BookPDF Available

TÜRK-ERMENİ İLİŞKİLERİNDEKİ TARİHSEL GERÇEKLER 3. Basım

Authors:

Abstract

Turkish-Armenian Relations
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
TÜRK-ERMENİ
İLİŞKİLERİNDEKİ
TARİHSEL GERÇEKLER
3. Basım
Genel Dağıtım
ATLAS AKADEMİK BASIM YAYIN DAĞITIM TİC. LTD. ŞTİ.
Adres: Bahçekapı mh. 2465 sk. Oto Sanayi Sitesi No:7 Bodrum Kat Şaşmaz-ANKARA - siparis@nobelyayin.com-
Telefon: +90 312 278 50 77 - Faks: 0 312 278 21 65
E-Satış: www.nobelkitap.com - www.atlaskitap.com - Bilgi: esatis@nobelkitap.com - info@atlaskitap.com
Dağıtım ve Satış Noktaları: Alfa Basım Dağıtım, Ana Basım Dağıtım, Arasta, Arkadaş Kitabevi, D&R mağazaları,
Dost Dağıtım, Kitapsan, Nezih Kitabevleri, Prefix, Remzi Kitabevleri, TveK Mağazaları
TÜRK-ERMENİ İLİŞKİLERİNDEKİ TARİHSEL GERÇEKLER
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
Yayın No. : 2575
Beşeri Bilimler No. : 169
ISBN : 978-605-033-186-8
Basım Sayısı : 3. Basım, 2019
© Copyright 2019, NOBEL AKADEMİK YAYINCILIK EĞİTİM DANIŞMANLIK TİC. LTD. ŞTİ. SERTİFİKA NO.: 40340
Bu baskının bütün hakları Nobel Akademik Yayıncılık Eğitim Danışmanlık Tic. Ltd. Şti.ne aittir. Yayınevinin yazılı izni olmaksızın,
kitabın tümünün veya bir kısmının elektronik, mekanik ya da fotokopi yoluyla basımı, yayımı, çoğaltımı ve dağıtımı yapılamaz.
Nobel Yayın Grubu, 1984 yılından itibaren ulusal ve 2011 yılından itibaren ise uluslararası düzeyde düzenli olarak faaliyet yürütmekte ve
yayınladığı kitaplar, ulusal ve uluslararası düzeydeki yükseköğretim kurumları kataloglarında yer almaktadır.
Genel Yayın Yönetmeni : Nevzat Argun -nargun@nobelyayin.com-
Yayın Koordinatörü : Gülfem Dursun -gulfem@nobelyayin.com-
Kapak Tasarım : Mehtap Yürümez -mehtap@nobelyayin.com-
Baskı ve Cilt : Atalay Matbaacılık / Sertifika No.: 15689-
Büyük Sanayi 1 Cad. Elif Sok. No.:7/236-237 İskitler / ANKARA
Kütüphane Bilgi Kartı
Taşcıoğlu, Ömer Lütfi.
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihsel Gerçekler / Ömer Lütfi Taşcıoğlu
3. Basım, IV + 92 s., 12,5x19,5 cm, Kaynakça var, dizin yok.
ISBN: 978-605-033-186-8
1. Türk-Ermeni İlişkileri 2. Ermeni Göçleri 3. Türk Göçleri 4. Hocalı Katliamı
iii
İÇİNDEKİLER
Ermenilerin Selçuklu ve Osmanlı Dönemindeki
Yaşamları ......................................................................... 1
Ermeni İsyanları ............................................................... 6
Ermenilerin Zorunlu Göç Öncesi Türk Katliamları ......... 9
Zorunlu Göç Kararının Alınması ve Göçten Muaf
Tutulanlar ....................................................................... 14
Göç Ettirilen Ermeniler İçin Alınan Tedbirler ............... 17
Osmanlı Devletindeki Ermeni Sayısı ve Göç Ettirilen
Ermenilerin Miktarı ........................................................ 21
Göçün Durdurulması ve Geri Dönüş Kararnamesi ........ 24
Ermenilerin Düşman Kuvvetleriyle İşbirliği .................. 27
Rus ve Ermeni Devlet Adamlarının İfadeleri ................. 32
Malta Sürgünleri ve İngilizlerin Osmanlı Devleti
Aleyhine Belge Bulma Çabaları ..................................... 35
ABD’nin Araştırma Heyetleri ........................................ 38
Osmanlı Devleti’nin Araştırma Heyeti Teklifi ............... 40
iv
Türk-Ermeni Uzlaştırma Komitesi ve
Türk-Ermeni Platformu Çalışmaları ............................... 41
Ermeniler Tarafından Üretilen Sahte Belge ve
Resimler ......................................................................... 43
1912-1922 Yılları Arasında Doğu Anadolu’daki
4 Vilayette Katledilen Türklerin Sayısı .......................... 55
Ermeni Katliamından Kaçmak İçin Göç Etmek
Zorunda Kalan Türkler ................................................... 59
Türk ve Ermeni Kayıplarının Karşılaştırılması ve
Ermenistan’ınToprak Hedefi .......................................... 65
Ermenilerin Türk Diplomatlarına Suikastları ................. 69
Ermenilerin Yabancı Parlamenterlere ve
Tarihçilere Yönelik Tehdit ve Terör Eylemleri .............. 71
Ermenilerin Yeni Nesli Türk Düşmanı Olarak
Yetiştirmesi .................................................................... 74
Ermenilerin Azerbaycan Türklerini Hedef Alan
Hocalı Katliamı .............................................................. 76
Sonuç .............................................................................. 78
Kaynakça ........................................................................ 82
1
ERMENİLERİN SELÇUKLU VE
OSMANLI DÖNEMİNDEKİ
YAŞAMLARI
Türklerin Ermenilerle irtibatı 1026 yılında Çağrı
Bey’in Anadolu topraklarına girişiyle başlamıştır.
Selçuklular Bizans’ı yenerek Anadolu’ya hâkim
olduğunda Ermeniler Bizanslılara bağımlı prenslikler
halinde varlıklarını sürdürmekteydi. Türkler bu
topraklara egemen olunca Ermeniler Selçuklulara
bağımlı hale gelmiştir.
Ortaçağ Ermeni tarih yazarlarının Bizans
İmparatorluğu ve Haçlılar için yergi dolu ifadeler
kullandıkları fakat Türk hükümdarlarından hep
övgüyle söz ettikleri görülmektedir. Ermeni tarihçi
Urfalı Mateos, Melikşah’tan bahsederken: “Sultanın
yüreği, Hristiyanlara karşı şefkatle dolu idi. O, geçtiği
memleketlerin halkına bir baba gözü ile bakıyordu.
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
2
Böylelikle hiç muharebe yapmadan birçok eyalet ve
şehirlere hâkim oldu”1 sözlerini kullanmaktadır.
Osmanlı Devleti kurulduktan sonra Ermeniler
Osmanlı Devleti’ne bağlanmışlar, Ermeni dini reisliği
önce Kütahya’ya, 1324’te Bursa’ya, İstanbul’un
fethinden sonra ise İstanbul’a nakledilmiş ve Ermeni
Patrikhanesi Fatih Sultan Mehmet tarafından
kurulmuştur.
Osmanlı İmparatorluğu’nun yükseliş döneminde
Ermeniler devletin sadık bir tebaası olmuşlardır.
Gerileme döneminde ise emperyalist devletlerin de
kışkırtması ile Osmanlı Devleti’nden koparacakları
topraklar üzerinde bağımsız bir Ermenistan kurma
hayaline kapılmışlardır.
Osmanlı Devleti, Ermenileri her dönemde kendi
iç işlerinde ve dinlerinde serbest bırakmış, onlara kendi
okullarında eğitim yapmaları, kendi aralarındaki
davaları kendilerinin çözmesi, askerlikten muaf
olmaları gibi haklar tanımış ve bu kapsamda 1863
yılında Ermeni Milleti Nizamnamesini kabul etmiştir.
1 Urfalı Mateos, “Vekayiname (952-1136) ve Papaz Grigor’un
Zeyli (1131-1162)”, Çeviren: Hrant D. Andreasyan, Ankara,
1987, s.171
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
3
Osmanlı Devletinde Ermenilerden 22 bakan, 33
milletvekilli, 29 paşa, 7 büyükelçi, 11 başkonsolos, 11
üniversite öğretim üyesi ve 41 üst düzey memur
işbaşına gelmiştir
2
. Bu kapsamda 1. Meclis’te 10, 2.
Meclis’te 11 Ermeni milletvekili görev almıştır
3
.
2
Salih Yılmaz, “Ermenistan Cumhuriyeti’nde Okutulan 10.
Sınıf Tarih Ders Kitabında Türkler Aleyhine İfadeler ve Sözde
Ermeni Soykırımı”, Türk Dünyası Araştırmaları, Sayı:177,
Aralık 2008, s.112
3
Aide-Mémorie Sur Les Droits Des Minoritiés En Turquie,
Présentée Aux Représentants Des Membres De La Société Des
Nations, Association Nationale Ottomone Pour La Sociéte Des
Nations, Constantinople, 1922, s. 13-14
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
4
1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi öncesinde
Ermeniler Osmanlı Devleti’nden önce özerklik, uzun
vadede ise bağımsızlık kazanmak için harekete
geçmiştir. Bu durum İngiltere’nin İstanbul büyükelçisi
Henry Elliot’ın aşağıda yer alan raporunda
4
açıkça
görülmektedir:
4
Livre Bleu du Gouvernement Britannique Concernant le
Traitement des Armeniéns Dans Le’empire Ottoman 1915-
1916 (Mavi Kitap).
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
5
6
ERMENİ İSYANLARI
1. Dünya Savaşı döneminde Osmanlı Devleti 8 ayrı
cephede savaşırken Ermenilerin çıkardığı isyanlar
devleti zayıf düşürmüştür. Osmanlı orduları bir yandan
bu cephelerde savaşırken, diğer yandan cephe gerisine
de asayiş için kuvvet ayırmak zorunda kalmıştır.
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
7
Bu dönemde Osmanlı Devleti’nde silahaltında
olan Ermeniler silahlarıyla birlikte ordudan firar
ederek Rus ordusuna katılmışlar, bir bölümü de silahlı
çeteler kurmuş ve Türk köylerinde katliama
başlamıştır. 1. Dünya Savaşı başlamadan hemen önce
Ermeni Komiteleri tarafından yayımlanan talimatlar
5
aşağıdadır:
5
Gnkur. ATASE Arşivi, No: ½,Kls:528, Dos:2061, Fih:21-18,
No: 4/3671; Aram Turabian, Les Volontaires Armeniéns Sous
Les Drapaux Francais, Marceilles, 1917, s.6
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
8
Osmanlı Ermenileri 1890’lardan itibaren
Anadolu’nun her köşesinde çok sayıda isyan
çıkarmışlardır. Ermenilerin 1. Dünya Savaşı sırasında
isyan çıkardıkları bölgeler aşağıda görülmektedir:
9
ERMENİLERİN ZORUNLU GÖÇ
ÖNCESİ TÜRK KATLİAMLARI
Ermeniler isyan çıkardıkları bölgelerde çeteler
oluşturarak erkekleri askerde olan kadınları, yaşlıları
ve çocukları ağır işkencelerle katletmişlerdir.
Katliamın gerçekleştiği bölgelerde Türklere ait çok
sayıda toplu mezar bulunmuştur. Ermeniler katliamın
yanı sıra Osmanlı Ordusu’na zarar verecek pek çok
girişimde bulunmuşlardır. Silahaltında olanlar silahları
ile birlikte Osmanlı Ordusu’ndan firar ederek düşman
ordularının saflarına katılmış, düşman orduları lehine
casusluk yapmışlar ve Ermeni fırıncılar yaptıkları
ekmeklerle Osmanlı askerlerini zehirlemişlerdir6.
Ermeni çeteleri isyana destek sağlamayan Ermenileri
bile katletmişlerdir.7
6 Ermeni Komitelerinin Amaçları ve İhtilal Hareketleri,
Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etütler Başkanlığı
Yayınları, Ankara 2003, s. 164.
7 Hikmet Özdemir, Kemal Çiçek, Ömer Turan, Ramazan Çalık,
Yusuf Halaçoğlu, Ermeniler: Sürgün ve Göç, Türk Tarih
Kurumu Yayınları, Ankara, 2004, s.56
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
10
Kars’ın Subatan İlçesinde Ermeniler tarafından öldürülen
çocuklar, kadınlar ve karınları deşilerek bebekleri
çıkarılan anneler
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
11
Bitlis’in Mutki ilçesine bağlı Kavakbaşı köyünde 20 bin
civarında Türk'ün bulunduğu toplu mezar
Osmanlı Devleti, tüm ikazlara rağmen
Ermenilerin masum sivil halkı katletmeye devam
etmesi üzerine 24 Nisan 1915’te Ermeni Komite
Merkezlerinin kapatılarak evrakına el konulması ve
komite liderlerinin tutuklanması kararını almış, bu
kapsamda İstanbul’da 226 Ermeni komite lideri
tutuklanmıştır. Tutuklananlarla birlikte 19 Mavzer, 74
Martini, 111 Winchester, 96 Manliher, 78 Gıra, 358
Filovir, 3591 tabanca ve 45221 adet mühimmat ele
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
12
geçirilmiştir8. Tutuklananlardan 70’i Ayaş’a, 100’ü ise
Çankırı’ya gönderilmiştir.9
Ancak söz konusu komite liderlerinin tamamı
hapishaneye konulmamış, Çankırı’ya gönderilenler
üçer-beşer kişilik gruplar halinde yazlık evlere
yerleştirilmiş, bunların şehir/kasaba içinde serbest
olarak dolaşmalarına müsaade edilmiş ve sadece günde
bir kez polis karakoluna uğrayarak bölgeyi terk
etmediklerini göstermeleri mecburiyeti getirilmiştir10.
