ChapterPDF Available

Struktura wyznaniowa i życie religijne Polski i Francji

Authors:

Abstract

Wyznawana religia i szerzej religijność są dla wielu jednostek jak i całych zbiorowości ważnymi elementami składowymi życia związanymi z przyjmowanym światopoglądem, realizowanymi wartości, jak również określonym postępowaniem. Niestety religia jako fakt społeczny stanowi dla statystyki trudny przedmiot badań, nie tylko dlatego, że należy ona do wrażliwego i intymnego wymiaru życia jednostek i społeczeństw ale także dlatego, że wiele jej aspektów wykracza poza ilościowe kategorie stosowane w badaniach staty-stycznym, a nawet badaniach empirycznych w ogóle. Dotyczy to nie tylko badania religii od strony jednostek, ale również z perspektywy instytucji religijnych. Poszczególne kościoły i związki wyznaniowe charaktery-zują się dużą różnorodnością w zakresie wielkości, stopnia rozproszenia i rozmieszczenia, dlatego dużym wyzwaniem jest oszacowanie liczebności ich członków. Sposobem na pokonanie tych metodologicznych trudności są różnorodne techniki prowadzenia badań w zakresie statystyki wyznań. Podstawowymi metodami badania wyznań są: badania reprezentacyjne, spisy powszechne oraz spra-wozdawczość statystyczna obejmująca instytucje wyznaniowe. Każda z tych procedur ma swoje zalety i ograniczenia wynikające z metodologii, możliwości organizacyjnych i finansowych, a czasami i względów politycznych. W Polsce wykorzystywane są wszystkie wymienione tu sposoby pozyskiwania danych. W niniejszym opracowaniu wykorzystano wiele dostępnych źródeł informacji statystycznej o kościołach i innych związkach wyznaniowych oraz życiu religijnym w Polsce. Sięgnięto przede wszystkim do ba-dań Głównego Urzędu Statystycznego, mianowicie: przeprowadzonego w 2011 roku Narodowego Spisu Powszechnego, corocznych badań "Wyznania religijne w Polsce" oraz "Statystyka obrządków Kościoła katolickiego w Polsce, jak również realizowanego cyklicznie Badania spójności społecznej. Wykorzystano również dane Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego SAC, wydawany corocznie przez Centralne Biuro Statystyczne Kościoła katolickiego w Watykanie Annuarium Statisticum Ecclesiae,.a także wyniki badań ośrodków badawczych, które pośrednio zajmują się także tą tematyką. 3.1. Struktury wyznaniowe w Polsce i we Francji Z wszystkich prowadzonych do tej pory badań statystycznych wyznań w Polsce po drugiej wojnie światowej, najbardziej odpowiednim źródłem informacji ukazującym strukturę wyznaniową Polski jest Narodowy Spis Powszechny (NSP 2011). Jego wyniki wskazują, że niespełna 89% społeczeństwa polskiego identyfikuje się z instytucjami wyznaniowymi uznając siebie za członków, wiernych bądź sympatyków kościołów lub innych związków wyznaniowych. Nie należy do żadnego wyznania 2,4%, natomiast od 1,6% nie uzyskano w tej kwestii żadnego stanowiska. W związku z dobrowolnym charakterem pytania o wyznanie w spisie, jego siłę predykcyjną badania osłabiała przeszło 7% stopa odmów odpowiedzi na to pytanie.
325
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Rozdział 3
Struktura wyznaniowa i życie religijne Polski i Francji
Wyznawana religia i szerzej religijność są dla wielu jednostek jak i całych zbiorowości ważnymi elementami
składowymi życia związanymi z przyjmowanym światopoglądem, realizowanymi wartości, jak również
określonym postępowaniem. Niestety religia jako fakt społeczny stanowi dla statystyki trudny przedmiot
badań, nie tylko dlatego, że należy ona do wrażliwego i intymnego wymiaru życia jednostek i społeczeństw
ale także dlatego, że wiele jej aspektów wykracza poza ilościowe kategorie stosowane w badaniach staty-
stycznym, a nawet badaniach empirycznych w ogóle. Dotyczy to nie tylko badania religii od strony jednostek,
ale również z perspektywy instytucji religijnych. Poszczególne kościoły i związki wyznaniowe charaktery-
zują się dużą różnorodnością w zakresie wielkości, stopnia rozproszenia i rozmieszczenia, dlatego dużym
wyzwaniem jest oszacowanie liczebności ich członków. Sposobem na pokonanie tych metodologicznych
trudności są różnorodne techniki prowadzenia badań w zakresie statystyki wyznań.
Podstawowymi metodami badania wyznań są: badania reprezentacyjne, spisy powszechne oraz spra-
wozdawczość statystyczna obejmująca instytucje wyznaniowe. Każda z tych procedur ma swoje zalety
i ograniczenia wynikające z metodologii, możliwości organizacyjnych i finansowych, a czasami i względów
politycznych. W Polsce wykorzystywane są wszystkie wymienione tu sposoby pozyskiwania danych.
W niniejszym opracowaniu wykorzystano wiele dostępnych źródeł informacji statystycznej o kościołach
i innych związkach wyznaniowych oraz życiu religijnym w Polsce. Sięgnięto przede wszystkim do ba-
dań Głównego Urzędu Statystycznego, mianowicie: przeprowadzonego w 2011 roku Narodowego Spisu
Powszechnego, corocznych badań Wyznania religijne w Polsce” oraz „Statystyka obrządków Kościoła
katolickiego w Polsce, jak również realizowanego cyklicznie Badania spójności społecznej. Wykorzystano
również dane Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego SAC, wydawany corocznie przez Centralne Biuro
Statystyczne Kościoła katolickiego w Watykanie Annuarium Statisticum Ecclesiae,.a także wyniki badań
ośrodków badawczych, które pośrednio zajmują się także tą tematyką.
3.1. Struktury wyznaniowe w Polsce i we Francji
Z wszystkich prowadzonych do tej pory badań statystycznych wyznań w Polsce po drugiej wojnie światowej,
najbardziej odpowiednim źródłem informacji ukazującym strukturę wyznaniową Polski jest Narodowy Spis
Powszechny (NSP 2011). Jego wyniki wskazują, że niespełna 89% społeczeństwa polskiego identyfikuje
się z instytucjami wyznaniowymi uznając siebie za członków, wiernych bądź sympatyków kościołów lub
innych związków wyznaniowych. Nie należy do żadnego wyznania 2,4%, natomiast od 1,6% nie uzyskano
w tej kwestii żadnego stanowiska. W związku z dobrowolnym charakterem pytania o wyznanie w spisie,
jego siłę predykcyjną badania osłabiała przeszło 7% stopa odmów odpowiedzi na to pytanie.
