Pojęcie otoskopii kryminalistycznej
Otoskopia (gr. otos - ucho oraz skopeo - oglądać) kryminalistyczna jest działem
kryminalistyki i polega ona na identyfikacji człowieka na podstawie śladów
małżowiny usznej [3]. W literaturze można znaleźć inne propozycje nazw dla tego
działu kryminalistyki, takie jak „koncho skopia”, auroskopia czy auriculoskopia
[4, 5]. Konchospoia (łac. concha muszla, gr. skopeo oglądać) nie do końca jest
właściwą nazwą, ponieważ muszla jest jedynie zewnętrzną częścią małżowiny usznej
i nie tylko ona podlega badaniu otometrem. Jeżeli chodzi o dwie kolejne nazwy
auroskopia i auriculoskopia to one, jak wskazuje J. Kasprzak, poprawne
z merytorycznego punktu widzenia, jednak okazały się zbyt trudne i mało atrakcyjne
i nie przyjęły się ani w śród przedstawicieli kryminalistyki, ani wśród przedstawicieli
organów ścigania [6]. Nazwa otoskopia jest używana jednak z przymiotnikiem
kryminalistyczna dla odróżnienia jej od znaczenia medycznego, która oznacza
oglądanie, badania przewodu słuchowego i błony bębenkowej przez wziernik prosty
lub przez otoskop (przyrząd optyczny z własnym źródłem światła i często z systemem
powiększającym) [1].
1
katarzynaosiak@vp.pl, Katedra Postępowania Karnego, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
2
kkagan93@gmail.com, Katedra Kryminalistyki i Prawa Dowodowego, Uniwersytet Marii
Curie-Skłodowskiej w Lublinie
Przesłuchanie ofiary zgwałcenia w trybie art. 185c Kodeksu Postępowania Karnego
87
3. Niezmienność, niezniszczalność oraz niepowtarzalność małżowiny usznej
Ślady dermatoskopijne należą do najpowszechniej występujących śladów szeroko
rozumianej ludzkiej aktywności, a co się z tym naturalnie wiąże – śladów związanych
z popełnianiem przestępstw. Pod pojęciem "ślady dermatoskopijne" należy rozumieć
wszelkie ślady pochodzące od skóry ludzkiej, umożliwiające identyfikację osoby, która
owe ślady pozostawiła. Do śladów dermatoskopijnych zaliczają się: ślady daktylo-
skopijne, ślady chejloskopijne, ślady struktury poletkowej skóry a także ślady
otoskopijne [7]. To właśnie ślady otoskopijne stanowią przedmiot zainteresowania
otoskopii kryminalistycznej działu techniki kryminalistycznej, umożliwiającego
identyfikację człowieka na podstawie śladu małżowiny usznej [9].
Ucho człowieka jest narządem pełniącym rolę zmysłu słuchu – transformując
drgania fal dźwiękowych na określone wrażenia, które w naszej świadomości
odbierane jako dźwięki, jak również jest narządem zmysłu równowagi. Jest ono
narządem, którego anatomiczna budowa pozwala na wyróżnienie trzech jego części:
tj. ucho wewnętrzne, ucho środkowe oraz ucho zewnętrzne. To właśnie ucho
zewnętrzne, na które składają się między innymi małżowina uszna i przewód słuchowy
zewnętrzny, z punktu widzenia otoskopii mają kluczowe znaczenie. Małżowina uszna
ma kształt wydłużonej, powyginanej płytki, posiadającej szkielet, zbudowany
z chrząstki sprężystej, dzięki czemu jest ona elastyczna a tym samym podatna na
odkształcenia, za każdym razem powracając jednak do pierwotnej formy. Małżowina
uszna położona jest z boku głowy, ku tyłowi od strony skroniowo-żuchwowej oraz do
przodu od wyrostka sutkowego, który jest nią przysłonięty. Małżowina uszna kształtuje
się już w okresie płodowym, a już u 4-tygodniowego zarodka istnieje możliwość
zaobserwowania początków jej tworzenia się [6]. Utworzony w tym okresie kształt
małżowiny usznej pozostaje niezmienny przez cały okres życia osobniczego. Jest to
ewidentna cecha jej niezmienności [7].
Należy podnieść, że małżowina uszna, będąca częścią ucha zewnętrznego
człowieka, jest narządem odpornym na różnego rodzaju zmiany chorobowe w stopniu
tym samym lub nawet większym niż skóra dłoni czy choćby czerwień wargowa [6].
Pomimo faktu, że małżowina uszna jest stosunkowo wrażliwa na niską temperaturę, to
czynnik ten nie powoduje zasadniczych jej zmian wielkościowych, zmiany kształtu czy
też innych charakterystycznych elementów budowy. Według jednego z prekursorów
badań nad możliwością identyfikacji człowieka na podstawie śladów otoskopijnych
A.V Iannarelliego, małżowina uszna jest odporna na urazy mechaniczne i w stanie
umożliwiającym identyfikację zachowuje się nawet w przypadkach gdy, inne części
ciała uległy zniszczeniu w stopniu uniemożliwiającym wykorzystanie ich dla celów
identyfikacyjnych co ma szczególne znaczenie w przypadku badania tożsamości
ofiar, takich zdarzeń jak na przykład: katastrofy lotnicze, wypadki drogowe czy też
katastrofy kolejowe [6].