Hatta bunlardan Arşak oğlu Mardiros ile Arşak
Diradoryan adlı Ermeniler maddi durumlarının iyi
olmadığını belirterek kendilerine maddi yardım
yapılması talebinde bulunmuş ve talepleri kabul
edilmiştir.11
24 Nisan-31 Ağustos 1915 tarihleri arasında
Çankırı’da zorunlu ikamete tabi tutulan Ermeni sayısı
155 kişidir. Yapılan tahkikat sonucunda bunlardan
8 Yusuf Sarınay, What Happened on April 24, 1915? The
Circular of April 24, 1915, And the Arrest of Armenian
Committee Members in Istanbul, International Journal of
Turkish Studies Vol. 14. Nos.1&2, 2008, s.75; Başbakanlık
Osmanlı Arşivi Dâhiliye Nezareti Emniyet Umum Md.lüğü
(BOA. DH. EUM.) 2.Şb.16/48
9 BOA. DH. EUM. 2. Şube, No: 10/73 Ek. 2-3
10 Yusuf Sarınay, agm, s.79
11 Yusuf Sarınay, agm, s.79
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
13
35’inin suçsuz olduklarına karar verilerek İstanbul’a
dönmelerine izin verilmiş, 25’i suçlu bulunarak Ayaş’a
nakledilmiş, 57’si ise Zor bölgesine sevk edilenlerle
birlikte Zor’a gönderilmiştir. Yabancı uyruklu komite
lideri 7 Ermeni’den 3’ü sınır dışı edilmiş, 4’ü ise
hapiste tutulmaya devam edilmiştir. Kalan
Ermenilerden 31’i affedilmiş, bunlardan 13’ü İzmit’e,
10’u Eskişehir’e, 2’si Kütahya’ya, 2’si Bursa’ya, 2’si
Kastamonuya, 1i Geyveye, 1i ise Kayseriye
gönderilmiştir.12
Ayaş’ta tutulan komitecilerden Taşnak lideri
Serkis Bağdıkyan 9 Mart 1918’de ölmüş13, 30 Ekim
1918’de Mondros Mütarekesinin imzalanmasından
sonra Karnik Madukyan, Kirkor Hamparsumyan ve
Pantuvan Parzisyan serbest bırakılmış14, kalanlar ise
İngiliz işgal kuvvetlerinin İstanbul’u işgalinden sonra
salıverilmiştir.15
12 BOA. DH. EUM . 2. Şube No: 10/73 Ek. 2-3
13 Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi 54-A/366
14 Dâhiliye Nezareti, Emniyet Umum Müdürlüğü 2. Şube No:
63/54, 93/120
15 Yusuf Sarınay, agm, s.82; Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi
93/210
14
ZORUNLU GÖÇ KARARININ
ALINMASI VE GÖÇTEN MUAF
TUTULANLAR
Ermeni komite liderlerinin tutuklanması kararından
sonra da Ermenilerin ihanet ve katliamlarını
sürdürmeleri üzerine Osmanlı Devleti 27 Mayıs
1915’te Ermenilerden isyan edenlerin ve çete
kurarak sivil halkı katledenlerin bulundukları
bölgelerden çıkarılarak Osmanlı Devleti toprakları
içinde yer alan ancak savaş bölgesinden uzakta olan
Şam ve Musul gibi vilayetlere nakledilmelerini
kararlaştırmıştır.
Bununla beraber Anadolu’daki Ermenilerin
tamamı göçe tabi tutulmamış, tutulanların ise daha
sonra yerlerine dönmelerine izin verilmiştir. Bizzat
Ermeni patriği bu konuda İstanbul Ermenileriyle
Kütahya sancağı ve Aydın vilayetindeki Ermeniler
göç ettirilmemişti. Halen İzmit sancağı ile Bursa,
Kastamonu, Ankara ve Konya’da bulunan Ermeniler
buralardan göç ettirilmiş olup da geri dönmüş
bulunanlardır. Kayseri sancağı ile Sivas, Harput,
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
15
Diyarbakır ve özellikle Kilikya ve İstanbul’da göçten
dönmüş, ama köylerine gidemeyen çok Ermeni
vardır. Erzurum ve Bitlis Ermenilerinin bütün
bakiyesi Kilikya’dadır”16 şeklinde açıklamada
bulunmuştur.
Yukarıda belirtilen illere ilave olarak Rus işgali
altında bulunduğu için Kars ve Van gibi doğu
vilayetlerindeki isyancı Ermeniler de göç dışında
kalmış, ancak gerek işgal süresince gerekse Rus
ordusu çekildikten sonra Kars ve Van Ermenileri
Anadolu’daki en büyük katliamı bu iki ilde
yapmıştır.
Hükümet emirleriyle memleketin müdafaasını
ve asayişin teminini ihlal etmeyenler, casusluk
yapmayanlar, Katolik ve Protestan olanlar, mebuslar,
asker, subay, askeri doktor olanlar, amele
taburlarında çalışanlar, demiryollarında çalışan
memurlar, ameleler, müstahdemler ve aileleri ile
Müslüman ailelerin yanında çalışıp da
sadakatlerinden şüphe edilmeyenler, Müslüman
16 Azmi Süslü, Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı, Yüzüncü Yıl
Üniversitesi Rektörlüğü Yayın No:5, Ankara, s.149-150; British
Foreign Office Papers, Public Record Office,
Nu:371/6556/E.2730/800/44
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
16
olanlar ve benzer durumlarda olanlar göçe tabi
tutulmamıştır17.
17 Süslü, age, s.149-150; Yusuf Halaçoğlu, Ermeni Tehciri ve
Gerçekler (1914-1918)”, Türk Tarih Kurumu Yayınları Sayı
90, Ankara, s. 62-63
17
GÖÇ ETTİRİLEN ERMENİLER İÇİN
ALINAN TEDBİRLER
Osmanlı Devleti İçişleri Bakanlığı göçe tabi
Ermenilerin haklarının korunması ve emniyetle
yerlerine ulaşmalarını temin etmek üzere çeşitli
tedbirler almıştır. Bunlardan bazıları şunlardır:
Osmanlı Hükümeti zorunlu göç uygulamasına
başlamadan önce bütün vilayetlere yazılar yazarak,
bölgelerinden geçecek kafilelerin bütün ihtiyaçlarının
karşılanması için gereken tedbirlerin alınması ve
yiyecek stoklanması talimatını vermiştir18. İhtiyaçların
tespit ve temini için İskân-ı Aşair ve Muhacirin
Müdürü Şükrü Bey bizzat görevlendirilmiş ve sevkiyat
sırasında kafilelerin ihtiyaçlarının karşılanması için
sancak ve vilayetlere ödenek tahsis edilmiştir19.
Nakledilecek Ermenilerin mal ve can güvenliğinden
18 Yusuf Halaçoğlu, “Ermeni Tehciri ve Gerçekler (1914-1918)”,
(1914-1918)”,Türk Tarih Kurumu Yayınları Sayı 90, Ankara,
2001, s.66; Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi: No. 55-291, 55-
341, 55-A/17, 55-A/77, 55-A/135, 57/110
19 Halaçoğlu, age, s.66-67; Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi No:
55-A/17, 53/305
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
18
mahalli idareler, iskânlarına kadar iaşelerinden ve
mesleklerinin icrası için gerekli ödeneğin tahsisinden
ise hükümet sorumlu tutulmuştur.
Göç ettirilecek Ermenilerin geride bıraktıkları mal
ve araziler kaydedilerek koruma altına alınmıştır.
Taşınabilir mallardan bozulabilecekler oluşturulan
heyetler tarafından müzayede ile satılmış ve bedelleri
sahibi adına emaneten mal sandıklarına aktarılmıştır.
Satılan malların cinsi, miktarı, değeri, kime satıldığı
gibi bilgiler özel defterlere kaydedilerek heyet
tarafından onaylandıktan sonra tutanak tutularak
tutanağın aslı hükümete, resmi kopyası ise Geride
Bırakılan Mallar Komisyonu’na verilmiştir. Geri
dönen Ermenilere emval-ı menkul ve gayr-ı
menkullerinin %98’i iade edilmiştir20.
İçişleri Bakanlığı göçe tabi tutulan Ermenilerin
emniyetle yerlerine ulaşmalarını temin etmek üzere de
tedbirler almıştır. Göçe tabi olan Ermenilerin naklinde
esas taşıma vasıtası olarak tren ve nehir yolu
kullanılmıştır. Batı Anadolu’dan iskân mahalline
gönderilenlerin hemen hepsi trenlerle nakledilmiştir.
Cizre yolu ile sevk edilenler de trenle ve “şahtur”
20 Bülent Bakar, “Ermeni Tehciri”, Atatürk Araştırma Merkezi,
Ankara, 2009, s.200-212
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
19
denilen nehir kayıklarıyla taşınmıştır. Tren ve nehir
nakliyatının bulunmadığı yerlerde kafileler hayvan ve
arabalarla belli merkezlere toplanmış ve buradan
trenlere bindirilmiştir.
Zor şartlara ve imkânsızlıklara rağmen
hükümetin, göçe tabi tutulan Ermenileri bir intizam
içerisinde yeni yerleşme alanlarına sevk ettiği yabancı
misyon görevlileri tarafından da doğrulanmaktadır.
ABD’nin Mersin Konsolosu Edward I. Natan, 30
Ağustos 1915’te Büyükelçi Henry Morgenthau’a
gönderdiği raporda: “Tarsus’tan Adana’ya kadar
bütün hat güzergâhının Ermenilerle dolu olduğunu ve
Adana’dan itibaren bilet alarak trenle seyahat
ettiklerini, kalabalık yüzünden sefalet ve çektikleri
zahmete rağmen hükümetin bu işi son derece
intizamlı bir şekilde idare etmekte olduğunu, şiddete
ve intizamsızlığa yer vermediğini, göçmenlere yeteri
kadar bilet sağladığını, muhtaç olanlara yardımda
bulunduğunu” 21 belirtmiştir.
Edward I. Natan’ın, 11 Eylül 2015 tarihli raporu
ise şu şekildedir:
“478 sayılı gönderimden beri (30 Ağustos
1915 tarihli rapor) yüz binlerce Ermeni daha
21 Halaçoğlu, age, s.58; BOA. DH. EUM. 2.Şube Nr: 2D/13
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
20
buraya ulaştı ve Halep’ e sevk ediliyorlar.
Şam’daki kampta hastalar için bir hastane
oluşturulmuş ve ziyaretim sırasında 50 hasta
tedavi görüyordu. Aldığım bilgilere göre
kampta ölen yok ve hükümet bütün
sürgünlere yiyecek dağıtıyor“ 22.
Ermenilere yeni gittikleri yerlerde tapulu ev,
tarıma elverişli arazi, mesleklerinin icrası için alet,
sermaye ve tohumluk verilmiştir. Ayrıca zorunlu göçe
tabi tutulan Ermenilerin devlete ve şahıslara olan
borçları ertelenmiş ya da tamamen silinmiş ve suçlu ve
zanlılar hakkındaki takibat da ertelenmiştir23.
22 US Archives NARA 867.4016/193,Copy No: 484
23 Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi: No. 54-A/226; Halaçoğlu, age,
s.67-68
21
OSMANLI DEVLETİNDEKİ
ERMENİ SAYISI VE
GÖÇ ETTİRİLEN
ERMENİLERİN MİKTARI
O dönemde Osmanlı coğrafyasının tamamında ve göç
uygulaması yapılan Anadolu topraklarında yaşayan
Ermenilerin sayıları24 ile göç ettirilen, göçten muaf
tutulan ve göç yerine varan Ermenilerin sayıları25
aşağıda gösterilmiştir:
24 Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Türkiye
Matbaacılık ve Gazetecilik A.O., Belge Yayınları, İstanbul,
1987, s.136-143
25 Halaçoğlu, age, s. 72-77; Dâhiliye Nezareti Emniyet Umum
Müdürlüğü 2. Şube Arşivi 68/71, 68/80-83-84, 68/101, 57/110
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
22
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
23
Halep’teki Amerikan konsolosu Jackson 3 Şubat
tarihli sürgün edilenler listesinde 486.000 Ermeni’nin
bulunduğunu, 8 Şubat 1916 tarihli raporunda ise göç
bölgesinde 500.000 civarında sürgün Ermeni
bulunduğunu rapor etmiştir26 . Söz konusu rapor
Ermenilerin büyük bölümünün göç yerlerine ulaştığını
göstermektedir.
