ArticlePDF Available

W jaki sposób komunikować ryzyko związane ze smogiem? Wpływ formatu oraz treści komunikatu na percepcję ryzyka oraz działań zapobiegawczych

Authors:

Abstract

Smog jest poważnym zagrożeniem, a jego skutki są odroczone w czasie. Trudność z wyobrażeniem sobie konsekwencji smogu oraz brak zrozumienia mechanizmu ich powstawania mogą dodatkowo sprzyjać zaniżonym ocenom ryzyka związanego ze smogiem. Badania z obszaru komunikacji ryzyka wskazują na to, że format przekazywania informacji o ryzyku może mieć znaczenie, a przedstawianie informacji w formacie frekwencyjnych pomocy wizualnych może zwiększać rozumienie prawdopodobieństwa i ryzyka. W celu sprawdzenia, które czynniki mogą wpłynąć na percepcję ryzyka związanego ze smogiem oraz na subiektywną ważność różnych działań rozmywających (zmniejszających) to ryzyko, przeprowadziłyśmy badanie, w którym manipulowałyśmy zarówno formatem (tekstowym vs graficznym) prezentacji informacji o smogu, jak i treścią (konsekwencje smogu vs konsekwencje oraz przyczyny smogu). Wyniki pokazały, że format prezentacji informacji nie miał znaczenia ani dla percepcji ryzyka, ani dla ważności zabezpieczeń przed tym ryzykiem. Zawarcie w komunikacie informacji o przyczynach smogu zwiększyło natomiast subiektywną ważność różnych działań, które mogą zmniejszać zarówno smog, jak i jego wpływ na zdrowie.
Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl | 49
Psychologia Ekonomiczna, nr 13, s. 49–65 Artykuł oryginalny/Original article
DOI: 10.15678/PJOEP.2018.13.04
Streszczenie:
Smog jest poważnym zagrożeniem, a jego skutki
odroczone w czasie. Trudność z wyobrażeniem sobie
konsekwencji smogu oraz brak zrozumienia mechani-
zmu ich powstawania mogą dodatkowo sprzyjać zaniżo-
nym ocenom ryzyka związanego ze smogiem. Badania
zobszaru komunikacji ryzyka wskazują na to, że format
przekazywania informacji o ryzyku może mieć znacze-
nie, a przedstawianie informacji w formacie frekwencyj-
nych pomocy wizualnych może zwiększać rozumienie
prawdopodobieństwa i ryzyka.
Wcelu sprawdzenia, które czynniki mogą wpłynąć
na percepcję ryzyka związanego ze smogiem oraz na
subiektywną ważność różnych działań rozmywających
(zmniejszających) to ryzyko, przeprowadziłyśmy ba-
danie, w którym manipulowałyśmy zarówno forma-
tem (tekstowym vs gracznym) prezentacji informacji
osmogu, jak i treścią (konsekwencje smogu vs konse-
kwencje oraz przyczyny smogu). Wyniki pokazały, że
format prezentacji informacji nie miał znaczenia ani
dla percepcji ryzyka, ani dla ważności zabezpieczeń
przed tym ryzykiem. Zawarcie w komunikacie informa-
cji o przyczynach smogu zwiększyło natomiast subiek-
tywną ważność różnych działań, które mogą zmniejszać
zarówno smog, jak i jego wpływ na zdrowie.
Słowa kluczowe: smog, percepcja ryzyka, komunikacja
ryzyka, format komunikatu.
Abstract:
Smog is a serious threat whose consequences
are delayed in time. The diculty with imagining its
consequences and the lack of understanding of the
mechanisms underlying smog may cause the risk
Wjaki sposób komunikować ryzyko
związane ze smogiem? Wpływ formatu
oraz treści komunikatu na percepcję
ryzyka oraz działań zapobiegawczych
Communicating Risk Associated with Smog –
The Role Information Format and Content Play
on the Perception of Risk and Preventive Actions
Joanna Malcherek-Łabiak
Angelika Olszewska
Agata Sobków
SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny, II Wydział Psychologii we Wrocławiu,
jmalcherek@st. swps.edu.pl, aolszewska@swps.edu.pl, asobkow@swps.edu.pl
50 | Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl
Psychologia Ekonomiczna, nr 13, s. 49–65
to be underestimated. Nevertheless, recent research
on communicating risk has revealed that visual aids may
help people better understand risk and probability.
This study examines factors that can aect the
perception of smog-related risk and the perceived
importance of actions that may help to prevent this risk
(risk diusing operators). To test our hypothesis, we
manipulated both the format of information being pre-
sented about smog (text vs graphics) and the content
(consequences of smog vs consequences and causes of
smog). The results showed that the information format
was irrelevant both for the perception of risk and for
the importance of risk diusing operators. However,
the inclusion of information about the causes of smog
in communication increased the perceived importance
of various activities that can both reduce smog and its
impact on health.
Keywords: smog, risk perception, risk communication,
communication format.
1. Wprowadzenie
1.1. Uwagi ogólne
Polska się dusi. Spośród 50 europejskich
miast z najbardziej zanieczyszczonym powie-
trzem aż 36 znajduje się w Polsce (European
Environment Agency, 2018). Zanieczyszczenie
to niesie ze sobą poważne negatywne konse-
kwencje. Z jego powodu umiera w Polsce rocz-
nie około 48 tysięcy osób (Mazurek, Badyda,
2018b), głównie w wyniku jego negatywnego
oddziaływania na układ krwionośny i odde-
chowy. Zanieczyszczenie powietrza jest szcze-
gólnie niebezpieczne dla dzieci, kobiet w ciąż y,
pacjentów chorujących na astmę, a wprzypadku
osób starszych z licznymi schorzeniami prze-
wlekłymi nawet krótkoterminowe narażenie
na wysokie stężenie zanieczyszczeń powietrza
może stanowić swoiste „pchnięcie do trumny
(Mazurek, Badyda, 2018a, s. 204).
Zanieczyszczenie powietrza ma również
znaczące konsekwencje ekonomiczne – w Polsce
straty powstałe w wyniku jego oddziaływania
szacuje się na około 13% PKB (Adamkiewicz,
Bochniarz, Mucha, Gayer, Badyda, 2018). Stra-
ty te związane są nie tylko z przedwczesnymi
zgonami, kosztami leczenia czy niezdolności
do pracy, ale również stratami w rolnictwie
ileśnictwie, korozją maszyn i urządzeń, a także
budynków.
Pomimo tych poważnych negatywnych kon-
sekwencji znacząca część osób nie zmienia swo-
ich codziennych aktywności, gdy w mediach
pojawiają się doniesienia na temat dużego smo-
gu (Szaniawski, 2017), a działania zmierzające
do obniżenia poziomu emisji zanieczyszczeń nie
przynoszą oczekiwanych rezultatów (Badyda,
2018; Kobus, 2018). Przyczynami takiego stanu
mogą być np. błędna percepcja oraz komunika-
cja tego ryzyka.
1.2. Percepcja i komunikacja ryzyka
1.2.1. Percepcja ryzyka
Na percepcję ryzyka (w tym ryzyka związa-
nego ze smogiem) mogą wpływać różne czynni-
ki. Na przykład w klasycznym modelu „ryzyka
jako emocji” (risk-as-feelings; Loewenstein, We-
ber, Hsee, Welch, 2001) autorzy postulują, że
zarówno czynniki emocjonalne, jak i poznaw-
cze mogą znacząco wpływać na zachowania
ryzykowne. Co ważne, ich podstawę stanowić
mogą mentalne obrazy ryzyka. Jeżeli wyobra-
żenia konsekwencji są negatywne, to im są one
bardziej wyraziste i intensywne, tym wzbudzają
silniejsze negatywne emocje, ryzyko ocenia-
ne jest jako wsze, a zachowania ryzykowne
podejmowane są rzadziej (Sobkow, Traczyk,
Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl | 51
DOI: 10.15678/PJOEP.2018.13.04
Zaleskiewicz, 2016; Traczyk, Sobkow, Zale-
skiewicz, 2015). Wyrazistość wyobrażeń umy-
słowych może więc odgrywać kluczową rolę
wspostrzeganiu ryzyka i zabezpieczeniu się
przed nim. W przypadku smogu zarówno samo
zagrożenie, jak i jego konsekwencje są trudne
do zaobserwowania i wyobrażenia. Światowa
Organizacja Zdrowia podkreśla to, m.in. uży-
wając w swoich komunikatach sformułowania
„niewidoczny zabójca” (invisible killer; WHO,
2019). Konsekwencje smogu są ponadto odro-
czone w czasie i mało wyraziste, np. łatwiej wy-
obrazić sobie związek przyczynowo-skutkowy
wprzypadku śmierci w wyniku wypadku sa-
mochodowego niż w wyniku oddychania zanie-
czyszczonym powietrzem. Trudność z wyobra-
żeniem sobie konsekwencji smogu oraz brak
zrozumienia mechanizmu ich powstawania
mogą dodatkowo sprzyjać zaniżonym ocenom
tego ryzyka.