326
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Tablica 3.1. Struktura wyznaniowa Polski według deklarowanej przynależności do wyznania religijnego
w 2011 roku
Przynależność do wyznania religijnego W % ogółu
ludności
W % ogółu
udzielający
odpowiedzi
na to pytanie
Ogółem 100,00 X
Udzielający odpowiedzi na pytanie o przynależność wyznaniową 91,27 100,00
Należący do wyznania 88,86 97,36
Kościół Katolicki (obrządek łaciński) 87,58 95,95
Kościół Prawosławny 0,41 0,44
Świadkowie Jehowy 0,36 0,39
Kościół Ewangelicko-Augsburski 0,18 0,20
Kościół Greckokatolicki (obrządek bizantyjsko-ukraiński) 0,09 0,09
Kościół Zielonoświątkowy 0,07 0,08
Kościół Starokatolicki Mariawitów 0,03 0,03
Inne 0,15 0,17
Nienależący do żadnego wyznania 2,41 2,64
Odmawiający odpowiedzi na pytania o wyznanie 7,10 X
Nie ustalono 1,63 X
Źródło: dane GUS, NSP 2011
Niespełna 88% ogółu ludności, a prawie 96% populacji o rozpoznanym statusie wyznaniowym (określa-
nym dalej w skrócie – rsw) określiło się jako wierni Kościoła katolickiego (obrządek łaciński). Inne kościoły
i związki wyznaniowe w Polsce mają charakter wyraźnie mniejszościowy: 0,41% (0,44% o rsw) wskazało
swoją przynależność do Kościoła prawosławnego, zaś 0,36% (0,39% o rsw) do Świadków Jehowy. Czwartym
co do wielkości wyznaniem w Polsce są luteranie – wierni Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, którzy
stanowią 0,18% ogółu osób (0,2% o rsw). Znacznie niższe odsetki (poniżej 0,1%) odnotowano w przy-
padku pozostałych kościołów i związków wyznaniowych. Wśród nich warto wyróżnić członków Kościoła
Greckokatolickiego (obrządek bizantyjsko-ukraiński) – 0,09%, Kościoła Zielonoświątkowego – 0,07% oraz
Kościoła Starokatolickiego Mariawitów – 0,03%. Członkowie pozostałych kościołów i związków wyznanio-
wych stanowią łącznie 0,15% ogółu ludności (0,17% o rsw).
Od 1990 r. GUS prowadzi wykaz kościołów i związków wyznaniowych, który jest corocznie aktualizowany na
podstawie ewidencji kościołów i związków wyznaniowych, sporządzanej przez Ministerstwo Administracji
i Cyfryzacji oraz własnego badania Wyznania religijne w Polsce. Na koniec 2018 r. działało w Polsce przeszło
180 kościołów i innych związków wyznaniowych. W Polsce z prawnego punktu widzenia ogół kościołów
i związków wyznaniowych, można podzielić na trzy grupy: kościoły i związki wyznaniowe, których status
prawny opiera się na specjalnie dedykowanych im ustawach i konkordacie (15 kościołów), rejestrowane
na zasadach ogólnych obowiązującego prawa wyznaniowego poprzez wpis do rejestru kościołów i innych
związków wyznaniowych (na początku 2019 r. liczył on 166 pozycji), oraz kościoły i związki wyznaniowe,
które z różnych względów nie uzyskały statusu prawnego.
We Francji panuje zupełnie odmienne podejście statystyki publicznej do kwestii przynależności wyzna-
niowej. Obowiązujący od 1905 r. rygorystyczny rozdział państwa i związków wyznaniowych przekłada
się w sferze badań statystycznych na brak oficjalnych danych o wyznaniach. Dlatego dane o kościołach
i związkach wyznaniowych pochodzą z badań i szacunków przeprowadzanych przez prywatne instytuty
badawcze i to w dużej mierze zagraniczne. Z danych prezentowanych przez amerykański Pew Research
Center w ramach projektu Religion & Public Life w 2010 r. we Francji największą grupą wyznaniową stano-
wili katolicy (ponad 60% ludności). Drugą co do wielkości zbiorowością były osoby nie związane z żadną
religią (28%). Wyznawcy islamu stanowili 7,5%, zaś protestanci (członkowie różnych kościołów i wspólnot
protestanckich) 2,6% ludności Francji. Około 0,5% stanowili wyznawcy judaizmu, a 0,45% buddyści. Odsetek
członków pozostałych kościołów i wspólnot religijnych w populacji Francuzów było łącznie około 0,55%.
327
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Tablica 3.2. Struktura wyznaniowa Francji w 2010 r.
Przynależność do wyznania religijnego 2010
Katolicy 60,4%
Nie należący do żadnego wyznania 28%
Muzułmanie 7,5%
Protestanci 2,6%
Judaizm 0,5%
Buddyzm 0,45%
Religie tradycyjne 0,35%
Hinduizm 0,05%
Pozostałe 0,15%
Źródło: Pew Research Center 2010 r.
Dane Pew Research Center w znacznej mierze pokrywają się z opracowaniami innych instytutów
(np.: Joshua Project [2010] czy IFOP [Institut Français d’Opinion Publique] i w związku z tym nie ma powo-
dów, aby uznawać je za mało wiarygodne. Rozbieżności pojawiają się zasadniczo wyłącznie w szacunkach
dotyczących odsetka muzułmanów (od 10,7% do niespełna 5%) oraz katolików (w granicach 64%–55%).
Dane IFOP pozwalają na prezentację dynamiki struktury wyznaniowej w latach 1987–2009, a więc ten-
dencji odchodzenia od katolicyzmu na rzecz innych wyznań oraz wzrostu odsetka osób nie związanych
z żadnym wyznaniem. Odwrót od katolicyzmu rozpoczął się od lat 70. XX w. kiedy to jeszcze przeszło
80% Francuzów deklarowało, że są katolikami. Pod koniec pierwszego dziesięciolecia XXI w. odsetek ten
wynosił już tylko 64%. W ostatnim dwudziestoleciu znacznie powiększyła się (o 7 p. proc.) grupa osób nie
związanych z żadną religią. W 2009 r. stanowili oni 28% francuskiego społeczeństwa.
Tablica 3.3. Struktura wyznaniowa Francji w latach 1987–2009
Przynależność do wyznania
religijnego 1987 1995 2001 2006 2009
Katolicy 75% 69% 69% 65% 64%
Protestanci 1% 2% 2% 2% 3%
Inne religie 3% 5% 6% 6% 5%
Nie należący do żadnego
wyznania 21% 24% 23% 27% 28%
Źródło: IFOP – Le catholicisme en France en 2009 – Lipiec 2009
Zatem w związku z tym, że dane dotyczące wyznań dla Polski i Francji pochodzą z różnych źródeł i zbierane
są odmienną techniką, próba porównania struktur wyznaniowych Polski i Francji stwarza pewne trudności
metodologiczne. Mimo to można pokusić się o dokonanie ogólnej analizy struktury wyznaniowej obu krajów
wskazując podobieństwa i różnice. Zarówno w Polsce jak i we Francji zdecydowanie największym kościo-
łem jest Kościół katolicki. Inne kościoły i związki wyznaniowe mają charakter mniejszościowy. Istotnymi
różnicami są: zdecydowanie wyższy we Francji odsetek osób nie związanych z żadnym wyznaniem oraz
wielokrotnie liczniejsza społeczność muzułmanów.
Zarówno Polska jak i Francja należą do krajów, w których występują istotne zróżnicowania terytorialne.
Wynikają one nie tylko z odmiennych warunków naturalnych i przyrodniczych, zajmowanej powierzchni,
gęstości zaludnienia, stopnia urbanizacji i uprzemysłowienia, ale także ze względów historycznych i kul-
turowych. Różnice uwidaczniają się także sferze wyznaniowej. Dane NSP 2011 w zakresie przynależności
wyznaniowej pozwalają na przedstawienie tych danych w ujęciu struktury administracyjnej Polski. 87,58%
ogółu ludności i 95,95% populacji osób o rozpoznanym statusie wyznaniowym zalicza się do wiernych
Kościoła katolickiego (obrządek łaciński).
328
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Mapa 3.1. Odsetek wiernych Kościoła Katolickiego (obrządek łaciński) w stosunku do ogółu ludności Polski
w 2011 r.