Pomimo faktu, że co do zasady każdy prawidłowo rozwinięty człowiek posiada
małżowinę uszną, a także tego, iż w podobnych miejscach występują te same elementy
jej budowy, to ich zróżnicowanie jest na tyle bogate, że możliwa jest do przyjęcia teza,
iż każdy człowiek posiada inaczej ukształtowaną małżowinę uszną. Założenie to tyczy
się również bliźniąt jednojajowych, których budowa anatomiczna ucha zewnętrznego
wykazuje na wyraźne zróżnicowania [6]. Spośród wszystkich cech małżowiny usznej,
Katarzyna Osiak-Krynicka
88
z punktu widzenia procesu identyfikacyjnego to właśnie cecha niepowtarzalności
indywidualności budowy ucha jest cechą zdawać by się mogło najważniejszą.
Polega ona na założeniu tożsamym, co cecha niepowtarzalności wzoru linii
papilarnych przyjęta i opisana w odniesieniu do daktyloskopii przez Francisa Galtona,
zgodnie z którą prawdopodobieństwo powtórzenia się identycznego wzoru linii
papilarnych wśród dwóch osób o tym samym układzie linii papilarnych wynosi
w ujęciu matematycznym 1:64 000 000 000 [8]. Tym samym polega ona, więc na
założeniu że nie ma na świecie dwóch osobników ludzkich, których budowa
małżowiny usznej byłaby taka sama, a tym samym ślad pozostawiony przez nią [8].
Problematyka dotycząca zagadnienia niepowtarzalności budowy i śladu małżowiny
usznej znajduje swoje potwierdzenie w wynikach badań antropologicznych oraz
medycznych prowadzonych na świecie. Badania prowadzone na kontynencie
europejskim (C.V Lugt), Stanach Zjednoczonych (A.V Iannarelli) oraz w Polsce
(J. Kasprzak) potwierdzają niepowtarzalność tego typu śladów, nawet w relacjach
rodzice-dzieci, a także u wspomnianych już bliźniąt jednojajowych [6]. Wydaje się, iż
na szczególną uwagę zasługują badania przeprowadzone przez J. Kasprzaka, który
prowadząc badania na grupie 1500 osób, od których pobrany został materiał badawczy
w postaci odbitek śladów małżowiny usznej, stwierdził pełną indywidualność budowy
tejże poprzez wyróżnienie [4]:
zespołu cech pomiarowych obejmujących długość, szerokość i kąt małżowiny
usznej;
typów małżowiny usznej – klasyfikując małżowiny uszne jako: owalne, okrągłe,
trójkątne, romboidalne, wielokątne;
grupowych/ogólnych cech identyfikacyjnych skoncentrowanych na wyodręb-
nionych 24 polach małżowiny usznej;
indywidualnych/szczegółowych cech identyfikacyjnych przejawiających się
w zgięciach, nierównościach, bliznach, śladach po ozdobach.
Ślad małżowiny usznej nie odzwierciedla w pełni kształtu i budowy małżowiny
usznej, która ten ślad pozostawiła. Uwidacznia on bowiem wyłącznie jej części
wypukłe. Elementy wklęsłe są co prawda również widoczne, ale ich kształty tworzone
przez elementy wypukłe, stanowiące ich konturowy obrys. Powstanie śladu
małżowiny usznej jest możliwe tylko w przypadku wystąpienia jednego czynnika,
a mianowicie fizycznego kontaktu małżowiny usznej z powierzchnią. Osoba
pozostawiająca dany ślad, a więc również i w niektórych przypadkach sprawca
przestępstwa, musi dotknąć powierzchni (nośnika śladu) uchem oraz niekiedy zdarza
się, iż również częściami ciała położonymi w okolicach małżowiny usznej takimi jak
np. bokobrody czy też skroń. Najczęściej spotykanymi powierzchniami, na których
ujawnione mogą być ślady otoskopijne są drzwi lub szyby. Ślad małżowiny usznej
powstaje tym samym jako odwzorowanie jej na skutek kontaktu z podłożem
i przedstawia obraz elementów budowy tej części ucha, która podłoża dotyka.
Najczęściej spotykanym odwzorowaniem śladu otoskopijnego jest odbitka ślad
utworzony na podłożu charakteryzującym się jednocześnie co do zasady dużą
twardością i małą plastycznością [9]. Do takich podłoży należy m.in. drewno
lakierowane, szkło, tworzywa sztuczne. Ślad występujący w postaci odbitki może być
śladem nawarstwionym lub odwarstwionym. Powstanie zarówno odbitki odwars-
Przesłuchanie ofiary zgwałcenia w trybie art. 185c Kodeksu Postępowania Karnego
89
twionej jak i nawarstwionej jest możliwe z uwagi na fakt, iż skóra małżowiny usznej
pokryta jest mieszaniną stanowiąpołączenie wydzieliny łojowej z domieszką potu
oraz cząsteczek woskowiny [6]. Wydzielina ta swoim składem chemicznym różni się
od substancji potowej czy też potowo-tłuszczowej, które obecne są między innymi na
skórze palców i dłoni [7]. Powyższa różnica nie wpływa jednakże w żaden sposób na
mechanizm pozostawiania śladu. Te elementy małżowiny usznej, które dotykają
powierzchni, przenoszą na nią cząsteczki tej lepkiej substancji, która pokrywa skórę
małżowiny usznej. W związku z tym w chwili kontaktu z podłożem, z łatowścią zbiera
drobiny z zanieczyszczonego podłoża lub przenosi się podłoże czyste, obrazując
budowę małżowiny usznej w formie i kształcie stykających się z powierzchnią jej
elementów [4, 6].
