ArticlePDF Available

ROLA OSÓB BIORĄCYCH UDZIAŁ W PRZESŁUCHANIU POKRZYWDZONEGO MAŁOLETNIEGO W TRYBIE ART. 185A K.P.K.

Article

ROLA OSÓB BIORĄCYCH UDZIAŁ W PRZESŁUCHANIU POKRZYWDZONEGO MAŁOLETNIEGO W TRYBIE ART. 185A K.P.K.

Abstract

Przesłuchanie dziecka w trybie art. 185a k.p.k. jest instytucją, która została wprowadzona do polskiego porządku prawnego w celu zagwarantowania większej ochrony małoletniemu pokrzywdzonemu przed wtórną wiktymizacją. Jednym z najważniejszych elementów tej regulacji jest problematyka osób, które mogą wziąć udział w przesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego. Na pozór może sie wydawać, że nie ma znaczenia, kto bierze udział w przesłuchaniu. Jednakże, jak pokazuje praktyka, nie wszyscy mogą w tym przesłuchaniu uczestniczyć; chodzi tu przede wszystkim o podejrzanego/oskarżonego. Ponadto każda osoba, której prawo zezwala na obecność podczas przesłuchania, ma określone zadania, obowiązki, a także prawa. Jak zostało opisane w artykule, w odniesieniu do przesłuchania pojawił się również spór między prawnikami, zwłaszcza sędziami, a psychologami, który podmiot powinien przesłuchiwać dziecko, aby uzyskać od dziecka jak najwięcej informacji, nie narażając go na wtórną wiktymizację. Opisując poszczególne kwestie, autorka powołuje się na wypowiedzi przedstawicieli doktryny oraz orzecznictwa mające ścisły związek z zagadnieniami.
Zeszyty Prawnicze
. /  s. -
DOI ./zp....
K O
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej wLublinie
ROLA OSÓB BIORĄCYCH UDZIAŁ WPRZESŁUCHANIU
POKRZYWDZONEGO MAŁOLETNIEGO
WTRYBIE ART. 185A K.P.K.
. W
Osoby, które mogą wziąć udział wprzesłuchaniu małoletniego po-
krzywdzonego, zostały enumeratywnie wymienione wart. a k.p.k.
oraz wrozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z grudnia  r.
wsprawie sposobu przygotowania przesłuchania przeprowadzanego
wtrybie określonym wart. a-c Kodeksu postępowania karnego.
Ztych przepisów wynika, że katalog tych osób jest zamknięty prawdopo-
dobnie ze względu na chęć zapewnienia małoletniemu jak największego
komfortu podczas składania zeznań izabezpieczenie prawidłowego toku
przesłuchania, jak icałego postępowania karnego.
. R   

Zgodnie ztreścią art. a k.p.k. przesłuchanie małoletniego po-
krzywdzonego przeprowadza sąd. Do czasu wprowadzenia powyższej
Dalej: rozp. spos. przesł.
 K O []
regulacji do kodeksu postępowania karnego istniał spór, kto powinien
przesłuchiwać małoletniego pokrzywdzonego sąd czy biegły psycholog.
Znawcy psychiki dziecięcej przedstawiali argumenty przeciwko udzia-
łowi organów wymiaru sprawiedliwości wprzesłuchaniu małoletniego
pokrzywdzonego.
Natomiast przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości opowiadali się
za tym, aby przesłuchanie było przeprowadzane przez funkcjonariuszy
Policji, prokuratorów lub sędziów zpominięciem jakiejkolwiek roli
biegłego psychologa wtej czynności. Ostatecznie został wypracowany
złoty środek, który znalazł odzwierciedlenie wtreści przepisów kodeksu
postępowania karnego, adokładniej wart. a §  k.p.k. Jednakże,
mimo istnienia regulacji określającej rolę sądu ibiegłego psychologa
wczasie przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego ten spór nie
został do końca zażegnany iwdalszym ciągu są podnoszone postulaty
przez psychologów, aby to właśnie biegłemu psychologowi przypadała
większa rola podczas tej czynności.
Kodeks postępowania karnego nie określa wprost właściwości
rzeczowej sądu do dokonania czynności przesłuchania małoletniego
pokrzywdzonego. Jeżeli przesłuchanie dziecka ma się odbyć wpostę-
powaniu przygotowawczym, to do jego przeprowadzenia właściwy jest
sąd powołany do rozpoznania sprawy wpierwszej instancji, czyli sąd
rejonowy lub okręgowy, wzależności od tego, jakie przestępstwo zostało
popełnione na szkodę małoletniego. Wpostępowaniu sądowym takie
przesłuchanie przeprowadza sąd, przed którym toczy się postępowanie,
asąd okręgowy będzie właściwy tylko wsytuacji, gdy na szkodę mało-
letniego zostało popełnione przestępstwo objęte właściwością rzeczową
sądu okręgowego oraz wsytuacji gdy nastąpi zmiana właściwości sądu
M. K, Małoletni jako świadek wprocesie karnym, Warszawa , s.   .
M. B, Uwagi ipostulaty dotyczące taktyki przesłuchania wcharakterze
świadka osoby nieletniej, «Prokuratura iPrawo» /, s. .
M. K, op. cit., s .  .
R.A. S, Przesłuch anie pokrzywdzonego poniżej lat 15 wprocesi e karnym,
[w:] Współczesne problemy procesu karnego ijego efektywności. Księga pamiątkowa
Profesora Andrzeja Bulsiewicza, red. A. M, Toruń , s. .
R     []
ze względu na szczególną zawiłość sprawy zgodnie zart.  §  k.p.k.
lub łączność podmiotową sprawy, określoną wart.  §  k.p.k.
Sposób zainicjowania przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego
zależy od etapu postępowania karnego. Wpostępowaniu przygotowaw-
czym, jeżeli organ prowadzący postępowanie lub prokurator nadzoru-
jący to postępowanie stwierdzi potrzebę przesłuchania małoletniego
pokrzywdzonego, musi złożyć wniosek do sądu oprzeprowadzenie
przez sąd tej czynności, gdyż organ prowadzący postępowanie przygo-
towawcze może jedynie stwierdzić potrzebę przesłuchania, aostateczna
decyzja wtej kwestii należy zawsze do sądu. Wpostępowaniu jurys-
dykcyjnym przesłuchanie może zainicjować sąd, przed którym toczy
się postępowanie, lub zrobić to na wniosek jednej ze stron. Wprzy-
padku, gdyby sąd stwierdził brak istnienia którejkolwiek zprzesłanek
do przesłuchania małoletniego, wymienionych enumeratywnie wart.
a k.p.k., odmówi on przeprowadzenia przesłuchania. Decyzja sądu
zapada wformie postanowienia, które nie podlega zaskarżeniu. Takie
reguły mają nie tylko zapobiegać przewlekłości postępowania, ale przede
wszystkim chronić małoletniego pokrzywdzonego przed wtórną wik-
tymizacją. Dlatego rolą sądu wczasie przesłuchania jest zadbanie oto,
żeby przewidziana wart. a k.p.k. ochrona dziecka przesłuchiwanego
wtoku postępowania wrzeczywistości była realizowana.
Z treści art. a k.p.k. wynika, że sędzia przesłuchuje ma-
łoletniego pokrzywdzonego na posiedzeniu. W takiej for-
mie odbywa się ono niezależnie od tego, czy ma miejsce
wpostępowaniu przygotowawczym, czy sądowym. Gdyby zaistniała
konieczność ponownego przesłuchania małoletniego, na przykład
M. H, Nowelizacja kodeksu postępowania karnego aochrona małoletniego
podczas przesłuchania, «Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka» ./,
s. .
J. M-L, Karnoprawna ochrona dziecka przed wykorzysty-
waniem seksualnym, «Lex/el.», dostęp:  stycznia  r.
R.A. S, op. cit., s. .
P. H, S. Z, Elementy metodyki sędziego wsprawach karnych,
«Lex/el.», dostęp:  stycznia  r.
 T.H. G, Komentarz do art. 185(a) Kodeksu postępowania karnego,
«Lex/el.», dostęp:  lutego  r.