Udział katolików obrządku łacińskiego wśród ludności w poszczególnych województwach (mapa 1) kształtu-
je się w sposób następujący: najwyższy odnotowano w woj. podkarpackim 92,48% ogółu ludności i 98,54%
populacji osób o rozpoznanym statusie wyznaniowym (rsw), najniższy jest w woj. podlaskim 81,26% ogółu
ludności (87,76% osób o rsw). Udział katolików obrządku łacińskiego we wszystkich 16 województwach
jest wysoki (powyżej 80% ogółu ludności Polski), a różnica pomiędzy skrajnymi województwami wynosi
około 10%. Warto zaznaczyć, że wpływ na zróżnicowanie struktury wyznaniowej w ujęciu regionalnym
widoczne w statystykach wojewódzkich mają duże zbiorowości wiernych innych wyznań. Taka sytuacja ma
miejsce np.: z wiernymi Kościoła prawosławnego, których przeszło 75% skupionych jest w woj. podlaskim.
Duża wspólnota protestancka znajduje się w woj. śląskim, mieszka tu przeszło 70% wszystkich członków
Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego i prawie 20% członków Kościoła Zielonoświątkowego.
Brak dokładnych danych o strukturze wyznaniowej Francji uniemożliwia przedstawienie jej w ujęciu
regionalnym uwzględniającym nawet największe wyznania. Dostępne informacje pozwalają jedynie na
przedstawienie udziału katolików w strukturze wyznaniowej poszczególnych departamentów.
Dane z badania IFOP dotyczącego wyznania religijnego ujmują katolików w dwu kategoriach: 1 – jednostki,
które zadeklarowały się jako katolicy (średnio 64,4%) – mapa 2 oraz 2 – katolicy, którzy zadeklarowali się
jako praktykujący (regularnie lub okazjonalnie), (średnio 15,2%) – mapa 3. Najbardziej katolickie (powyżej
70% deklaracji) regiony znajdują się na wschodzie (departamenty: Lorraine, Alsace, Franche-Comte), na
północnym-zachodzie (departamenty: Basse-Normandii, Pays de la Loire) na południu Masywu Centralnego
(departamenty: Cantal, Haute-Loire, Lozere) oraz na południowym zachodzie w Pirenejach atlantyckich.
Mapa 3.1. Odsetek wiernych Kościoła Katolickiego (obrządku łacińskiego) w stosunku do ogółu
ludności Polski w 2011 r.
81,3–82,0
Źródło: NSP 2011.
82,1–85,0
85,1–88,0
88,1–91,0
91,1–92,5
%
POLSKA 87,6%
329
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Mapa 3.2. Zdeklarowani katolicy we Francji według departamentów w 2009 r.
do 59,9
60,0–63,9
64,0–69,9
70,0–74,9
75,0 i więcej
%
Granice departamentów
Mapa 3.2. Zadeklarowani katolicy we Francji według departamentów w 2009 r.
Francja = 64,4%
Dane: iFOP 2009 r.
330
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Mapa 3.3. Katolicy, którzy zadeklarowali jako praktykujący (regularnie lub okazjonalnie) we Francji
według departamentów w 2009 r.
Mapa 3.3. przedstawia odsetek katolików deklarujących się jako praktykujący. Obraz ten w znacznym stopniu
zbliżony jest do poprzedniego. W 11 departamentach odsetek ten przekracza 20% populacji, a w kolejnych
16 oscyluje pomiędzy 17 i 20%. Największy udział „praktykujących” katolików jest na południu Masywu
Centralnego, w departamentach „konkordatowych”, na północnym zachodzie oraz w departamentach:
Pyrénées-Atlantiques i Hautes-Alpes. Rejonami gdzie katolików zarówno pod względem przynależności
do wyznania jak i praktyk jest stosunkowo najmniej są departamenty: Centre, Picardie, Limousin oraz Ile-
de-France.
do 10,9
11,0–13,9
14,0–16,9
17,0–19,9
20,0 i więcej
%
Granice departamentów
Mapa 3.3. Katolicy, którzy zadeklarowani jako praktykujący (regularnie lub okazjonalnie)
we Francji, według departamentów w 2009 r.
Francja = 15,2%
Dane: iFOP 2009 r.
331
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
3.2. Religijność w Polsce i we Francji – porównanie podstawowych
wskaźników
3.2.1. Rys historyczny
Pierwsze ślady obecności chrześcijaństwa na terenie dzisiejszej Francji sięgają II wieku. Po chrzcie władcy
Chlodwiga w 496 roku nastąpił okres szybkiego rozwoju chrześcijaństwa. Kolejnym etapem było koro-
nowanie Pepina Małego przez Papieża w 754 r. Od 1309 r. francuski Avignon staje się siedzibą papieży,
a następnie antypapieży. Istniejące w średniowieczu napięcie między władzą polityczną a Kościołem
katolickim znajduje swoją kontynuację w Rewolucji Francuskiej (1798 r.), która dokonuje radykalnego
rozdziału państwa i religii. Rewolucja Francuska staje się podstawą nowego porządku społecznego oraz
modelu w relacjach państwo-religia określanym jako „laïcité”, czyli formalnie całkowita rozłączność reli-
gii i państwa. Od samego początku Francja jest terenem ścierania się głównego nurtu chrześcijaństwa
z licznym naukami odbiegającymi od doktryny Kościoła. Francja jest również obszarem silnego oddziały-
wania reformacji. Mimo to katolicyzm pozostaje dominującym wyznaniem. Przejawem chrześcijańskiego
dziedzictwa Francji są liczne zabytki sztuki sakralnej, należące do najstarszych oraz najokazalszych w hi-
storii chrześcijaństwa. W XX wieku Francja obok Niemiec jest środowiskiem powstawania nowych nurtów
w teologii, które zapoczątkowują Sobór Watykański II. W tamtych czasach Kościół katolicki we Francji ulega
intensywnym przemianom i sekularyzacji. Od lat ’60 XX wieku coraz wyraźniej swoją obecność we Francji
zaznaczają inne religie, przede wszystkim islam.
Historia chrześcijaństwa w Polsce jest znacznie młodsza niż we Francji. Wydarzenie określane przez histo-
ryków jako chrzest Polski (966 r.) następuje niemal pięć wieków po chrzcie Francji (496 r.). W średniowieczu
Polska jest terenem działalności misyjnej zakonników przybywających m.in. z Francji. W okresie reformacji
pojawiają się w Polsce arianie, tzw. bracia polscy. Od XVII wieku, w wyniku częstych inwazji sąsiednich
państw, a potem zaborów katolicyzm staje się w znacznej mierze wyznacznikiem tożsamości Polaków.
W wieku XX także Kościół katolicki staje się ofiarą nazizmu oraz komunizmu. Obecny stan i kondycja Kościoła
katolickiego tak w Polsce jak i we Francji jest w znacznej mierze wynikiem podziału Europy po II Wojnie
Światowej i ogólnoeuropejskich tendencji jakie oddziaływały także na Kościół w ostatnich trzydziestu
latach. Ogromne znaczenie (szczególnie dla Kościoła w Polsce) ma okres pontyfikatu Papieża Jana Pawła II
(1978–2005). Sytuacja polskiego Kościoła w II poł. XX w. wydaje się wyjątkowa gdyż „wiodła poprzez mę-
czeństwo, oszczerstwa, represje, mnożenie trudności, fałsz rządzących w Polsce, nienawiść fanatycznych
działaczy PZPR. Ale droga ta doprowadziła w konsekwencji do tego, iż u schyłku lat 80 wobec trwania resztek
oporu antykomunistycznego oraz wobec postępującego rozkładu reżimu PRL, Kościół stał się najpierw po-
średnikiem w konspiracyjnych kontaktach władzy z solidarnościowym podziemiem, następnie mediatorem
w toczących się oficjalnie rokowaniach. Z tej roli wyszedł jako gwarant umowy zawartej między komuni-
styczną władzą a skupionym wokół kierownictwa „Solidarności społeczeństwem.