Göçler sırasında Ermenilere yapılan saldırılar ya
da kötü muamele nedeniyle çok sayıda kişi Divan-ı
Harb-i Örfi Mahkemelerinde yargılanmış,
yargılananlardan 1397 kişi idam dâhil çeşitli cezalara
çarptırılmış27 ve yargılamalar bizzat Talat Paşa
tarafından takip edilmiştir. Ancak cezalandırılanlar
arasında gerçekten suçlu bulunanlar olduğu gibi
İstanbul’un İngilizler tarafından işgalinden sonra
Ermeni kilisesinin telkinleriyle cezaya çarptırılan
birçok masum insanın bulunduğu gerçeği de dikkatten
uzak tutulmamalıdır.
26 Hikmet Özdemir, Kemal Çiçek, Ömer Turan, Ramazan Çalık,
Yusuf Halaçoğlu, Ermeniler: Sürgün ve Göç, Türk Tarih
Kurumu Yayınları, Ankara, 2004, s.75; US Archives NARA
867.48/271: Ek 310
27 Süslü, Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı, age, s.147; Dışişleri
Bakanlığı Arşivi, Hazine-i Evrak, Karton 178, Dosya:23
24
GÖÇÜN DURDURULMASI VE
GERİ DÖNÜŞ KARARNAMESİ
Göç sırasında zaman zaman sevkiyatın durdurulduğu
da olmuş ve henüz iskân yerlerine varmamış, yani
yollarda olan Ermenilerin bulundukları vilayet dâhiline
yerleştirilmeleri talimatı28 verilmiştir. Bu Ermeniler
belgelerde göç yerlerine varmamış olarak
görünmektedir.
25 Kasım 1915’ten itibaren vilayetlere gönderilen
emirlerle, kış mevsimi dolayısıyla sevkiyatın geçici
olarak durdurulduğu bildirilmiştir29. 21 Şubat 1916’da
bu emir, Ermeni sevkiyatına son verilmesi şeklinde
bütün vilayetlere tebliğ edilmiştir30. Osmanlı
Hükümeti, ilk emirden yirmi gün sonra, yani 15 Mart
1916 tarihinde vilayetlere ve sancaklara gönderdiği
ikinci bir genel emirle, Ermeni sevkiyatının
28 Halaçoğlu, Ermeni Tehciri ve Gerçekler.., age, s. 81-82
29 Dâhiliye Nezareti Şifre kalemi, Şifre No: 57/273, 58/124,
58/161, 59/123, 60/190
30 Halaçoğlu, Ermeni Tehciri ve Gerçekler.., age, s.81
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
25
durdurulduğunu ve bundan böyle hiçbir sebep ve
vesileyle sevkiyat yapılmamasını bildirmiştir
31
.
İçişleri Bakanlığı’nın Ermeni sevkinin durdurulmasına
ilişkin 15 Mart 1916 tarihli şifre telgrafı
31
Dâhiliye Nezareti Şifre kalemi, Şifre No:62/21(EK-30)
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
26
Birinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinden sonra
Osmanlı Hükümeti 4 Ocak 1919 tarihinde göçe tabi
tutulan Ermenilerden isteyenlerin tekrar eski yerlerine
dönmelerine imkân veren bir kararname çıkarmıştır.
Ermenilerden dönmek isteyenlerin eski yerlerine
nakledilmeleri konusunda ilgili yerlere talimat verilmiş
ve gereken tedbirler alınmıştır
32
.
İçişleri Bakanlığı’nın Ermenilerin geri dönmelerine
ilişkin 4 Ocak 1919 tarihli şifre mesajı
32
Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Bab-ı âli Evrak Odası, Şifre
No:341055
27
ERMENİLERİN DÜŞMAN
KUVVETLERİYLE İŞBİRLİĞİ
Geri dönüş kararnamesi ile Anadolu topraklarına
dönen Ermeniler Doğu ve Güney Doğu Anadolu
bölgelerinde bağımsız bir Ermenistan kurma hayali ile
bu defa da Fransız işgal kuvvetleriyle işbirliği
yapmışlardır. Türk İstiklal Harbi sırasında özellikle
Fransızlar tarafından Antep, Maraş ve Adana’da
önemli miktarda Ermeni iskân edilmiş; Mısır’a gitmiş
bulunan Musa Dağı Ermenilerinden toplanan gençler,
“Kıbrıs Monarga Ermeni Lejyonu Kampı’nda”
eğitilerek Fransız üniformasıyla Anadolu’ya sevk
edilmiştir33. Ermenilerin Fransız işgal kuvvetlerine
sağladığı destek Boghos Nubar Paşa tarafından da şu
sözlerle ifade edilmektedir:
....1919 ve 1920’de ise Kemalistler Fransız
askerlerine taarruz ettiklerinde, Ermeniler
Fransa için savaştılar. Maraş, Haçin,
Pozantı ve Sis (Kozan)’de de durum bu idi.
33 Özdemir “vd.”, agel, s. 141
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
28
Fransızlar Antep’i Ermeniler sayesinde geri
almayı başarmışlardır. Bu yüzden Ermeniler
Kilikya’da Fransa’nın müttefikidirler”
34
.
Kıbrıs Monarga Ermeni lejyonu kampında eğitilen
Kayseri/Tomarzalı Ermeniler
Savaş sırasında Fransız idaresindeki Ermenilerin
Anadolu’daki Türk nüfusun yok edilmesi hedefine
yöneldiği Rus tarihçi Irandust’un “Kemalist Devrimin
İtici Güçleri” adlı eserinde aşağıdaki sözlerle ifade
edilmektedir: “Fransızların oluşturduğu
Taşnak’lardan müteşekkil jandarma birlikleri Türk
nüfusa karşı kitlesel cinayetlere giriştiler. … Ermeni
34
US Archives, NARA; T1192, Roll 4, 860J.01/431; Özdemir
“v.d”, age, s. 137
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
29
çeteleri sırayla köylerin bütün halkını kılıçtan geçirdi.
Türk nüfusunun fiziksel olarak ortadan kaldırılması
programı tamamen bilinçli şekilde işgalcilerin
yönetiminde yürütüldü”35.
Ermeniler Fransız ordularında olduğu gibi, İngiliz
ordularında da Osmanlı Devletine karşı savaşmıştır.
Bununla ilgili olarak İngiliz mareşali Allenby, Şam’ın
güneyinde Türkler ile yaptığı savaşta, yanında 8.000
Ermeni savaşçının mevcut olduğundan36
bahsetmektedir.
Esasen tarihin hangi döneminde Türklere karşı
yapılmış bir savaş varsa, Ermeniler düşman devletin
saflarında yer alarak Türklere karşı savaşmış ve sivil
Türkleri de katletmiştir: Balkan Savaşları sırasında
Antranik Ozanyan komutasında Bulgar Ordusu’nun
öncü birlikleri olarak37, 1. Dünya Savaşı’nda Rusların
35 Mehmet Perinçek, “Rus Devlet Arşivlerinden 150 Belgede
Ermeni Meselesi”, Kırmızı Kedi Yayınevi, İstanbul, 2012,
s.228, Belge No:100; Irandust, Dvijuşie Silı Kemalistskoy
Revolyutsii, Gosudarstvenoe Izdatelstvo, Moskova,-Leningrad,
1928, s. 67, 69
36 Özdemir ”v.d”, age, s. 140; The New Near East, Volume 6, Nu
7, 31 Ocak 1920, s. 28
37 Suzan Ertürk, I. Balkan Savaşı’nda Bulgar Ordusundaki
Anadolu Ermenileri, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi /
Journal of Turkish World Studies, XII/2 (Kıs 2012), s.121-140
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
30
ve İngilizlerin öncü birlikleri olarak, İstiklal Harbi’nde
Fransızların öncü birlikleri olarak Osmanlı Devleti’ne
karşı savaşmışlardır. Mondros Mütarekesi’nden sonra
ise Karadeniz’de İngiltere ve Yunanistan’ın desteğiyle
Rum Pontus Devleti’ni kurmak için isyan eden
Rumlarla işbirliği yaparak bölgedeki Türk nüfusunu
yok etmeye çalışmışlardır
38
.
Kafkas cephesinde Rus ordusu önündeki
Ermeni öncü birliği
38
Zafer Çakmak, Mondros Mütarekesi Sonrası Ermeni-Rum-
Yunan İşbirliği, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,
Cilt: 16, Sayı: 2, Elazığ-2006, Sayfa: 403-412
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
31
Balkan harbinde Bulgar ordusuna katılan
Antranik Ozanyan komutasındaki Ermeni çeteciler
32
RUS VE ERMENİ DEVLET
ADAMLARININ İFADELERİ
Osmanlı Devleti’nin göç kararını almakta haklı olduğu
değerlendirmesi sadece Türklere ait değildir.
Ermenilerin düşman ordularına katılarak kendi
devletine karşı savaştığına ilişkin yüzlerce resmi rapor
bulunmaktadır. Rusya’nın Kafkasya Valisi Kont
Varontsov Daşkov’un Rus Dışişleri Bakanlığı’na
gönderdiği, aşağıda bir bölümü verilen 6 Şubat 1915
tarihli resmi rapor39 bunlara bir örnektir ve Ermeni
ihanetinin boyutlarını göstermesi açısından dikkat
çekicidir: “Zeytun Ermenileri temsilcisi Kafkas
orduları karargâhına geldi. Yaklaşık 15.000
Ermeni’nin Türk ordusunun ikmal yollarına
saldırmaya hazır olduğunu bildirdi”.
Birçok yabancı tarihçinin yanı sıra o dönemde
yaşayan bazı Ermeni devlet adamları da Osmanlı
Devleti’nin aldığı göç kararının haklılığını kabul
39 Perinçek, “Rus Devlet Arşivlerinden 150 Belgede Ermeni
Meselesi”, age, s.141, Belge No: 55; RGVİA Fond 2100, liste
1, dosya 558, yaprak 172
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
33
etmektedir. 1918 yılı Temmuz ayında kurulan
Ermenistan Devleti’nin ilk başbakanı Ovanes
Kaçaznuni tarafından 1923 yılı Nisan ayında Bükreş’te
yapılan Taşnaksutyun Partisi’nin toplantısında sunulan
ve aşağıda özeti verilen raporda40 da Osmanlı
Devleti’nin haklılığına vurgu yapılmaktadır:
“1914 kışı ve 1915 yılının ilk ayları,
Taşnaksutyun da dâhil olmak üzere, Rusya
Ermenileri açısından bir heyecanlanma ve
umut dönemiydi. Biz kayıtsız şartsız
Rusya’ya yönelmiş durumdaydık. Herhangi
bir gerekçe yokken zafer havasına
kapılmıştık; sadakatimiz, çalışmalarımız ve
yardımlarımız karşılığında Çar
Hükümeti’nin Güney Kafkasya Ermenistan’ı
ile Türkiye’nin Ermeni eyaletlerinden oluşan
Ermenistan’ın bağımsızlığını bize armağan
edeceğinden emindik. Aklımız
dumanlanmıştı. Biz kendi isteklerimizi
başkalarına mal ederek, sorumsuz kişilerin
boş sözlerine büyük önem vererek ve
kendimize yaptığımız hipnozun etkisiyle
40 Türkkaya Ataöv, “An Armenian Source: Hovannes
Katchaznouni”, Ankara University Faculty of Political
Science, Ankara, 1985, s.3-13
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
34
gerçekleri anlayamadık ve hayallere
kapıldık. …Türkler ise ne yaptıklarını
biliyorlardı ve bugün pişmanlık duymalarını
gerektirecek bir husus bulunmamaktadır”41.
“The Armenian Revolutionary Federation
(Dashnaksoution) Has Noting to Do Any More” adıyla
Ermeni İstihbarat Servisi tarafından 1955 yılında bazı
bölümleri basılan ve Kaçaznuni’nin raporunun yer
aldığı kitap daha sonra içerdiği bilgilerin gerçekleri
ortaya koyması nedeniyle Ermenistan’da yasaklanmış
ve ayrıca kitabın çeşitli dillerde basılmış olan nüshaları
Taşnaklar tarafından Avrupa kütüphanelerinden
toplatılmıştır. Kitabın toplatılması 1915’te yaşanan
olayların dayandığı gerçekleri dünya kamuoyundan
saklanmaya ve suni bir soykırım aldatmacasıyla
insanların kandırılmaya çalışıldığını göstermektedir.
41 Ovanes Kaçaznuni, “Taşnak Partisi’nin Yapacağı Bir Şey
Yok”, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2005, s.4-5; “The Armenian
Revolutionary Federation (Dashnaksoution) Has Noting to Do
Any More”, Armenian Information Service”, New York, 1955
35
MALTA SÜRGÜNLERİ VE
İNGİLİZLERİN OSMANLI DEVLETİ
ALEYHİNE BELGE BULMA
ÇABALARI
İstanbul’un işgalinden sonra İttihat ve Terakki’nin
ileri gelenlerini Malta’ya süren İtilaf Devletleri
İstanbul ve taşradaki büyükelçilik ve
konsolosluklarında görev yapan Ermeni tercümanlar
ile İngiliz, Fransız ve Amerikalı tarihçi ve
hukukçularını seferber ederek Ermeni iddialarını
kanıtlayacak delil arayışı içine girmiştir. Bu
kapsamda kendi denetimlerindeki Osmanlı arşivlerine
ilave olarak ABD’de, İngiltere’de, Fransa’da,
Mısır’da, Irak’ta ve Kafkasya’da yapılan araştırmalar
sonunda Osmanlı Devleti’ni suçlayacak en küçük bir
belge bile bulamamışlardır.
