ArticlePDF Available

Voorbij het stigma van de populistische demonstrant: protest heeft een centrale functie in onze democratie!

Abstract

Zodra er in Nederland wordt geprotesteerd, of het nu gaat om boeren, bouwers, politie, verplegers, docenten of klimaatactivisten, wordt het trauma van Fortuyn bijna direct opgerakeld. Commentatoren lijken protest alleen te kunnen duiden door een fortuynistische bril: het verweesde volk laat zijn stem horen door middel van verzet en populistisch stemgedrag. Deze bril, die niet alleen door Fabian Dekker maar eerder ook door Herman Tjeenk Willink (in Trouw), Paul Schnabel (in De Telegraaf) en VU-hoogleraar Jacquelien van Stekelenburg (in het Reformatorisch Dagblad) werd verwoord, doet de motieven van de demonstranten tekort, heeft een blinde vlek voor de vele lokale protesten en ontkent het belang van protest in onze democratie.
Voorbij het stigma van de populistische
demonstrant: protest heeft een centrale functie
in onze democratie!
Nanke Verloo*
Zodra er in Nederland wordt geprotesteerd, of het nu gaat om boeren, bouwers,
politie, verplegers, docenten of klimaatactivisten, wordt het trauma van Fortuyn
bijna direct opgerakeld. Commentatoren lijken protest alleen te kunnen duiden
door een fortuynistische bril: het verweesde volk laat zijn stem horen door middel
van verzet en populistisch stemgedrag. Deze bril, die niet alleen door Fabian Dek‐
ker maar eerder ook door Herman Tjeenk Willink (in Trouw), Paul Schnabel (in De
Telegraaf) en VU-hoogleraar Jacquelien van Stekelenburg (in het Reformatorisch
Dagblad) werd verwoord, doet de motieven van de demonstranten tekort, heeft
een blinde vlek voor de vele lokale protesten en ontkent het belang van protest in
onze democratie.
De onvrede tijdens Fortuyn zou je kunnen duiden als het failliet van het represen‐
tatief stelsel; mensen voelden zich niet langer gerepresenteerd door de volksver‐
tegenwoordiging. Om de onvrede die er nu heerst te begrijpen hebben we niet
veel aan het label Fortuyn, sterker nog, het label simplificeert motieven en stereo‐
typeert demonstranten. Wat we wel zien is een complexe teleurstelling in het
bekende Nederlandse poldermodel waarin iedereen aan het woord komt, maar
niemand echt gehoord wordt.
Het lange praten en weinig luisteren creëert situaties waarin niemands belang
echt wordt behartigd en iedereen een verliezer is. Geen wonder dat na ellenlange
gesprekken rond de klimaattafels zowel de boeren als de klimaatactivisten niet
blij zijn met een uitkomst waarin de grootvervuilers – industrie en luchtvaart –
niet worden aangepakt. Het failliet van het poldermodel wordt nog zichtbaarder
op lokaal niveau. In de decennia na Fortuyn heeft de Nederlandse overheid hard
ingezet op de emancipatie en participatie van burgers. De burger moest emanci‐
peren en zelf verantwoordelijkheid nemen voor zijn of haar leefomgeving: in de
zorg door de Wet maatschappelijke ondersteuning, in de buurt door subsidies
voor buurtinitiatieven, en in lokaal bestuur door participerende besluitvorming of
zelfs cocreatie. Dat die geëmancipeerde burger opkomt voor zijn rechten is dus
een succes van dit beleid. Maar tegelijkertijd zie je dat als burgers zich organiseren
en uitspreken tegen beleid, ze regelmatig worden genegeerd of zelfs bestraft voor
hun acties. Protest wordt zelden begrepen als participatie.
*Dr. Nanke Verloo is onderzoeker en docent aan de Universiteit van Amsterdam en lid van de
redactie van Beleid en Maatschappij.
84 doi: 10.5553/BenM/138900692020047001010 - Beleid en Maatschappij 2020 (47) 1
Dit artikel uit Beleid en Maatschappij is gepubliceerd door Boom bestuurskunde en is bestemd voor Universiteit van Amsterdam
Voorbij het stigma van de populistische demonstrant: protest heeft een centrale functie in onze democratie!
Niet alleen op nationaal niveau wordt er meer gedemonstreerd, ook lokaal zijn er
steeds vaker momenten waarop burgers zich afzetten tegen beleid (De Lange &
Zuure, 2018) – denk aan lokale protesten tegen het weghalen van bomen, het her‐
inrichten van pleinen, het bouwen van ondergrondse parkeergarages. Het For‐
tuyn-label ziet lokaal protest volledig over het hoofd, terwijl iedereen voorbeelden
kent van het bekende ‘tokenisme’ waarin burgers worden opgetrommeld, maar
waar na een langdurig participatieproces alsnog wordt besloten te doen wat eigen‐