Sprawca przestępstwa może przyłożyć ucho do drzwi pomieszczenia, aby
nasłuchiw czy któryś z lokatorów w danym pomieszczeniu się znajduje, co
uniemożliwiłoby lub też utrudniło popełnienie przestępstwa [4]. Ślady otoskopijne,
najczęściej ujawniane podczas oględzin miejsca popełnienia przestępstwa kradzieży
z włamaniem. W praktyce kryminalistycznej najczęściej spotykanymi nośnikami śladu
kryminalistycznego są drzwi – głównie w okolicach wizjera (jeśli takowy jest) lub przy
podłodze – oraz szyby pomieszczeń znajdujących się na parterze, szyba drzwi
balkonowych lub prowadzących na taras. Są to najczęściej występujące nośniki śladów
otoskopijnych, które sprawca pozostawia podczas np. wyważania drzwi, sięgania do
klamki samochodu przez uchyloną szybę [6].
4. Metody ujawniania i zabezpieczenia śladów małżowiny usznej
Zależnie od podłoża, na którym ślad został utrwalony, lokalizuje się je stosując
metodę optyczną lub mechaniczną. Jak się przyjmuje, metoda optyczna może być
zastosowana jako metoda wstępna bądź metoda samoistna. Jako metoda wstępna
przeprowadzona jest ona celem określenia lokalizacji położenia śladu na konkretnym
nośniku. Dokonywana jest poprzez wzrokowe ujawnienie śladu otoskopijnego
z wykorzystaniem odpowiedniego narzędzia powiększającego takiego jak lupa oraz
odpowiedniego emitera światła [7]. Szczególnie często stosowana jest w przypadku
prób ujawnienia śladu małżowiny usznej na takich powierzchniach jak szkło,
lakierowane drewno, tworzywo sztuczne. Jako metoda samoistna, będzie stosowana
w przypadku gdy sprawca pozostaw na powierzchni ślad barwny. Takim
przypadkiem będzie sytuacja, w której sprawca pozostawił na szybie okiennej ślad
w postaci odbitki zakrwawionej małżowiny usznej [4, 6].
Ujawnienie śladu pozostawionego na innej powierzchni, uniemożliwiającej
posłużenie się metodami optycznymi, wymaga posłużenia się metodami mecha-
nicznymi, które stosowane są z powodzeniem chociażby w daktyloskopii [6]. Polegają
one na posłużeniu się proszkami daktyloskopijnymi, które to proszki przylegają do
substancji śladu w sposób maksymalny, z uwagi na znajdującą się w śladzie substancję
potowo-uszczową (w przypadku daktyloskopii) [7] lub przedstawioną w niniejszym
opracowaniu wydzielinę łojową (w przypadku otoskopii kryminalistycznej), natomiast
w sposób minimalny do podłoża, na którym ślad się znajduje. Proszki te o różnych
barwach i granulacji nanosi się specjalnymi, delikatnymi pędzlami lub rozpylaczem
[8]. Warto podkreślić, że do ujawniania śladów małżowiny usznej stosunkowo rzadko
Katarzyna Osiak-Krynicka
90
stosuje się metody chemiczne i fizykochemiczne, głównie z uwagi na rodzaj nośnika
śladu, który ze względu na swoje właściwości fizyczne (rozmiar, surowiec z którego
nośnik jest stworzony) w większości przypadków nie może zostać poddany
wspomnianym rodzajom badań [6].
Utrwalenie tak ujawnionych śladów wymaga następnie ich prawidłowego
zabezpieczenia. Wśród rodzajów zabezpieczenia śladów wyróżnia się zabezpieczenie:
procesowe, fotograficzne oraz techniczne. Zabezpieczenie procesowe śladów
małżowiny usznej jest kwestią zdawać by się mogło kluczową. Niewłaściwie
zabezpieczony pod kątem procesowym ślad, nie będzie mógł być ze względów
formalnych uznany za środek dowodowy w rozumieniu przepisów Kodeksu
Postępowania Karnego [8]. Zgodnie z art. 143 § 1 KPK, z przeprowadzonych
czynności oględzin sporządza się obowiązkowo protokół [14]. Tym samym,
zabezpieczenie procesowe śladów małżowiny usznej polega na ich dokładnym
opisaniu w protokole oględzin. Opis powinien zawierać między innymi informacje
dotyczące miejsca znalezienia śladu, metody, która została wykorzystana celem
ujawnieniu śladu, umiejscowienia śladu na przedmiocie oraz umiejscowienia
przedmiotu, na którym ślad został ujawniony [6, 8].
Przeprowadzenie zabezpieczenia fotograficznego śladu powinno być dokonane
zawsze, nawet w przypadku, gdy ślad zabezpieczany jest również innymi metodami.
Zabezpieczenie fotograficzne poprzedzać powinno stosowanie innego rodzaju
zabezpieczenia. Wykonanie fotografii śladu otoskopijnego jest w wielu aspektach
analogiczne co do techniki obfotografowywania śladów daktyloskopijnych [6].