7
Po upadku komunizmu
Kościół katolicki w Polsce uzyskał praktycznie możliwość nieskrępowanego działania. Umożliwiło to Stolicy
Apostolskiej uporządkowanie struktury administracyjnej i prawnej Kościoła w Polsce i w krajach z Polską
sąsiadujących na wschodzie. Dzięki temu stało się możliwe nadanie nowych granic metropoliom i diecezjom
co pozwoliło na lepsze dostosowanie jej do nowych zadań stojących przed Kościołem u progu XXI wieku.
3.2.2. Religijność w Polsce i we Francji
W literaturze z zakresu socjologii religii religijność Francuzów bywa określana jako zdezinsytucjonalizowana
oraz zindywidualizowana. W drugiej połowie XX wieku obserwowano bardzo szybko postępującą seku-
laryzację, „koniec cywilizacji katolickiej”. Z drugiej jednak strony w społeczeństwie francuskim dostrzega
się tzw. miękkie formy religijności oparte na subiektywnie przeżywanej duchowości, ale obecnej również
w przestrzeni publicznej
8
. Natomiast polska religijność w obliczu modernizacyjnego opóźnienia względem
Europy zachodniej, jakie było spowodowane komunizmem, stanęła na początku lat ’90 przed wyzwaniem
intensywnych przemian. Po ponad dwudziestu pięciu latach tych przemian wydaje się, że sekularyzacja
7 „Dzieje Kościoła w Polsce. 1000 lat historii” red. A. Wiencka, Warszawa 2008.
8 Portier Philippe, 2012, Les mutations du religieux dans la France contemporaine, Social Compass 59(2). S. 193-207.
332
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
w Polsce ma charakter powolny (tzw. pełzająca sekularyzacja
9
). Na tej podstawie rodzi się pytanie, czy polską
religijność można traktować jako zapóźnioną wersją francuskiego katolicyzmu? Innymi słowy, czy polska
religijność jest w porównaniu z religijnością francuską tradycyjna i oparta na strukturach społecznych,
które odchodzą do przeszłości. Jednym z wyznaczników takiej zaś tradycyjnej religijności jest bierność
postaw, czyli brak osobistego zaangażowania w tym przede wszystkim traktowanie wiary jako swoistego
dziedzictwa, nie zaś jako osobistego wyboru.
Już najbardziej ogólne wskaźniki religijności dowodzą diametralnej różnicy w religijności Francuzów
i Polaków. Wskazują na to dane Europejskiego Sondażu Społecznego
10
, badania które jest realizowane
w cyklu dwuletnim od 2002 r. wśród osób w wieku 15 lat i więcej. O przynależność religijną pytano tam
ogólnie bez wskazania na jakieś określone wyznanie. W 2012 r. zadano pytanie „czy uważa się Pan/i za wy-
znawcę/-czynię jakiejś religii lub czuje się związany/-a z jakimś Kościołem lub wyznaniem?”. Polacy niemal
dwukrotnie częściej (89%) niż Francuzi (48%) odpowiedzieli twierdząco na to pytanie. Przeszło połowa
Francuzów uznała, że nie uważa się za wyznawców jakiegoś wyznania albo trudno było im na to pytanie
jednoznacznie odpowiedzieć. Takich osób według Europejskiego Sondażu Społecznego było w Polsce
niespełna 11%. Dane dla Polski pokazują daleko idącą zbieżność z wynikami NSP 2011. W przypadku Francji
zaś, tak niski poziom deklaracji poczucia związku z kościołem lub wyznaniem odbiegający od wcześniej
prezentowanych wyników np. z 2009 r. (IFOP 64%) jest w dużej mierze uwarunkowany zarówno różnymi
próbami badawczymi, innym rokiem badania jak i inaczej zadanymi pytaniami o przynależność wyznaniową.
Tablica 3.4. Francuzi i Polacy w wieku 15 lat i więcej według deklarowanej przynależności
do jakiejkolwiek religii lub wyznania w 2012 r.
Deklarowana
przynależność do religii
lub wyznania
Francja Polska
N=1959 N=1883
W odsetkach N
Ogółem 100 100
Tak 48,1 89,3
Nie/trudno powiedzieć 51,9 10,7
ESS 2012.
Na podobną proporcję wskazują wyniki Europejskiego Badania Wartości11 przeprowadzonego na repre-
zentatywnej próbie dorosłych mieszkańców Polski (18 lat i więcej). Wynika z niego, że w 2008 roku około
o połowę niższy odsetek Francuzów (54%) niż Polaków (96%) deklarował wiarę w Boga.
Tablica 3.5. Polacy i Francuzi w wieku 18 lat i więcej według wiary w Boga w 2008 r.
Wiara w Boga
Francja Polska
N=3071 N=1510
W odsetkach N
Ogółem 100 100
Tak 53,7 96,2
Nie 46,3 3,8
EVS 2008.
9 Por. J. Mariański, Przemiany religijności w Polsce i w Niemczech – syndrom sekularyzacji czy rewitalizacji?, [w:] Firlit E. i in.,
Między sekularyzacją a religijnym ożywieniem, WAM: Kraków 2013.
10
ESS Edycja 6: Europejski Sondaż Społeczny, Round 6 Data (2012). Data le edition 2.0. Norwegian Social Science Data Services,
Norway – Data Archive and distributor of ESS data.
11 EVS (2011): European Values Study 1981–2008, Longitudinal Data File. GESIS Data Archive, Cologne, ZA4804 Data File Version
2.0.0.
333
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Niemal co piaty Francuz (prawie 23%) deklaruje, że jest osobą zupełnie niereligijną, podczas gdy odsetek
Polaków określających się jako zupełnie niereligijni wynosi niespełna 5%. Z drugiej jednak strony niemal
taka sama część Polaków i Francuzów (około 10%) określa siebie jako osoby bardzo religijne.
Wykres 3.1. Francuzi i Polacy w wieku 15 lat i więcej według deklarowanego poziomu religijności w 2012 r.
(w procentach)
ESS 2012.
Religię za coś bardzo ważnego uznało w 2008 r. prawie 32% Polaków i niecałe 14% Francuzów. Natomiast
odsetek osób, które traktują religię jako zupełnie nieważną był we Francji kilka razy wyższy (30%) niż
w Polsce (5%).
Tablica 3.6. Polacy i Francuzi w wieku 18 lat i więcej według stosunku do religii w 2008 r.
Religia jest dla mnie:
Francja Polska
N=3071 N=1510
w odsetkach N
Ogółem 100,0 100,0
Bardzo ważna 13,9 31,8
Raczej ważna 23,5 43,5
Nieważna 32,3 19,8
Zupełnie nieważna 30,2 4,9
EVS 2008.
Polacy i Francuzi różnią się diametralnie w postrzeganiu prawdy zawartej w religii. Największa grupa
Polaków (38%) uważa, że jest tylko jedna prawdziwa religia, ale wszystkie religie zawierają niektóre podsta-
wowe prawdy. Warto dodać, że taki stwierdzenie najbardziej odpowiada nauczaniu Kościoła katolickiego.
Natomiast niemal połowa Francuzów (48%) jest zdania, że nie ma jednej prawdziwej religii, ale wszystkie
religie zawierają niektóre podstawowe prawdy.
Wykr. 3.1. Francuzi i Polacy w wieku 15 lat i więcej według deklarowanego poziomu religijności
w 2012 r.