 K O []
zuwagi na fakt, że oskarżony nie miał obrońcy podczas pierwszego
przesłuchania, to ponowne przesłuchanie nastąpi nie na rozprawie na
zasadach ogólnych, lecz wtrybie art. a k.p.k., to znaczy na posiedzeniu
sądu bez udziału oskarżonego. Wliteraturze prezentowane są jednak
odmienne stanowiska wtym zakresie. Zakładają one, że wsytuacji,
gdy pierwsze przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego następuje
wpostępowaniu przygotowawczym, wczasie którego oskarżony nie
miał obrońcy, to kolejne wyjątkowo dopuszczone przesłuchanie dziecka
powinno nastąpić już nie na posiedzeniu, lecz na rozprawie na zasadach
ogólnych. Takie stanowisko nie zasługuje na aprobatę zkilku powo-
dów. Po pierwsze, dziecko będące pokrzywdzonym przestępstwem jest
szczególnym źródłem dowodowym ijego przesłuchanie samo wsobie
jest wyjątkiem zuwagi na młody wiek iryzyko wtórnej wiktymizacji.
Po drugie, tryb przesłuchania uregulowany wart. a k.p.k. ma na celu
ochronę małoletniego, wsytuacji gdy stał się on oarą przestępstwa,
ajego zeznania mają kluczowe znaczenie dla sprawy. Po trzecie, zgodnie
zuchwałą Sądu Najwyższego z listopada  r., gdyby przyjąć
za słuszne wyżej wskazane stanowisko, należałoby zanegować instytu-
cję uregulowaną wart. a k.p.k. itym samym przekreślić sens tego
unormowania.
Przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego, jak zostało podkre-
ślone wyżej, odbywa się na posiedzeniu. Ztreści art.  §  k.p.k. wynika,
że skład sądu na takim posiedzeniu będzie jednoosobowy ‒ wprzy-
padku gdy sądem właściwym do rozpoznania sprawy jest sąd rejonowy,
atrzyosobowy wówczas, gdy właściwy jest sąd okręgowy. Jednakże Sąd
Najwyższy wswojej uchwale z listopada  r. podkreślił, że „ze
względu na znaczenie zeznań pokrzywdzonego dla rozstrzygnięcia
sprawy byłoby najbardziej celowe, gdyby przesłuchania na posiedzeniu
dokonywał sędzia (sędziowie) biorący udział wrozpoznaniu sprawy”.
 J. M-L, op. cit., ««Lex/el.», dostęp:  stycznia  r.
 K. S, Prze słuchanie świadka wtrybie ar t. 185a k.p.k., [w:] Nowa kodykacja
prawa karnego, red. L. B, Wrocław , s. .
 Uchwała Sądu Najwyższego z listopada  r., IKZP /, «Legalis» nr
.
 Ibidem.
R     []
Zzacytowanego fragmentu orzeczenia wynika, że Sąd Najwyższy ak-
ceptuje możliwość przesłuchania dzieci wtrybie art. a k.p.k. przez
więcej niż jednego sędziego. Ztą uchwałą nie do końca należałoby się
zgodzić, ponieważ celem, dla którego art. a k.p.k. został wprowa-
dzony do kodeksu postępowania karnego, była ochrona małoletniego
pokrzywdzonego przed wtórną wiktymizacją, która może nastąpić na
skutek przesłuchania. Tym samym ustawodawca chciał, aby małolet-
niemu zostały zapewnione najkorzystniejsze warunki, wtym również
ograniczona liczba osób biorąca udział wjego przesłuchaniu. Nie ma
więc logicznego wytłumaczenia na udział trzech sędziów zawodowych
wprzesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego, gdyż ta procedura
ma zapewnić dziecku jak największy komfort podczas składania ze-
znań. Tryb wyboru sędziów do prowadzenia danej sprawy odbywa się
zgodnie zregułami określonymi wart.  k.p.k. inie określa wswojej
treści odrębnego sposobu wyznaczania sędziego do przeprowadzenia
przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego. Ze względu na to, że
zeznania małoletnich nierzadko są kluczowym dowodem wsprawie,
asposób przeprowadzenia przesłuchania może wpłynąć na jakość ze-
znań dziecka, to wybór sędziego powinien być dokonywany wsposób
przemyślany iostrożny. Należałoby przyjąć więc nowe rozwiązanie,
które zagwarantowałoby osobie przesłuchującej odtworzenie treści ze-
znań, ale również reakcji izachowań dziecka wczasie przesłuchania.
Joanna Mierzwińska-Lorencka sugeruje, aby do przesłuchania wyzna-
czać tego samego sędziego co do merytorycznego rozpoznania sprawy.
Skoro wtreści kodeksu postępowania karnego nie ma uregulowanego
szczególnego trybu wyboru sędziego do przeprowadzenia czynności
przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego, to można by sformułować
do ustawodawcy postulat de lege ferenda, aby uregulować taką procedurę
wkodeksie postępowania karnego. Stanowiłaby ona przepis szczególny
wstosunku do trybu wyboru sędziów opisanego wart.  k.p.k. Stwo-
rzy to również szansę na możliwość bezpośredniego kontaktu składu
 J. M-L, op. cit., «Lex/el.», dostęp  stycznia  r.
 M. K, op. cit., s . .
 J. M-L, op. cit., «Lex/el.», dostęp  stycznia  r.
 K O []
orzekającego ze źródłem dowodowym, jakim jest małoletni pokrzyw-
dzony, wzwiązku ztym zostałaby zachowana zasada bezpośredniości.
Przy dokonywaniu wyboru sędziego do przeprowadzenia czynno-
ści przesłuchania kwestią, która ma bardzo duże znaczenie zuwagi
na delikatną iwrażliwą psychikę dziecka, jest płeć przesłuchującego.
Zarówno wpiśmiennictwie, jak iwpraktyce postuluje się, aby sędzia
przesłuchujący małoletniego pokrzywdzonego był tej samej płci co
przesłuchiwany. Wtakich warunkach dzieciom łatwiej funkcjonować
podczas przesłuchania, mniej czasu potrzeba im na nawiązanie kontaktu
zprzesłuchującym, aich wypowiedzi są swobodniejsze. Szczególną
sytuacją, gdy płeć przesłuchującego może okazać się jednym znajważ-
niejszych czynników wpływających na jakość zeznań małoletniego
pokrzywdzonego, są sprawy, które dotyczą molestowania seksualnego
małoletniego. Warto się jednak zastanowić, czy to rozwiązanie znala-
złoby zastosowanie wsytuacji molestowania seksualnego chłopca przez
jego ojca lub innego mężczyznę. Czy aby na pewno chłopiec chętniej
zwierzyłby się wtej sytuacji mężczyźnie niż kobiecie? Ten problem po-
zwala zwrócić uwagę na to, że do każdego dziecka należy podchodzić
indywidualnie izostrożnością: organ przesłuchujący powinien spojrzeć
na dziecko przez pryzmat okoliczności, wjakich się znalazło, iponad
wszystko wystrzegać się rutyny zawodowej.
Mariusz Brojek słusznie stwierdził, że „przeprowadzenie przesłucha-
nia nieletniego świadka wymaga szczególnych kwalikacji, których nie
da automatycznie strój służbowy (mundur czy toga) przesłuchującego
ani długoletnia praktyka worganach ścigania iwymiaru sprawiedli-
wości, ani wreszcie najbieglejsza nawet znajomość prawa iprocedury
karnej”. Sędzia powinien zatem mieć odpowiednie kwalikacje do
przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego. Do tych kwalikacji
należy zaliczyć wiedzę merytoryczną oraz walory osobiste. Przesłuchu-
jący powinien reprezentować wysoki poziom etyczny, być obiektywny
wwydawaniu sądów, sumienny oraz umiejętnie nawiązywać kontakty
 V. K -D , Przesłuchanie dziecka, Kra ków , s. ; M.K-
, op. cit., s. ; M. B, op. cit., s. .
 M. K, op. cit., s. .
 M. B, op. cit., s. .
R     
[]
zdziećmi. Wiedza nie może jednak ograniczać się do znajomości prawa
karnego materialnego czy procesowego, ale powinien posiadać wiedzę
także zzakresu kryminalistyki ipsychologii zeznań. Sędzia, który
przesłuchuje małoletniego pokrzywdzonego, powinien wcześniej do-
kładnie zapoznać się zaktami sprawy, uzgodnić zasady, jakie będą
obowiązywały wczasie współpracy zbiegłym podczas przesłuchania,
zakres pytań do małoletniego oraz kwestie, które wymagają wyjaśnie-
nia. Jolanta Zmarzlik podkreśla, że sędzia nie powinien zapominać
również otym, aby zgromadzić wiedzę na temat dziecka, które ma być
przesłuchane: „Daleko niewystarczające jest uzyskanie opinii odziecku
od biegłego psychologa, jedynie po przeprowadzonym przesłuchaniu.