Fotografię taką należy wykonać po ujawnieniu śladu metodą mechaniczną, a więc
z wykorzystaniem proszków daktyloskopijnych, a przed ich utrwaleniem technicznym.
Aparat fotograficzny powinien być ustawiony tak, aby obiektywu była
ukierunkowana prostopadle do płaszczyzny na której znajduje się ślad małżowiny
usznej, a obok którego należy umieścić skalówkę, aby w pełni oddać wymiary
ujawnionego śladu [7].
Utrwaleniem technicznym śladu otoskopijnego, jest to takie jego zabezpieczenie,
które zagwarantuje, iż ślad nie ulegnie degradacji czy też kontaminacji. W odniesieniu
do śladów otoskopijnych, proces zabezpieczenia technicznego realizowany jest
poprzez użycie folii daktyloskopijnej żelatynowej, czarnej lub białej. Wybór koloru
folii daktyloskopijnej uwarunkowany jest kolorem proszku daktyloskopijnego
służącego do ujawnienia śladu. Folię daktyloskopijną z zabezpieczonym śladem należy
obszyć i przymocować do metryczki śladu [6].
Dysponując materiałem w postaci odbitki czy też odcisku małżowiny usznej,
ujawnionej i właściwie zabezpieczonej, celem dokonania identyfikacji człowieka na
podstawie śladu otoskopijnego, istnieje konieczność pobrania materiału porów-
nawczego od podejrzanego, oskarżonego lub innej osoby. Małżowina uszna z uwagi na
takie swe cechy, jak delikatność i giętkość, przy niewielkim nacisku ulega
odkształceniom. W przypadku kontaktu małżowiny usznej z powierzchnią, oprócz siły
nacisku, wszelkiego rodzaju deformacje powodowane są również między innymi przez
rotacje głowy [4]. Dlatego też, pobranie materiału porównawczego może nastręczyć
wiele trudności. Do 2000 roku w Polsce materiał porównawczy pobierany był na płytki
szklane. W latach 90. XX wieku, zaczęto stosować metodę pobierania materiału
Przesłuchanie ofiary zgwałcenia w trybie art. 185c Kodeksu Postępowania Karnego
91
porównawczego z wykorzystaniem czarnej folii daktyloskopijnej, bez zdejmowania
osłonki celuloidowej [6]. Folię przykładano osłonką celuloidową do małżowiny usznej
osoby badanej trzykrotnie, na całej długości folii daktyloskopijnej, z różną siłą nacisku.
Następnie, tak powstałe ślady ujawniano z wykorzystaniem proszku daktyloskopijnego
o srebrzystej barwie jakim jest argentorat. Od 2000 roku, w Polsce celem pozyskiwania
śladów porównawczych małżowin usznych, stosowany jest otometr. Urządzenie to
umożliwia pobranie odbitek porównawczych z różną siłą nacisku. Zgodnie z przyjętymi
standardami, stosuje się pobieranie materiału porównawczego z małżowiny usznej
prawej i lewej dokonywane z siłą nacisku: 1 kg, 2kg i 3 kg, na dwóch kawałkach
czarnej folii daktyloskopijnej o wymiarach 13cmx36cm, co daje łącznie 6 śladów
porównawczych. Osoba badana siedzi, zaś badający po założeniu otometru na głowę
badanego i wsunięciu w prowadnice urządzenia czarnej folii daktyloskopijnej,
dokonuje kontrolowanego nacisku na małżowinę uszną z siłą 1kg. Następnie folia
znajdująca się w prowadnicach otometru jest przesuwana i dociskana do małżowiny
usznej badanego z siłą 2 kg. Analogicznie postępuje się celem uzyskania śladu z siłą 3
kg. Po wyjęciu folii daktyloskopijnej z prowadnic, ślady porównawcze znajdujące się
na jej powierzchni celuloidowej ujawnia się z wykorzystaniem argentoratu. Następnie,
celuloidowa osłonka folii jest delikatnie zdejmowana, odwracana i przykładana do
warstwy żelatynowej folii. Powyższe badanie porównawcze, co warto przypomnieć,
powinno być przeprowadzane celem pozyskania śladów małżowiny usznej prawej oraz
lewej [4, 6, 7].
5. Procesowa dopuszczalność otoskopii kryminalistycznej
Jednym z głównych celów postępowania przygotowawczego wskazanych w art.
297 KPK jest zabezpieczenie i utrwalanie w niezbędnym zakresie dowodów dla sądu.
Funkcjonariusze Policji po przybyciu na miejsce przestępstwa np. kradzieży
z włamaniem, mają obowiązek dopilnowania, aby wszystkie niezbędne ślady
kryminalistyczne, które zostawił sprawca zostały zabezpieczone i utrwalone dla sądu.
Wśród śladów ujawnionych na miejscu zdarzenia mogą być ślady małżowiny usznej.
Zabezpieczenia śladów dokonują technicy kryminalistyki, określani w Kodeksie
Postępowania Karnego jako specjaliści.
Samo zabezpieczenie śladu małżowiny usznej np. na drzwiach mieszkania, do
którego włamał się sprawca, nie wskaże organom prowadzącym postępowanie, kto
dokonał tego czynu. Konieczne jest, więc pobranie materiału porównawczego od
podejrzanego lub innych osób [1]. Podejrzany ma obowiązek poddać się pobraniu
materiału porównawczego w celu stwierdzenia, czy ślad zabezpieczony na miejscu
zdarzenia jest tożsamy z odciskiem małżowiny usznej podejrzanego, czy też nie [10].