0
4
8
12
16
20
24
%
Zupełnie
niereligijny 1 2 345 6 78 9 Bardzo
religijny
Francja
Polska
334
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Tablica 3.7. Polacy i Francuzi w wieku 18 lat i więcej według rozumienia prawdy w religiach w 2008 r.
Rozumienie prawdy w religiach
Francja Polska
N=3071 N=1510
w odsetkach N
Ogółem 100,0 100,0
Jest tylko jedna prawdziwa religia 7,5 30,9
Tylko jedna prawdziwa religia, ale wszystkie zawierają niektóre podstawowe prawdy 14,2 38,2
Nie ma tylko jednej prawdziwej religii, wszystkie zawierają niektóre podstawowe prawdy 47,9 26,5
Żadna religia nie zawierają żadnej prawdy 30,4 4,4
EVS 2008.
Wyraźne różnice pomiędzy Francuzami i Polakami występują również w opinii dotyczącej tego, czy kościół
daje odpowiedzi na problemy moralne i duchowe. Jedynie co trzeci Francuz (33%) uważa, że ogólnie kościół
daje odpowiedź na potrzeby moralne, a co drugi (56%), że kościół daje odpowiedź na potrzeby duchowe.
W Polsce w ten sposób mierzonym pozytywnym stosunkiem do kościoła charakteryzuje się odpowiednio
60% i 78% populacji.
Tablica 3.8. Polacy i Francuzi w wieku 18 lat i więcej według przekonania, że kościół daje odpowiedzi
na problemy moralne i duchowe w 2008 r.
Kościół daje odpowiedź na:
Francja Polska
N=3071 N=1510
w odsetkach N
Problemy moralne 32,5 60,2
Potrzeby duchowe 56,5 78,0
EVS 2008.
Zaprezentowane powyżej wyniki badań, oparte na tradycyjnych wskaźnikach religijności z zakresu m.in.:
ogólnej deklaracji wiary i stosunku do instytucji religijnych, dowodzą że Polacy tworzą społeczeństwo
znacznie bardziej religijne niż Francuzi. Z drugiej jednak strony wśród Francuzów rysują się pojedyncze
symptomy świadczące o głęboko rozbudzonej potrzebie duchowości. Wśród nich można dostrzec wspo-
mniany już wysoki odsetek osób deklarujących najwyższy poziom religijności. Ponadto we Francji jest
wyższy niż w Polsce odsetek osób deklarujących najwyższy poziom zainteresowania duchowością (we
Francji 13%, w Polsce 10%).
Tablica 3.9. Polacy i Francuzi w wieku 15 lat i więcej według stopnia zainteresowania duchowością w 2008 r.
Stopień zainteresowania duchowością
Francja Polska
N=3071 N=1510
w odsetkach N
Ogółem 100 100
Bardzo zainteresowany 13 10,2
Częściowo zainteresowany 29,5 41,9
Mało zainteresowany 30,7 35,5
Zupełnie niezainteresowany 26,7 12,4
ESS 2008.
335
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Ponadto odsetek osób przynależących do organizacji religijnych oraz podejmujących nieodpłatną pracę
w tych organizacjach w Polsce i we Francji jest niemal identyczny (oscylujący wokół 3%–4%). Biorąc pod
uwagę opisany powyżej fakt, że osoby przynależące formalnie do jakiegokolwiek wyznania we Francji
stanowią znacznie mniejszą część społeczeństwa niż w Polsce, może to oznaczać, że osoby przynależące
do organizacji religijnej, są w obrębie wspólnoty religijnej bardziej aktywne.
Tablica 3.10. Polacy i Francuzi w wieku 15 lat i więcej według przynależności do organizacji religijnej w 2008 r.
Francja Polska
w odsetkach N
N=3071 N=1510
Przynależność do organizacji religijnej 3,7 3,9
Nieodpłatna praca w organizacji religijnej 2,6 2,6
ESS 2008.
Niestety brakuje danych statystycznych, przede wszystkim dotyczących Francji, które pozwalałyby na
bardziej szczegółowe porównanie zaangażowania społeczno-religijnego Polaków oraz Francuzów.
3.3. Kościół katolicki w Polsce i we Francji
Jak wcześniej wspomniano zarówno w Polsce jak i we Francji największym kościołem jest Kościół katolicki.
Ilościowe wskaźniki życia religijnego jak i tworzone przez setki lat w różnych uwarunkowaniach historycz-
nych i społecznych struktury organizacyjne i terytorialne obu kościołów porządkujące działalność religijną
posiadają obecnie wiele cech wspólnych. Podobieństwo to pozwala na dokonanie zestawienia i analizę
danych.
3.3.1. Struktura organizacyjno-terytorialna Kościoła katolickiego w Polsce i we Francji
Struktura administracyjna Kościoła katolickiego we Francji na przestrzeni ostatnich 20 lat nie uległa istotnym
zmianom. Kościół katolicki obrządku łacińskiego we Francji składa się z 92 archidiecezji i diecezji skupio-
nych w 15 metropoliach, (przy czym trzy diecezje podległe są bezpośrednio Stolicy Apostolskiej). Obrządki
wschodnie Kościoła katolickiego posiadają łącznie trzy eparchie (diecezje). W departamentach zamorskich
Francji jest łącznie 7 archidiecezji i diecezji skupionych w trzech metropoliach oraz jedna diecezja podległa
bezpośrednio Stolicy Apostolskiej.
W Kościele katolickim we Francji występują cztery obrządki, które posiadają własne struktury: obrządek
łaciński, obrządek bizantyjsko-ukraiński (w 2014 r. liczył 25,5 tys. wiernych, 16 parafii, 14 księży), obrządek
ormiański (w 2014 r. liczył 30,4 tys. wiernych, 6 parafii, 4 księży) oraz maronicki (w 2014 r. liczył 50,3 tys.
wiernych, 4 parafie i 6 księży). Powołany jest także Ordynariat Francji wiernych obrządków wschodnich nie
posiadających własnych struktur, pozostaje on w unii personalnej z rzymskokatolicką archidiecezją pary-
ską, szacuje się, że w 2014 r. liczył on 127 tys. wiernych, posiadał 11 parafii i pracowało w nim 17 księży12.
W Kościele katolickim w Polsce obecnie występują cztery obrządki. Trzy ukształtowane w ciągu stuleci
ryty katolickie: łaciński (w 2014 r. było przeszło 33,5 mln wiernych, 10,2 tys. parafii i 30,8 tys. księży) i dwa
wschodnie: bizantyjsko-ukraiński (w 2014 r. liczył 55 tys. wiernych, 124 parafii i 91 księży) i ormiańskoka-
tolicki (w 2014 r. liczył 670 wiernych, 3 parafie i 3 księży). Na początku lat dwudziestych XX w. pojawił się
czwarty obrządek (również wschodni) bizantyjsko-słowiański określany jako Kościół neounicki (w 2014 r.
liczył 134 wiernych, 1 parafię i 2 księży)13.
12 Dane: The Eastern Catholic Churches 2014 – Annuario Ponticio
13 Dane: GUS
336
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Organizacja Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce w latach 1972–1992 obejmowała 27 jednostek, a mia-
nowicie: 24 diecezje, oraz 3 administratury apostolskie na wschodniej granicy kraju. Po upadku komunizmu
ustanowiono nową strukturę administracyjną Kościoła w Polsce. Od 1992 do 2004 r. na terytorium Polski,
znajdowało się 39 kanonicznych diecezji wchodzących w skład 13 metropolii. Ostatnim etapem zmian
struktur administracyjnych było powołanie w 2004 r. dwóch nowych diecezji. Od tego czasu strukturę
administracyjną Kościoła katolickiego w Polsce tworzą 44 jednostki kanoniczne: 41 diecezji terytorialnych
(obrządku łacińskiego), ordynariat polowy WP (obejmujący cały kraj) i dwie diecezje obrządku greckoka-
tolickiego.