Poza wyobrażeniami podstawę oceny zagro-
żenia może stanowić także osobiste doświad-
czenie (Sobkow, Traczyk, Polec, Tyszka, 2017;
van der Linden, 2015). Osoby, które osobiście
doświadczyły negatywnych konsekwencji, oce-
niają prawdopodobieństwo ich ponownego
wystąpienia jako wsze, odczuwają silniejszą
obawę, a także chętniej podejmują działania
rozmywające to ryzyko (risk-defusing operators,
RDO; Huber, 2012), np. wykupują ubezpiecze-
nia. Niestety, w przypadku ryzyka związanego
ze smogiem (lub ogólniej – ze zmianami klima-
tycznymi) osobiste doświadczenie konsekwen-
cji – a jeżeli one wystąpią, to przypisanie ich
właśnie zanieczyszczeniu powietrza – wydaje
się mało prawdopodobne. W akcie zgonu osoby
bliskiej jako bezpośrednią przyczynę śmierci zo-
baczymy raczej konkretną i pewną informację,
np. „niewydolność krążeniowo-oddechowa”,
anie abstrakcyjne i probabilistyczne „zanie-
czyszczanie powietrza”.
Nieco inną perspektywę i mechanizm po-
dejmowania działań rozmywających ryzyko
katastrof oraz zagrożeń związanych ze środo-
wiskiem naturalnym przedstawia model autor-
stwa M.K. Lindella i R.W. Perry’ego (2012).
Protective Action Decision Model (PADM) k ła-
dzie szczególny nacisk na czynniki poznawcze
ispołeczne w percepcji ryzyka oraz w podej-
mowaniu działań ochronnych. Zgodnie z tym
modelem proces rozpoczyna się od obserwacji
sygnałów środowiskowych i/lub społecznych.
Na przykład, gdy osoba zauważy, że sąsie-
dzi kupują maski antysmogowe lub że władze
wśrodkach masowego przekazu zidentykowa-
ły zagrożenie smogowe i zasugerowały podjęcie
działań zaradczych, zaczyna myśleć o zabezpie-
czeniu się przed takim zagrożeniem. Decydent
rozważa wtedy zarówno samo zagrożenie, jak
idziałania mogące ochronić go przed negatyw-
nymi konsekwencjami. W tym modelu duże
znaczenie jest przypisywane spostrzeganemu
prawdopodobieństwu wystąpienia negatywnych
konsekwencji – gdy zostanie ono uznane za nie-
dopuszczalnie wysokie, ludzie są zmotywowani
do podjęcia działań ochronnych.
Uważamy, że percepcja ryzyka związanego ze
smogiem może charakteryzować się podobnymi
właściwościami co percepcja ryzyka związanego
ze zmianami klimatycznymi: w obu przypad-
kach proces jest powolny i trudno obserwowalny,
przez co możne różnić się od innych zagrożeń,
których konsekwencje są katastrofalne, nagłe
idoświadczane „tu iteraz” (Fox-Glassman,
Weber, 2016; van der Linden, 2015). Ponadto
jedną z głównych przyczyn obu tych zjawisk jest
emisja zanieczyszczeń do atmosfery, a działania
związane z jej ograniczeniem będą przynosiły
korzyści, zarówno jeżeli chodzi o konsekwen-
cje smogu, jak i zmian klimatycznych. Z tego
powodu za istotny z perspektywy naszego bada-
nia uznajemy model społeczno-psychologiczny,
52 | Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl
Psychologia Ekonomiczna, nr 13, s. 49–65
wktórym S. van der Linden (2015) dokonał
integracji czynników poznawczych, emocjonal-
nych i społeczno-kulturowych w spostrzeganiu
ryzyka związanego ze zmianami klimatu. Opie-
rając się na szeroko zakrojonym badaniu, wyod-
rębnił on dwa wymiary percepcji tego ryzyka:
osobisty i społeczny. O ile w przypadku zmien-
nych takich jak płeć, przekonania polityczne,
normy społeczne czy emocje przewidywana była
percepcja ryzyka w obu tych wymiarach, o tyle
zmienne poznawcze (takie jak znajomość przy-
czyn zagrożenia, jego konsekwencji i działań
zapobiegawczych) wiązały się z ryzykiem spo-
łecznym, a osobiste doświadczenie dotyczące
ekstremalnych zjawisk pogodowych czy warto-
ści egoistyczne – z ryzykiem osobistym.
1.2.2. Komunikacja ryzyka
Znajomość i zrozumienie roli czynników,
które mogą mieć wpływ na percepcję ryzyka
związanego ze smogiem, stanowi podstawę jego
efektywnej komunikacji społeczeństwu. T. Ra-
kow i współpracownicy (Rakow, Heard, Ne-
well, 2015) wskazali trzy kluczowe wyzwania,
które stoją przed specjalistami zajmującymi się
komunikacją ryzyka.
Pierwszym wyzwaniem jest zrozumienie
roli, jaką odgrywają emocjonalne reakcje ludzi
na zagrożenia oraz na komunikaty, które otrzy-
mują o tych zagrożeniach. Drugim jest opraco-
wanie komunikatów pozwalających na jak naj-
lepszą prezentację ilościowych danych o ryzyku
(np. prawdopodobieństwie wystąpienia nega-
tywnych konsekwencji). Trzecim wyzwaniem
jest znalezienie sposobu pozwalającego ludziom
zrozumieć fenomenologię zagrożeń, na które
są narażeni, tj. charakter ryzyka i mechanizmy
odpowiadające za jego powstawanie. W prezen-
towanej serii badań postanowiłyśmy skupić się
na dwóch z nich: testowaniu efektywności for-
matu komunikatu (graczny vs tekstowy) oraz
uwzględnienia fenomenologii zjawiska w treści
komunikatu (komunikat zawierający vs nieza-
wierający informacji o przyczynach smogu) na
percepcję ryzyka związanego ze smogiem.
Format komunikatu
Tradycyjnie ryzyko prezentowane jest w for-
macie liczbowym, np. w formie frekwencji, pro-
centów, proporcji, częstotliwości. Analizując
parametry powietrza podawane opinii publicz-
nej w środkach masowego przekazu, można za-
uważyć tendencję do prezentowania ich właśnie
wpostaci numerycznej, tj. stężeń w µg/m
3
lub
procentach normy
1
. Dodatkowo dane te bywają
często niejednoznaczne, gdyż na zanieczyszcze-
nie powietrza składa się wiele substancji (Bady-
da, 2018; Kobus, 2018), np. tlenki azotu, tlenki
siarki, benzopiren, benzo(a)piren, cząstki stałe
(frakcje pyłu o różnej średnicy: PM10 i PM2,5 ).
Substancje te wróżny sposób oddziałują na or-
ganizmy, w związku z czym mogą nieść różne
konsekwencje, np. cząstki stałe (głównie PM2,5)
przyczyniają się do chorób układów krążenio-
wego i oddechowego, z kolei jeden ze składni-
ków pyłu – benzo(a)piren – działa silnie rako-
twórczo.
Taki numeryczny format komunikatów może
nie być jednak właściwie rozumiany i interpre-
towany. Przedstawianie informacji o prawdopo-
dobieństwie w formacie frekwencyjnych pomo-
cy wizualnych lub poprzez doświadczanie serii
1
Warto jednak zaznaczyć pozytywny trend przejawiający
się w opracowaniu jasnych, gracznych komuni katów doty-
czących aktualnego stanu zanieczyszczenia powietrza wraz
zzaleceniami dla mieszkańców, np. Wrocławskiego Indek-
su Powietrza (2019). Co ważne, indeks ten integruje dane
dotyczące kilku wskaźników, a tae opiera się na normach
izaleceniach opracowanych przez Światową Organizację
Zdrowia.
Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl | 53
DOI: 10.15678/PJOEP.2018.13.04
zdarzeń może poprawiać rozumienie i oszaco-
wanie prawdopodobieństwa, zwłaszcza wśród
osób o niskich zdolnościach numerycznych
(Garcia-Retamero, Cokely, Horage, 2015;
Garcia-Retamero, Sobkow, Petrova, Garrido,
Traczyk, 2019; Traczyk, Sobkow, Matukie-
wicz, Petrova, Garcia-Retamero, 2019; Tyszka,
Sawicki, 2011). Należy przy tym pamiętać, że
nie każda graka czy pomoc wizualna będzie
równie skuteczna. Przy tworzeniu takich mate-
riałów warto kierować się wskazówkami zawar-
tymi w literaturze przedmiotu (np. Garcia-Re-
tamero, Cokely, 2017; Kołodziej, Idzikowska,
McGoun, 2017), a także dopasować stosowany
format komunikatu do podejmowanego zagad-
nienia (Garcia-Retamero, Cokely, 2013; Koło-
dziej i in., 2017). Naszym celem było opraco-
wanie i przetestowanie pomocy wizualnych
mogących lepiej niż format opisowy zawierający
dane numeryczne przedstawiać ryzyko związa-
ne z zanieczyszczeniem powietrza.