Wiedza ocechach osobowości dziecka, poziomie rozwoju poznawczego,
uwarunkowaniach rodzinnych, stanie zdrowia ijego psychologicznej go-
towości do składania zeznań pozwala na takie przeprowadzenie przesłu-
chania, wwyniku którego sędzia uzyska bardziej wartościowy materiał,
adziecko większy komfort”. Jak wskazuje Anna Wesołowska, klucz
do efektywnego przesłuchania stanowi przeszkolenie sędziów, ponieważ
bez odpowiedniego warsztatu nie są wstanie zrozumieć, na czym po-
lega problem przesłuchiwanego małoletniego. Powyższe stanowiska
potwierdzają badania przeprowadzone wśród sędziów przez Jolantę
Konaszewską. Wynika znich, że sędziowie, którzy przesłuchiwali dzieci,
najwięcej problemów mieli wkomunikowaniu się zmałoletnim, przeła-
mywaniu milczenia, wsytuacji, gdy dziecko wycofywało się zkontaktu,
atakże przekazywaniem informacji oprawach iobowiązkach dziecka
podczas przesłuchania. Badani wyznali również, że wiedza prawnicza
nie wystarcza do przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego. Stwier-
 M. K, op. cit., s. .
 Standardy dotyczące przesłuchiwania małoletnich świadków wtrybie art. 185a
i185b k.p.k., «Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka» ./, s. . Te
standardy zostały opracowane przez Fundację Dzieci Niczyje w konsultacji zRadą
Eksper tów ds. Ochrony Dzieci ‒ Oar Przestępstw oraz Koal icją na rzecz Przy jaznego
Przesłuchiwania Dzieci przy Fundacji Dzieci Niczyje.
 J. Z, Przygotowanie dziecka do u czestnictwa wprzesłuchaniu, [w:]Przy-
jazne przesłuchanie dziecka, red. M. S, Warszawa , s. .
 Praktyka azałożenia art. 185a i185b Kodeksu postępowania karnego-panel
ekspertów, «Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka» ./, s. -.
 K O []
dzić zatem należy, że ogromną rolę wczynności przesłuchania odgrywa
przygotowanie przesłuchującego, posiadanie informacji odziecku zza-
kresu psychologii rozwojowej, kryminalistyki oraz techniki przesłucha-
nia. Oprócz wiedzy duże znaczenie mają, jak zostało podkreślone
wyżej, walory osobiste sędziego. Przesłuchujący powinien być spokojny,
cierpliwy iopanowany, adodatkowo wzbudzać sympatię dzieci. Warto
wtym miejscu jednak podkreślić, że nie należy mylić sympatii do dzieci
ze spoufalaniem, ponieważ spoufalania przesłuchujący powinien się
wystrzegać ztego względu, że wprzypadku wyczucia przez małoletniego
najdrobniejszego fałszu dziecko może się całkowicie „zamknąć” lub
ośmieszyć przesłuchującego. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania,
należałoby wymienić, jakimi cechami powinien odznaczać się sędzia
przesłuchujący małoletniego pokrzywdzonego. Po pierwsze, powinien
starać się zminimalizować formalizm przesłuchania, stwarzając przy-
jazną atmosferę. Po drugie, powinien być merytorycznie przygotowany
do przesłuchania, wtym uczestniczyć wspecjalnych szkoleniach. Po
trzecie, reprezentować wysoki poziom inteligencji, być spostrzegawczy,
empatyczny oraz odczytywać stany emocjonalne dzieci iodpowiednio
na nie reagować. Po czwarte, powinien kontrolować swoje uczucia,
zachowując tym samym neutralność wobec informacji uzyskanych od
małoletniego icierpliwie czekać na jego zeznania. Ponadto Magdalena
Kornak wskazuje, że „dzieci-oary wykorzystania seksualnego para-
doksalnie najefektywniej są przesłuchiwane przez osoby, które niegdyś
same znalazły się wpodobnej sytuacji. Choć posiadanie tego typu do-
świadczeń zpewnością wymaga od przesłuchującego kontrolowania
reakcji na informacje ujawniane przez dziecko, gdyż występuje ryzyko
nadmiernej identykacji, to jednak osoby, które nabrały dystansu do
własnych traumatycznych doświadczeń, swoją empatyczną postawą są
wstanie bardzo pomóc przesłuchiwanemu dziecku”.
 J. K, Dziecko jako świadek wpostępowaniu karnym. Postawy ido-
świadczenia sędziów iprokuratorów, «Dziecko Kr zywdzone. Teoria, Bada nia, Prakt yka»
./, s. .
 A. G, Przygotowanie do przesłuchania małoletniej oary wcharakterze
świadka, «Prokuratura iPrawo» -/, s. -.
 M. K, op. cit., s. -.
R     
[]
. O    

Ztreści art.  §  k.p.k. wynika, że prawa małoletniego pokrzywdzo-
nego wpostępowaniu karnym wykonuje jego przedstawiciel ustawowy
albo osoba, pod której stałą pieczą małoletni pozostaje. Ustawodawca
dopuszcza udział tych podmiotów wprzesłuchaniu małoletniego po-
krzywdzonego wtrybie art. a k.p.k. Ponadto wtym przesłuchaniu
obok przedstawiciela ustawowego lub opiekuna małoletniego może
wziąć udział osoba pełnoletnia wskazana przez małoletniego pokrzyw-
dzonego. Wprowadzając tę regulację, ustawodawca stworzył tym sa-
mym możliwość, aby przy przesłuchaniu była obecna osoba, do której
małoletni ma zaufanie. Jedynymi warunkami, jakie musi ona spełnić,
są po pierwsze, by była pełnoletnia, czyli zgodnie ztreścią art.  k.c.
ukończyła  lat lub uzyskała pełnoletniość przez zawarcie małżeństwa
oraz, pod drugie, musiała zostać wskazana przez przesłuchiwanego
małoletniego. Taką osobą mogłaby więc być babcia lub dziadek mało-
letniego, nauczyciel, psycholog, pełnoletni przyjaciel lub przyjaciółka.
Zgodnie z§  ust.  rozp. spos. przesł. sędzia poucza osobę wymie-
nioną wtreści art.  §  k.p.k. oraz osobę pełnoletnią wskazaną przez
małoletniego pokrzywdzonego osposobie prowadzenia przesłuchania.
Podczas samego przesłuchania osoby te mogą przebywać wpokoju
technicznym, przyjaznym pokoju przesłuchań lub wpoczekalni. Wpo-
koju technicznym, jak wynika ztreści art. a k.p.k., mogą przebywać
zarówno przedstawiciel ustawowy, jak iosoba wskazana przez małolet-
niego. Natomiast jeżeli sędzia wyrazi zgodę inie będzie ograniczało to
swobody wypowiedzi przesłuchiwanego, wprzyjaznym pokoju prze-
słuchań może przebywać albo przedstawiciel ustawowy, albo osoba
wskazana przez małoletniego. Nie mogą oni przebywać tam wczasie
przesłuchania jednocześnie. Te osoby nie muszą jednak przebywać ani
wpokoju przesłuchań, ani wpokoju technicznym, jeżeli wprawdzie
 A. G, op. cit., s. .
 M. H, Nowelizacja kodeksu postępowania karnego aochrona małoletniego
podczas przesłuchania, «Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka» ./,
s. -.