3.3.2. Kościół katolicki w Polsce i we Francji w ujęciu statystycznym14
Zestawienie danych statystycznych z kilkudziesięciu ostatnich lat pozwala na dokonanie interesujących
porównań sytuacji Kościoła katolickiego w Polsce i we Francji. Rozpoczniemy je od struktur parafialnych,
których stan w latach 80. i na początku 90. XX w. w obu krajach wykazywał duże różnice. Widać to przede
wszystkim w liczbie działających wtedy parafii oraz w średniej liczbie katolików przypadających na jedną
parafię. Liczba katolików, w zestawieniach Annuarium Statisticum Ecclesiae oznacza liczbę osób ochrzczo-
nych w Kościele katolickim. W 2010 r. we Francji było 47,1 mln. katolików zaś w Polsce 36,8 mln. We Francji
w 1980 r. było prawie 40 tys. parafii, do 1990 r. ich liczba spadła do nieco ponad 36 tys. ze średnią ponad
1,3 tys. katolików na 1 parafię. W Polsce w tym okresie liczba parafii była prawie czterokrotnie niższa, zaś
średnia liczba katolików na jedną parafię prawie trzykrotnie wyższa niż we Francji. W przeciągu dwudziestu
lat różnice te zaczęły się zacierać. Na koniec pierwszego dziesięciolecia XXI w. we Francji funkcjonowało
zaledwie 45% parafii w stosunku do tych istniejących w 1990 r. Natomiast w Polsce od początku lat 70.
rośnie liczba nowych parafii. Od 1990 r. wzrost ten wyniósł przeszło 11%. Średnia liczba katolików przypa-
dających na jedną parafię w Polsce i we Francji w 2017 była do siebie zbliżona (około 3 tys. na 1 parafię).
Tablica3.11. Parafie (centra pastoralne) oraz liczba katolików przypadająca na 1 parafię we Francji i w Polsce
Kraj 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 2017
Francja parafie 36362 34902 24409 20451 17227 16479 15979 16210
katolicy na 1 parafię 1306 1366 1944 2255 2695 2860 3002 3001
Polska parafie 9883 10218 10562 11177 11019 11620 11632 11219
katolicy na 1 parafię 3682 3602 3502 3308 3327 3162 3178 3304
Źródło: Dane za lata 1990–2010: Kościół katolicki w Polsce 1991–2011 Rocznik statystyczny, s. 22–23, dane za rok 2014 i 2017:
Annuarium Statisticum Ecclesiae 2014 i 2017.
Rozwój struktur diecezjalnych oraz liczebność parafii uzależniony jest zarówno od liczby wiernych, jak
i od liczby księży mogących służyć posługą kapłańską. Postępująca w Europie sekularyzacja spowodowała
w ostatnim dwudziestoleciu znaczny spadek liczby kapłanów na starym kontynencie (z prawie 245 tys.
w 1990 r. do niespełna 174 tys. w roku 2017). Problem ten dotknął większość krajów europejskich w tym
Francję. Na początku lat 70. pracowało tam przeszło 40 tys. kapłanów. Jednak liczba ich od tego czasu
sukcesywnie maleje. W 1990 r. we Francji było ponad 32 tys. księży, a w 2017 r. ich liczba spadła do trochę
powyżej 17 tys. Ta tendencja nie dotyczy Polski. W Polsce w latach 90. liczba księży (zarówno diecezjal-
nych jak i zakonnych) nieznacznie przekraczała 23 tys.). Jednak od, 1990 r. ich liczba stale rośnie i w 2017 r.
przekroczyła 30 tys.
Na początku lat 90. średnia liczba katolików przypadających na jednego księdza była we Francji i w Polsce
podobna (około 1,5 tys.). Jednak w przeciągu prawie trzydziestu lat, zachodzące w Kościele francuskim
i polskim zmiany spowodowały w tym względzie znaczne różnice. W 2017 r. średnia liczba katolików na
jednego księdza wynosiła we Francji około 3,1 tys., w Polsce ponad 1,2 tys. Na stan funkcjonowania Kościoła
ma w dużej mierze wpływ także liczba powołań zarówno diecezjalnych jak i zakonnych.
14 Dane zaprezentowane w tym podrozdziale pochodzą z badania realizowanego corocznie przez Central Statistics Oce of
the Church, które publikowane są w Statistical Yearbook of the Church
337
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Tablica 3.12. Księża (diecezjalni i zakonni) oraz liczba katolików przypadająca na 1 księdza we Francji
i w Polsce
Kraj 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 2017
Europa księża 244606 218581 211827 203751 196653 190150 181642 173611
Francja księża 32267 29503 26598 23532 21074 19349 16945 15570
katolicy na 1 księdza 1472 1616 1784 1959 2203 2436 2830 3124
Polska księża 23099 25431 26879 27958 28976 29737 30420 30268
katolicy na 1 księdza 1571 1447 1376 1323 1265 1236 1215 1225
Źródło: Dane za lata 1990–2010: Kościół katolicki w Polsce 1991–2011 Rocznik statystyczny, s. 25–26, dane za rok 2014 i 2017:
Annuarium Statisticum Ecclesiae 2014 i 2017.
W ostatnim dwudziestoleciu odnotowano w obu krajach spadek liczby powołań. We Francji na początku
lat 70. liczba alumnów była jeszcze stosunkowo wysoka i wynosiła prawie 2,3 tys. jednak już na początku
lat 90. spadła do około 1,5 tys.), co w przełożeniu na liczbę katolików dawało bardzo niski wskaźnik 3,2
alumna na 100 tys. katolików. W Polsce w tym okresie liczba alumnów była wielokrotnie wyższa niż we Francji
i wynosiła przeszło 8,1 tys. co przekładało się na wskaźnik na poziomie 22,3 alumna na 100 tys. katolików.
Znaczny spadek powołań nastąpił na początku XXI w. W Polsce spadł poniżej 4 tys., we Francji poniżej
1,3 tys. W Polsce odnotowano znaczne zmniejszenie się liczby powołań zarówno diecezjalnych jak i zakon-
nych, we Francji zaś liczba powołań zakonnych od 1990 r. wykazuje tendencje wzrostowe. Przekładając
to na wskaźnik oznaczający liczbę alumnów na 100 tys. katolików można stwierdzić, że we Francji od po-
czątku XXI w. utrzymuje się on na niskim jednak w miarę stałym poziomie (niewiele poniżej 3) to w Polsce
od początku lat 90-tych stale spada uzyskując w 2017 r. wartość około 8 alumnów na 100 tys. katolików.
Tablica 3.13. Alumni diecezjalni i zakonni we Francji i w Polsce
Kraj Alumni 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 2017
Francja diecezjalni 1081 1111 1008 769 722 727 622 649
zakonni 440 490 541 542 577 613 581 613
razem 1521 1601 1549 1311 1299 1340 1203 1262
razem na 100 tys.
katolików 3,2 3,4 3,3 2,8 2,8 2,8 2,5 2,6
Polska diecezjalni 5436 4607 4521 4672 4391 3375 2747 2206
zakonni 2686 2749 2152 2065 1647 1287 1064 860
razem 8122 7356 6673 6737 6038 4662 3811 3066
razem na 100 tys.
katolików 22,3 20,0 18,0 18,2 16,5 12,7 10,3 8,3
Źródło: Dane za lata 1990–2010: Kościół katolicki w Polsce 1991–2011 Rocznik statystyczny, s. 35–36, dane za rok 2014 i 2017:
Annuarium Statisticum Ecclesiae 2014 i 2017.