Nitekim bu husus Washington’daki İngiliz
Büyükelçiliği’nden İngiliz Dışişleri Bakanlığı’na 13
Temmuz 1921’de gönderilen belgede özet olarak şu
şekilde bildirilmiştir:
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
36
“…Bu durum karşısında ve Amerikan
Dışişleri Bakanlığı'nda mevcut raporlarda
Türkler aleyhinde majesteleri Hükümetinin
elinde esasen bulunmakta olan bilgiyi teyit
etmek amacıyla dahi kullanılabilecek
nitelikte hiçbir delile rastlanmadığından
korkarım ki, bu konuda yeni bir soruşturma
yapmak için Amerikan Hükümeti'ne
müracaat edilmesinden herhangi bir şey
elde etme umudu yoktur. Amerikan Dışişleri
Bakanlığı'nın yakın bir tarihte durumu
ıklığa kavuşturmak çaresini
görememesinden üzüntü duyuyorum ” 42 .
Büyükelçi R. C. Craigie
Bunun üzerine İngiliz Dışişleri Bakanlığı,
Kraliyet Başsavcılığı’ndan Malta’daki Türkler
aleyhine “hukuki bir dava açılamıyorsa siyasi bir dava
açılmasını” istemiş, ancak Başsavcılığı ikna
edememiştir. İngiliz Kraliyet Başsavcılığı, 21 Temmuz
1921 tarihli bir yazıyla, “eldeki kanıtlarla” Malta’daki
Türklerden hiç birinin Ermeni katliamı gerekçesiyle
cezalandırılamayacağını İngiliz Hükümeti’ne kesin bir
42 British Foreign Office Papers, Public Record Office Nu:
371/6504/E.8515: Craigie, British Chargé d’Affaires et
Washington, to Lord Curzon, No:722 of July 13, 1921
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
37
dille bildirmiş, bunun üzerine İngiliz Hükümeti,
Malta’daki tutuklu Türkleri serbest bırakmak zorunda
kalmıştır43.
43 Uluç Gürkan, “Malta Yargılaması, Özgün İngiliz Belgeleriyle”
Kaynak Yayınları, İstanbul, 2014, s.92-104
38
ABD’NİN ARAŞTIRMA HEYETLERİ
Bu arada ABD Başkanı Wilson’ın emriyle Henry C.
King ile Charles R. Crane’den oluşan bir ABD
Araştırma Kurulu 15 Nisan 1919’da Osmanlı
Devleti’nde araştırma yapmak üzere
görevlendirilmiştir. King-Crane Kurulu’nun
çalışmalarının sonuçlanmasını beklemeden Başkan
Wilson Anadolu’ya Ağustos 1919’un ikinci haftasında
General James G. Harbord başkanlığında 12 kişilik bir
Kurul daha göndermiştir44. ABD heyeti yaptığı
incelemelerin sonucunda bölgede meydana gelen
olayların Ermenilerin anlattığından tamamen farklı
olduğunu tespit etmiştir. Özellikle Erzurum bölgesinde
yaşayan Ermenilerle görüşen Harbord, kendilerine
yönelik bir katliam olup olmadığını sormuş, Ermeniler
böyle bir hadise olmadığını Harbord’ın kafilesindeki
Ermeni tercümanlar vasıtasıyla anlatmışlardır.
Harbord, bölgedeki incelemeleri sırasında Erzurum ve
çevresinde Ermenilerin yaptığı Müslüman katliamının
44 Nurşen Mazıcı, ”ABD’nin Güney Kafkasya Politikası Olarak
Ermenistan Sorunu”, Pozitif Yayınları, İstanbul, 2005, s.54
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
39
kalıntılarını da kendi gözleri ile görmüş ve sadece
Hasankale’de 43 Köyün Ermeniler tarafından yerle bir
edildiğini45 tespit etmiştir.
Ancak Türklerin Ermenilere yönelik katliamı
olmadığını, tersine Ermenilerin bölgedeki Türk halkını
katlettiğini tespit eden Harbord raporu ve Harbord
raporu ile benzer gözlemleri ihtiva eden King-Crane
raporu, ABD kamuoyuna duyurulmamış ve gizli
tutulmuştur46.
45 Şenol Kantarcı, “Amerika Birleşik Devletlerinde Ermeniler ve
Ermeni Lobisi”, Aktüel yayınları, İstanbul, 2004, s.149-150
46 Mazıcı, age, s.56-57
40
OSMANLI DEVLETİ’NİN ARAŞTIRMA
HEYETİ TEKLİFİ
Osmanlı hükümeti 13 Şubat 1919’da zorunlu göçün
soruşturulması ve nedenlerinin tespiti amacıyla
ikişer kişiden oluşan tarafsız bir komisyon kurulması
için İsveç, Hollanda, İspanya ve Danimarka
hükümetlerine bir nota vermiş, ancak bu devletler 6
Mayıs 1919’da verdikleri cevaplarda teklifi
reddetmişlerdir47.
47 Osmanlı Arşivi, Hariciye Nezareti, Mütareke, No: 43/17
(EK-XX)
41
TÜRK-ERMENİ UZLAŞTIRMA
KOMİTESİ VE TÜRK-ERMENİ
PLATFORMU ÇALIŞMALARI
ABD, Rusya ve ABnin Türkiye ile Ermenistanı
uzlaştırma çabaları kapsamında 9 Temmuz 2001’de iki
ülke arasında Türk-Ermeni Uzlaştırma Komitesi
(TARC) teşkil edilmiştir. Komite 11 Aralık 2001’de
Ermeni temsilcilerin ortak bir bildirge yayınlayarak
ayrılmalarıyla dağılmış48, daha sonra tekrar teşkil
edilerek çalışmalarına devam etmiştir. Ancak
çalışmalarda beklenen ilerleme sağlanamayınca komite
çalışmaları 2003’te sona ermiştir.
Takip eden süreçte Viyana Türk-Ermeni
Platformu (VAT) kurulmuş ve Temmuz 2004’te Türk
ve Ermeni tarafları üzerinde bilimsel araştırmalar
yapılmak üzere belge değişimine başlamıştır.
Bu kapsamda Türk tarafı Amerikan, Alman,
Fransız ve Avusturya arşivlerinden alınan 99 belgeyi
48 Kamer Kasım, Turkish-Armenian Reconciliation Commission:
Missed Opportunity, Ermeni Araştırmaları Enstitüsü Dergisi,
Sayı 4, Aralık 2001, Ocak-Şubat 2002
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
42
Ermeni tarafına vermiş, Ermeni tarafı toplantıya
gelmeyince Ermeni tarafına ait belgeler Artam
Ohancanyan tarafından Türk Heyeti’ne iletilmiştir49.
Türk tarafı 31 Aralık 2004’e kadar karşılıklı
olarak 80 belgenin daha teatisini teklif etmiş ve
2005’in ilk yarısında toplantı yapılması kararı
alınmıştır. Ekim 2005’te Ermeni tarafı “Osmanlıca
belgeleri çevirmediği için” ek süre istemiş, Türk tarafı
belgelerin tercümelerini vermeyi teklif etmiş50, Ermeni
tarafı bu teklife cevap dahi vermemiş ve süreç
Ermenilerin olumsuz tutumu nedeniyle başarısızlıkla
sonuçlanmıştır.
49 İnanç Atılgan - Garabet Moumdjıan, “Archival Documents of
the Viennese Armenian-Turkish Platform”, Bentley University
Academic CENTER, Los Angeles, California, 2009, s.22-23
50 Diplomatik Gözlem: http://www. diplomatikgozlem.com/TR/
belge/1-6082, Erişim: 2 Şubat 2010
43
ERMENİLER TARAFINDAN
ÜRETİLEN SAHTE BELGE VE
RESİMLER
Ermenilerin soykırım iddialarını kanıtlayabilmek için
sıkça başvurdukları yöntemlerden biri de sahte belge
ve resim üretimidir.
Ermenilerin bu konudaki ilk icraatları ABD’nin
İstanbul Büyükelçisi Henry Morgenthau’ın tercümanı
Arşak Şimavonyan ile kâtibi Agop Andonyan
tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu ikili hayal mahsulü
olayları olmuş gibi gösteren birtakım düzmece raporlar
kaleme alarak büyükelçiye verirler. Görev süresinde
karayoluyla İstanbul’un dışına bile çıkmayan ve
meydana gelen olayları bu iki Ermeni’nin verdiği
raporlarla izleyen Morgenthau Ermeni tercümanının ve
kâtibinin yazdığı Anadolu Ermenilerine ilişkin
düzmece raporları ABD Dışişlerine gönderir. Daha
sonra bu raporlar “Ambassador Morgenthau's Story
(Büyükelçi Morgenthau'nun Öyküsü)” adıyla basılmış
ve Ermeniler tarafından soykırım delili olarak
kullanılmaya başlanmıştır. Kitap esasen Morgenthau
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
44
tarafından değil, 15.000 Dolar karşılığında Burton J.
Hendrick tarafından kaleme alınmıştır51. Kitapta
yazılanlar ile Morgenthau’ın kendi tuttuğu “Günlük
Hatıra Defteri” karşılaştırılınca kitapta yer alan
saptırmalar ve sahtecilik açıkça ortaya çıkmaktadır.
Heath Lowry kitapta yer alan bilgilerin gerçekleri nasıl
saptırdığını “The Story Behind Ambassador
Morgenthau's Story (Büyükelçi Morgenthaau’ın
Hikâyesinin Perde Arkası)” adlı kitabında detaylı
olarak anlatmaktadır52.
Sahteciliğin bir diğer örneği Halep’te yaşadığı
iddia edilen Naim adlı bir Türk memurunun sözde
hatıralarına dayanarak Aram Andonyan tarafından
kaleme alınan “Naim Beyin Hatıraları” adlı kitaptır.
Kitapta Talat Paşaya ait olduğu iddia edilen telgrafların
tamamının sahte olduğu ortaya çıkmıştır53. Belgelerde
yer alan ve Halep Valisi Mustafa Abdülhalik beye ait
olduğu iddia edilen imzanın sahte olmasının yanı sıra o
tarihte Halep Valisi Mustafa Abdülhalik Bey değil
Bekir Sami Beydir. Ermeniler tarafından üretilen
51 Şükrü Server Aya, “Preposterous Paradoxes of Ambassador
Morgenthau”, Belfast, 2013, s. 11-15-182
52 Heath Lowry, “The story Behind Ambassador Morgenthau's
Story, The Isis Press, İstanbul, 1990
53 Guenter Lewy, “Ermeni Sorununu Yeniden Tartışmak”,
Ermeni Araştırmaları, Sayı 18, Ankara, Yaz 2005
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
45
belge miladi ve Rumi takvim farkına dikkat edilmeden
üretildiğinden belgedeki tarih ve sayı Osmanlı arşiv
sistemindeki numaralandırma sistemine uymamaktadır.
Örneğin belgede yer alan tarihe göre 502’den sonra
numara alması gereken bir belgeye 1181 sıra numarası
verilmiştir. Verilen sıra numarasında ise Sina çölünde
artezyen kuyusu açılması ile ilgili gerçek belge
bulunmaktadır. Ayrıca Osmanlı Devleti’nin
yazışmalarında resmi başlıklı kâğıt kullanıldığı halde
Andonyan belgeleri çizgili okul kâğıdına yazılmıştır ve
o dönemde Halep vilayetinde Naim adlı bir Türk
memurun yaşadığına dair kayda da rastlanmamıştır54.
Diğer yandan Ermeniler tarafından üretilen bu
belgelerde kullanılan Türkçe, dil ve gramer
bakımından bozuktur ve Osmanlı yetkililerinin
kullanması mümkün olmayan ifadelerle doludur55.
Hollandalı tarihçi Erik Zürcher, Michael M. Gunter,
Andrew Mango gibi yabancılar da Andonyan
belgelerinin sahte olduğunu kabul etmektedir56.
54 Şinasi Orel and Süreyya Yuca, “ The Talat Pasha Telegrams,
Historical Fact or Armenian Fiction?”, Nicosia, 1983
55 Orly Saldırısı Davası (19 Şubat-2 Mart 1985), Şahit ve Avukat
beyanları, Ankara Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi,
Ankara, 1985, s.42
56 Erick Jan Zürcher, “Turkey: A Modern History”, London,
1997, s. 121
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
46
Ermeniler belge sahteciliğini Hitler üzerinden de
sürdürmüş ve Hitler’in 2. Dünya Harbi’ni başlatan 1
Eylül 1939’daki Polonya saldırısından bir hafta önce
Obersalzberg’te Alman generallerine Alman dilinde
yaptığı konuşmadaki sözlerinin İngilizce çevirisine
konuşma metninde bulunmayan “Ermenilerle ilgili”
ekleme yapmıştır. Hitler konuşmasında “ölüm
kıtalarıma Polonyalıları çoluk-çocuk, genç-ihtiyar
ortadan kaldırma emri verdim” demiş ve Ermenilerin
iddiasına göre sözlerine devamla “zaten Ermenileri
kim hatırlıyor ki” ifadesini kullanmıştır. Oysa
Hitler’in yaptığı konuşmanın orijinal metninde
Ermenilerle ilgili böyle bir ifade yoktur57. Nitekim
savaştan sonra savaş suçlularının yargılandığı
Nüremberg mahkemesi Hitler’in bu konuşma metnini
USA-29 ve USA-30 biçiminde numaralayarak
onaylamıştır. Ancak bu metinlerde Hitler’in sarf ettiği
iddia edilen Ermenilere ait cümle yer almamaktadır58.