Treść komunikatu
Odpowiadając na kolejne z wyzwań sugero-
wanych przez T. Rakowa i in. (2015), uważa-
my, że treść komunikatów dotyczących ryzyka
związanego ze smogiem powinna uwzględniać
nie tylko opis jego konsekwencji oraz ich praw-
dopodobieństw, ale również jego fenomenolo-
gię. Kluczowe wydaje się przybliżenie odbior-
com komunikatów najważniejszych źródeł oraz
mechanizmów powstawania zanieczyszczeń
powietrza.
Przedstawienie mechanizmów powstawania
zanieczyszczeń powietrza może mieć szczegól-
ne znaczenie np. przy podejmowaniu decyzji
związanych z ograniczaniem emisji spalin bądź
też przy ocenie takich działań. Jak wykazali
Y. Hagmayer i S.A. Sloman (2009), podejmu-
jąc decyzje, ludzie biorą pod uwagę zależności
przyczynowo-skutkowe między zjawiskami.
Co więcej, robią to spontanicznie nawet wtedy,
gdy zależności te nie są wprost zaprezentowane.
Zarządzanie ryzykiem związanym ze smogiem
może przejawiać się różnymi działaniami ma-
jącymi na celu jego zmniejszenie (Huber, 2012,
2017). Podejmowane działania z jednej stro-
ny mogą być ukierunkowane na zmniejszenie
prawdopodobieństwa pojawienia się negatyw-
nych konsekwencji (w przypadku smogu mogą
to być działania zmierzające do zmniejszenia
emisji zanieczyszczeń, np. wymiana starych
kotłów – tzw. kopciuchów, termomoderniza-
cja budynków). Z drugiej strony mogą być one
ukierunkowane na kompensowanie lub zmniej-
szenie negatywnych konsekwencji (w przypad-
ku smogu może to być używanie domowego
oczyszczacza powietrza czy korzystanie z maski
antysmogowej).
WPolsce głównym źródłem kluczowych za-
nieczyszczeń jest tzw. niska emisja, powstająca
wwyniku ogrzewania w gospodarstwach domo-
wych oraz w drobnych zakładach usługowych.
Ten sektor (tzw. komunalno-bytowy) odpowia-
da za 54% emisji PM10, 60% emisji PM2,5 i
81% emisji benzo(a)pirenu w Polsce (Badyda,
2018). Co ważne, są to substancje, w przypad-
ku których notujemy również największą ska
przekroczeń (stężenia w stosunku do standar-
dów jakości) (Kobus, 2018). Ł. Adamkiewicz
iin. (2018, s. 155) apelują nawet, że „niezbędne
jest przeprowadzenie intensywnych kampanii
edukacyjnych wyjaśniających przyczyny i skut-
ki powszechnego wykorzystania paliw stałych
dla zaspokajania potrzeb grzewczych polskich
gospodarstw domowych”. Przeprowadzona se-
ria badań miała na celu pomoc w opracowaniu
materiałów mogących stanowić wsparcie przy
przygotowaniu takich kampanii edukacyjnych.
Postawiłyśmy dwie ogólne hipotezy:
H1: Osoby, które otrzymają informacje
wformacie gracznym, będą oceniały ryzyko
54 | Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl
Psychologia Ekonomiczna, nr 13, s. 49–65
związane ze smogiem jako wsze, a działania
zapobiegające ryzyku związanemu ze smogiem
jako ważniejsze (w porównaniu z osobami, k-
re otrzymają te same informacje w formacie opi-
sowym).
H2: Osoby, które otrzymają informacje
uwzględniające fenomenologię zjawiska (zarów-
no o konsekwencjach, jak i oprzyczynach zanie-
czyszczenia powietrza), będą oceniały ryzyko
związane ze smogiem jako wsze, a działania
zapobiegające ryzyku związanemu ze smogiem
jako ważniejsze (w porównaniu z osobami, które
otrzymają informacje jedynie o konsekwencjach
zanieczyszczenia powietrza).
2. Badanie 1
2.1. Cel badania
Pierwsze badanie miało na celu konstrukcję
narzędzia umożliwiającego pomiar percepcji ry-
zyka związanego ze smogiem oraz spostrzega-
nej ważności działań zapobiegawczych.
2.2. Metoda
2.2.1. Osoby badane
Wbadaniu wzięły udział 103 osoby w wieku
18–47 lat (M = 22,78; SD = 5,77), wśród których
kobiety stanowiły 74,8%, a mężczyźni 25,2%.
2.2.2. Materiały
Osoby badane były proszone o wypełnienie
krótkiego kwestionariusza, który stworzony
został na potrzeby tego badania. Składał się
on z pięciu pytań dotyczących percepcji ryzyka
oraz z 18 stwierdzeń, które zawierały przykła-
dy działań zalecanych w zapobieganiu smogowi
ijego konsekwencjom. Treść pytań dotyczących
percepcji ryzyka obejmowała zarówno poznaw-
cze, jak i emocjonalne aspekty percepcji ryzy-
ka związanego ze smogiem (statystyki opisowe
oraz treść tych pytań zostały zaprezentowane
wtabeli 1), a odpowiedzi udzielane były na sze-
ściostopniowej skali. Dodatkowo na podstawie
wytycznych opracowanych przez Światową
Organizację Zdrowia (Badyda, Jędrak, 2018a,
2018b; WHO, 2019) oraz informacji zawartych
wMiniprzewodniku po wielkim smogu na Dol-
nym Śląsku (Stowarzyszenie Ekologiczne EKO-
-UNIA, 2016) zostało wybranych 18 działań
(zaleceń) mogących zmniejszać ryzyko związa-
ne ze smogiem (treść tych stwierdzeń oraz staty-
styki opisowe zamieszczono w tabeli 2). Osoby
badane oceniały (z wykorzystaniem 11-stop-
niowej skali, 0 – zdecydowanie nieważne, 10 –
zdecydowanie ważne), jak ważne jest dla nich
podejmowanie tych działań.
2.2.3. Procedura badania
Badanie odbyło się poprzez platformę in-
ternetową. Osoby badane zostały poproszo-
ne o uzupełnienie danych demogracznych.
Kolejność pozostałych pytań/stwierdzeń była
randomizowana w dwóch blokach: najpierw
osoby badane odpowiadały na pytania dotyczą-
ce percepcji ryzyka, a następnie oceniały waż-
ność działań zmniejszających ryzyko związane
ze smogiem.
2.3. Wyniki
2.3.1. Percepcja ryzyka związanego
ze smogiem
Wcelu rozpoznania struktury skali mierzą-
cej percepcję ryzyka wykonałyśmy eksploracyjną
analizę czynnikową z rotacją promax. Na pod-
Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl | 55
DOI: 10.15678/PJOEP.2018.13.04
stawie przesłanek teoretycznych oraz mery-
torycznej zawartości pozycji wyodrębniłyśmy
dwa czynniki (tabela 1)
2
. Wyodrębnione skale
zostały określone jako poznawcze i emocjonalne
spostrzeganie ryzyka związanego ze smogiem
ze względu na treść pozycji wchodzących w ich
skład. Obie skale charakteryzują się wysoką
rzetelnością (w przypadku skali poznawczego
spostrzegania ryzyka związanego ze smogiem
α = 0,84, a skali emocjonalnego spostrzegania
ryzyka związanego ze smogiem α = 0,87) oraz
są ze sobą wysoko skorelowane (r = 0,80).
2
Dodatk owo porów nały śmy mia ry do pasowa nia mode lu jed-
noczynnikowego (RMSEA = 0,200 [0,124–0,277]; TLI =
= 0,870; BIC = 1,515; chi2 = 24,688; p < 0,001) i dwuczyn-
nikowego (RMSEA = 0,105 [0– 0,304]; TLI = 0,965; BIC =
= –2,592; chi2 = 2,043; p = 0,153). Choć wartości te nie są
zadowalające, to wskazują na relatywnie lepsze dopasowa-
nie modelu dwuczynnikowego.
2.3.2. Działania zmniejszające ryzyko związane
ze smogiem
Wdrugiej części kwestionariusza oso-
by badane oceniały, jak ważne są ich zdaniem
poszczególne działania podejmowane w celu
zmniejszenia negatywnych konsekwencji wyni-
kających z zanieczyszczeń powietrza. Ocenom
respondentów zostało poddanych 18 poten-
cjalnych działań (tabela 2), z których najwej
została oceniona wymiana starego pieca (tzw.
kopciucha) na nowy (M = 8,61) oraz kontrola
jakości spalin w fabrykach. Za najmniej ważne
respondenci uznali natomiast zaprzestanie pale-
nia drewnem w kominku (M = 5,04).
Wcelu rozpoznania struktury skali mierzą-
cej percepcję ważności działań zmniejszających
ryzyko związane ze smogiem uzyskane wyniki
poddałyśmy eksploracyjnej analizie czynniko-
wej. Ze względu na uzasadnienie teoretyczne
oraz merytoryczną spójność pozycji wchodzą-
Tabela 1. Ładunki czynnikowe oraz statystyki opisowe skal percepcji ryzyka związanego ze smogiem
Pozycja
Skala emocjonalnego
spostrzegania
ryzyka związanego
ze smogiem
Skala poznawczego
spostrzegania
ryzyka związanego
ze smogiem
Średnia
(odchylenie
standardowe)
Wjakim stopniu obawiasz się
negatywnych skutków smogu? 1,095
3,66 (1,62)
Jak intensywne i wyraziste jest twoje
wyobrażenie zagrożeń związanych
ze smogiem?