Ogólnoświatowy regres w obszarze życia zakonnego (od końca lat 80-tych) wyraża się ciągłym i praktycznie
powszechnym spadkiem liczby osób zakonnych. Tendencja ta wyraźnie zaznacza się także w Polsce i we
Francji. W przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat znacznie zmniejszyła się liczba sióstr i braci zakonnych.
We Francji liczba sióstr w 1980 r. wynosiła ponad 87 tys., a w 1990 r. już tylko 65 tys. Od 1990 r. w ciągu
przeszło dwudziestu pięciu lat spadek ten wyniósł przeszło 60%, braci zakonnych o 45%, a księży zakonnych
o 41%. W Polsce w tym okresie odnotowano nieco mniejsze zmiany, liczba sióstr i braci zakonnych od 1990 r.
zmniejszyła o około 25%, natomiast liczba księży zakonnych wzrosła o 38%. Pomimo większej niż w Polsce
dynamiki zmian we Francji nadal pracuje relatywnie duża liczba braci i sióstr zakonnych.
338
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Tablica 3.14. Duchowieństwo zakonne (księża, bracia i siostry) we Francji i w Polsce
Kraj 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 2017
Francja księża 7064 6643 6194 5597 5211 4901 4409 4143
bracia 4675 4168 4025 3220 2904 2884 2994 2584
siostry 65178 58293 51311 44767 39521 34846 29818 25573
Polska księża 4853 5715 6051 6177 6413 6513 6745 6686
bracia 1306 1327 1445 1318 1395 1075 1085 1011
siostry 26081 24985 25424 23905 23039 21892 20526 19504
Źródło: Dane za lata 1990–2010: Kościół katolicki w Polsce 1991–2011 Rocznik statystyczny, s. 29–30, dane za rok 2014 i 2017:
Annuarium Statisticum Ecclesiae 2014 i 2017.
Jednym z ważniejszych wyznaczników żywotności Kościoła jest liczba udzielanych sakramentów. Sakrament
chrztu włącza jednostkę w społeczność Kościoła. W Kościele katolickim udzielany jest zazwyczaj nie-
mowlętom (w statystykach ta kategoria jest szersza i obejmuje dzieci do 7 lat), znacznie rzadziej osobom
starszym. Powoduje to istotne powiązanie liczby udzielanych chrztów ze statystyką urodzeń. Spadek liczby
urodzeń, który obserwuje się w Polsce od początku lat 90. ma odzwierciedlenie w zmniejszającej się liczbie
udzielanych chrztów dzieciom do 7 lat.
Jeszcze na początku lat 90. we Francji udzielano przeszło 400 tys. chrztów rocznie, jednak podobnie jak
z innymi wcześniej omawianymi parametrami życia Kościoła wartość ta w ostatnich dwudziestu latach
zaczęła drastycznie spadać. Na początku nowego tysiąclecia wynosiła około 350 tys., a w 2017 r. udzielono
niespełna 230 tys. chrztów. Oznacza to spadek o przeszło 50% w stosunku do 1990 r. Zmniejszająca się
liczba chrztów dzieci do 7 lat we Francji - inaczej niż w Polsce – nie ma odzwierciedlenia w liczbie urodzeń
żywych. Bowiem od początku lat 90. XX w. jest ona na mniej więcej stałym poziomie 700–800 tys. rocznie.
W Polsce obserwuje się podobną tendencję spadkową (o około 30%) z prawie 570 tys. w 1990 r. do nieca-
łych 390 tys. w 2017 r. Jednak w Polsce zmiany te w znacznej mierze odzwierciedlają postępujący w tym
okresie spadek liczby urodzeń.
W Polsce liczba chrztów udzielanych osobom powyżej siódmego roku życia jest stosunkowo niewielka.
Stanowiły one w 2017 r. niecały 1% wszystkich chrztów udzielonych w tym roku. We Francji odsetek ten
wynosił prawie 10%. Znaczące w tym względzie różnice pomiędzy oboma krajami zaczęły być widoczne
już pod koniec XX w. i trwają do dziś.
Tablica 3.15. Liczba urodzeń żywych oraz chrztów udzielonych we Francji i w Polsce (w tys.)
Kraj Chrzty 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 2017
Francja Dzieci do 7 lat 458,6 409,5 374,5 365,1 325,9 283,6 250,2 207,0
Osób powyżej 7 lat 13,5 15,0 20,4 20,4 23,2 19,4 20,8 22,0
Ogółem 472,1 424,6 394,9 385,5 349,1 302,9 271,0 228,9
Urodzenia żywe 762,4 711,0 738,1 761,6 796,9 802,2 781,2 730,2
Polska Dzieci do 7 lat 566,4 459,8 393,4 350,6 350,1 389,2 371,2 389,3
Osób powyżej 7 lat 2,8 2,9 2,8 3,7 3,4 3,4 2,5 3,5
Ogółem 569,2 462,7 396,2 354,3 353,5 392,6 373,7 392,9
Urodzenia żywe 547,7 481,3 395,6 353,8 374,2 413,3 375,2 402,0
Źródło: Annuarium Statisticum Ecclesiae, Francja metropolitalna, Główny Urząd Statystyczny http://demograa.stat.gov.pl/
bazademograa/Tables.aspx, dostęp 25.07.2019
http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=000436391
339
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Wykres 3.2. Liczba urodzeń żywych oraz chrztów dzieci do lat 7 udzielonych we Francji i w Polsce (w tys.)
Kolejnym sakramentem, opisywanym w Kościele katolickim za pomocą danych statycznych jest małżeń-
stwo. Liczba udzielonych małżeństw prezentowana jest w dwu kategoriach: małżeństwa zawarte pomiędzy
katolikami oraz małżeństwa mieszane, zawarte pomiędzy katolikiem a niekatolikiem (w tym przypadku,
przepisy kanoniczne mówią o trzech sytuacjach: 1 – małżeństwa katolika z niekatolikiem ochrzczonym
poza Kościołem katolickim, 2 – małżeństwa katolika z osobą nieochrzczoną i trzecia sytuacja – małżeństwa
katolika z osobą, która została ochrzczona w Kościele katolickim, ale która notorycznie porzuciła wiarę kato-
licką)
15
. W Polsce od 1998 r. można zawierać tzw. ślub konkordatowy, oznacza to, że ślub zawarty w kościele
oprócz skutków kanonicznych ma także skutki prawne. Prawo to dotyczy nie tylko Kościoła katolickiego,
ale także 10 innych kościołów w Polsce.
Spadek liczby małżeństw w okresie ostatnich 20 lat dotknął także Polskę. W zestawieniu uwzględniono
również dane GUS oraz INSE przedstawiające liczby wszystkich zawartych w danym roku małżeństw (ko-
ścielnych i cywilnych) posiadających skutki prawne.
W ciągu ostatnich 20 lat w Kościele francuskim obserwuje się stały spadek liczby udzielanych sakramentów
małżeństwa: od 147,2 tys. w roku 1990 do 51,0 tys. w roku 2017, czyli o przeszło 65%. Tylko częściowo ten
spadek można wyjaśnić zmniejszeniem się liczby wszystkich zawieranych małżeństw we Francji (w 1990 r.
287,1 tys., w 2017 r. 227,8 tys.), który w tym okresie wyniósł około 20%.