Ten obowiązek wynika z art. 74 § 2 pkt 1 KPK. Zgodnie z brzmieniem wspomnianego
artykułu podejrzany ma obowiązek poddać się oględzinom zewnętrznym oraz innym
badaniom niepołączonym z naruszeniem integralności jego ciała. W tym przypadku,
do badań można zaliczyć także badanie otometrem, dzięki któremu organ procesowy
otrzyma odbitkę małżowiny usznej podejrzanego [11] (sposób pobierania materiału
porównawczego został opisany w punkcie 3.)
Jeżeli organy prowadzące postępowanie uzyskają od podejrzanego odbitkę
małżowiny usznej pobranej za pomocą otometru, to opinię w sprawie zgodności
Katarzyna Osiak-Krynicka
92
zabezpieczonego na miejscu zdarzenia śladu kryminalistycznego z odciskiem
małżowiny usznej podejrzanego może wydać jedynie powołany do tego biegły. Jeżeli
zachodzi potrzeba wydania opinii co do zabezpieczonego śladu małżowiny usznej, to
właściwym biegłym będzie biegły z zakresu dermatoskopii [9]. Zgodnie z treścią art.
193 KPK jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzyg-
nięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego albo
biegłych. Kodeks postępowania karnego nie definiuje pojęcia wiadomości specjalnych.
Jednakże w orzecznictwie przyjmuje się, że są to wiadomości dostępne dla dorosłego
człowieka o odpowiednim doświadczeniu życiowym, wykształceniu i zasobie wiedzy
ogólnej. Organ procesowy jest zobowiązany do powołania biegłego nawet w sytuacji,
gdyby sam posiadał wiedzę specjalną w tym zakresie [12]. Zgodnie z treścią art. 194
KPK biegłego powołuje się w drodze postanowienia, w którym organ procesowy
powinien wskazać imię i nazwisko biegłego lub biegłych, a w wypadku opinii
instytutu, także, specjalność i kwalifikacje osób, które powinny wziąć udział
w przeprowadzeniu ekspertyzy, przedmiot i zakres ekspertyzy ze sformułowaniem,
w miarę potrzeby pytań szczegółowych a także termin dostarczenia opinii. Pytania do
biegłego z zakresu otoskopii powinny być formułowane na podstawie konkretnej
sprawy. Jeżeli organ procesowy ma problemy ze sformułowaniem pytań powinien
porozumieć się z instytucją, która ma wykonać badania [13]. Do przykładowych pytań,
które może postawić organ procesowy biegłemu z zakresu dermatoskopii należą: Czy
ujawniony i zabezpieczony ślad (w miejscu, na przedmiocie "a") jest śladem małżowiny
usznej i czy nadaje się do identyfikacji? Czy ujawnione i zabezpieczone ślady
małżowiny usznej pochodzą od jednej osoby? Czy ujawniony i zabezpieczony ślad
małżowiny usznej pochodzi od osób "X".... "Y", od których pobrano materiał
porównawczy?[6].
Po wydaniu postanowienia o powołaniu biegłego przez organ procesowy, zostaje
ono przesłane do określonej instytucji badawczej wraz z dowodami rzeczowymi.
W omawianym przypadku otoskopii kryminalistycznej będzie to zapewne ślad
małżowiny usznej zabezpieczony na miejscu zdarzenia. Do materiału dowodowego
może być także dołączony materiał porównawczy pobrany od podejrzanych oraz
innych osób.
Po otrzymaniu przez biegłego postanowienia o jego powołaniu i materiałów do
wydania opinii, przeprowadza on ekspertyzę. Pod pojęciem ekspertyzy otoskopijnej
określa się zespół czynności badawczych wymagających wiadomości specjalnych
z zakresu kryminalistycznej problematyki identyfikacji człowieka na podstawie śladu
małżowiny usznej. Jej celem jest ustalenie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia
sprawy, a następnie przedstawienie opinii mającej znaczenie dowodowe dzięki
wykorzystaniu specjalistycznej wiedzy [3,6]. Przepisy Kodeksu postępowania karnego
nie wyróżniają katalogu ekspertyz. W literaturze przyjmuje się podział na ekspertyzy,
których istota polega na identyfikacji i te, które nie zawierają w sobie elementu
identyfikacji a także ekspertyzy śladów klasycznych oraz ekspertyzy śladów
nietypowych. Ekspertyza otoskopijna należy do kategorii ekspertyz, które polegają na
identyfikacji śladów nietypowych [2].
Przy omawianiu zagadnienia ekspertyzy otoskopijnej warto zwrócić uwagę na
przedmiot, zakres i cel tej ekspertyzy. Przedmiotem ekspertyzy otoskopijnej jest
Przesłuchanie ofiary zgwałcenia w trybie art. 185c Kodeksu Postępowania Karnego
93
ujawniony i zabezpieczony na miejscu zdarzenia ślad małżowiny usznej. Do zakresu
tej ekspertyzy należy zaliczyć identyfikację człowieka na podstawie tego śladu
zarówno w postaci identyfikacji grupowej, jak i indywidualnej. Do celu ekspertyzy
otoskopijnej należy ustalenie, czy ślady na miejscu zdarzenia śladami małżowiny
usznej, nadają się do identyfikacji, pochodzą od jednej osoby oraz czy są zgodne
z pobranym materiałem porównawczym [3, 6, 13].