Sahte belge üretiminde Mustafa Kemal Atatürk’ü
de kullanmaya çalışan Ermeniler, Fransız yazar Paul
57 Türkkaya Ataöv, “Hitler and the Armenian Question”, Ankara
University Faculty of Political Science, Ankara, 1984, s.3-11
58 Orly Saldırısı Davası (19 Şubat-2 Mart 1985), Şahit ve Avukat
beyanları, Ankara Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi,
Ankara, 1985, s. 46
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
47
du Veou’nun bir kitabına dayanarak Mustafa Kemal
Atatürk’ün 27 Ocak 1920 tarihinde İstanbul'da Divan-ı
Harb-i Örfi’ de şahitlik yaptığını ve Türklerin
Ermenileri katlettiğini söylediğini öne sürmektedir.
Fransız yazar Paul du Veou; muhtemelen
İstanbul'un işgal altında bulunduğu 1919-1920'de itilaf
devletlerinin denetiminde Ermenilerce Fransızca
olarak çıkartılan Le Bosphore ve La Renaissance
gazetelerinde "Declaration de Mustafa Kemal" ismiyle
yayınlanmış olan gerçek dışı haberlerden etkilenerek
ve doğru olup olmadığını tahkik etmeden bu bilgileri
kitabının dipnotuna koymuş, bu bilgi daha sonra
Ermeni papazı Jean Nasliyan tarafından da
kullanılmıştır.
Ermeni papaz Naslian, Mustafa Kemal'i daha
sonra kurulacak mahkeme üyesi olan “Nemrud
Mustafa Paşa Divan-ı Harbi” adıyla anılan
“Süleymaniyeli Mustafa Paşa” ile karıştırmıştır. Adı
geçen Papazın kitabı basılmadan önce, Ermeni yazarı
Guerguerian durumu öğrenip söz konusu ifadenin bir
hata olduğunu kendisine hatırlatmış ve bu ifadenin
kitaptan çıkarılması gerektiğini bildirilmişse de bu
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
48
yapılmamıştır59. Nitekim Boston’da yayımlanan “The
Armenian Review” adlı Ermeni dergisi de 1982 yılının
sonbahar nüshasında yer alan James Tashjian imzalı
makalede Atatürk’ün böyle bir açıklaması
bulunmadığını kabul etmek zorunda kalmıştır.
Makalenin başlığı “Atatürk’e Yanlışlıkla Atfedilen
Beyan” adını taşımaktadır60. Ancak Ermeniler bu
sözlerin Atatürk’e ait olduğu iddiasını konunun
bilinmediği ortamlarda sürdürmeye devam etmektedir.
Atatürk’e ait olmayan sözleri Atatürk’ün
sözleriymiş gibi sunan Ermeniler 2005 yılında Atatürk
üzerinden bir sahteciliğe daha imza atmıştır. California
eyaletinin UCLA Üniversitesinde soykırım konulu bir
panel düzenleyen ABD Ermenileri konferans
posterinde Atatürk’ü bir cesedin önünde poz verirken
gösteren bir resim sergilemiştir. Mustafa Kemal
Atatürk’ün eşi Latife Hanıma gönderdiği orijinal
kartpostal üzerinde Atatürk’ün ayakları önündeki
köpek yavruları resimden çıkarılarak köpeklerin yerine
bir çocuk cesedi fotoğrafı yerleştirilmek suretiyle
59 Şenol Kantarcı, “Ermenilerce Atatürk’e Atfedilen Sözler ve
Divan-ı Harb-i Örfi ile Ermeni Teröristleri Tarafından Şehit
Edilenlere Atatürk’ün Gösterdiği İlgi”, Ermeni Araştırmaları
Dergisi, Sayı: 4, s. 92-121, Ankara, 2002
60 Orly Saldırısı Davası, age, s.47
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
49
Atatürk soykırımcı olarak gösterilmeye çalışılmıştır.
Fotoğrafın orijinali ile sahtesi aşağıda yan yana
gösterilmiştir:
Ermenilerin fotoğraflar üzerinden sahte resim
üretmelerine bir diğer örnek de Oxford Üniversitesince
2005 yılında basılan Donald Bloxham’ın “The Great
Game of Genocide, Imperialism, Nationalism and the
Destruction of the Ottoman Armenians (Büyük
Soykırım Oyunu, Milliyetçilik ve Osmanlı
Ermenilerinin Yok edilişi)” adlı kitabında yer almıştır.
Erivan’daki Soykırım Müzesi’nde de sergilenen ve St.
Lazar Mkhitarian koleksiyonuna ait olduğu belirtilen
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
50
aşağıdaki fotoğrafın altında “Türk resmi görevlisi
açlıktan ölmek üzere olan Ermeni çocuklara ekmek
göstererek alay ediyor” ifadesi yer almaktadır.
Bilkent Üniversitesi Siyaset Bilimi Bölümü’nde
ders veren, Avustralyalı tarihçi Prof. Dr. Jeremy Salt
fotoğrafta Osmanlı memuru olarak sunulan kişinin o
dönemde kullanılan yakasız gömlek ve fes yerine ceket
giyip, kravat takmasından ve fotoğrafta yer alan
kişilerin vücut azalarının orantısızlığından
şüphelenerek fotoğrafı bir laboratuvarda uzmanlara
inceletmiştir.
Fotoğraf laboratuvarında fotoğrafın pikselleri
2400 kez büyütülünce fotoğrafın birçok yerden alınmış
parçaların birleştirilmesi ile oluştuğu ve fotoğrafın
sahte olduğu uzmanlar tarafından tespit edilmiştir.
Prof. Salt konuyu İngiltere Türk Dernekleri
Federasyonu’na taşıyınca Federasyonun Genel
Koordinatörü ve “Asılsız İddialarla Mücadele
Komitesi” Başkanı Servet Hassan, 19 Ekim 2009’da
Oxford Yayınları Tarih Editörü Christopher Wheeler’a
bir şikâyet mektubu göndermiştir. Wheeler 2 Kasım’da
gönderdiği cevapta; hata yaptıklarını, birkaç parçadan
oluşan fotoğrafın fotomontajla bir araya getirildiğinin
anlaşıldığını, yani fotoğrafın sahte olduğunu kabul
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
51
etmiş ve ellerinde bulunan kitabın stoklarını imha
ettiklerini bildirmiştir. Ancak bu kitap başta İngiltere
olmak üzere dünyadaki birçok ülke kütüphanesine
dağıtılmıştır ve okuyucuya sunulmaya devam
edilmektedir.
Ermeniler sahte resim montaj faaliyetlerini basılı
kitaplar üzerinde de sürdürmektedir. Aşağıda
gösterilen, “Der Völkermord an den Armeniern vor
Gericht” (Ermeni Kıyımı Mahkeme Önünde) adlı
kitapta kullanılan ve üst üste yığılmış kurukafalardan
oluşan resmin sol üst köşesine Talat Paşa’nın resmi
konularak “bu masum insanları Talat Paşa katletti”
imajı verilmeye çalışılmaktadır. Kitabın iç kapağının
arka sayfasına ise; “Kitabın üzerindeki fotoğrafın
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
52
1916/1917 yıllarında Batı Anadolu’daki kurukafalar
piramitlerini yani Türk barbarlığını gösterdiğinden hiç
kuşku duyulmaz” ifadesi yazılıdır.
Oysa resmin Ermenilerle hiçbir ilgisi yoktur. Halen
Moskova’da, Tretyakov Devlet Galerisi’nde
sergilenmekte olan resim Rus ressam Vasili Vasilyeviç
Vereşçagin’in 1871 yılında yaptığı “The Apotheosis of
War (Savaşın Tanrılaştırılması) adını verdiği
tablosudur61 ve tablo Ermeni göçünden 44 sene önce
yapılmıştır. Aynı montaj resim, Tessa Hofmann
tarafından hazırlanan, Talât Paşa ile ilgili mahkeme
tutanaklarının yer aldığı “Der Prozess Talaat Pascha”
adlı kitapta da kullanılmıştır. Yani Ermeniler
tarafından üretilen sahte belge ve resimleri, belgelerin
sahte olup olmadığını araştırmadan ya da bilerek
Ermeni tezlerine destek olanlar da kullanmaktadır.
61 Ataöv, Türkkaya, An Armenian Falsification, Sevinç
Matbaası, Ankara, 1985, s. 16-19
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
53
The Apotheosis of War/ Vasili Vasilyeviç Vereşçagin
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
54
Ermenilerin belgeler üzerinde yaptıkları
sahteciliğin bir diğer şekli kendi katlettikleri Türklerin
resimlerinin Türklerin katlettiği Ermeniler şeklinde
gösterilmesidir. New York'ta Rusça yayımlanan "V
Novom Svete" gazetesinde, Eduard Pariyants isimli bir
Ermeni, Hocalı soykırımında öldürülen Türk
çocuklarının resimlerini, 1915 yılı sözde Ermeni
soykırımı kurbanları olarak göstermiştir. APA
Ajansının haberine göre, bu gerçeği Florida'da yaşayan
ve Ermeni terörüyle ilgili bazı kitaplar yazan Felix
Tzertvadze ortaya çıkarmıştır. Söz konusu resimleri
görünce Hocalı soykırımı kurbanlarını hemen tanıyan
Tzertvadze, Azerbaycan devlet kurumlarına ve
Diaspora teşkilatlarına başvuruda bulunarak durumu
bildirmiştir62. Buna benzer bir olay daha önce
Almanya'da düzenlenen bir sergide de yaşanmıştır ve
Erivan’daki soykırım müzesinde de bu tür resimler
sergilenmektedir.
62 T.C. Başbakanlık Basın yayın ve Enformasyon Genel
Müdürlüğü ; “Bir Ermeni Sahtekârlığı Daha”, Gün Seher
Gazetesi, Bakü, 30 Ekim 2007
55
1912-1922 YILLARI ARASINDA
DOĞU ANADOLU’DAKİ
4 VİLAYETTE KATLEDİLEN
TÜRKLERİN SAYISI
Amerikalı tarihçi Prof. Dr. Justin McCarthy’nin
tespitlerine göre 1912-1922 yılları arasında
Anadolu’daki Müslüman nüfusun %18’ i (2.500.000)
hayatını kaybetmiştir. Türkiye’nin yalnızca doğu
vilayetlerinde öldürülen Türklerin sayısı 1.189.132 kişi
olup bunların illere göre dağılımı şu şekildedir63 :
63 Justin McCarthy, “Ölüm ve Sürgün”, Çeviren: Fatma Sarıkaya,
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Tarih
Kurumu Yayınları, Ankara, 2014, s.265; Haluk Selvi,
Geçmişten Günümüze Ermeni Sorunu ve Avrupa, Sakarya
Üniversitesi Türk-Ermeni İlişkileri Araştırma Merkezi Yayını,
Sakarya, 2006, s.102
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
56
VİLAYET*
KATLEDİLEN
NÜFUS
KATLEDİLEN
NÜFUS ORANI
VAN 194.167 % 62
BİTLİS 169.248 % 42
ERZURUM 248.695 % 31
DİYARBAKIR 158.043 % 26
MAMURAT-
İL AZİZ 89.310 % 16
SİVAS 186.413 % 15
HALEP 50.838 % 9
ADANA 42.511 % 7
TRABZON 49.907 % 4
TOPLAM 1.189.132 % 24
* Çizelgedeki vilayetler günümüz siyasi hudutlarına göre 19
ilimizi kapsamaktadır.
McCarthy tarafından verilen rakamlar
incelendiğinde Erzurum vilayetinde Müslüman halkın
%31’inin, Bitlis vilayetinde %42’sinin, Van
vilayetinde ise % 62’sinin katledildiği ortaya
çıkmaktadır. Prof. Dr. Justin McCarthy Türk ve
Müslüman halkın kayıplarını hesaplama yöntemini
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
57
açıklarken abartmalı hesaplamalara dayandığım
yolunda eleştirilere fırsat vermemek için daima kendi
tezimin aleyhine olacak sayıları esas tutmak ilkesini
kabullendiğimden metinde verdiğim, Müslümanların
ölüm telefatına ilişkin sayıların, gerçek ölüm telefatına
göre düşük kaldığı varsayılabilir64 ifadesini
kullanmaktadır.
Türkiye coğrafyasındaki katliamın yanı sıra,
Trans Kafkasya’da Bakü, Gence, Tiflis, Kutaisi, Kars
ve Revan(Erivan) bölgelerinde de 413.000 Türk ve
Müslüman katledilmiştir. 1912-1922 yılları arasında
Anadolu coğrafyasında katledilen 1.189.132 kişiye,
Trans Kafkasya’da katledilen 413.000 kişi
eklendiğinde katledilen Türk ve Müslümanların sayısı
1.602.132’ye ulaşmaktadır65. Üstelik katledilen
Türklerin durumu zorunlu göç sırasında hayatını
kaybeden Ermenilerin durumundan çok farklıdır.