 K O []
przyprowadziły dziecko na przesłuchanie itowarzyszyły mu bezpo-
średnio przed przesłuchaniem, aich obecność nie jest niezbędna do
przesłuchania małoletniego. Wówczas mogą poczekać na zakończe-
nie przesłuchania wpoczekalni. Warto również zaznaczyć, że osoba
wskazana przez małoletniego pokrzywdzonego oraz osoba wymieniona
wart.  §  k.p.k. mają prawo być tylko „obecne” podczas przesłu-
chania małoletniego. Oznacza to, że ich rola jest bierna iogranicza się
jedynie do obecności iobserwowania przebiegu przesłuchania. Należy
jednak zauważyć, że nie ma przeszkód, aby na przykład przedstawiciel
ustawowy zwrócił uwagę sądowi na potrzebę dopytania dziecka odnoś-
nie do pewnych kwestii lub na niewłaściwość pytań innych uczestni-
ków przesłuchania małoletniego. Jak zostało już wskazane, zgodnie
zart.a k.p.k. przedstawiciel ustawowy lub osoba wskazana przez
dziecko będą mogły być obecne przy przesłuchaniu, pod warunkiem
że nie będzie to ograniczało swobody przesłuchiwanego dziecka. Ocena
dopuszczalności obecności tych osób zawsze leży po stronie sędziego,
który będzie przesłuchiwał małoletniego. Przygotowując się do prze-
słuchania, powinien on rozważyć, czy swoboda wypowiedzi dziecka
wprzypadku uczestniczenia jego reprezentanta nie zostanie ograni-
czona. Decyzja sędziego dopuszczająca rodzica do obecności wpokoju
przesłuchań podczas tej czynności nie jest ostateczna. Wkażdej chwili
może on zmienić swoją decyzję iwykluczyć reprezentanta małoletniego
zdalszej części przesłuchania. Aby stwierdzić, czy rodzic rzeczywiście
ogranicza swobodę małoletniego pokrzywdzonego, sędzia musi być
uważnym obserwatorem, wyczulonym nie tylko na słowa, lecz także na
gesty imimikę zarówno dziecka, jak ireprezentanta małoletniego. Jest
to spowodowane tym, że osoby będące ze sobą wsilnym związku emo-
cjonalnym mogą wsposób pozawerbalny przekazywać drugiej osobie,
że to, co mówi wtym przypadku małoletni, jest dla nich zbyt trudne
ibudzi wnich przerażenie. Warto również nadmienić, że tak jak prze-
słuchiwany dorosły, tak imałoletni ma prawo do swobody wypowiedzi
 T.H. G, Komentarz do art. 185(a) Kodeksu postępowania karnego,
«Lex/el.», dostęp  stycznia  r.
 M. K, op. cit., s. -.
 J. M-L, op. cit., «Lex/el.», dostęp  stycznia  r.
R     []
podczas przesłuchania iorgan musi realizację tego prawa zagwaran-
tować, gdyż tym samym swoboda składania zeznań może wpłynąć na
ich jakość, nawet jeśli realizacja tego prawa miałaby się odbyć kosztem
pozbawienia dziecka prawa do tego, aby wczasie przesłuchania byli
obecni jego reprezentanci.
Zarówno wliteraturze przedmiotu, jak iwpraktyce istnieją argu-
menty „za” i„przeciw” obecności reprezentantów małoletniego podczas
jego przesłuchania. Do argumentów przemawiających „za” udziałem
małoletniego wczasie przesłuchania należy zaliczyć to, że rodzic sta-
nowi oparcie dla dziecka idaje poczucie bezpieczeństwa wsytuacji bez
wątpienia dla małoletniego nowej, stresującej, podczas której wraca on
wspomnieniami do traumatycznych wydarzeń. Taka obecność byłaby
wskazana zwłaszcza wpoczątkowej fazie przesłuchania, do czasu prze-
łamania nieufności dziecka wobec sędziego. Często obecność rodzica
jest jedyną szansą, by skłonić małoletniego do składania zeznań. Jeżeli
udałoby się nawiązać kontakt zdzieckiem, rodzic powinien po cichu
opuścić pokój, ado tego czasu być poza zasięgiem wzroku małoletniego,
ale wystarczająco blisko, by małoletni mógł zostać zapewniony ojego
obecności.
Natomiast argumentów „przeciwko” obecności rodzica, opiekuna
lub osoby wskazanej przez małoletniego jest znacznie więcej. Do nich
trzeba przede wszystkim zaliczyć to, że ich obecność może krępująco
zadziałać na dziecko, które będzie chciało ochronić swoich bliskich
przed drastycznymi informacjami, wszczególności jeżeli dotyczyły sfery
intymnej. Co więcej, małoletni może obawiać się również kary ze strony
rodziców lub tego, że rodzic przestanie je kochać albo porzuci. Małoletni
mogą chcieć również ukryć informacje, które ukażą je wzłym świetle.
Rodzice małoletniego mogą nie rozumieć legalnego trybu przesłucha-
nia, aich reakcja może spowodować blokadę umałoletniego. Rodzice
także mogą chcieć, aby ich dziecko jak najlepiej wypadło, wzwiązku
ztym podpowiadają mu, co mają mówić, lub korygują, atakże zbyt
 M. K, op. cit., s. -.
 J. Z, op. cit., s. -.
 J. M-L, op. cit., «Lex/el.», dostęp  stycznia  r.
 M. K, op. cit., s. -.
 K O []
emocjonalnie reagują na słowa dziecka, gdyż chcą chronić małżonka
lub partnera, który jest podejrzanym lub oskarżonym wsprawie.
Zpowyższych rozważań wynika, że rodzic powinien być obecny
podczas przesłuchania wpokoju przesłuchań tylko wsytuacji, gdy je-
dyną możliwością nawiązania kontaktu zmałoletnim jest obecność
jego rodzica lub opiekuna. Należałoby również postulować, aby rodzic
przed przesłuchaniem był wcześniej do niego przygotowany, na przykład
przez psychologa, który wyjaśni mu, że nie powinien bagatelizować
iignorować tego, co się stało, ajednocześnie nie dramatyzować, tylko
pozwolić dziecku mówić tyle, ile chce, by ujawniło swoje uczucia; po-
winien także zapewnić dziecko, że jest po to, aby je chronić izapewnić
mu bezpieczeństwo.
Zgodnie zart. a k.p.k. wprzesłuchaniu małoletniego pokrzywdzo-
nego mają prawo wziąć udział także prokurator, pełnomocnik pokrzyw-
dzonego oraz obrońca. Prokurator oraz pełnomocnik pokrzywdzonego
wprawdzie nie przebywają wprzyjaznym pokoju przesłuchań podczas
przesłuchania, lecz wpokoju technicznym, przysługuje im jednak prawo
do tego, aby składać wnioski dowodowe, oświadczenia, jak również
zadawać dziecku pytania. Jak wynika z§  rozp. spos. przesł., wwy-
padkach uzasadnionych stanem emocjonalnym lub cechami osobistymi
małoletniego, przed rozpoczęciem przesłuchania, mogą oni uzgadniać
zbiegłym psychologiem sposób formułowania zadawanych dziecku
pytań, wszczególności, dotyczących sfery intymnej. Jak już zostało
wyżej wspomniane, prokurator ipełnomocnik pokrzywdzonego, oile
zostanie ustanowiony przez przedstawiciela ustawowego pokrzy wdzo-
nego, znajduje się podczas przesłuchania wpokoju technicznym, gdzie
przez lustro weneckie może oglądać isłyszeć jego przebieg. Nie mogą
oni jednak bezpośrednio zadawać dziecku pytań, lecz tylko za pośred-
nictwem sędziego. Wówczas, ich pytanie jest utrwalane wformie zapisu
dźwięku iprzekazywane za pomocą środków technicznych znajdujących
się wpokoju przesłuchań sędziemu oraz biegłemu psychologowi.
 M. K, Kryminali styka. Wybrane problemy teor ii ipraktyki śled czo-sądowej,
Toruń , s. .
 J. Z, op. cit., s. -.
 M. H, op. cit., s. -.
R     
[]
. U   
 
Ztreści art. a k.p.k. wynika pośrednio, że oskarżony ma obo-
wiązek posiadania obrońcy podczas przesłuchania małoletniego po-
krzywdzonego. Jeżeli oskarżony wchwili przesłuchania nie posiadał
obrońcy zwyboru, to sąd ustanowi dla niego obrońcę zurzędu. Jak
wskazuje Tomasz Grzegorczyk, sąd ustanawia tego obrońcę tylko na czas
przesłuchania. Wprzypadku gdyby oskarżony nadal chciał korzystać
zobrońcy zurzędu, musiałby wystąpić ze stosownym wnioskiem, wyka-
zując swoją niezamożność. Obrońcę zurzędu dla oskarżonego wskazuje
sąd przeprowadzający przesłuchanie, anie jak zasadniczo się odbywa‒
prezes sądu właściwego dla rozpoznania sprawy. Jednakże warun-
kiem ustanowienia obrońcy zurzędu przez sąd jest sytuacja, wktórej
strona taka już funkcjonuje wpostępowaniu. Wzwiązku ztym sąd
nie ustanowi obrońcy do czasu postawienia zarzutów określonej oso-
bie. Dlatego, jak wynika zwyroku Sądu Najwyższego z listopada
 r., do przesłuchania wtrybie art. a k.p.k. powinno dochodzić
dopiero po przedstawieniu zarzutów popełnienia przestępstwa, czyli
wfazie postępowania przygotowawczego in personam, anie wfazie in
rem. Takie postępowanie ze strony organów wymiaru sprawiedliwości
spowoduje, że wwiększości przypadków będzie można poprzestać na
jednorazowym przesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego, atym
samym nie zostanie naruszone prawo oskarżonego do obrony.