Efektem pracy biegłego w zakresie dermatoskopii jest opinia [7]. W skład tej opinii
powinno wchodzić zgodnie z treścią art. 200 KPK sprawozdanie z dokonanych
czynności i spostrzeżeń badawczych oraz oparte na nich wnioski oraz wszystkie te
okoliczności potrzebne sądowi do ostatecznej oceny ekspertyzy jako środka
dowodowego oraz opis materiału porównawczego. Jeżeli było konieczne pobranie
przez eksperta uzupełniającego materiału porównawczego, to w treści opinii powinien
znaleźć się także sposób pobrania i rodzaje tego materiału. Ponadto opinia powinna
zawierać wykaz osób biorących udział w jej wydaniu z podaniem ich stopni lub
tytułów naukowych oraz imion i nazwisk, a także podpisy tych osób. Konstrukcja
opinii powinna być logiczna i zwarta. Metody zastosowane przez biegłego do
przeprowadzenia badań powinny być udokumentowane fotografiami zamieszczonymi
na tablicach poglądowych, stanowiących załącznik do sprawozdania z przepro-
wadzonych badań. Na końcu opinii powinny znaleźć się wnioski, zredagowane tak,
aby zawierały wyniki przeprowadzonych badań i odpowiedzi na pytania postawione
w postanowieniu przez organ procesowy [8, 12, 13].
Kwestią sporną w literaturze jest, czy opinia biegłego z zakresu dermatoskopii,
której przedmiotem jest ślad małżowiny usznej zabezpieczonej na miejscu
przestępstwa, stanowi dowód w procesie karnym. Co do kwestii charakteru dowodu,
jakim jest opinia otoskopijna wątpliwości są zrozumiałe, jednakże fakt, iż opinia
otoskopijna jest dowodem, nie powinien budzić wątpliwości [3, 6]. Prawdziwość tego
stwierdzenia należy wywieźć z faktu, opinia otoskopijna, której przedmiotem jest
ślad małżowiny usznej, jest sporządzana przez biegłego z zakresu dermatoskopii
powołanego przez właściwy organ na podstawie art. 193 KPK. W prawie karnym
procesowym, biegłego uznaje się za osobowe źródło dowodowe, natomiast jego opinia
stanowi środek dowodowy [14]. Wobec tego, z pełną stanowczością można stwierdzić,
opinia otoskopijna stanowi dowód w procesie karnym, jedyną kwestią jaka może
budzić wątpliwości jest charakter tego dowodu. W literaturze wyklucza się możliwość
zaliczenia tej opinii otoskopijnej do dowodów bezpośrednich (czyli dowodów, które
wprost służą wykazaniu istnienia faktu głównego, czyli popełnienia przestępstwa przez
daną osobę) oraz ścisłych (czyli dowodu, którego sposób przeprowadzenia jest ściśle
określony przez ustawę) [3]. Można z powyższego wywieść propozycuznania opinii
otoskopijnej za dowód swobodny i pośredni, czyli za poszlakę, ze względu na to, że
ślad małżowiny usznej nie dotyczy faktu głównego, tylko faktu ubocznego. Powyższe
można uzasadnić w następujący sposób. Biegły po otrzymaniu materiału w ramach
ekspertyzy kryminalistycznej wydaje opinię, z której może wynikać, że ślad ujawniony
na miejscu "M" (miejscu przestępstwa) pochodzi od osoby "X". Organ procesowy,
który otrzyma sporządzoną przez biegłego eksperty przystąpi do procesu
dowodzenia i w rezultacie wnioskowania dedukcyjnego organ procesowy przyjmuje
dowód, że "X" przebywał na miejscu "M" w czasie "t". Przy czym określenie czasu "t"
nie wynika bezpośrednio z przedstawionej opinii, a z innych dowodów czy też ustaleń
Katarzyna Osiak-Krynicka
94
organu procesowego. Samo stwierdzenie przez organ procesowy, że „X przebywał na
miejscu M nie stanowi dowodu na to, że X popełnił przestępstwo. Rezultatem
wnioskowania dedukcyjnego na podstawie środka dowodowego w postaci opinii
biegłego będzie przyjęcie dowodu, iż „X przebywał na miejscu „M w czasie t [6].
6. Przykład praktycznego wykorzystania otoskopii kryminalistycznej
Otoskopia kryminalistyczna jest wykorzystywana w procesie karnym i w pewnych
sytuacjach skorzystanie z tej metody jest jedyną szansą na identyfikację konkretnej
osoby. Ciekawym przypadkiem zastosowania otoskopii kryminalistycznej jest
następująca sytuacja, która miała miejsce w 2005r. W jednej z jednostek wojskowych
nocną służbę wartowniczą pełnił Jakub S. Podczas pełnienia tej służby postrzelił się
z karabinka automatycznego Kałasznikowa kal. 7,62 mm [15]. Broń została przyłożona
pod brodę. Deformacje na skutek postrzału były tak duże, że podczas okazania ciała
Jakuba S. jego rodzicom, mieli oni trudności z jego rozpoznaniem. W późniejszym
toku sprawy zaczęli kwestionować wynik okazania twierdząc, iż okazane zwłoki nie
były zwłokami ich syna. W ramach prowadzonego postępowania zaczęły się pojawiać
duże wątpliwości co do okoliczności postrzelenia. Podczas sekcji zwłok Jakuba S.
lekarz stwierdził u niego 2 promile alkoholu we krwi. Stwierdzono również, że
podczas pełnienia służby wartowniczej posiadał on przy sobie walkmana oraz
słuchawki, a na nogach miał obuwie nie do pary. Z przeprowadzonego postępowania
wynikało, że Jakub S. był w środowisku kolegów z wojska uważany za „kapusia.