Ermenilerden ölenlerin çok büyük bir bölümü salgın
hastalıklar ve yol şartları gibi sebeplerle hayatını
kaybederken, Ermeniler tarafından katledilen Türkler
64 McCarthy, age, s. 380
65 McCarthy, age, s. 257
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
58
ırkçı bir saldırının kurbanı olarak ağır işkenceler
altında yok edilmiştir
66
.
66
Enver Konukçu, “Ermenilerin Yeşilyayla’daki Türk Soykırımı
(11-12 Mart 1918)”, Atatürk Üniversitesi Rektörlüğü Yayını
No: 674, Ankara, 1990, s.18-26- 54-57-68-91-93
59
ERMENİ KATLİAMINDAN
KAÇMAK İÇİN GÖÇ ETMEK
ZORUNDA KALAN TÜRKLER
Katledilenlerin yanı sıra Ermeni zulmüne maruz kalan
yörelerin Türk nüfusunun önemli bir bölümü de
katliamdan kurtulabilmek için topraklarını terk etmek
zorunda kalmış ve mülteci durumuna düşürülmüştür.
Prof. Dr. Justin McCarthy’nin nüfus istatistiklerinden
yaptığı tespitlere göre göç etmek zorunda kalan
Türklerin bölgelere göre durumu aşağıdaki tabloda
gösterilmiştir67:
67 McCarthy, age, s. 257
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
60
BULUNDUĞU BÖLGE GÖÇ ETTİĞİ
YER
GÖÇ
EDEN
NÜFUS
TRABZON-
ERZURUM’UN
DOĞUSU
SAMSUN 79.100
ERZURUM SİVAS 300.000
ERZURUM’UN
DOĞUSU-GÜNEYİ VE
VAN
MAMURAT-
ÜL AZİZ 80.000
VAN-BİTLİS DİYARBAKIR 200.000
ARA TOPLAM 659.100
ÇEŞİTLİ
BÖLGELERDEN
DİĞER
İLLERE 43.800
GENEL TOPLAM 702.900
Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Arşivleri Genel
Müdürlüğü Arşivindeki 7 Haziran 1919 tarihli belgede
ise; “Erzurum, Trabzon, Bitlis, Van vilâyetleriyle
Erzincan sancağı halkından bir milyonu geçen sayıda
Türk ve Müslümanın her türlü sağlık ve hayat
şartlarından ve devletin desteğinden mahrum olarak
bölgelere doğru göçmek mecburiyetinde kaldığı, her
geçen gün şiddetlenen saldırılar ve göçler sonucunda
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
61
mültecilerden 701.166 kişinin öldüğü, bu miktarın
hükümetin resmî kayıtlarına dayandığı, resmî kayıt
dışında kalan tahminen 300.000’e yakın Müslüman
nüfus da ilave edildiğinde yukarıda belirtilen dört
vilâyetle bir sancak halkından göçler sırasında
ölenlerin sayısının bir milyona ulaştığı”
belirtilmektedir68.
Dikkat edilirse belgede sadece 4 vilayet ile bir
sancak halkından göç edenler hakkında bilgi
verilmektedir. Bunlara diğer doğu vilayetlerinden göç
edenler de eklendiğinde göç edenlerin sayısı 1,5
milyonu aşmaktadır. Nitekim Tasvir-i Efkâr
Gazetesi’nin 11 Mayıs 1919 tarihli nüshasında
Ermenilerin öncülük ettiği Rus ordusunun istilasına
uğrayan vilayetlerden göç eden Türklerin sayısı
1.604.031 kişi olarak verilmiş69 ve bunlardan 701.166
Türk’ün Ermeni zulmü ve Rus istilasından kaçarken
hayatını kaybettiği kaydedilmiştir. Bu belgede verilen
68 Başbakanlık Osmanlı Arşivi Hariciye Nezareti Siyasi Kısmı:
2487/10, 8 N.1337 (7 Haziran 1919)
69 Ömer Lütfi Taşcıoğlu, Belgelere Göre Türk-Ermeni
İlişkilerinde Katliam ve Soykırım İddiaları”, Gazi Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, 24 Haziran 2014,
s.276-277; Tuncay Öğün, “Unutulmuş Bir Göç Trajedisi
Vilayat-ı Şarkiye Mültecileri (1915-1923)”, Babil Yayıncılık,
Ankara, 2004, s. 37; “Müslüman Muhacirler”, Tasvir-i Efkâr,
11 Mayıs 1919, s.2
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
62
Türklerin kayıpları yukarıda belirtilen Başbakanlık
Arşivleri Genel Müdürlüğü Arşivindeki 7 Haziran
1919 tarihli belgede geçen miktarlarla birebir
örtüşmekte ve göç etmek zorunda kalan miktar
bölgedeki Müslüman nüfusun %69,5’ini
oluşturmaktadır. Ancak bu miktarlar sadece göç
sırasında hayatını kaybeden Türklerin sayısıdır. Bu
rakama Ermeniler tarafından bulundukları bölgelerde
katledilen ve Osmanlı belgelerinde katil ve maktullerin
kimlik bilgileri ile katledilme şekilleri ayrıntılı olarak
verilmiş olan 518.105 Türk ve Kafkasya’da katledilen
413.000 Türk ve Müslüman da eklendiğinde Ermeniler
tarafından katledilen Türk ve Müslüman sayısı
1.931.105’e ulaşmaktadır70.
70 Ömer Lütfi Taşcıoğlu, Türk-Ermeni İlişkilerinde Tarihi, Siyasi
ve Hukuki Gerçekler, Nobel Akademik Yayınları, Ankara,
2015, s.347
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
63
Başbakanlık Osmanlı Arşivlerindeki
7 Haziran 1919 tarihli belge
Nitekim ABD eski Başkanı Reagan’ın hukuk
danışmanı olan Bruce Fein : Beyaz Saray 1981
yılında araştırma yaptı, Ermenilerin 2 milyonun
üzerinde Türk’ü katlettiği ortaya çıktı. İşgalden
kaçmak ve katliamdan kurtulmak için topraklarından
göç etmek zorunda kalan Türkleri de eklediğimizde 1.
Dünya Savaşındaki Türk kaybı 2.400.000 kişiye
ulaşmaktadır. Ermeniler, kendi arşivlerini açmıyor,
çünkü bu gerçeğin ortaya çıkmasını istemiyor. …
Burada asıl önemli konu, Ermenilerin ihanetidir.
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
64
Osmanlı kendisini savundu. Özellikle ABD’de yaşayan
Ermeniler, soykırım yalanı ile büyük menfaat sağlıyor.
ABD yönetimi de büyük paralar döndüğü için
Ermenileri karşısına almak istemiyor. Ermeniler
ısrarla kendi arşivlerini açmıyor. Çünkü yıllardır
soykırım yalanı ile dönen getirimi kaybetmek
istemiyorlar. Arşivler açıldığı anda gerçek ortaya
çıkacak71 ifadeleri ile yukarıdaki rakamların da
üzerinde Türk’ün 1. Dünya Savaşı yıllarında Ermeniler
tarafından katledildiğini açıklamıştır.
71 Bruce Fein , “Lies, Damn Lies and Armenian Deaths”, Huffpost
World, June 4, 2009
65
TÜRK VE ERMENİ KAYIPLARININ
KARŞILAŞTIRILMASI VE
ERMENİSTAN’IN TOPRAK HEDEFİ
1. Dünya savaşı yıllarında zorunlu göçe tabi tutulan
Ermenilerle, Ermeni katliamı ve Rus işgali nedeniyle
topraklarını terk etmek zorunda kalan Türk ve
Müslümanların kayıpları mukayese edildiğinde aşağıdaki
tablo ortaya çıkmaktadır:
ERMENİLERİN KAYIPLARI
PAPAZ VAHAN VARDAPET’E GÖRE 280.000
KARA SCHEMSI’YE GÖRE 250.000
OSMANLI DEVLETİ ARŞİV
BELGELERİNE GÖRE 56.610
TÜRK VE MÜSLÜMANLARIN KAYIPLARI
BRUCE FEIN’E GÖRE 2.400.000
KARA SCHEMSI’YE GÖRE 2.000.000
JUSTIN MCCARTHY’YE GÖRE 1.602.132
OSMANLI DEVLETİ ARŞİV
BELGELERİNE GÖRE 1.931.105
Bu miktarın 413.000’i Kafkasya’da katledilen Türk ve
Müslümanların sayısıdır.
 Bu miktarın 1.000.000’u Rus işgali ve Ermeni zulmünden
kaçarken yollarda hayatını kaybeden, 518.105’i Ermeniler
tarafından bulundukları bölgelerde katledildiği belgelenen,
413.000’i ise Kafkasya’da katledilen Türk ve Müslümanların
sayısıdır.
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
66
Yukarıda belgeleriyle ortaya konulan bütün bu
bilgiler sonucunda 1. Dünya Savaşı yılları ve
sonrasında zorunlu göç sırasında hayatını kaybeden
Ermenilerden çok daha fazla sayıda Türkün ve
Müslümanın savaş, göçler ve Ermeni katliamları
nedeniyle hayatını kaybettiği ortaya çıkmaktadır.
Ancak mağdur edebiyatı yapmakta oldukça başarılı
olan Ermeniler 1. Dünya Savaşı’ndaki kayıplarını her
yıl arttırmakta, Ermeni iddiaları konusunda
Parlamentolarında karar alan ülkeler de Ermeni
rakamlarını esas almaktadır.
Bu konuda Prof. Dr. Justin McCarthy o dönemde
Anadolu’da yaşayan Ermenilerin sayısının 750.000
kadar olduğunu belirterek, bunların büyük bir kısmının
daha savaş çıkmadan başka ülkelere göç ettiğini,
bunların yok sayılması ve Türklerin Anadolu’da
yaşayan Ermenilerin tamamını katlettiğinin
varsayılması halinde bile Türklerin iddia edildiği gibi
1.500.000 Ermeni’yi katledebilmesi için her bir
Ermeni’yi 2 kez öldürmesi gerektiğini, bunun ise
imkânsız olduğunu72 söylemektedir.
72 Justin McCarthy, “Turkish-Armenian Relations”, TASAM
3. Dünya Türk Forumu, Trakya Üniversitesi, Edirne, 29 Mayıs
2014
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
67
Ermeniler Türk katliamına 1. Dünya Savaşı’ndan
sonra da devam etmiştir. 30 Ekim 1918 Mondros
Mütarekesiyle Türk ordusunun 1914 sınırlarına
çekilmesini fırsat bilen Ermeniler Kars ve civarındaki
38 köyü yakıp yıkmış ve 14.620 kişiyi katletmiştir.
Ermenilerin Sarıkamış bölgesinde 11.000 Türk’ü daha
katletmesi üzerine TBMM seferberlik ilan etmiştir.
Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki Türk ordusu kısa
sürede Sarıkamış, Kars ve 7 Kasım’da Gümrü’yü almış
ve Ermenilerin ”ateş kes” talebi üzerine Ermenistan’la
3 Aralık 1920’de ”Gümrü Barış Anlaşması“
imzalanmıştır.
Sakarya zaferinden sonra ise Sovyet Rusya’nın
aracılığıyla Sovyet Cumhuriyetleri olan Azerbaycan,
Gürcistan ve Ermenistan ile TBMM Hükümeti
arasında 13 Ekim 1921'de Kars Antlaşması imzalanmış
ve daha önce 16 Mart 1921’de Türkiye Cumhuriyeti ile
Sovyet Rusya arasında imzalanmış olan Moskova
Antlaşması'nın üç Sovyet Cumhuriyeti için de geçerli
olduğu kabul edilmiştir. Ancak Ermenistan
Parlamentosu 6 Aralık 1989’da Türkiye’nin
Ermenistan ile mevcut sınırının çizildiği 16 Mart 1921
tarihli Moskova Anlaşması’nı fesih kararı alarak
Türkiye-Ermenistan sınırını kabul etmediğini ilan
etmiştir.
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
68
Ermeniler halen Türk sınırlarını tanımamakta ve
Bağımsızlık Bildirgesi’nde Türkiye’nin 19 ilini Batı
Ermenistan adıyla Ermenistan hudutları içinde
göstermektedir. Ermenistan Anayasası’nda başlangıç
bölümünde “Ermeni halkı, Ermenistan Bağımsızlık
Bildirgesi’ni, Ermenistan Devleti’nin ve Ermeni milli
ruhunun temel ilkeleri olarak kabul eder ifadesi
bulunmakta, 13. maddesinde ise “Ermenistan
Cumhuriyeti’nin armasının Ağrı Dağı ve Nuh’un
gemisi ile dört Ermeni Krallığının armasından
meydana geldiği” ifadesi yer almaktadır73.
73 Constitution of Republic of Armenia, Administration of the
President of the Republic of Armenia 26 Baghramian Avenue,
Yerevan,
http://www.president.am/library/constitution/eng/?chapter=9
69
ERMENİLERİN TÜRK
DİPLOMATLARINA SUİKASTLARI
Zorunlu göçten 10 yıl önce II. Abdülhamit suikastıyla
Türk devlet adamlarını katletme yolundaki
girişimlerini başlatan ve daha sonra Talat Paşa, Sait
Halim Paşa, Bahattin Şakir, Cemal Azmi, Cemal Paşa
ve Enver Paşa’yı katleden ve Atatürk’e yönelik suikast
girişiminde de bulunan Ermeniler 1973 yılından sonra
Türkiye Cumhuriyeti’nin dış temsilciliklerinde görev
yapan diplomatlarını ve diğer Türk görevlilerini hedef
alan 110 terör saldırısı daha gerçekleştirmiştir.