Liczba małżeństw zawartych w Kościele katolickim w Polsce w 2017 r. jest o około 25% niższa niż ta od-
notowana w 1990 r. Polskę i Francją różni także udział małżeństw mieszanych wśród małżeństw ogółem
w Kościele. We Francji, która jest bardziej zróżnicowana pod względem religijnym, odsetek osób innego
wyznania niż katolickie oraz nie należących do żadnego wyznania jest znacznie większy niż w Polsce. Udział
małżeństw mieszanych w we Francji w 2017 r. wynosił 16%, w Polsce zaś 1,5%.
15 Kodeks Prawa Kanonicznego, Pallottinum Poznań 1984, kan. 1055–1123.
0
100
200
300
400
500
600
700
800
tys.
1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 2017
Wykr. 3.2. Liczba urodzeń żywych oraz chrztów dzieci do lat 7 udzielonyh we Francji i w Polsce
Francja – chrzty dzieci do 7 lat Francja – urodzenia żywe
Polska – chrzty dzieci do 7 lat Polska – urodzenia żywe
340
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Tablica 3.16. Liczba małżeństw zawartych w Kościele oraz wszystkich małżeństw mających skutki prawne
w prawie cywilnym we Francji i w Polsce (w tys.)
Kraj Małżeństwa 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 2017
Francja Małżeństwa zawarte
w Kościele między katolikami 137,0 116,5 105,1 98,0 75,2 64,0 49,0 42,8
Małżeństwa zawarte
w Kościele między katolikiem
a niekatolikiem
10,2 10,5 15,1 12,5 13,8 11,4 9,7 8,4
Małżeństwa ogółem
w Kościele katolickim 147,2 127,0 120,3 110,4 89,0 75,6 58,8 51,2
Wszystkie małżeństwa ma-
jące skutki prawne w prawie
cywilnym
287,1 253,8 271,4 271,4 267,3 245,3 235,3 227,8
Polska Małżeństwa zawarte
w Kościele między katolikami 228,8 172,8 171,6 153,5 166,7 168,2 131,9 132,3
Małżeństwa zawarte
w Kościele między katolikiem
a niekatolikiem
1,3 1,3 1,3 1,8 2,6 2,5 2,1 2,0
Małżeństwa ogółem
w Kościele katolickim 230,1 174,0 172,9 155,3 169,3 170,7 134,0 134,3
Wszystkie małżeństwa ma-
jące skutki prawne w prawie
cywilnym
255,4 207,7 209,4 191,9 226,2 228,3 188,5 192,6
Źródło: Annuarium Statisticum Ecclesiae, Francja metropolitalna, Główny Urząd Statystyczny http://demograa.stat.gov.pl/
bazademograa/Tables.aspx, dostęp 25.07.2019
http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=000436388
Wykres 3.3. Liczba małżeństw zawartych w Kościele oraz wszystkich małżeństw mających skutki prawne
w prawie cywilnym we Francji i w Polsce (w tys.)
0
50
100
150
200
250
300
tys.
1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 2017
Wykr. 3.3. Liczba małżeństw zawartych w Kościele katolickim oraz wszystkich małżeństw
mających skutki prawne w prawie cywilnym we Francji i w Polsce
Francja – małżeństwa zawarte
w Kościele katolickim
Francja – wszystkie małżeństwa mające
skutki prawne w prawie cywilnym
Polska – małżeństwa zawarte
w Kościele katolickim
Polska – wszystkie małżeństwa mające
skutki prawne w prawie cywilnym
341
rozdział 3 struktura wyznaniowa i życie religijne polski i francji
Warto odnieść się do znaczących różnic między Polską i Francją, które pojawiają się przy omawianiu tych
dwu sakramentów. Zarówno w przypadku chrztu jak i małżeństwa występują relatywnie duże różnice po-
między liczbą urodzeń i chrztów w danym roku (wykr. 2) oraz liczbą zawartych małżeństw mających skutki
prawne w prawie cywilnym i liczbą udzielonych sakramentów małżeństwa (wykr. 3). W Polsce różnice te są
niewielkie i utrzymują się na podobnym poziomie od połowy lat 90. XX w. Zestawienie danych pokazuje,
że zdecydowana większość (w 2017 r. było 389,3 tys. chrztów dzieci do lat 7, a urodzeń żywych – 402,0 tys.)
dzieci zostaje ochrzczonych w Kościele katolickim. Podobnie sytuacja przedstawia się z małżeństwami,
w 2017 r. było udzielonych 134,3 tys. sakramentów małżeństwa, zaś wszystkich małżeństw zawarto
192,6 tys. We Francji różnice pomiędzy udzielonymi sakramentami a odnotowanymi zdarzeniami w sensie
prawnym są znacznie większe niż w Polsce. W 2017 r. udzielono 207,0 tys. sakramentów chrztów dzieciom
do 7 lat, w tym okresie zaś urodziło się ponad 730 tys. dzieci. Bardzo podobnie sytuacja przedstawiała się
także w kwestii małżeństw. W 2017 r. udzielono 51,2 tys. sakramentów małżeństwa, zaś wszystkich mał-
żeństw zawarto 227,8 tys.
3.4. Podsumowanie
Powyższe analizy prowadzą do dość jednoznacznych wniosków. Po pierwsze zarówno w Polsce jak i we
Francji dominującym wyznaniem jest katolicyzm, zaś najbardziej popularnym kościołem Kościół katolicki
(obrządek łaciński). Inne kościoły i związki wyznaniowe mają charakter mniejszościowy. Przy czym we
Francji, w odróżnieniu do Polski istotną grupę stanowią osoby niezwiązane z żadnym wyznaniem. Ponadto
we Francji istnieje znacznie większa niż w Polsce społeczność muzułmańska.
Po drugie Polacy tworzą znacznie bardziej religijne społeczeństwo niż Francuzi, przynajmniej jeśli uwzględni
się najbardziej ogólne wskaźniki religijności. Przy czym jednak wśród Francuzów występują symptomy
świadczące o istnieniu trudnej do uchwycenia za pomocą wskaźników ilościowych duchowości. Jeśli chodzi
o instytucję Kościoła katolickiego, w okresie ostatnich 25 lat Polska i Francja prezentują dwie odmienne
dynamiki. We Francji następuje wyraźne zanikanie instytucji kościelnych i związane z tym wycofywanie
się katolicyzmu ze społeczeństwa. Obserwuje się to przede wszystkim w spadającej nieustannie liczbie:
udzielanych sakramentów, duchowieństwa czy powołań kapłańskich. Przejawem tej tendencji jest zamy-
kanie świątyń i stopniowe „rozprężanie” sieci parafialnej.
W Polsce natomiast pod tym względem realizuje się całkiem odmienny scenariusz. W badanym okresie
wciąż wzrastała liczba parafii oraz przybywało pracujących w nich księży. Od wielu lat stabilna jest także
liczba udzielanych sakramentów – uzależniona właściwie tylko od czynników demograficznych. Jednak
także Kościół w Polsce zaczyna odczuwać ogólnoświatowy regres w dziedzinie życia zakonnego. Od przeszło
15 lat również w Polsce spada liczba sióstr i braci zakonnych oraz maleje liczba powołań.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Liczba małżeństw zawartych w Kościele katolickim oraz wszystkich małżeństw mających skutki prawne w prawie cywilnym we Francji i w Polsce Francja -małżeństwa zawarte w Kościele katolickim Francja -wszystkie małżeństwa mające skutki prawne w prawie cywilnym
  • Wykr
Wykr. 3.3. Liczba małżeństw zawartych w Kościele katolickim oraz wszystkich małżeństw mających skutki prawne w prawie cywilnym we Francji i w Polsce Francja -małżeństwa zawarte w Kościele katolickim Francja -wszystkie małżeństwa mające skutki prawne w prawie cywilnym