Prowadząca sprawę prokuratura wojskowa umorzyła śledztwo, gdyż z zebranego
materiału wynikało, że Jakub S. popełnił samobójstwo. Rodzice Jakuba S. złożyli
zażalenie na postanowienie o umorzeniu postępowania, twierdząc, że zwłoki im
okazane oraz zwłoki udokumentowane fotograficznie na miejscu ich znalezienia nie
zwłokami ich syna. Rodzica Jakuba S. zwrócili się o pomoc do Polskiego
Towarzystwa Kryminalistycznego w Warszawie. W sprawie podniesiono dwa
problemy: po pierwsze czy faktycznie zebrane materiały wskazują na samobójstwo
i pod drugie, czy można stwierdzić, że na fotografiach z oględzin miejsca zdarzenia
znajdują się zwłoki Jakuba S. Po dokonaniu analizy PTK stwierdziło, że sposób
postrzelenia, przystawienie, sposób ciągnięcia języka spustowego, a także doznane
obrażenia świadczą o samobójstwie. Drugą kwestią była identyfikacja zwłok. Po
dokładnym zbadaniu dokumentacji fotograficznej z oględzin miejsca zdarzenia
okazało się, że na jednym ze zdjęć jest dokładnie widoczna lewa małżowina uszna.
Rodzice Jakuba S. posiadali fotografię, na której jest dobrze wyeksponowana lewa
małżowina uszna ich syna. PTK postanowiło przeprowadzić identyfikację małżowin
usznych występujących na obydwu fotografiach. Badanie rozpoczęto od ujednolicenia
skali obydwu małżowin. Ekspozycja głowy i obydwu małżowin była bardzo zbliżona,
co umożliwiało identyfikację. W ramach badań porównano wielkości małżowin
i wielkości ich części składowych oraz ustalono ogólny typ małżowiny. Obydwie
badane małżowiny uszne zakwalifikowano do typu wielokątnego, jak również tożsame
były wymiary całych małżowin, a także ich poszczególnych części. W następnym
etapie badań, dokonano porównania cech szczególnych małżowiny usznej Jakuba S.
utrwalonej na fotografii, z małżowiną uszną widoczną na zdjęciu porównawczym
przedstawiającym zwłoki. W wyniku powyższego wyróżnionych zostało 14 cech
wspólnych, które pozwoliły na sformułowania kategorycznej opinii, że zwłoki
obfotografowane w trakcie oględzin miejsca zdarzenia należą do Jakuba S. [15].
Przesłuchanie ofiary zgwałcenia w trybie art. 185c Kodeksu Postępowania Karnego
95
7. Podsumowanie
Otoskopia kryminalistyczna jest nietypową metodą kryminalistyczną Nietypowość
metody wynika z tego, że małżowina uszna jest odporna na urazy mechaniczne, wobec
czego możliwe jest wykorzystanie otoskopii kryminalistycznej w przypadkach, gdy
inne części ciała uległy zniszczeniu. Przestępstwem, w którym najczęściej wyko-
rzystuje się otoskopię kryminalistycz jest kradzież z włamaniem, gdyż to w takich
sytuacjach złodziej nasłuchuje, czy lokator lub jego pies znajduje się w mieszkaniu.
W celu stwierdzenia, do kogo należy lub nie należy ślad małżowiny usznej znaleziony
na miejscu przestępstwa konieczne jest powołanie biegłego z zakresu dermatoskopii
oraz pobranie materiału porównawczego od podejrzanego i innych osób. Pobrania
materiału porównawczego dokonuje się za pomocą otometru. Efektem pracy biegłego
jest opina otoskopijna i stanowi ona dowód poszlakowy w procesie karnym, co
oznacza, że nie wskazuje ona bezpośrednio na sprawcę przestępstwa, lecz dostarcza
informacji o faktach ubocznych, w tym przypadku, czy podejrzany był na miejscu
zdarzenia. Z rozważań przedstawionych w niniejszym artykule wynika, że otoskopia
kryminalistyczna jest niezwykle przydatną metodą kryminalistyczną i wykorzystuje
istotne z punktu widzenia procesu karnego właściwości małżowiny usznej człowieka,
tym samym przyczyniając się do wykrycia i ujęcia sprawcy przestępstwa oraz
wymierzenia mu odpowiedzialności karnej za popełniony przez niego czyn,
umożliwiając realizację najważniejszego celu procesu karnego.
Literatura
1. Wyrok SA w Łodzi z 27.11.2014r., II AKa 112/14, LEX nr 1649259.
2. Hołyst. B, Kryminalistyka, Warszawa 2017.
3. Kasprzak J., Badania otoskopijne. Ślady małżowiny usznej, Zeszyty metodyczne CLK,
Centralne Laboratorium Kryminalistyczne, Warszawa 2003.