27 Ocak 1973 tarihinde Türkiye’nin Los Angeles
Başkonsolosu Mehmet Baydar ile Konsolos Bahadır
Demir’in ABD’nin Kaliforniya Eyaleti’nin Santa
Barbara şehrinde yaşlı bir Ermeni tarafından
katledilmesiyle başlayan söz konusu süreçte Ermeniler
tarafından 21 ülkenin 38 şehrinde yapılan saldırılarda
42 Türk ile dört yabancı hayatını kaybetmiş, 15 Türk
ile 66 yabancı da yaralanmıştır.
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
70
Ermeniler tarafından katledilen Türk diplomatlar ve
yakınları
71
ERMENİLERİN YABANCI
PARLAMENTERLERE VE
TARİHÇİLERE YÖNELİK
TEHDİT VE TERÖR EYLEMLERİ
Ermeniler Türk diplomatlarına suikastların yanı sıra
yabancı devletlerin parlamenterleri ve yabancı
ülkelerin bilim adamları üzerinde de baskı kurmakta ve
onları tehdit etmektedir. 1987 yılında Avrupa
Parlamentosu (AP) tarafından alınan “sözde soykırım”
kararına dayanak oluşturan Vandemeulebroucke
raporu AP Siyasi Komitesi tarafından oylanarak
reddedilmesine rağmen, Ermenilerin tehdit ve baskıları
sonucunda usulsüz olarak yeniden AP Genel Kurul
gündemine alınmış, rapora ve karar taslağına karşı
olan parlamenterler parlamento içine sızan Ermeniler
tarafından tehdit edilerek karar kabul ettirilmiştir.
Toplantı sırasında söz alan Alman parlamenter
Wedekind, kendisinin silahla tehdit edildiğini, bu
şartlar altında toplantı yapılamayacağını bildirmiştir74.
74 Pulat TACAR, Avrupa Parlamentosunun 1987 Yılında Aldığı,
Ermeni Araştırmaları, Sayı 18, Yaz 2005
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
72
Ermeniler benzer tehdit ve eylemleri Ermeni meselesi
ile ilgili karar tasarılarının görüşüldüğü tüm
parlamentolarda uygulamaktadır.
Ermenilerin baskı ve tehditlerine maruz kalan bir
diğer aydın grubu yabancı bilim adamları ve
tarihçilerdir. 1984 yılında soykırım iddialarının asılsız
ve haksız olduğu konusunda bildiri yayımlayan 69
yabancı tarihçi Ermeniler tarafından tehdit edilmiş ve
Ermeni konusunda çalışan bazı bilim adamları çeşitli
metotlarla susturulmak istenmiştir. Türkiye
Büyükelçisine danışmanlık yaptığı için bir profesörün
aleyhine basın kampanyası açılmış, Profesör Bernard
Lewis Ermeni soykırımını inkâr ettiği iddiasıyla
mahkemeye verilmiş ve Prof. Dr. Justin McCarthy’nin
çalıştığı Üniversiteden kovulmasına çalışılmıştır75.
Prof. Dr. Standford Shaw, Ermeni soykırımı diye bir
şey olmadığını açıkladıktan sonra Ermenilerden tehdit
almaya başlamış, ders verdiği sınıf basılmış ve Los
Angeles’da Ermeniler tarafından evi bombalanmıştır.
Hayat güvencesi kalmayan Prof. Shaw, 1981 yılında
Türkiye’ye sığınmak zorunda kalmıştır76. Yukarıda
75 Justin McCarthy, Bırakın Tarihçiler Karar Versin, Ermeni
Araştırmaları, Sayı 1, Mart-Nisan-Mayıs 2001
76 Vefat Eden Bilim Adamları, Ermeni Araştırmaları, Sayı:23-24,
2006
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
73
sadece birkaç örneği sunulan Ermeni terör eylemleri
Ermenilerin gerçekleri duyma olgunluğuna bile sahip
olmadıklarını göstermektedir.
74
ERMENİLERİN YENİ NESLİ TÜRK
DÜŞMANI OLARAK YETİŞTİRMESİ
Ermeniler gerçekleri çarpıtmakla yetinmemekte ve
yeni nesillerini de Türk düşmanı olarak
yetiştirmektedir. 5 yaşından itibaren Ermeni çocukları
Erivan’daki soykırım müzesine götürülerek sahte
belgelerle, sahte resimlerle ve görsel-işitsel efektlerle
beyinleri yıkanmaya başlanmaktadır.
Türkiye, Birleşmiş Milletlerin “Irk Ayrımcılığının
Ortadan Kaldırılması Komitesinin çalışmaları
kapsamında nefret söylemlerinin durdurulması
kararlarına” ve UNESCO’nun “öteki uluslara veya
belli gruplara karşı önyargıları ve klişeleri ayıklamak
üzere belirlediği kriterlere” uyarak tamamen haklı
olduğu konularda bile diğer ülke ve milletleri
incitebilecek ifadeleri ders kitaplarından çıkartmıştır.
Ermeni ders kitapları ise Türklere karşı asılsız
iddiaların yanı sıra birçok küfür, hakaret ve nefret
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
75
söylemleri ile doludur
77
. Türkiye’ye dost olduğunu
söyleyen birçok ülkenin Ermeni ders kitaplarındaki
asılsız iddia ve hakaretleri kendi ders kitaplarına
almaları ise bir tür akıl tutulmasıdır.
Ermenilerin ilkokul çocuklarına Türk bayrağını
çiğneterek yaptırdığı yürüyüşe ilişkin aşağıdaki resim
bu konudaki yaklaşımını göstermek için yeterlidir.
Türk bayrağını çiğneyerek resmigeçit yapan
Ermeni öğrenciler
77
Yılmaz, “Ermenistan Cumhuriyeti’nde Okutulan 10. Sınıf
Tarih Ders Kitabında Türkler Aleyhine İfadeler..”, agm,
s.116-129
76
ERMENİLERİN AZERBAYCAN
TÜRKLERİNİ HEDEF ALAN
HOCALI KATLİAMI
Türk katliamını yirminci yüzyılın son çeyreğinde de
sürdüren Ermeniler 26 Şubat 1992’de Rus 366.
Motorize Alayı’nın desteğinde Azerbaycan’ın Hocalı
bölgesine saldırmış ve Hocalı’da 63’ü çocuk, 106’sı
kadın ve 70’i yaşlı olmak üzere 613 Türk’ü katletmiş,
487 kişiyi sakat bırakmış, 1.275 Türk’ü esir almış ve
Karabağ ile birlikte Azerbaycan’a ait yedi bölgeyi ele
geçirmiştir78. Ermenistan, BM Güvenlik Konseyi’nin
kararlarına rağmen Azerbaycan topraklarını işgali
sürdürmektedir. İşgal edilen bölgelerdeki topraklarını
bırakarak kaçmak zorunda kalan 1.000.000’dan fazla
Türk halen göçmen çadırlarında yaşamaktadır.
78 Aygün Attar, Karabağ Sorunu Kapsamında Ermeniler ve
Ermeni Siyaseti, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu,
Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2005, s.145
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
77
Hocalı’ da Ermeniler tarafından annesinin karnı deşilerek
katledilen Türk bebek
78
SONUÇ
Osmanlı Ermenileri Birinci Dünya Savaşı öncesinde ve
savaş sırasında isyan ederek düşman saflarına geçmiş;
Bulgar, Rus, İngiliz ve Fransız ordularının öncü
birlikleri olarak Türk ordusuyla savaşmış, bir bölümü
ise silahlı çeteler teşkil ederek masum sivil halkı
katletmiştir. Söz konusu fiiller gerek o dönemdeki,
gerekse günümüzdeki devletlerin ceza yasalarında
vatana ihanet suçunu oluşturmakta ve bu suç için bu
ülkelerin yasalarında idam cezası öngörülmektedir.
Buna rağmen Osmanlı Devleti isyancı Ermenileri çoğu
kez affetmiş, ancak affedilenler yeniden isyan ederek
düşman orduları lehine faaliyetlerine ve sivil halkı
katletmeye devam etmiştir. Ermeni isyanları savaşın
sonucunu etkileyecek boyuta erişince ve masum sivil
halka karşı girişilen katliamlar bölgenin nüfus yapısını
değiştirmeye başlayınca Osmanlı Devleti bağımsız bir
Ermenistan kurma amacında olan isyancı Ermenileri
kendi toprakları içindeki savaş yaşanmayan bölgelere
göç ettirmek zorunda kalmıştır.
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
79
Ermenilerin kayıplarına ilişkin olarak her gün
birçok haber, kitap ve film gündeme taşınarak Osmanlı
Devleti’nin haklı olarak başvurduğu göç uygulaması
bir soykırım olarak sunulmakta, ancak Ermenilerin
Türklere karşı uyguladıkları soykırım nitelikli toplu
katliamlar ve Ermeni zulmünden kurtulmak için
topraklarını terk etmek zorunda kalarak göç ve dönüş
sırasında hayatını kaybeden Türkler hiç gündeme
getirilmemektedir.
Yabancı diplomatların raporlarına göre; göç
ettirilen 438.758 Ermeni’den 386.148’i (%87’si)
salimen göç yerlerine ulaşmıştır. Göçler sırasında
hayatını kaybeden 56.610 Ermeni’nin 9 katı Türk
(518.105) Anadolu’da, 7 katı Türk ve Müslüman
(413.000) ise Trans Kafkasya’da Ermeniler tarafından
katledilmiştir.
Ermeni zulmünden kaçmak için göç etmek
zorunda kalan Türklerin sayısı ise zorunlu göçe tabi
tutulan Ermenilerin (438.758) 3,5 katından fazladır
(1.604.038) ve bunların üçte ikisi (1.000.000) yollarda
hayatını kaybetmiştir. Bu miktar Ermeniler tarafından
bulundukları bölgelerde katledilen Türklerin sayısına
eklendiğinde öldürülen Türklerin sayısı 2 milyona
ulaşmaktadır.
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
80
Ancak suçluyu mazlum yerine koyma konusunda
oldukça başarılı olan Ermeniler uluslararası toplumu
Türklerin Ermenilere soykırım uyguladığı yalanına
inandırmak konusunda fazla bir güçlükle
karşılaşmamaktadır. Ermeniler göç sırasında hayatını
kaybeden Ermeni sayısını giderek arttırmakta ve yeni
yetişen nesillerini Türk düşmanı olarak
yetiştirmektedir.
Yabancı ülkeler ise inanmaya hazır oldukları bu
yalanı temel alıp kendilerini hukukçu yerine koyarak
parlamentolarında Türkleri soykırımla suçlayan
kararları kabul etmekte, ders kitaplarında asılsız
Ermeni iddialarına yer vermekte ve “soykırım
olmamıştır” denmesini suç kabul eden yasalar
çıkarmaktadırlar. Bu yaklaşım uluslararası hukuku
ihlal etmenin yanı sıra tarihi boyunca mertliği,
dürüstlüğü, merhameti ve savaş ahlakı düşmanları
tarafından bile kabul ve takdir edilen asil Türk
milletine karşı yapılan büyük bir haksızlıktır. Asılsız
Ermeni iddialarına inanarak Ermeni tezlerini
destekleyen ülkeler 1912-1922 arasında Anadolu’da
yaşanan tarihsel gerçeklere ve Ermeni göçünün
soykırım olarak nitelendirilemeyeceğine ilişkin olarak
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
81
uluslararası mahkemeler tarafından verilen kararlara79
daha fazla duyarsız kalmamalı ve bu haksız
tutumlarına son vermelidir.