Obrońcę należy zawiadomić oczasie imiejscu posiedzenia, podczas
którego ma nastąpić przesłuchanie małoletniego. Treść art. a nie
nakłada na obrońcę obowiązku obligatoryjnego uczestnictwa wprze-
słuchaniu, ale wskazuje, że ma on prawo wziąć wnim aktywny udział.
Może on składać wnioski dowodowe ioświadczenia, jak również py-
tania do małoletniego, jednak wtym ostatnim przypadku za pośred-
nictwem sędziego, gdyż podczas przesłuchania obrońca oskarżonego
 T.H. G, Komentarz do art. 185 (a) Kodeksu postępowania karnego,
«Lex/el.», dostęp  lutego  r.
 M. H, op. cit., s. .
 T.H. G, op. cit., «Lex/el.», dostęp  lutego  r.
 K O []
znajduje się wpokoju technicznym inie ma bezpośredniego kontaktu
zmałoletnim. Taka regulacja prawdopodobnie ma na celu również
ochronę małoletniego, ponieważ obrońca może chcieć wywrzeć presję
na małoletnim lub podważać jego zeznania.
Ztreści art. a k.p.k. nie wynika, aby oskarżony mógł wziąć
udział w przesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego itym sa-
mym przebywać wpokoju technicznym wczasie przesłuchania. Jest
to uzasadnione tym, że jego obecność mogłaby deprymująco wpły-
wać na małoletniego pokrzywdzonego, wywołać stany lękowe czy
wskrajnych przypadkach doprowadzić do jego wtórnej wiktymi-
zacji, co spowodowałoby tym samym całkowitą niemożność prze-
słuchanie małoletniego, którego zeznania mogą być kluczowym
dowodem wsprawie. Mimo tak oczywistych powodów, dla któ-
rych ustawodawca nie umożliwił bezpośredniego udziału oskarżo-
nego wprzesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego, ale jedynie
przez jego obrońcę, Paweł Świerk przedstawił nieco kontrower-
syjny pogląd wodniesieniu do udziału oskarżonego wprzesłucha-
niu. Zgodnie ze stanowiskiem tego autora, jeśli oskarżony stawi się
na posiedzeniu, to będzie miał on prawo do tego, aby wziąć udział
wposiedzeniu sądu. Wskazany autor wywodzi swoje twierdzenie
ztreści art.  k.p.k., zgodnie zktórym dopuszcza się różne podmioty
do czynności niepowtarzalnych, wtym również podejrzanego. Zza-
prezentowanym stanowiskiem nie można się wżaden sposób zgodzić.
Zrozumiałe jest, że oskarżony na prawo do realizowania swoich praw
wprocesie karnym, dlatego ustawodawca wprowadził obowiązek po-
siadania przez oskarżonego obrońcy podczas przesłuchania. Jednakże
skutki, jakie mogłaby wywołać obecność oskarżonego podczas takiego
przesłuchania, nie odnoszą się tylko do pokrzywdzonego małolet-
niego, ale mogą wpłynąć na przebieg całego procesu karnego iwymie-
rzenie sprawiedliwości. Dlatego, reprezentowanie stanowiska, zgodnie
 Wyrok Sądu Najwyższego z listopada  r., III KK /, «OSNwSK»
/, poz. .
 J. Z, op. cit., s. .
 P. Ś, Przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego na podstawie art. 185a
kpk, «Prokuratura iPrawo» /, s. .
R     
[]
zktórym oskarżony ma prawo być obecnym podczas przesłuchania
małoletniego pokrzywdzonego, świadczy oniezrozumieniu sytuacji,
wjakiej znajduje się małoletni pokrzywdzony, braku empatii oraz ja-
kiejkolwiek wiedzy na temat możliwości wtórnej wiktymizacji dziecka.
. P    
Protokolant, specjalista itłumacz to pomocnicy organu procesowego
podczas przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego wtrybie art. a
k.p.k. Ich rola wczasie przesłuchania dziecka jest bardzo ważna, dlatego
że zadania, które wykonują, obniżają ryzyko konieczności powtórnego
przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego. Podczas przesłuchania
małoletniego wtrybie art. a k.p.k. protokolant przebywa wpokoju
technicznym. Ze względu na to, że ustawodawca wprowadził obowiązek
rejestrowania obrazu idźwięku zprzebiegu przesłuchania pokrzyw-
dzonego dziecka, protokół, jaki sporządza się ztej czynności, ma formę
skróconą izgodnie ztreścią art.  §  k.p.k., wprzypadku utrwalania
czynności procesowej za pomocą stenogramu, treść tego protokołu może
zostać ograniczona do najbardziej istotnych oświadczeń osób biorą-
cych wniej udział. Oznacza to, że protokół przesłuchania małoletniego
pokrzywdzonego nie odzwierciedla wpełni rzeczywistego przebiegu
przesłuchania dziecka. Zgodnie ztreścią art.  §  i k.p.k. proto-
kolantem może być pracownik sekretariatu sądu, osoba upoważniona
przez prezesa sądu, osoba przybrana wcharakterze protokolanta przez
przeprowadzającego czynność lub sam przeprowadzający czynność.
Protokolant ulega wyłączeniu ztych samych przyczyn co sędzia. Pro-
tokół sporządzony przez protokolanta podpisują przewodniczący oraz
protokolant. Od protokolanta, który ma sporządzić protokół przesłu-
chania małoletniego pokrzywdzonego, zgodnie zart.  k.p.k. można
odebrać przysięgę, ale tylko wtedy, gdy nie jest to osoba będąca pracow-
nikiem organu prowadzącego postępowanie. Protokół zprzesłuchania,
 M. H, op. cit., s. .
 T.H. G, op. cit., «Lex/el.», dostęp  stycznia  r.
 K O []
sporządzony przez protokolanta, jest odczytywany na rozprawie. Pro-
cesem rejestracji obrazu idźwięku podczas przesłuchania zajmuje się
specjalista. Jest to osoba, której obecność jest obligatoryjna, co wynika
pośrednio ztreści art.  § a k.p.k. Zgodnie ztą regulacją przebieg
przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego utrwala się za pomocą
urządzenia rejestrującego obraz idźwięk. Przepis art. a §  k.p.k. usta-
nawia obowiązek odtworzenia na rozprawie głównej obrazu idźwięku
przeprowadzonego przesłuchania. Wzwiązku ztym, rejestracji podlega
każde przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego, które jest przepro-
wadzane wtrybie art. a k.p.k. Generalne zasady udziału specjalisty
wczynności przesłuchania małoletniego zostały określone wtreści art.
- k.p.k. Jednakże ani wprzepisach kodeksu postępowania kar-
nego, ani rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z grudnia 
r. wsprawie sposobu przygotowania przesłuchania przeprowadzanego
wtrybie określonym wart. a-c kodeksu postępowania karnego
nie ma przepisów regulujących prawa iobowiązki specjalisty podczas
przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego. Należy jednak podkreślić,
że zarówno protokolant, jak ispecjalista obsługujący wczasie przesłu-
chania urządzenia rejestrujące obraz idźwięk przebywają zgodnie z§
ust.  rozp. spos. przesł. wpokoju technicznym, przylegającym do pokoju
przesłuchań. Wzwiązku ztym nie mają oni bezpośredniego kontaktu
zprzesłuchiwanym dzieckiem.
Trzecim, wymienionym wyżej pomocnikiem procesowym jest tłu-
macz. Może on wziąć udział wprzesłuchaniu małoletniego tylko wtedy,
gdy zostanie powołany do uczestnictwa wtej czynności. Tłumacz,
wprzeciwieństwie do protokolanta ispecjalisty, podczas składania ze-
znań przez małoletniego znajduje się wpokoju przesłuchań razem zsę-
dzią prowadzącym przesłuchanie oraz biegłym psychologiem. Oznacza
to, że ma on bezpośredni kontakt zdzieckiem.
 Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. A. S, Warszawa ,
s. .
R     
[]
. S    
 
Biegły psycholog, który uczestniczy wprzesłuchaniu małoletniego
pokrzywdzonego, to osoba będąca pomocnikiem ikonsultantem sądu,
współuczestniczącym wwykonywaniu czynności przez ten organ, ma-
jącym istotny wpływ na przebieg irezultat procesu karnego. Jak za-
uważył Marek Leśniak: „dla organu procesowego biegły jest tym, czym
mikroskop dla biegłego”. Artykuł a k.p.k. stanowi samodzielną
podstawę do uczestniczenia biegłego psychologa w przesłuchaniu
małoletniego pokrzywdzonego. Zgodnie ztą regulacją przesłuchanie
przeprowadza sąd na posiedzeniu z udziałem biegłego psychologa.