0,589
3,52 (1,62)
Jak poważne i dotkliwe są według
ciebie konsekwencje smogu?
0,982 4,50 (1,23)
Jak oceniasz szanse, że smog wpłynie
negatywnie na zdrowie twoje i twojej
rodz iny?
0,471 3,92 (1,48)
Czy smog to według ciebie realne
zagrożenie?
0,648 4 , 86 (1,21)
Alfa Cronbacha skali 0,871 0,844
Średnia (odchylenie standardowe) skali 7,18 (3, 05 ) 13,29 (3,44)
56 | Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl
Psychologia Ekonomiczna, nr 13, s. 49–65
Tabela 2. Ładunki czynnikowe oraz statystyki opisowe skal ważności działań zmniejszających ryzyko związane ze smogiem
Pozycja
Działania indywidualne
zmniejszające ryzyko
związane ze smogiem
Działania społeczne
zmniejszające ryzyko
związane ze smogiem
Średnia
(odchylenie
standardowe)
Sprawdzanie aktualnej jakości powietrza przed wyjściem na spacer (i rezygnacja
zniego w przypadku przekroczenia norm) 0,98
6,05 (2,87)
Sprawdzanie aktualnej jakości powietrza przed wietrzeniem mieszkania 0,94
5,92 (2,91)
Rozmawianie o zanieczyszczeniu powietrza ze znajomymi i rodziną 0,75
5,93 (2, 86)
Korzystanie z maski antysmogowej z filtrem węglowym podczas wysokich stężeń
zanieczyszczeń powietrza 0,65
6,21 (2,82)
Zakup domowego oczyszczacza (odpylacza) powietrza 0,63
5,76 (3,02)
Pisanie petycji dotyczących inicjatyw antysmogowych do władz samorządowych 0,59
6,63 (2,96)
Wsparcie finansowe organizacji proekologicznych 0,53
5,90 (2,75)
Zakaz sprzedaży złej jakości paliw
0,82 7, 82 (2,45)
Wymiana starego pieca (tzw. kopciucha)
0,80 8,61 (2, 02 )
Termomodernizacja (np. ocieplenie elewacji, wymiana okien) budynków mieszkalnych
0,73 7,83 (2,19)
Korzystanie z transportu zbiorowego lub rowerowego zamiast z samochodu
0,73 7,57 (2,72)
Korzystanie z odnawialnych źródeł energii, np. montaż paneli fotowoltaicznych
0,73 7,9 8 ( 2 , 25 )
Wymiana starych samochodów z silnikami diesla (zwłaszcza tych bez filtrów cząstek
stałych)
0,68 7,1 0 ( 2 , 65)
Udostępnianie informacji o szkodliwości smogu na portalach społecznościowych
0,55 6 ,4 0 (3,11)
Wyłączanie silnika samochodu podczas postoju
0,49 6,91 (2 ,74)
Rezygnacja z palenia drewnem w kominku
0,46 5,04 (2,87)
Informowanie straży miejskiej lub policji o spalaniu śmieci przez sąsiada
0,45 7, 56 (2,42)
Zwiększenie kontroli spalin w fabrykach/przemyśle
0,40 8,35 (2,37)
Rzetelność skali alfa Cronbacha 0,92 0,89
Średnia (odchylenie standardowe) skali 48,77 (18,58) 74 , 7 7 (17,12)
Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl | 57
DOI: 10.15678/PJOEP.2018.13.04
Tabela 3. Macierz korelacji między skalami kwestionariusza mierzącego percepcję ryzyka związanego ze smogiem oraz działań mogących zmniejszać to ryzyko
1. 2. 3.
1. Emocjonalne spostrzeganie ryzyka związanego ze smogiem
–––
2. Poznawcze spostrzeganie ryzyka związanego ze smogiem 0,755
– –
3. Działania indywidualne zmniejszające ryzyko związane ze smogiem 0,427 0,460
4. Działania społeczne zmniejszające ryzyko związane ze smogiem 0,560 0,509 0,709
Dla wszystkich wartości p < 0,001.
Tabela 4. Niezależne modele regresji, w których zmienną objaśnianą są działania zmniejszające ryzyko o charakterze indywidualnym i społecznym
Zmienna objaśniana Predyktor Beta t p R
2
Skorygo-
wane R
2
Działania indywidualne zmniejszające ryzyko
związane ze smogiem
Emocjonalne spostrzeganie ryzyka związanego
ze smogiem 0,41 3,27 0,0 01 0,33 0,31
Poznawcze spostrzeganie ryzyka związanego
ze smogiem 0,20 1,61 0 ,111
– –
Działania społeczne zmniejszające ryzyko
związane ze smogiem
Poznawcze spostrzeganie ryzyka związanego
ze smogiem 0,32 2,38 0,019 0,23 0,22
Emocjonalne spostrzeganie ryzyka związanego
ze smogiem 0,18 1, 38 0,17
– –
Beta – standaryzowany współczynnik.
58 | Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl
Psychologia Ekonomiczna, nr 13, s. 49–65
cych w ich skład wyodrębniłyśmy dwie skale,
które określiłyśmy jako działania indywidual-
ne zmniejszające ryzyko związane ze smogiem
idziałania społeczne zmniejszające ryzyko
związane ze smogiem
3
. Pozycją najmniej spój-
ną pod względem wyodrębnionych czynników
była „kontrola spalin w fabrykach”. Działania
indywidualne zmniejszające ryzyko związane
ze smogiem to działania, z których korzyści
czerpie głównie osoba (lub jej najbliżsi) podej-
mująca dane działanie, np. sprawdzanie jakości
powietrza przed wyjściem na spacer albo wie-
trzeniem mieszkania bądź też noszenie maski
antysmogowej. Skala charakteryzuje się wysoką
rzetelnością (α Cronbacha = 0,92) i zawiera sie-
dem pozycji skoncentrowanych wokół indywi-
dualnych korzyści. Działania społeczne zmniej-
szające ryzyko związane ze smogiem to z kolei
działania, których podjęcie ma na celu zmniej-
szenie dalszej emisji smogu, z czego korzyści
czerpie większa grupa społeczna. Jednocześnie
są to działania, których podjęcia oczekujemy od
innych, np. wymiana starych pieców na nowe
albo wprowadzenie zakazu sprzedaży paliw złej
jakości. W skali znajduje się dziewięć pozycji
skoncentrowanych wokół społecznych korzy-
ści i działań, jej rzetelność również jest wysoka
(α Cronbacha = 0,88).
3
Dodatkowo porównałyśmy miary dopasowania modelu
jednoczynnikowego (RMSEA = 0,124 [0,1–0,132]; TLI =
= 0,779; BIC = –305,244; chi2 = 320,44; p < 0,001) i dwu-
czynnikowego (RMSEA = 0,091 [0,062–0,102]; TLI =
= 0,887; BIC = –347,098; chi2 = 199,80; p < 0,001). Choć
wartości te nie są zadowalające, to wskazują na relatywnie
lepsze dopasowanie modelu dwuczynnikowego.
2.3.3. Związki między skalami percepcji ryzyka
i ważności działań zmniejszających ryzyko
związane ze smogiem
Stworzone przez nas narzędzie składa się
zczterech skal: dwóch skal mierzących per-
cepcję ryzyka (emocjonalnego i poznawczego)
związanego ze smogiem i dwóch skal dotyczą-
cych oceny ważności działań zmniejszających
to ryzyko (działania o charakterze indywidual-
nym i społecznym). Wyodrębnione skale zostały
poddane analizie korelacji (tabela 3), która wy-
kazała, że emocjonalne i poznawcze spostrze-
ganie ryzyka istotnie wiążą się z oceną ważności
działań zmniejszających ryzyko związane ze
smogiem.
Dodatkowo wykonano dwie niezależne ana-
lizy regresji liniowej, których wyniki zostały
przedstawione w tabeli 4. Ważność indywi-
dualnych działań zmniejszających ryzyko była
w31% wyjaśniona przez percepcję ryzyka smo-
gu, jednak jedynym istotnym predyktorem oka-
zało się emocjonalne spostrzeganie tego ryzyka
(beta = 0,41; p < 0,001). Oceny ważności działań
społecznych zmniejszających ryzyko były z kolei
wyjaśnione przez percepcję ryzyka w 22%, ale
czynnikiem istotnie wyjaśniającym zmienność
wariancji było jedynie poznawcze spostrzeganie
tego ryzyka (beta = 0,32; p = 0,019).