79 Decision of Grand Chamber of the European Court of Human
Rights; ECHR 325 (2015) 15.10.2015
82
KAYNAKÇA
A. ARŞİV BELGELERİ
1. Osmanlı Arşivleri:
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Dâhiliye Nezareti Şifre
Kalemi No: 53/305, 54-A/226, 54-A/366, 55-
A/17, 55-A/77, 55-A/135, 55-291, 55-341,
57/110, 57/273, 58/124, 58/161, 59/123, 60/190,
62/21(EK-30)
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Dâhiliye Nezareti, Emniyet
Umum Müdürlüğü 2. Şube No: 2D/13, 6/29
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Dâhiliye Nezareti, Emniyet
Umum Müdürlüğü 2. Şube No: 7/52, 10/73
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Dâhiliye Nezareti Emniyet
Umum Müdürlüğü 2. Şube No: 16/48, 63/54
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Dâhiliye Nezareti, Emniyet
Umum Müdürlüğü 2. Şube No: 93/120, 93/210
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Dâhiliye Nezareti Emniyet
Umum Müdürlüğü 2. Şube No: 68/71, 68/80-83-84,
68/101
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
83
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Başbakanlık Osmanlı Arşivi,
Bab-ı âli Evrak Odası, Şifre No: 341055
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Hariciye Nezareti,
Mütareke, No: 43/17(EK-XX)
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Hariciye Nezareti, Hazine-i
Evrak, Karton 178, Dosya:23
Başbakanlık Osmanlı Arşivi Hariciye Nezareti Siyasi
Kısmı No: 2487/10, 8 N.1337 (7 Haziran 1919)
2. Genelkurmay Arşivi:
Genelkurmay ATASE Arşivi, No: ½,Kls:528,
Dos:2061,Fih:21-18,No: 4/3671
3. Alman Arşivi:
Alman Dışişleri Bakanlığı Siyasi Arşivi: 1A Turkei 183,
Armenien Bd.37, No: 7122, R.14086
4. Amerikan Arşivi:
Amerikan Milli Arşiv ve Araştırma İdaresi (US Archives
NARA); 867.48/271: Ek 310
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
84
Amerikan Milli Arşiv ve Araştırma İdaresi (US Archives
NARA); 867.4016/193,Copy No: 484
Amerikan Milli Arşiv ve Araştırma İdaresi (US Archives
NARA); T1192, Roll 4, 860J.01/431
5. İngiliz Arşivi:
İngiliz Devlet Arşivi Dışişleri Bürosu (British Foreign
Office Papers), Nu: 371/6504/E.8515; Craigie,
British Chargé d’Affaires et Washington, to Lord
Curzon, No:722 of July 13, 1921
İngiliz Devlet Arşivi Dışişleri Bürosu (British Foreign
Office Papers), Nu:371/6556/E.2730/800/44
6. Rus Arşivi:
Rusya Federasyonu Devlet Arşivi: RGVİA, Fond 2100,
liste 1, dosya 558, yaprak 172
B. KİTAPLAR
Aide –Mémorie Sur Les Droitsdes Minoritiés En
Turquie, Présentée Aux Représentants Des
Membres De La Société Des Nations, Association
Nationale Ottomone Pour La Sociéte Des Nations,
Constantinople, 1922
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
85
Ataöv, Türkkaya, An Armenian Falsification, Sevinç
Matbaası, Ankara, 1985
Ataöv, Türkkaya, “An Armenian Source: Hovannes
Katchaznouni”, Ankara University Faculty of
Political Science, Ankara, 1985
Ataöv, Türkkaya, “Hitler and the Armenian Question”,
Ankara University Faculty of Political Science,
Ankara, 1984
Atılgan İnanç - Moumdjıan Garabet, “Archival
Documents of the Viennese Armenian-Turkish
Platform, Bentley University Academic CENTER,
Los Angeles, California, 2009
Attar, Aygün, Karabağ Sorunu Kapsamında Ermeniler ve
Ermeni Siyaseti, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih
Yüksek Kurumu, Atatürk Araştırma Merkezi,
Ankara, 2005
Aya, Şükrü Server “Preposterous Paradoxes of
Ambassador Morgenthau”, Belfast, 2013
Bakar, Bülent, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2009
Ermeni Komitelerinin Amaçları ve İhtilal Hareketleri,
Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etütler
Başkanlığı Yayınları, Ankara 2003
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
86
Gürkan, Uluç, “Malta Yargılaması, Özgün İngiliz
Belgeleriyle” Kaynak Yayınları, İstanbul, 2014
Halaçoğlu, Yusuf, “Ermeni Tehciri ve Gerçekler (1914-
1918)”, Türk Tarih Kurumu Yayınları Sayı 90,
Ankara, 2001
Irandust, “Dvijuşie Silı Kemalistskoy Revolyutsii,
Gosudarstvenoe İzdatelstvo”, Moskova-Leningrad,
1928
Kaçaznuni Ovanes, “Taşnak Partisi’nin Yapacağı Bir Şey
Yok”, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2005,s.4-5; “The
Armenian Revolutionary Federation
(Dashnaksoution) Has Noting to Do Any More”,
Armenian Information Service”, New York, 1955
Kantarcı, Şenol, “Amerika Birleşik Devletlerinde
Ermeniler ve Ermeni Lobisi”, Aktüel yayınları,
İstanbul, 2004
Konukçu, Enver, “Ermenilerin Yeşilyayla’daki Türk
Soykırımı (11-12 Mart 1918)”, Atatürk Üniversitesi
Rektörlüğü Yayını No: 674, Ankara, 1990
Livre Bleu du Gouvernement Britannique Concernant le
Traitement des Armeniéns Dans Le’empire Ottoman
1915-1916 (Mavi Kitap).
Lowry, Heath, “The Story Behind Ambassador
Morgenthau's Story, The Isis Press, İstanbul, 1990
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
87
Mazıcı, Nurşen, ”ABD’nin Güney Kafkasya Politikası
Olarak Ermenistan Sorunu”, Pozitif Yayınları,
İstanbul, 2005
McCarthy, Justin, “Ölüm ve Sürgün”, Çeviren: Fatma
Sarıkaya, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek
Kurumu, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara,
2014
Orly Saldırısı Davası (19 Şubat-2 Mart 1985), Şahit ve
Avukat beyanları, Ankara Üniversitesi, Siyasal
Bilgiler Fakültesi, Ankara, 1985
Öğün, Tuncay, “Unutulmuş Bir Göç Trajedisi Vilayat-ı
Şarkiye Mültecileri(1915-1923)”, Babil Yayıncılık,
Ankara, 2004
Özdemir Hikmet, Çiçek Kemal, Turan Ömer, Çalık
Ramazan, Halaçoğlu Yusuf, “Ermeniler: Sürgün ve
Göç”, Türk Tarih Kurumu yayınları, Ankara,
Ermeniler: Sürgün ve Göç, Türk Tarih Kurumu
yayınları, Ankara, 2004
Perinçek, Mehmet “Rus Devlet Arşivlerinden 150
Belgede Ermeni Meselesi”, Kırmızı Kedi Yayınevi,
İstanbul, 2012
Selvi, Haluk, “Geçmişten Günümüze Ermeni Sorunu ve
Avrupa”, Sakarya Üniversitesi Türk-Ermeni
İlişkileri Araştırma Merkezi Yayını, Sakarya, 2006
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
88
Süslü, Azmi, “Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı”,
Yüzüncü Yıl Üniversitesi rektörlüğü Yayın No:5,
Ankara, 1990
Taşcıoğlu, Ömer Lütfi, Türk-Ermeni İlişkilerinde Tarihi,
Siyasi ve Hukuki Gerçekler, Nobel Akademik
Yayınları, Ankara, 2015
Turabian, Aram,” Les Volontaires Armeniéns Sous Les
Drapaux Francais”, Marceilles, 1917
Uras, Esat, “Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi”,
Türkiye Matbaacılık ve Gazetecilik A.O., Belge
Yayınları, İstanbul, 1987
Urfalı Mateos, ”Vekayiname (952-1136) ve Papaz
Grigor’un Zeyli (1131-1162)”, Çeviren: Hrant D.
Andreasyan, Ankara, 1987
Zürcher, Erick Jan, “Turkey: A Modern History”,
London, 1997
C. MAKALELER
Çakmak, Zafer, “Mondros Mütarekesi Sonrası Ermeni-
Rum-Yunan İşbirliği”, Fırat Üniversitesi Sosyal
Bilimler Dergisi, Cilt: 16, Sayı: 2, , Elazığ-2006
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
89
Ertürk, Suzan, “I. Balkan Savaşı’nda Bulgar Ordusundaki
Anadolu Ermenileri”, Türk Dünyası İncelemeleri
Dergisi / Journal of Turkish World Studies, XII/2
(Kış 2012)
Fein, Bruce, “Lies, Damn Lies and Armenian Deaths”,
Huffpost World, June 4, 2009
Kantarcı, Şenol ,“Ermenilerce Atatürk’e Atfedilen Sözler ve
Divan-ı Harb-i Örfi ile Ermeni Teröristleri Tarafından
Şehit Edilenlere Atatürk’ün Gösterdiği İlgi”, Ermeni
Araştırmaları Dergisi, Sayı: 4, Ankara, 2002
Kasım, Kamer, “Turkish-Armenian Reconciliation
Commission: Missed Opportunity”, Ermeni
Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı 4, Aralık 2001,
Ocak-Şubat 2002
LEWY, Guenter, “Ermeni Sorununu Yeniden
Tartışmak”, Ermeni Araştırmaları, Sayı 18, Ankara,
Yaz 2005
McCarthy, Justin, “Bırakın Tarihçiler Karar Versin”,
Ermeni Araştırmaları, Sayı 1, Ankara, Mart-Nisan-
Mayıs 2001
Sarınay, Yusuf, “What Happened on April 24, 1915? The
Circular of April 24, 1915, And the Arrest of
Armenian Committee Members in Istanbul”,
International Journal of Turkish Studies Vol. 14.
Nos. 1&2, 2008
Türk-Ermeni İlişkilerindeki Tarihi Gerçekler
90
Tacar, Pulat, “Avrupa Parlamentosunun 1987 Yılında
Aldığı”, Ermeni Araştırmaları, Sayı 18, Ankara, Yaz
2005
“Vefat Eden Bilim Adamları”, Ermeni Araştırmaları,
Sayı:23-24, Ankara, 2006
Yılmaz, Salih, “Ermenistan Cumhuriyeti’nde Okutulan
10. Sınıf Tarih Ders Kitabında Türkler Aleyhine
İfadeler ve Sözde Ermeni Soykırımı”, Türk Dünyası
Araştırmaları, Sayı:177, Aralık 2008
D. TEZLER
Taşcıoğlu, Ömer Lütfi, ”Belgelere Göre Türk-Ermeni
İlişkilerinde Katliam ve Soykırım İddiaları”, Gazi
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi,
24 Haziran 2014
E. GAZETELER, İNTERNET KAYNAKLARI
Constitution of Republic of Armenia, Administration of
the President of the Republic of Armenia
26 Baghramian Avenue, Yerevan, http://www.president.am/
library/constitution/eng/?chapter=9
Diplomatik Gözlem: http://www. diplomatikgozlem.com/
TR/belge/1-6082, Erişim: 2 Şubat 2010
Ömer Lütfi Taşcıoğlu
91
Müslüman Muhacirler”, Tasvir-i Efkȃr, 11 Mayıs 1919
The New Near East, Volume 6, Nu 7, 31 Ocak 1920
T.C. Başbakanlık Basın yayın ve Enformasyon Genel
Müdürlüğü; “Bir Ermeni Sahtekârlığı Daha”, Gün
Seher Gazetesi, Bakü, 30 Ekim 2007
F. ULUSLARARASI KONFERANS
McCarthy, Justin, Turkish-Armenian Relations”,
TASAM 3. Dünya Türk Forumu, Trakya
Üniversitesi, Edirne, 29 Mayıs 2014
G. ULUSLARARASI MAHKEME KARARLARI
Decision of Grand Chamber of the European Court of
Human Rights; ECHR 325 (2015) 15.10.2015
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Malta Yargılaması, Özgün İngiliz Belgeleriyle
  • Uluç Gürkan
Gürkan, Uluç, "Malta Yargılaması, Özgün İngiliz Belgeleriyle" Kaynak Yayınları, İstanbul, 2014
Ermeni Tehciri ve Gerçekler (1914-1918)
  • Yusuf Halaçoğlu
Halaçoğlu, Yusuf, "Ermeni Tehciri ve Gerçekler (1914-1918)", Türk Tarih Kurumu Yayınları Sayı 90, Ankara, 2001
Dvijuşie Silı Kemalistskoy Revolyutsii, Gosudarstvenoe İzdatelstvo
  • Irandust
Irandust, "Dvijuşie Silı Kemalistskoy Revolyutsii, Gosudarstvenoe İzdatelstvo", Moskova-Leningrad, 1928
The Armenian Revolutionary Federation (Dashnaksoution) Has Noting to Do Any More
  • Kaçaznuni Ovanes
Kaçaznuni Ovanes, "Taşnak Partisi'nin Yapacağı Bir Şey Yok", Kaynak Yayınları, İstanbul, 2005,s.4-5; "The Armenian Revolutionary Federation (Dashnaksoution) Has Noting to Do Any More", Armenian Information Service", New York, 1955
Amerika Birleşik Devletlerinde Ermeniler ve Ermeni Lobisi
  • Şenol Kantarcı
Kantarcı, Şenol, "Amerika Birleşik Devletlerinde Ermeniler ve Ermeni Lobisi", Aktüel yayınları, İstanbul, 2004
Ermenilerin Yeşilyayla'daki Türk Soykırımı (11-12 Mart 1918)
  • Enver Konukçu
Konukçu, Enver, "Ermenilerin Yeşilyayla'daki Türk Soykırımı (11-12 Mart 1918)", Atatürk Üniversitesi Rektörlüğü Yayını No: 674, Ankara, 1990
ABD'nin Güney Kafkasya Politikası Olarak Ermenistan Sorunu
  • Nurşen Mazıcı
Mazıcı, Nurşen, "ABD'nin Güney Kafkasya Politikası Olarak Ermenistan Sorunu", Pozitif Yayınları, İstanbul, 2005
  • Orly Saldırısı
Orly Saldırısı Davası (19 Şubat-2 Mart 1985), Şahit ve Avukat beyanları, Ankara Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Ankara, 1985
Unutulmuş Bir Göç Trajedisi Vilayat-ı Şarkiye Mültecileri(1915-1923)
  • Tuncay Öğün
Öğün, Tuncay, "Unutulmuş Bir Göç Trajedisi Vilayat-ı Şarkiye Mültecileri(1915-1923)", Babil Yayıncılık, Ankara, 2004