4. Kędzierska G., Kędzierski W. (red.), Kryminalistyka. Wybrane zagadnienia techniki,
WSPol w Szczytnie, Szczytno 2011.
5. Mazepa J., (red.), Vademecum technika kryminalistyki, Warszawa 2009.
6. Kasprzak J., Otoskopia kryminalistyczna. System identyfikacji. Zagadnienia dowodowe,
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Olsztyn 2003.
7. Piotrowski. J., Dermatoskopia. Praktyczny poradnik dla techników kryminalistyki,
Legionowo 2018.
8. Kasprzak J., Młodziejowski B., Kasprzak W., Kryminalistyka, Zarys systemu, Warszawa
2015.
9. Kobylas M., Dermatoskopia, Szczytno 2005.
10. Gruza E., Goc M., Moszczyński J., Kryminalistyka czyli rzecz o metodach śledczych,
Warszawa 2011
11. Goc M., Moszczyński J. (pod red.), Ślady kryminalistyczne. Ujawnianie, zabezpieczanie,
wykorzystanie, Warszawa 2007
12. Widła T., Ocena dowodu z opinii biegłego, Katowice 1992.
13. Tomaszewski T., Dowód z opinii biegłego w procesie karnym, Warszawa 1998.
14. Skorupka J., Kodeks Postępowania Karnego. Komentarz., Warszawa 2018.
15. Kasprzak J. Nietypowy przypadek identyfikacji zwłok na podstawie fotografii małżowiny
usznej, [w:] (red.) J. Kasprzak, J. Bryk, Prawo. Kryminalistyka. Policja. Księga
pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Bronisławowi Młodziejowskiemu, Szczytno 2008.
Katarzyna Osiak-Krynicka
96
Otoskopia kryminalistyczna jako nietypowa metoda identyfikacji człowieka
Streszczenie
Celem pracy jest podkreślenie, jak nietypową metodą kryminalistyczną jest otoskopia kryminalistyczna.
Nietypowość metody wynika z faktu, iż małżowina uszna jest odporna na urazy mechaniczne, wobec
czego możliwe jest wykorzystanie otoskopii kryminalistycznej w przypadkach, gdy inne części ciała uległy
zniszczeniu. Z rozważań przedstawionych w niniejszym artykule wynika, że otoskopia kryminalistyczna
jest niezwykle przydatną metodą kryminalistyczną i wykorzystuje istotne z punktu widzenia procesu
karnego właściwości małżowiny usznej człowieka, tym samym przyczyniając się do wykrycia i ujęcia
sprawcy przestępstwa oraz wymierzenia mu odpowiedzialności karnej za popełniony przez niego czyn,
umożliwiając realizację najważniejszego celu procesu karnego.
Słowa kluczowe: otoskopia kryminalistyczna, otometr, małżowina uszna, konchoskopia, auroskopia.
Forensic otoscopy as an unusual method of identification
Abstract
The aim of the work was to emphasize how an unusual forensic method is forensic otoscopy. The unusual
character of the method results from the fact that the auricle is resistant to mechanical injuries, therefore it
is possible to use forensic otoscopy in cases where other parts of the body have been destroyed. The
considerations presented in this article show that forensic otoscopy is a very useful forensic method and
uses important from the criminal point of view the properties of the auricle of the human ear, thereby
helping to detect and apprehend the perpetrator of the offense and to punish him / her for the offense he /
she committed. implementation of the most important goal of the criminal process.
Keywords: forensic otoscopy, otometer, ear pinna, konchoskopy, auroscopy.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Ślady małżowiny usznej, Zeszyty metodyczne CLK
  • J Kasprzak
  • Badania Otoskopijne
Kasprzak J., Badania otoskopijne. Ślady małżowiny usznej, Zeszyty metodyczne CLK, Centralne Laboratorium Kryminalistyczne, Warszawa 2003.
Otoskopia kryminalistyczna. System identyfikacji. Zagadnienia dowodowe, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski
  • J Kasprzak
Kasprzak J., Otoskopia kryminalistyczna. System identyfikacji. Zagadnienia dowodowe, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Olsztyn 2003.
Praktyczny poradnik dla techników kryminalistyki
  • J Piotrowski
  • Dermatoskopia
Piotrowski. J., Dermatoskopia. Praktyczny poradnik dla techników kryminalistyki, Legionowo 2018.
Kryminalistyka -czyli rzecz o metodach śledczych
  • E Gruza
  • M Goc
  • J Moszczyński
Gruza E., Goc M., Moszczyński J., Kryminalistyka -czyli rzecz o metodach śledczych, Warszawa 2011
Dowód z opinii biegłego w procesie karnym
  • T Tomaszewski
Tomaszewski T., Dowód z opinii biegłego w procesie karnym, Warszawa 1998.
  • J Skorupka
Skorupka J., Kodeks Postępowania Karnego. Komentarz., Warszawa 2018.
Nietypowy przypadek identyfikacji zwłok na podstawie fotografii małżowiny usznej
  • J Kasprzak
Kasprzak J. Nietypowy przypadek identyfikacji zwłok na podstawie fotografii małżowiny usznej, [w:] (red.) J. Kasprzak, J. Bryk, Prawo. Kryminalistyka. Policja. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Bronisławowi Młodziejowskiemu, Szczytno 2008.