Wzwiązku ztym należy uznać, że udział biegłego wtej czynności jest
obligatoryjny iniezależny od tego, czy istnieją wątpliwości co do stanu
psychicznego małoletniego pokrzywdzonego, zdolności postrzegania,
rozwoju umysłowego czy odtwarzania spostrzeżeń przez dziecko. Bie-
gły psycholog jest powoływany na mocy postanowienia sądu, nawet jeśli
przesłuchanie odbywa się wpostępowaniu przygotowawczym. Na sądzie
spoczywa również obowiązek wynagrodzenia biegłego psychologa za
wydaną przez niego opinię. Sąd, wyznaczając biegłego psychologa,
powinien określić wpostanowieniu zakres oraz przedmiot ekspertyzy,
formułując pytania szczegółowe, na które odpowiedzi powinien udzie-
lić biegły wswojej opinii, na przykład „Czy małoletni jest skłonny do
konfabulacji ifantazjowania?”, „Czy dziecko jest podatne na wpływ
innych osób?”, „Jakie są zdolności dziecka wzakresie postrzegania,
 M. K, op. cit ., s. ; R. K, Wybrane zagadnienia wzakresie przesłu-
chania małol etniego świadka na tl e art. 185a i185b kpk, «Dziecko Krzy wdzone. Teoria,
Badania, Praktyka» ./, s. .
 M. L, Wybrane problemy badań psychologicznych w procesie karnym,
«Prokuratura iPrawo» /, s. .
 R.A. S, op. cit., s. -.
 A. W, Dziecko wprocesie sądowym ‒ podejście interdyscyplinarne,
«Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka» ./, s. -.
 K O []
zapamiętywania i odtwarzania spostrzeżeń?”, „Jak przebiega rozwój
intelektualny dziecka?”.
Udział biegłego psychologa wprzesłuchaniu małoletniego pokrzyw-
dzonego jest uzasadniony faktem, że każde dziecko wymaga innego
podejścia, tym bardziej jeśli doświadczyło traumatycznych przeżyć.
Zatem sędzia może mieć trudności nie tylko zprzeprowadzeniem ta-
kiego przesłuchania bez udziału biegłego psychologa, lecz także zoceną
dowodu zzeznań dziecka, awkonsekwencji ustaleniem prawdy mate-
rialnej. Do efektywnego przesłuchania małoletniego jest więc konieczna
obecność osoby, która posiada wiedzę specjalistyczną, umiejętności
idoświadczenie wpracy zdziećmi. Szczególne trudności mogą się
pojawić wsytuacji, wktórej przesłuchany ma zostać małoletni pokrzyw-
dzony przestępstwem na tle seksualnym. Wtym przypadku obecność
biegłego psychologa jest jeszcze bardziej uzasadniona, ponieważ musi
on wsposób delikatny idyskretny ustalić wiedzę dziecka na temat
życia płciowego, szczegółów anatomicznych, funkcji zjologicznych
ludzkiego organizmu, ewentualnie posiadania przez małoletniego in-
formacji otakich czynach jak zgwałcenie. Jednym zpowodów, dla
których biegły psycholog bierze obligatoryjny udział wprzesłuchaniu
małoletniego pokrzywdzonego, jest pomoc sędziemu wuniknięciu
tzw. pomyłki sądowej. Tym pojęciem Jerzy Biederman określa sytuację
niezaspokojenia interesów ipraw pokrzywdzonego na przykład przez
błędy opis czynu przypisanego sprawcy. Pomoc biegłego psychologa
sprowadza się wówczas do sygnalizacji sądowi, że udziecka występują
objawy stresu pourazowego lub depresji dziecięcej, co może prowadzić
do zmiany kwalikacji czynu. Zpowyższego wynika więc, że udział
biegłego psychologa jest nieoceniony imoże tym samym pomóc sądowi
 J. M-L, op. cit., «Lex/el.», dostęp  stycznia  r.
 A. W, op. cit., s. -.
 M. H, op. cit., s. ; A. G, Przygotowanie do przesłuchania ma-
łoletniej oary wcharakterze świadka, «Prokuratura iPrawo» -/, s. .
 R.A. S, op. cit., s. -; J. M-L, op. cit., «Lex/
el.», dostęp  stycznia  r.
 Praktyka a założenia art. 185a i 185b Kodeksu postępowania karnego-panel
ekspertów, «Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka» ./, s. -.
R     
[]
wustaleniu techniki przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego.
Ztreści art. a §  k.p.k. wynika, że sąd przesłuchuje małoletniego
z„udziałem” biegłego psychologa. Wwyroku z września  r.
Sąd Apelacyjny wLublinie wyraźnie podkreślił, że wyrażenie „biorący
udział wczynności” wprzeciwieństwie do określenia „obecny wczasie
tej czynności” oznacza aktywność, która może skutkować wpływem tej
osoby na przebieg czynności. Wzwiązku tym od biegłego psychologa
wymaga się aktywnego uczestnictwa wprzesłuchaniu małoletniego po-
krzywdzonego, anie jedynie zycznej obecności. Aby mógł on jednak
efektywnie iskutecznie działać oraz pomagać sędziemu, powinien po-
siadać odpowiednie kwalikacje wykazane właściwymi dokumentami
oukończeniu stosownych szkoleń oraz doświadczenie wpracy zdziećmi
iłatwość nawiązywania znimi kontaktu. Sąd, dokonując wyboru
biegłego, powinien mieć świadomość, że nie każdy psycholog nadaje się
na biegłego, oraz ustalić, czy posiada on wiedzę zzakresu psychologii
rozwojowej iklinicznej dziecka, znajomość technik przesłuchania świad-
ków, wiedzę na temat samej czynności procesowej, aprzystępując do
przesłuchania zna zgromadzony materiał dowodowy wsprawie. Biegły
powinien wiedzieć, że należy unikać pytań gramatycznie złożonych: za-
bronione jest też zadawanie pytań sugerujących. Mając na uwadze rolę
biegłego psychologa wprzesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego,
konieczne jest również, aby wykazywał cierpliwość, która pozwoli mu na
podążanie za aktywnością dziecka. Wszelkiej krytyce należy natomiast
poddać praktykę istniejącą wśród sędziów, apolegającą na powoływaniu
na biegłych psychologów aktualnie dostępnych, często nieposiadających
doświadczenia ani nieznających specyki przesłuchania. Specyka
przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego wskazuje, że posiadanie
 J. M-L, op. cit., «Lex/el.», dostęp  stycznia  r.
 Wyrok Sądu Apelacyjnego z września  r., II AKa /, «Legalis»
nr.
 J. Z, op. cit., s. -.
 J. M-L, op. cit., «Lex/el.», dostęp  stycznia  r.
 M. K, op. cit., s.-; A. Gadomska-Radel, Przesłuchanie dziecka jako
oary przestępstwa wprocesie karnym, Warszawa , s. -.
 A. W, op. cit., s. -.
 K O []
nawet najpełniejszej wiedzy zzakresu psychologii dziecięcej nie prze-
sądza obyciu dobrym ekspertem.
Zasadniczą, lecz nie jedyną rolą biegłego psychologa wpostępowaniu
karnym jest wydanie opinii wzakresie określonym przez sąd. Jednakże
sam udział biegłego wpostępowaniu karnym rozpoczyna się jeszcze
przed przesłuchaniem. Powinien on przede wszystkim zapoznać się
zmateriałem dowodowym zgromadzonym wsprawie, wtakim za-
kresie, aby poznać sytuację przesłuchiwanego małoletniego. Często
biegły przygotowuje małoletniego do udziału wprzesłuchaniu. Ten
wcześniejszy kontakt zdzieckiem ma na celu rozeznanie, wjakim stanie
psychicznym jest małoletni, oraz ustalenie warunków przesłuchania.
Zgodnie z§  rozp. spos. przesł. biegły uzgadnia zsędzią, prokuratorem,
obrońcą podejrzanego/oskarżonego ipełnomocnikiem pokrzywdzonego
sposób formułowania pytań, które będą zadawane małoletniemu pod-
czas przesłuchania. Następnie, we wstępnej fazie przesłuchania, biegły,
który przebywa wpokoju przesłuchań wraz zmałoletnim, sędzią oraz
tłumaczem, jeżeli został ustanowiony, we właściwy izrozumiały dla ma-
łoletniego sposób poucza go oprawach iobowiązkach przysługujących
mu wzwiązku zprzesłuchaniem oraz prowadzi rozmowę wcelu obni-
żenia lęku iniepokoju umałoletniego. Przekazując te informacje, daje
dziecku poczucie bezpieczeństwa iminimalizuje ryzyko negatywnych
konsekwencji psychicznych, jakie mogą wystąpić udziecka na skutek
przesłuchania. Dalszą fazę przesłuchania przeprowadza sędzia. Udział
biegłego nie sprowadza się jednak wówczas do zycznej obecności, lecz
aktywnie uczestniczy on wtej czynności, pomagając sędziemu wfor-
mułowaniu pytań, anawet wwyjątkowych wypadkach, na wniosek
sędziego, to właśnie biegły może być osobą wiodącą wprzesłuchaniu.