2.4. Podsumowanie
Wramach pierwszego badania stworzyłyśmy
wielowymiarowe narzędzie do oceny percepcji
ryzyka smogu i ważności podejmowania okre-
ślonych działań zmniejszających ryzyko zwią-
zane ze smogiem. Kwestionariusz ten składa się
zczterech skal: dwie skale obejmują pomiar per-
cepcji tego ryzyka, a dwie skale dotyczącą oceny
ważności działań zmniejszających to ryzyko.
Skale te charakteryzują się wysoką rzetelnością
Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl | 59
DOI: 10.15678/PJOEP.2018.13.04
(tabele 1 i 2). W wyniku analizy czynnikowej
wyodrębnione zostały dwie skale mierzące per-
cepcję ryzyka związanego ze smogiem (emocjo-
nalne i poznawcze) – taki podział jest spójny
m.in. z wynikami dotychczasowych badań nad
spostrzeganiem ryzyka w kategoriach stymulu-
jących i instrumentalnych (Zaleskiewicz, 2001),
atakże z dwuprocesowymi teoriami przetwa-
rzania informacji (Epstein, Pacini, Denes-Raj,
Heier, 1996; Kahneman, 2011). Z kolei po-
dział na dwie skale mierzące ważność działań
zmniejszających ryzyko związane ze smogiem
(na działania o charakterze indywidualnym
ispołecznym) jest spójny z wynikami badań nad
spostrzeganiem ryzyka związanego ze zmia-
nami klimatu (van der Linden, 2015). Warto
podkreślić tae, że treść pozycji indywidual-
nych działań zmniejszających ryzyko ma na celu
kompensowanie skutków już istniejącego smo-
gu, natomiast treść pozycji w skali społecznych
działań zmniejszających ryzyko związana jest
ze zmniejszeniem emisji zanieczyszczeń, co jest
dość bliskie prewencyjnym i kompensacyjnym
działaniom rozmywającym ryzyko, oryginal-
nie wyodrębnionym przez O. Hubera (2012).
Dodatkowym argumentem za wyodrębnieniem
czterech skal jest struktura relacji między nimi.
Emocjonalne spostrzeganie ryzyka jest zwią-
zane z oceną ważności indywidualnych dzia-
łań zmniejszających jego skutki – osoby, które
intensywnie i wyraziście wyobrażają sobie skut-
ki smogu, a także się ich obawiają, przypisują
większą wagę działaniom mogącym stanowić
bezpośrednią ochronę dla nich lub ich bliskich,
np. kupują domowy oczyszczacz powietrza.
Poznawcze spostrzeganie ryzyka przewiduje
natomiast ocenę ważności społecznych działań
rozmywających skutki ryzyka smogu – oso-
by, które oceniają konsekwencje smogu jako
poważne oraz szacują szanse ich wystąpienia
jako wysokie, przypisują większe znaczenie
działaniom mogącym przyczynić się do zmniej-
szenia emisji zanieczyszczeń, np. korzystania
zodnawialnych źródeł energii lub wymiany sta-
rych samochodów.
Co ciekawe, ocena ważności różnych dzia-
łań zabezpieczających przed ryzykiem związa-
nym ze smogiem jest niespójna z obiektywnymi
danymi dotyczącymi przyczyn zanieczyszczeń
powietrza w Polsce (Mazurek, Badyda, 2018b;
Stowarzyszenie Ekologiczne EKO-UNIA,
2016). Przykładowo osoby badane przeszaco-
wywały ważność kontroli w fabrykach, a nie
doceniły znaczenia palenia drewnem w komin-
ku (tabela 2). Takie odpowiedzi wskazywały
na błędne rozumienie przyczyn powstawania
smogu. W związku z tym przeprowadziłyśmy
drugie badanie, którego celem było testowanie
skuteczności komunikatów dotyczących ryzyka
związanego ze smogiem, w tym także komuni-
katów edukujących uczestników badania o rze-
czywistych przyczynach zanieczyszczeń powie-
trza w Polsce.
3. Badanie 2
3.1. Metoda
3.1.1. Osoby badane
Wbadaniu wzięły udział 164 osoby w wie-
ku 18–51 lat (M = 25,79; SD = 8,22), wśród
których kobiety stanowiły 84,4%, a żczyź-
ni 15,6%. Osobami badanymi byli studenci
zPoznania (43,7%), Wrocławia (14,9%) oraz
Sopotu (41,4%).
3.1.2. Materiały
Wbadaniu drugim testowałyśmy skutecz-
ność komunikatów, które podane były osobom
badanym w formacie tekstowym lub gracznym
60 | Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl
Psychologia Ekonomiczna, nr 13, s. 49–65
(manipulacja formatem: tekstowym vs gracz-
nym) oraz z uwzględnieniem lub nie przyczyn
smogu (manipulacja treścią: konsekwencje smo-
gu vs konsekwencje oraz przyczyny smogu).
Osoby badane były losowo przydzielane do jed-
nego z czterech warunków eksperymentalnych.
Wkomunikatach posługiwałyśmy się rzeczywi-
stymi danymi obrazującymi to ryzyko oraz jego
przyczyny (pełna treść wykorzystanych mate-
riałów – pomocy wizualnych, opisów oraz skal
– została zamieszczona na platformie OSF pod
adresem https://osf.io/xruat/). Opracowując
pomoce wizualne, korzystałyśmy m.in. z Mi-
niprzewodnika po wielkim smogu na Dolnym Ślą-
sku (Stowarzyszenie Ekologiczne EKO-UNIA,
2016). Dane ilościowe dotyczące zarówno praw-
dopodobieństwa, jak i konsek wencji (np. obrazu-
jące procentowy udział różnych źródeł w emisji
poszczególnych zanieczyszczeń) zostały przez
nas przekształcone na informacje graczno-
-frekwencyjne (np. liczba ikon domów, fabryk,
samochodów itd. odpowiadała procentowemu
udziałowi różnych źródeł w ogólnej emisji PM10
oraz benzo(a)pirenu). Dodatkowo przygotowa-
łyśmy pomoce wizualne obrazujące (również
wformacie graczno-frekwencyjnym) zesta-
wienie polskich miast znajdujących się na liście
50 najbardziej zanieczyszczonych miast w Unii
Europejskiej, udział zanieczyszczenia powietrza
jako przyczyny śmierci w Polsce w porównaniu
zinnymi – bardziej wyrazistymi – zagrożenia-
mi (alkoholem, bójkami i pobiciami, wypad-
kami samochodowymi), a także porównanie
emisji pyłów przez różne urządzenia grzewcze,
np. niskosprawny kocioł węglowy – tzw. kop-
ciuch; kocioł na pellet drzewny (klasa 5), kocioł
gazowy. Materiały tekstowe zawierały te same
informacje, ale w formacie opisu z podaniem
wartości numerycznych (bez wykorzystania
grak). Dodatkowo wykorzystano narzędzie do
pomiaru percepcji ryzyka związanego ze smo-
giem, które powstało w wyniku badania 1.
3.1.3. Procedura badania
Po uzyskaniu zgody na badanie osoby badane
proszone były o podanie następujących danych
demogracznych: wiek, płeć, miasto (w któ-
rym studiują). Następnie osoby badane miały
nieograniczony czas na zapoznanie się z pre-
zentowanymi informacjami w formacie gracz-
nym lub tekstowym oraz z uwzględnieniem lub
nie przyczyn smogu (w zależności od warunku
eksperymentalnego). Po zapoznaniu się przez
respondentów z komunikatami następował
krótki test wiedzy dotyczący wcześniej prezen-
towanych informacji oraz dwa pytania kontrolne
dotyczące zrozumienia i wiarygodności zapre-
zentowanych informacji (Czy zaprezentowane
informacje były zrozumiałe? Czy prezentowane
informacje były wiarygodne?). Następnie osoby
badane proszone były o wypełnienie kwestiona-
riusza (tego samego co w badaniu 1) składające-
go się z pytań dotyczących percepcji ryzyka oraz
ze stwierdzeń, które zawierały przykłady dzia-
łań zalecanych w zapobieganiu smogowi i jego
konsekwencjom. Czas na ustosunkowanie się do
stwierdzeń i pytań nie był ograniczony.
3.2. Wyniki
3.2.1. Wpływ formatu i treści komunikatu
na percepcję ryzyka związanego ze smogiem
oraz działań zabezpieczających
Wkolejnym kroku przeprowadziłyśmy czte-
ry niezależne analizy wariancji ANOVA w wa-
riancie 2 (format: graczny vs tekstowy) × 2
(treść: konsekwencje vs konsekwencje i przyczy-
ny smogu). Statystyki opisowe zostały zamiesz-
czone w tabeli 5.
Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl | 61
DOI: 10.15678/PJOEP.2018.13.04
Analiza wariancji, w której zmienną wyja-
śnianą było emocjonalne spostrzeganie ryzyka
związanego ze smogiem, nie wykazała efektu
głównego zarówno dla formatu komunikatów
F(1, 160) = 0,03; p = 0,858, jak i dla ich treści
(F(1, 160) = 0,47; p = 0,493). Nie zaobserwowano
również interakcji formatu komunikatu z treścią
komunikatu (F(1, 160) = 0,57; p = 0,452). Podob-
nie w przypadku, gdy zmienną wyjaśnianą było
poznawcze spostrzeganie ryzyka związanego ze
smogiem, również nie zaobserwowano efektu
głównego dla formatu komunikatów (F(1, 160) =
= 0,21; p = 0,649) i dla rodzaju prezentowanych
treści (F(1, 160) = 0,92; p = 0,339).