lijk al was bedacht. Het gevoel ‘niet serieus genomen te worden’ komt nog vaker
voor wanneer bewoners zelf besluiten op de bres te staan voor een onderwerp. Zij
worden zelden gehoord wanneer het niet de overheid is die hen uitnodigt, maar
burgers zelf bepalen wat het onderwerp is en op welke plek en op welk tijdstip zij
protesteren. Hun manieren passen vaak niet binnen de reguliere participatieka‐
ders van inspraakavonden, bezwaarschiften of demonstraties waarvoor een ver‐
gunning is verleend. Hun protest wordt dan weggezet als ‘onwenselijk’, ‘verve‐
lend’ of zelfs ‘ondemocratisch’, en demonstranten, mede dankzij het Fortuyn-
label, worden afgedaan als populisten.
Dat is een gemiste kans voor het versterken van onze democratie. En het staat in
paradoxaal contrast met de doelen van de bejubelde participatiesamenleving. Het
lijkt alsof de overheid wel wil dat burgers participeren, maar niet dat het te poli‐
tiek wordt! Die participerende burger mag zich bezighouden met een gezellige
buurtbarbecue, niet met zaken waar het politieke debat echt over gaat.
Dat lokale protesten alleen in de nationale media worden belicht als ze escaleren
in geweld – zoals de rellen tegen het asielzoekerscentrum in Geldermalsen – doet
misschien lijken alsof demonstranten voornamelijk uit populistische motieven
handelen. Maar niets is minder waar; protesten worden uitgevoerd door een heel
breed scala aan burgers, van hoog- tot laagopgeleiden en van sociaaleconomisch
sterke tot minder sterke burgers. Juist degenen die moeilijk te bereiken zijn voor
de overheid doen wel mee in protest tegen zaken die hen direct raken. Die diversi‐
teit maakt protest een uitgelezen kans om burgers te betrekken bij besluit‐
vorming. Maar dat vraagt om bestuurders die ‘participatie’ breder begrijpen en
ook momenten van protest zien als participatie.
In een sterke democratie wordt er gedemonstreerd. De recente geschiedenis laat
zien dat protest de democratie juist vooruit helpt – denk aan de geschiedenis van
de Amerikaanse burgerrechtenbeweging onder leiding van Martin Luther King.
De machtsverhouding tussen de staat en het volk kan alleen worden gelegiti‐
meerd door hoor en wederhoor. Naast stemmen heeft protest een cruciale rol in
die balans. En die rol wordt alleen maar belangrijker naarmate de motivatie ach‐
ter het protest het onderwerp is van felle tegenstrijd – zoals we bijvoorbeeld heb‐
ben gezien in de zwartepietendiscussie. Protest is een middel om structurele
ongelijkheid en oneerlijke behandeling voor het voetlicht te brengen. De demon‐
stranten verdienen het om in dat licht begrepen te worden, niet als vervelende
populisten die iets doen wat onwenselijk is. Het serieus nemen van protest ver‐
sterkt democratische legitimiteit. En juist het gebrek aan die legitimiteit veroor‐
zaakt nu de kloof tussen burger en overheid. Met andere woorden: bestuurders,
Beleid en Maatschappij 2020 (47) 1 - doi: 10.5553/BenM/138900692020047001010 85
Dit artikel uit Beleid en Maatschappij is gepubliceerd door Boom bestuurskunde en is bestemd voor Universiteit van Amsterdam
Nanke Verloo
heb het lef om af te stappen van het polderen en om echt met boze, gefrustreerde
en ongehoorzame burgers in gesprek te gaan over zaken die er echt toe doen.
Literatuur
Hermenet, C. (2019, 9 november). Springvloed in demonstratieland. Reformatorisch Dag‐
blad.
Knoop, B., & Lange, R. de (2019, 9 november). De steeds luidere schreeuw om waardering
en vertrouwen. FD.nl.
Lange, S. de, & Zuure, J. (2018). #Woest. De kracht van verontwaardiging. Amsterdam:
Amsterdam University Press.
Reportage (2019, 9 november). Burger in opstand. De Telegraaf.
86 doi: 10.5553/BenM/138900692020047001010 - Beleid en Maatschappij 2020 (47) 1
Dit artikel uit Beleid en Maatschappij is gepubliceerd door Boom bestuurskunde en is bestemd voor Universiteit van Amsterdam
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
De steeds luidere schreeuw om waardering en vertrouwen
  • B Knoop
  • R Lange
  • De
Knoop, B., & Lange, R. de (2019, 9 november). De steeds luidere schreeuw om waardering en vertrouwen. FD.nl.
De kracht van verontwaardiging
  • S Lange
  • De
  • J Zuure
Lange, S. de, & Zuure, J. (2018). #Woest. De kracht van verontwaardiging. Amsterdam: Amsterdam University Press.