Po zakończonym przesłuchaniu biegły ustnie lub na piśmie przedstawia
sądowi opinię wzakreślonym przez sąd wymiarze wraz zodpowie-
dziami na zadane przez sąd pytania ikrótkim uzasadnieniem. Jakjuż
 J. Z, op. cit., s. -.
 M. H, op. cit., s. -.
 Ibidem, s. .
 A. G, op. cit., s. .
 J. M-L, op. cit., «Lex/el.» dostęp  stycznia  r.
R     
[]
wyżej zostało wskazane, biegły psycholog wswojej opinii odnosi się
do osobowości świadka, jego stopnia rozwoju umysłowego, zdolności
postrzegania. Opinia zawiera wswej treści nie zeznania, lecz skutki
wwymiarze psychicznym oraz ewentualnie wynikające znich przeciw-
wskazania dla składania zeznań przez małoletniego. Biegły powinien
również wopinii dać możliwość sądowi wszechstronnej oceny przez za-
prezentowanie wniej osobowości świadka. Sąd natomiast nie powinien
pozostawiać biegłemu udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy małoletni
mówi prawdę, czy też kłamie, ponieważ taka ocena należy wyłącznie do
kompetencji sądu. Wzwiązku ztym biegły nie może badać wswojej
opinii ani treści, ani formy zeznań świadka pod względem ich szczerości
iformułować ocen co do ich wiarygodności. Należy jednak podkreślić,
że biegły może prowadzić badania pod kątem ustalenia psychologicz-
nych kryteriów wiarygodności odpowiedzi udzielonych przez małolet-
niego, nie naruszając tym samym zasady swobodnej oceny dowodów.
Biegły wopinii, jako specjalista, powinien również wyjaśnić sądowi
wszystkie wynikłe wtrakcie przesłuchania kwestie, których rozstrzyg-
nięcie może przekraczać procesowe kompetencje sądu. Wodniesieniu
do opinii biegłego psychologa na temat małoletniego pokrzywdzonego
Ewa Gruza trafnie wskazała, że sąd powinien wystrzegać się tzw. fety-
szyzacji ibezkrytycznego przyjmowania ustaleń sądu. Wprzeciw-
nym bowiem razie świadczyłoby to oniezrozumieniu istoty dowodu
zopinii biegłego. Mając na uwadze bardzo istotną rolę biegłego psy-
chologa wprzesłuchaniu małoletniego pokrzywdzonego, jaka wynika
zpowyższych rozważań, warto odnieść się do postulatów J. Zmarzlik
zasługujących na całkowitą aprobatę. Według tej autorki, skoro rola,
jaką odgrywa biegły psycholog podczas przesłuchania, jest tak istotna,
awpraktyce często nie przestrzega się zasad dotyczących udziału bie-
głego wprzesłuchaniu isądy powołują wcelu wydania opinii osoby bez
 Ibidem.
 A. G-R, Ocena wiarygodności zeznań dzieci, «Prokuratura
iPrawo» /, s. .
 Ibidem.
 E. G, Psychologia sądowa dla prawników, Warszawa , s. -.
 J. M-L, op. cit., «Lex/el.», dostęp  stycznia  r.
 K O []
doświadczenia wpracy zdziećmi, które nie posiadają również elemen-
tarnej wiedzy na temat czynności przesłuchania, to powinno się tworzyć
„wyspecjalizowane ośrodki pomocy dzieciom oarom przestępstw,
wyposażone wpokoje przesłuchań, zatrudniające przeszkolonych bie-
głych, psychologów, wolontariuszy, opiekunów. Ośrodki takie powinny
współpracować zsądami, prokuraturą, Policją istanowić wiarygodne
miejsce, gdzie znależytą dbałością otoczone będą skrzywdzone dzieci,
awszelkie konieczne procedury prawne zostaną zachowane”.
. Z
Wlatach - Fundacja Dzieci Niczyje przeprowadziła badania
aktowe wsądach iprokuraturach apelacji warszawskiej. Zanalizowa-
nych spraw wynikało, że w% przypadków sprawcami przestępstw na
szkodę małoletnich byli ich rodzice lub osoby zich najbliższego otocze-
nia. Wówczas wczasie postępowania karnego małoletni pokrzywdzony
był reprezentowany przez jednego zrodziców. Wkonsekwencji postępo-
wania były często umarzane, bowiem matka dziecka była silnie związana
emocjonalnie ze swoim mężem lub partnerem albo sama będąc oarą
przemocy wrodzinie, nakłaniała małoletniego, by skorzystał zprawa do
odmowy składania zeznań. Wwyniku tego postępowanie umarzano,
asprawca nigdy nie ponosi odpowiedzialności za swoje czyny.
Zgodnie zuchwałą Sądu Najwyższego z września  r. wyklu-
czona jest możliwość, aby małoletni był reprezentowany przez oboje
zrodziców, jeżeli chociaż jeden znich jest podejrzanym lub oskarżonym
oprzestępstwo popełnione na szkodę małoletniego. Wzwiązku ztym,
jeżeli dziecko jest reprezentowane przez matkę, aopopełnienie prze-
stępstwa oskarżony jest ojciec dziecka izarazem mąż matki, wówczas
mamy do czynienia zkoniktem interesów, ataka reprezentacja jest
 J. Z, op. cit., s. .
 Dziś: Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.
 O. T, Udział dzieci wpostępowaniu karnym – wyniki badań, obserwacje,
rekomendacje, «Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka» ./, s. -.
 Uchwała Sądu Najw yższego z września  r., IKZP /, «Lega lis» nr.
R     
[]
niewłaściwa. Nie oznacza to, że małoletni jest pozbawiony jakiejkolwiek
reprezentacji. Wtakich okolicznościach dla małoletniego ustanawiany
jest przez sąd opiekuńczy kurator, który podczas całego postępowania
karnego będzie gwarantem poszanowania praw tego dziecka oraz jego
odpowiedniego traktowania. Kurator będzie zastępował więc przed-
stawicieli ustawowych małoletniego, jednakże jego klientem będzie
właśnie małoletni.
Wliteraturze wskazuje się, aby kuratorem została wybrana osoba
wyznaczona przez rodziców małoletniego, krewnych lub innych bli-
skich dziecka. Mogą być to również psychologowie lub pracownicy
sekretariatu sądu lub prokuratury. Jednakże praktyka sądów wska-
zuje, że najczęściej kuratorami są ustanawiani adwokaci lub radcowie
prawni. Jest to spowodowane potrzebą jak najlepszego zabezpieczenia
interesów małoletniego pokrzywdzonego. Przyczyną takich wyborów
sądu może być także ekonomia procesu. Mianowicie, jeżeli kuratorem
zostałaby wybrana osoba, która nie jest prawnikiem, ma ona wówczas
prawo do tego, aby ustanowić na koszt rodziców małoletniego profesjo-
nalnego pełnomocnika lub zwrócić się do sądu owyznaczenie takiego
zurzędu. Jeżeli natomiast kuratorem zostałby radca prawny lub adwokat,
to wprawdzie ma on również prawo do ubiegania się oustanowienie dla
niego profesjonalnego pełnomocnika zurzędu, lecz wówczas można
przypuszczać, że jest to pewne nadużycie prawa do pomocy prawnej.
Wpraktyce problemem, jaki powstaje wzwiązku zdziałalnością kura-
tora ustanowionego dla małoletniego pokrzywdzonego, jest niechęć do
kontaktu zmałoletnim, prawdopodobnie spowodowanym lękiem inie-
umiejętnością rozmowy inawiązania kontaktu zdzieckiem. Od chwili
ustanowienia kuratora przez sąd ma on zmocy prawa bezwzględny
obowiązek reprezentowania małoletniego oraz podejmowania wszel-
kich czynności procesowych, które mają na celu ochronę jego praw.
Wzwiązku ztym, że kurator zastępuje przedstawicieli ustawowych
 J. M-L, Kurator procesow y ‒ zadania, rola, cel ustanowi enia,
[w:] Kurator procesowy dla małoletniego dziecka, «FDDS» , s. -.