Wprzypadku skali dotyczących oceny waż-
ności społecznych działań zmniejszających ryzy-
ko związane ze smogiem zaobserwowano istotny
efekt główny treści komunikatów (F(1, 160) =
= 3,94; p = 0,049, η
2
= 0,02) – badani informowa-
ni o przyczynach smogu istotnie wyżej oceniali
ważność podejmowanych społecznych działań
rozmywających ryzyko smogu od osób nieinfor-
mowanych o jego przyczynach (tabela 5). Podob-
ny efekt (choć na granicy istotności statystycz-
nej) zaobserwowano dla skali indywidualnych
działań zmniejszających ryzyko związane ze
smogiem (F(1, 160) = 3,86; p = 0,051, η
2
= 0,02).
Osoby z grupy, w której prezentowane były za-
równo konsekwencje, jak i przyczyny smogu,
wyżej oceniały ważność takich działań od osób,
którym prezentowane były tylko konsekwencje
smogu niezależnie od formatu prezentowanych
informacji. Nie zaobserwowano jednak ani istot-
nych efektów głównych formatu komunikatu,
ani interakcji formatu z treścią komunikatu (dla
formatu komunikatu F(1, 160) = 0,38; p = 0,54,
dla interakcji z treścią komunikatu F(1, 160) =
= 0,10; p = 0,75)).
3.2.2. Analizy dodatkowe
Aby sprawdzić, czy manipulacja formatem
itreścią prezentowanych informacji nie miała
niepożądanego wpływu na ich odbiór, w badaniu
uwzględniłyśmy dwie zmienne kontrolne: ocenę
wiarygodności prezentowanych treści i ocenę
ich zrozumienia. Następnie przeprowadziłyśmy
dwie jednoczynnikowe analizy wariancji, w któ-
rych uwzględniłyśmy zmienne kontrolne jako
zmienną za leżną. A nali za waria ncji w waria ncie 2
(format: graczny vs tekstowy) × 2 (treść: kon-
sekwencje smogu vs konsekwencje i przyczyny
smogu) wykazała, że manipulacja formatem
informacji (F(1, 160) = 1,55; p = 0,21) i treścią
Tabela 5. Średnie wartości ocen ryzyka związanego ze smogiem oraz subiektywnej ważności działań
zmniejszających to ryzyko w podziale na cztery warunki eksperymentalne
Treść Format
Działania
społeczne
zmniejszające
ryzyko związane
ze smogiem
Działania
indywidualne
zmniejszające
ryzyko związane
ze smogiem
Emocjonalne
spostrzeganie ry-
zyka związanego
ze smogiem
Poznawcze
spostrzeganie ry-
zyka związanego
ze smogiem
Przyczyny
ikonsekwencje
Graficzny 78 ,38 (14,10) 54,62 (16 ,10) 7, 86 (2,4 8 ) 13,40 (3,35)
Tek stowy 77,65 (11,16) 52 ,4 0 (17,10) 7,42 (2,9 0) 12,79 (3, 35)
Konsekwencje Graficzny 74,31 (13 , 81) 48,77 (14,9 0) 7,18 (2,52 ) 12,49 (3,39 )
Tek stowy 72,00 (21,84) 47, 50 (21, 26) 7, 45 (3,9 1) 12, 55 (5,12)
W nawiasach zostały podane wartości odchylenia standardowego.
62 | Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl
Psychologia Ekonomiczna, nr 13, s. 49–65
informacji (F(1, 160) = 2,54; p = 0,11) nie miały
wpływu na ocenę zrozumienia komunikatów.
Wanalizie wariancji w schemacie 2 × 2, w któ-
rej zmienną zależną była ocena wiarygodności
zastosowanych komunikatów, również ani ma-
nipulacja formatem informacji (F(1, 160) = 0,02;
p = 0,88), ani treścią informacji (F(1, 160) =
= 1,22; p = 0,27) nie miały wpływu na ocenę
komunikatów.
4. Omówienie wyników
badań
Wprzeprowadzonej serii badań opracowały-
śmy narzędzie do pomiaru spostrzeganego ry-
zyka związanego ze smogiem oraz subiektywnej
ważności działań zapobiegawczych. Dodatko-
wo sprawdziłyśmy efektywność komunikatów
różniących się zarówno formatem (graczny vs
tekstowy) oraz treścią (konsekwencje smogu vs
konsekwencje i przyczyny smogu). Uzyskałyśmy
częściowe potwierdzenie stawianych hipotez.
Pomimo solidnych przesłanek teoretycznych
(np. Garcia-Retamero, Cokely, 2013, 2017;
Kołodziej i in., 2017) dotyczących skutecz-
ności komunikatów o charakterze gracznym
wprzekazywaniu informacji o ryzyku w naszym
badaniu osoby, którym informacja przekazywa-
na była w formacie gracznym, nie różniły się
wocenach ryzyka oraz ważności działań zapo-
biegawczych od osób otrzymujących te same in-
formacje w formacie tekstowym. Z jednej stro-
ny możliwe, że opracowane przez nas pomoce
wizualne nie były wystarczająco transparentne
izrozumiałe. Z drugiej strony w badaniu 2 brali
udział wyłącznie studenci, a pomoce wizualne
są szczególnie skuteczne u osób z niższym po-
ziomem wykształcenia (Fraenkel i in., 2018).
Dodatkowo osoby badane były świadome, że
biorą udział w badaniu i mogły być bardziej
zmotywowane do zapoznania się nawet z dłu-
gim tekstem. Warto zaznaczyć, że szukając in-
formacji, prawdopodobnie łatwiej zauważymy
izostaniemy na stronie internetowej, na której
komunikat zawiera atrakcyjne i transparentne
pomoce wizualne, niż gdy zawiera on jedynie
tekst.
Obiecujące i interesujące rezultaty uzyskały-
śmy, manipulując treścią komunikatów. Wbrew
naszym przypuszczeniom informowanie osób
oprzyczynach, a nie jedynie konsekwencjach
smogu wpłynęło na ważność zarówno indy-
widualnych, jak i społecznych działań zmniej-
szających to ryzyko. Spodziewałyśmy się, że
edukowanie uczestników badania co do przy-
czyn smogu wpłynie na ocenę ważności dzia-
łań o charakterze społecznym, np. respondenci
będą wej oceniali ważność takich działań,
jak wymiana starego kotła czy zakaz sprzedaży
złej jakości paliw. Tymczasem dodatkowo (choć
na granicy istotności statystycznej) osoby, któ-
re zapoznały się z fenomenologią tego ryzyka,
wyżej oceniały ważność działań zabezpieczają-
cych o charakterze indywidualnym. Być może
mamy tu do czynienia ze zmianą o charakterze
łańcuchowym (spillover eect; Truelove, Carri-
co, Weber, Raimi, Vandenbergh, 2014; Byrka,
2015), w której podjęcie określonego działania
przyczynia się do zmian także w zakresie in-
nych (spójnych z daną postawą) działań. Należy
jednak zaznaczyć, że przeprowadzone badanie
miało charakter deklaratywny, a pozytywna
postawa względem danego zjawiska nie zawsze
prowadzi do podejmowania konkretnych dzia-
łań. W dalszych badaniach warto byłoby zwery-
kować, czy obserwowany przez nas efekt (ko-
munikacji zarówno konsekwencji, jak i przyczyn
ryzyka związanego ze smogiem) przekłada się
także na rzeczywiste zachowania.
Transparentna i zrozumiała komunikacja
określonego ryzyka w niektórych sytuacjach
może być jednak niewystarczająca. Na przykład
Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl | 63
DOI: 10.15678/PJOEP.2018.13.04
pomimo wiedzy i zrozumienia ryzyka związa-
nego z ogrzewaniem domu złej jakości paliwem
i/lub w niskosprawnym kotle osoby mogą nie
podejmować działań zmieniających to zacho-
wanie. Natychmiastowy koszt wymiany pie-
ca czy zmiany przyzwyczajeń może być zbyt
duży w stosunku do niepewnych i odroczonych
wczasie zysków. W takich sytuacjach niezbęd-
ne wydaje się uzupełnienie edukacji o działania
ocharakterze perswazyjnym (Byrka, 2015; Byr-
ka, Wójcik, 2016) oraz zapewnienie wsparcia
instytucjonalnego dla osób, które są dotknięte
ubóstwem energetycznym. Według raportu In-
stytutu Badań Strukturalnych (Lewandowski,
Sałach, 2018) około 12% mieszkańców Pol-
ski nie jest w stanie zaspokoić swoich potrzeb
energetycznych (energia niezbędna do ogrzania
mieszkania i wody, oświetlenia, przygotowania
posiłków, korzystania ze sprzętów AGD/RTV)
m.in. z powodu niskiego dochodu i/lub charak-
terystyk mieszkania. Problem ten dotyka głów-
nie mieszkańców wsi i małych miast, którzy
mieszkają w domach jednorodzinnych o dużych
metrażach i niskiej wydajności energetycznej,
bez dostępu do sieci ciepłowniczej czy gazowej.
Pomimo aplikacyjnego charakteru przepro-
wadzone badania mają także znaczenie teore-
tyczne. Wykryty efekt (różnica w ocenach waż-
ności działań zapobiegawczych w zależności od
tego, czy komunikat zawierał informację o przy-
czynach danego zjawiska) doskonale wpisuje się
wpostulat T. Rakowa i in. (2015) dotyczący ko-
nieczności rozwijania komunikatów uwzględ-
niających fenomenologię zjawiska, a nie tylko
konsekwencje ryzyka. Zgodnie z naszą wiedzą
zaprezentowane w artykule badanie jest pierw-
szym (bądź jednym z pierwszych), w którym
dokonano jego empirycznej werykacji.
Projekt został snansowany w ramach
grantu BST/Wroc/2017/A/08 (SWPS Uniwer-
sytet Humianistycznospołeczny). Dziękujemy
Panu Radkowi Lesiszowi z Dolnośląskiego
Alarmu Smogowego za pomoc w opracowa-
niu materiałów do badania oraz merytoryczną
werykację przywoływanych statystyk.
Literatura
Adamkiewicz, Ł., Bochniarz, Z., Mucha, D., Gayer, A., Badyda,
A. (2018). Konsekwencje społeczne i ekonomiczne
zanieczyszczenia powietrza. W: H. Mazurek, A. Ba-
dyda (red.), Smog. Konsekwencje zdrowotne zanie-
czyszczeń powietrza (s. 147–158). Warszawa: PZWL
Wydawnictwo Lekarskie.
Badyda, A. (2018). Źródła zanieczyszczeń powietrza.
Najważniejsze szkodliwe substancje spotykane
watmosferze. W: H. Mazurek, A. Badyda (red.), Smog.
Konsekwencje zdrowotne zanieczyszczeń powietrza
(s. 17–30). Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
Badyda, A., Jędrak, J. (2018a). Możliwość ogranic zenia emisji.
W: H. Mazurek, A. Badyda (red.), Smog. Konsekwen-
cje zdrowotne zanieczyszczeń powietrza (s. 159 –17 7).
Warszawa: PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
Badyda, A., Jędrak, J. (2018b). Możliwości ograniczenia nara-
żenia indywidualnego i jego następstw. W: H. Mazu-
rek, A. Badyda (red.), Smog. Konsekwencje zdrowotne
zanieczyszczeń powietrza (s. 179–192). Warszawa:
PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
Byrka, K. (2015). Łańcuchowe zmiany zachowań w kontekście
ochrony środowiska i promocji zdrowia. Warszawa:
PWN.
Byrka, K., Wójcik, A. (2016). Jak promować politykę prośro-
dowiskową i energetykę odnawialną w Polsce. Raport
przygotowany dla WWF Polska. Pobrane z: http://
energiaodnowa.pl/wp-content/uploads/2017/01/2-
Raport-o-docieraniu-z-przekazem-do-grupy-
docelowej.pdf. (data dostępu: 21.02.2019).
Epstein, S., Pacini, R., Denes-Raj, V., Heier, H. (1996). Indivi-
dual Dierences in Intuitive-experiential and Ana-
lytical-rational Thinking Styles. Journal of Persona-
lity and Social Psychology, 71(2), 390–405. Pobrane
64 | Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl
Psychologia Ekonomiczna, nr 13, s. 49–65
z: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8765488.
Data dostępu: 01.02.2018.
European Environment Agency. (2018). Air Quality in Europe
– 2018 Repor t. https://doi.org/10.2800/777411.
Fox-Glassman, K.T., Weber, E.U. (2016). What Makes Risk Ac-
ceptable? Revisiting the 1978 Psychological Dimen-
sions of Perceptions of Technological Risks. Journal
of Mathematical Psychology, 75, 157–169. https://doi.
org/10.1016/j.jmp.2016.05.003.
Fraenkel, L., Reyna, V.F., Cozmuta, R., Cornell, D., Nolte, J., Wil-
helms, E. (2018). Do Visual Aids Inuenced Patients’
Risk Perceptions for Rare and Very Rare Risks? Patient
Education and Counseling, 101(11) , 190 0 –190 5. h tt ps ://
doi.org/10.1016/j.pec.2018.06.007.
Garcia-Retamero, R., Cokely, E.T. (2013). Communicating
Health Risks with Visual Aids. Current Directions in
Psychological Science, 22(5), 392–399. https://doi.
org/10.1177/0963721413491570.
Garcia-Retamero, R., Cokely, E.T. (2017). Designing Visual
Aids That Promote Risk Literacy: A Systematic Re-
view of Health Research and Evidence-based De-
sign Heuristics. Human Factors: The Journal of the Hu-
man Factors and Ergonomics Society, 59(4), 582–627.
https://doi.org/10.1177/0018720817690634.
Garcia-Retamero, R., Cokely, E.T., Horage, U. (2015). Vi-
sual Aids Improve Diagnostic Inferences and Me-
tacognitive Judgment Calibration. Frontiers in
Psychology, 6(932), 1–12. https://doi.org/10.3389/
fpsyg.2015.00932.
Garcia-Retamero, R., Sobkow, A., Petrova, D., Garrido, D.,
Traczyk, J. (2019). Numeracy and Risk Literacy:
What Have We Learned So Far? Spanish Journal of
Psychology, 22(e10), 1–11. https://doi.org/10.1017/
sjp. 2019.16.
Hagmayer, Y., Sloman, S.A. (2009). Decision Makers Conce-
ive of Their Choices as Interventions. Journal o f Expe-
rimental Psychology: General, 138(1), 22–38 . ht t ps: //
doi.org/10.1037/a0014585.
Huber, O. (2012). Risky Decisions: Active Risk Management.
Current Directions in Psychological Science, 21(1),
26–30. https://doi.org/10.1177/0963721411422055.
Huber, O. (2017). Evaluation-dependent Representation in
Risk Defusing. Frontiers in Psychology, 8(836), 1–4.
https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.00836.
Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. London: Pen-
guin Books.
Kobus, D. (2018). Normy jakości powietrza. W: H. Mazurek,
A. Badyda (red.), Smog. Konsekwencje zdrowotne za-
nieczyszczeń powietrza (s. 31–56). Warszawa: PZWL
Wydawnictwo Lekarskie.
Kołodziej, S., Idzikowska, K., McGoun, E.G. (2017). The Com-
munication of Probabilistic Information. W: T. Tyszka,
P. Zielonka (red.), Large Risks with Low Probabilities:
Perceptions and Willingness to Take Preventive Measu-
res against Flooding (s. 59–79). London: IWA Publi-
shing.
Lewandowski, P., Sałach, K. (2018). Ubóstwo energetyczne
wPolsce 2012–2016. Zmiany w czasie i charakteryst yka
zjawiska. Pobrane z: http://ibs.org.pl/publications/
ubostwo-energetyczne-w-polsce-2012-2016-
zmiany-w-czasie-i-charakterystyka-zjawiska/.Data
dostępu: 22.02.2019.
Lindell, M.K., Perry, R.W. (2012). The Protective Action Deci-
sion Model: Theoretical Modications and Additio-
nal Evidence, Risk Analysis, 32(4), 616–632. https://doi.
o rg / 10 .1111 / j. 15 39 - 6 92 4 . 20 11. 01 6 47. x .
Loewenstein, G.F., Weber, E.U., Hsee, C.K., Welch, N. (2001).
Risk as Feelings. Psychological Bulletin, 127(2), 267–
286. https://doi.org/10.1037//0033-2909.127.2.267.
Mazurek, H., Badyda, A. (2018a). Podsumowanie. W: H. Ma-
zurek, A. Badyda (red.), Smog. Konsekwencje zdrowot-
ne zanieczyszczeń powietrza (s. 203–206). Warszawa:
PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
Mazurek, H., Badyda, A. (red.). (2018b). Smog. Konsekwen-
cje zdrowotne zanieczyszczeń powietrza. Warszawa:
PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
Rakow, T., Heard, C.L., Newell, B.R. (2015). Meeting Three
Challenges in Risk Communication: Phenomena,
Numbers, and Emotions. Policy Insights from the Be-
havioral and Brain Sciences, 2(1), 147–156 . ht t ps: //do i.
org/10.1177/2372732 215601442.
Polish Journal of Economic Psychology | psychologia-ekonomiczna.com.pl | 65
DOI: 10.15678/PJOEP.2018.13.04
Sobkow, A., Traczyk, J., Polec, A., Tyszka, T. (2017). Cognitive
and Emotional Factors Inuencing the Propensity
to Insure Oneself against Disaster. W: T. Tyszka, P. Zie-
lonka (red.), Large Risks with Low Probabilities: Percep-
tions and Willingness to Take Preventive Measures aga-
inst Flooding (s. 119–140). London: IWA Publishing.
Sobkow, A., Traczyk, J., Zaleskiewicz, T. (2016). The Aec-
tive Bases of Risk Perception: Negative Feelings
and Stress Mediate the Relationship between
Mental Imagery and Risk Perception. Frontiers in
Psychology, 7(932), 1–10. https://doi.org/10.3389/
fpsyg.2016.00932.
Stowarzyszenie Ekologiczne EKO-UNIA (2016). Miniprzewod-
nik po wielkim smogu na Dolnym Śląsku. Wrocław.
Szaniawski, P. (2017). Sondaż „Rzeczpospolitej”: Smog Pola-
kom niestraszny. Pobrane z: https: //www.rp.pl/Spol-
eczenstwo/170219946-Sondaz-Rzeczpospolitej-
Smog-Polakom-nie-straszny.html (data dostępu:
21.02.2019).
Traczyk, J., Sobkow, A., Matukiewicz, A., Petrova, D., Garcia-
-Retamero, R. (2019). The Experience-based Format
of Probability Improves Probability Estimates: The
Moderating Role of Individual Dierences in Nume-
racy. International Journal of Psychology, 2019, 1–9.
https://doi.org/10.1002/ijop.12566.
Traczyk, J., Sobkow, A., Zaleskiewicz, T. (2015). Aect-laden
Imagery and Risk Taking: The Mediating Role of
Stress and Risk Perception. PLoS ONE, 10 (3), 1–22.
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0122226.
Truelove, H.B., Carrico, A.R., Weber, E.U., Raimi, K.T., Vanden-
bergh, M.P. (2014). Positive and Negative Spillover of
Pro-environmental Behavior : An Integrative Review
and Theoretical Framework. Global Environmental
Change, 29, 127–138. https://doi.org/10.1016/j.glo-
envcha.2014.09.004.
Tyszka, T., Sawicki, P. (2011). Aective and Cognitive Fac-
tors Inuencing Sensitivity to Probabilistic Infor-
mation. Risk Analysis, 31(11), 1832–1845. https://doi.
o rg / 10 .1111 / j. 15 39 - 6 92 4 . 20 11. 01 6 4 4. x .
van der Linden, S. (2015). The Social-psychological Determi-
nants of Climate Change Risk Perceptions: Towards
aComprehensive Model. Journal of Environmental
Psychology, 41, 112–124. https://doi.org/10.1016/j.je-
nvp.2014.11.012.
WHO (2019). Air Pollution. Pobrane z: https://www.who.int/
airpollution/en/ (data dostępu: 29.11.2019).
Wrocławski Indeks Powietrza (2019). Pobrane z: https://
www.wroclaw.pl/srodowisko/wroclawski-indeks-
-powietrza (data dostępu: 23.01.2019).
Zaleskiewicz, T. (2001). Beyond Risk Seeking and Risk Aver-
sion: Personality and the Dual Nature of Economic
Risk Taking. European Journal of Personality, 15(S1),
105–122. https://doi.org/10.1002/per.426.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Article
Full-text available
Recent research has documented that affect plays a crucial role in risk perception. When no information about numerical risk estimates is available (e.g., probability of loss or magnitude of consequences), people may rely on positive and negative affect toward perceived risk. However, determinants of affective reactions to risks are poorly understood. In a series of three experiments, we addressed the question of whether and to what degree mental imagery eliciting negative affect and stress influences risk perception. In each experiment, participants were instructed to visualize consequences of risk taking and to rate riskiness. In Experiment 1, participants who imagined negative risk consequences reported more negative affect and perceived risk as higher compared to the control condition. In Experiment 2, we found that this effect was driven by affect elicited by mental imagery rather than its vividness and intensity. In this study, imagining positive risk consequences led to lower perceived risk than visualizing negative risk consequences. Finally, we tested the hypothesis that negative affect related to higher perceived risk was caused by negative feelings of stress. In Experiment 3, we introduced risk-irrelevant stress to show that participants in the stress condition rated perceived risk as higher in comparison to the control condition. This experiment showed that higher ratings of perceived risk were influenced by psychological stress. Taken together, our results demonstrate that affect-laden mental imagery dramatically changes risk perception through negative affect (i.e., psychological stress).
Article
Full-text available
The complex nature of perceived risk and the influence of perceived risks and benefits on risk acceptability or risk taking have been analyzed in multiple ways. R. Duncan Luce made important contributions to both normative and descriptive models of quantitative definitions of risk and risk acceptability, concentrating on the effects of possible outcomes and their probability. Fischhoff, Slovic, and Lichtenstein, in contrast, assessed a set of qualitative and affective dimensions of perceived technological and social risk and analyzed their effects on perceived risk and risk acceptability. The current research presents a minimally modified replication of their 1978 study, eliciting risk perceptions from a diverse group of US residents. After almost 40 years, we find a pattern of rank-ordered risk perceptions that remains practically unchanged, and is still explained by two factors: dread and uncertainty. We find, however, that today dread risk shows a greater influence than it did in the original study, and now reflects stronger contributions of the voluntary and uncontrollable risk characteristics. We end by reflecting on the mutual impact of different types of risk research and point out promising future research directions.
Article
Numerical skills are essential to make informed decisions in our daily life. Unfortunately, many people lack basic numeracy, which limits their ability to accurately interpret risks (i.e., risk literacy). In this paper, we provide an overview of research investigating the role of numeracy in two prominent domains, where most research was concentrated, health and finance. We summarize what has been learned so far in these domains and suggest promising venues for future research. We conclude that it is important to conduct interventions to improve numeracy in less numerate individuals and to help them make informed decisions and achieve better life outcomes.
Article
People with low statistical numeracy have difficulties understanding numerical information. For instance, they often misunderstand the probability of experiencing side effects, which could reduce adherence to medical treatments. We investigated whether presenting information about probability using a method based on the direct experience of events influences the accuracy of probability estimates compared to viewing a static numerical description of the same information. Participants completed a numeracy test and were randomly assigned to one of two conditions. In the description‐based probability condition, participants were presented with 24 binomial distributions consisting of a target stimulus “X” and a distractor stimulus “·” in the form of odds (the distribution “7 × 13 ·” is an example of a 35% probability: here the target [distractor] stimulus was present 7[13] times in a 20‐stimulus distribution). In the experience‐based probability condition, participants observed the same information but the stimuli were randomly arranged and displayed sequentially. Participants in both conditions estimated the probability of the target stimulus in each trial. In the experience‐based format participants with low numeracy made more accurate probability estimates in comparison to the description‐based format. In contrast, accuracy in participants with high numeracy was similar in the two formats.
Article
Objective: To examine whether visual aids (a graphic representation and/or conceptual illustrations) influence patients' risk perceptions for rare and very rare risks. Methods: Participants were randomized to a scenario which varied by probability of infection (2% or 0.2%) and visual aid: numbers only, numbers + graphic representation, numbers + conceptual illustrations, or numbers + graphic representation + conceptual illustrations. Risk perceptions and likelihood of starting the medication were examined across the four formats, separately, in participants with and without a college education. Results: Adding a graphic representation and/or conceptual illustrations did not affect risk perceptions among those with a higher level of education. Adding both a graphic representation + conceptual illustrations decreased risk perceptions and increased likelihood of starting the medication among participants randomized to the 2%, but not 0.2% scenario, among participants with lower levels of education. Conclusion: Adding a graphic representation + conceptual illustrations to numbers may influence perceptions for rare, but not very rare, risks among patients with lower education. Practice implications: Clinicians should be aware of the differential effects of visual aids developed to facilitate risk communication. Patients with higher levels of education may be less responsive to visual aids than those with lower education.
Article
Background Effective risk communication is essential for informed decision making. Unfortunately, many people struggle to understand typical risk communications because they lack essential decision-making skills. Objective The aim of this study was to review the literature on the effect of numeracy on risk literacy, decision making, and health outcomes, and to evaluate the benefits of visual aids in risk communication. Method We present a conceptual framework describing the influence of numeracy on risk literacy, decision making, and health outcomes, followed by a systematic review of the benefits of visual aids in risk communication for people with different levels of numeracy and graph literacy. The systematic review covers scientific research published between January 1995 and April 2016, drawn from the following databases: Web of Science, PubMed, PsycINFO, ERIC, Medline, and Google Scholar. Inclusion criteria were investigation of the effect of numeracy and/or graph literacy, and investigation of the effect of visual aids or comparison of their effect with that of numerical information. Thirty-six publications met the criteria, providing data on 27,885 diverse participants from 60 countries. Results Transparent visual aids robustly improved risk understanding in diverse individuals by encouraging thorough deliberation, enhancing cognitive self-assessment, and reducing conceptual biases in memory. Improvements in risk understanding consistently produced beneficial changes in attitudes, behavioral intentions, trust, and healthy behaviors. Visual aids were found to be particularly beneficial for vulnerable and less skilled individuals. Conclusion Well-designed visual aids tend to be highly effective tools for improving informed decision making among diverse decision makers. We identify five categories of practical, evidence-based guidelines for heuristic evaluation and design of effective visual aids.