 O. T, Dylematy kuratora dla małoletniego pokrzywdzonego wpostępo-
waniu karnym, [w:] Kurator procesowy dla małoletniego pokrzywdzonego, Warszawa
, s.-.
 K O []
małoletniego pokrzywdzonego, ma on prawo iobowiązek być obecnym
podczas jego przesłuchania, jeżeli jego obecność nie ogranicza swobody
wypowiedzi przesłuchiwanego. Obecność kuratora jest bierna. Przysłu-
chuje się on przebiegowi czynności przesłuchania, przebywając wpokoju
technicznym, inie ma prawa do zadawania pytań przesłuchiwanemu.
Jednakże, skoro podmioty wymienione wart.  §  k.p.k. mają prawo
zwracać uwagę organu procesowego na konieczność dopytania małolet-
niego na temat określonych kwestii, można pokusić się ostwierdzenie,
że takie uprawienia przysługują również kuratorowi ze względu na to,
że kurator zastępuje przedstawicieli ustawowych małoletniego. Warto
jednakże podkreślić, że wpolskim porządku prawnym nie ma przepi-
sów, które ustanawiałyby instytucję kuratora procesowego dla małolet-
niego pokrzywdzonego, tylko posiłkowo stosuje się tu przepisy kodeksu
rodzinnego iopiekuńczego. Wzwiązku ztym jako podstawę prawną
funkcjonowania instytucji kuratora procesowego dla pokrzywdzonego
dziecka należy wskazać art.  §  k.p.k. wzw. zart.  §  pkt  k.r.o.
wzw. zart.  §  k.r.o. wzw. zart.  k.r.o. Na konieczność podjęcia
działań legislacyjnych, które zmierzałyby do usunięcia nieprawidło-
wości wpostępowaniu karnym wzakresie reprezentacji małoletniego
pokrzywdzonego, wskazał Trybunał Konstytucyjny wpostanowieniu
sygnalizacyjnym z lutego  r. Wtym orzeczeniu zostało również
podkreślone, że kurator jest jedyną instytucją, która gwarantuje repre-
zentację dziecka wsposób obiektywny. Zdaniem Trybunału obecne
regulacje zawierają luki iuchybienia zagrażające właściwej reprezentacji
małoletniego pokrzywdzonego wpostępowaniu karnym. Niestety, do
dziś, mimo że proces legislacyjny się rozpoczął, nie zostały ustanowione
przepisy, które regulowałyby wprost instytucję kuratora procesowego.
Można więc sformułować postulat de lege ferenda, aby te nieprawidło-
wości zostały jak najszybciej usunięte ze względu na wagę tej instytucji
procesowej idobro małoletniego pokrzywdzonego.
 J. M-L, op. cit., s. -.
 M. H-C, Prace legislacyjne dotyczące kuratora procesowego, [w:]Ku-
rator procesowy dla małoletniego pokrzywdzonego, Warszawa , s. -.
 Postanowienie sygnalizacyjne Trybunału Konstytucyjnego, S /, «Legalis»
nr   .
R     []
R    
   .  ...
Streszczenie
Przesłuchanie dziecka wtrybie art. a k.p.k. jest instytucją, która
została wprowadzona do polskiego porządku prawnego wcelu zagwa-
rantowania większej ochrony małoletniemu pokrzywdzonemu przed
wtórną wiktymizacją. Jednym znajważniejszych elementów tej regu-
lacji jest problematyka osób, które mogą wziąć udział wprzesłuchaniu
małoletniego pokrzywdzonego. Na pozór może sie wydawać, że nie ma
znaczenia, kto bierze udział wprzesłuchaniu. Jednakże, jak pokazuje
praktyka, nie wszyscy mogą wtym przesłuchaniu uczestniczyć; chodzi
tu przede wszystkim opodejrzanego/oskarżonego. Ponadto każda osoba,
której prawo zezwala na obecność podczas przesłuchania, ma określone
zadania, obowiązki, atakże prawa. Jak zostało opisane wartykule,
wodniesieniu do przesłuchania pojawił się również spór między praw-
nikami, zwłaszcza sędziami, apsychologami, który podmiot powinien
przesłuchiwać dziecko, aby uzyskać od dziecka jak najwięcej informacji,
nie narażając go na wtórną wiktymizację. Opisując poszczególne kwe-
stie, autorka powołuje się na wypowiedzi przedstawicieli doktryny oraz
orzecznictwa mające ścisły związek zzagadnieniami.
T R  P P   H 
J V  A.    P C 
C P
Summary
Art. a of the Polish Code of Criminal Procedure has introduced
aspecial institution into the Polish legal order for the hearing of achild
to provide greater protection for juvenile victims against secondary vic-
timisation. One of the most important aspects of this regulation is the
issue of persons who may take part in the hearing of ajuvenile victim.
At rst sight it may seem that it does not matter who participates in such
 K O []
ahearing. However, practice shows that there are limits to who may
participate, and this applies chiey to the suspect/accused. In addition,
every person whom the law allows to be present during the hearing
of achild has specic tasks, duties and rights. In the article Idescribe
adispute which has cropped up between lawyers, especially judges and
psychologists, on who should question the child to obtain as much in-
formation from the child as possible without exposing it to secondary
victimisation. Irefer to statements made by experts on the doctrine and
on the jurisprudence regarding this issue.
Słowa klucze: przesłuchanie; pokrzywdzony; małoletni; kurator
sądowy; biegły psycholog; wtórna wiktymizacja; pokój przesłuchań;
przedstawiciel ustawowy.
Keywords: hearing (interview); victim; child; probation ocer; expert
psychologist; secondary victimisation; interrogation room; statutory
representative.
Literatura:
B M., Uwagi ipostulaty dotyczące taktyki przesłuchania wcharakterze
świadka osoby nieletniej, «Prokuratura iPrawo» /, s. -.
G A., Przygotowanie do przesłuchania małoletniej oary wcharak-
terze świadka, «Prokuratura iPrawo» -/, s. -.
G-R A., Przesłuchanie dziecka jako oary przestępstwa, War-
szawa .
G-R A., Ocena wiarygodności zeznań dzieci, «Prokuratura
iPrawo» /, s. -.
G E., Psychologia sądowa dla prawników, Warszawa .
G T.H., Kodeks postępowania karnego, I: Komentarz do art. 1-467,
Warszawa .
H P., Z S., Elementy metodyki sędziego wsprawach karnych,
Warszawa .
H M., Nowelizacja kodeksu postępowania karnego aochrona małoletniego
podczas przesłuchania, «Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka»
./, s. -.
H-C M., Prace legislacyjne dotyczące kuratora procesowego,
[w:]Kurator procesowy dla małoletniego pokrzywdzonego, Warszawa ,
s.-.
R     []
K J., Dziecko jako świadek wpostępowaniu karnym. Postawy
idoświadczenia sędziów iprokuratorów, «Dziecko Krzywdzone. Teoria,
Badania, Praktyka» ./, s. -.
K M., Małoletni jako świadek wprocesie karnym, Warszawa .
K R., Wybrane zagadnienia w zakresie przesłuchania małoletniego
świadka na tle art. 185a i185b kpk, «Dziecko Krzy wdzone. Teoria, Badania,
Praktyka» ./, s. -.
K M., Kryminalistyka. Wybrane problemy teorii ipraktyki śledczo-są-
dowej, Toruń .
K  -D V., Przesłuchanie dziecka, Kraków .
L M., Wybrane problemy badań psychologicznych wprocesie karnym,
«Prokuratura iPrawo» /, s. -.
M-L J., Kurator procesowy-zadania, rola, cel ustano
-
wienia, [w :] Kurator procesowy dla małoletniego dziecka, Warszawa ,
s. -.
Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. A. S, Warszawa .
S K., Przesłuchanie świadka wtrybie art. 185a k.p.k., [w:] Nowa kody-
kacja prawa karnego, XVI, red. L. B, Wrocław , s. .
S R., Przesłuchanie pokrzywdzonego poniżej lat 15 w procesie kar-
nym, [w:] Współczesne problemy procesu karnego ijego efektywności. Księga
pamiątkowa Profesora Andrzeja Bulsiewicza, red. AM, Toruń .
Ś P., Przesłuchanie małoletniego pokrzywdzonego na podstawie art. 185a
kpk, «Prokuratura iPrawo» /, s. -.
T O., Dylematy kuratora dla małoletniego pokrzywdzonego wpostępo-
waniu karnym, [w:] Kurator procesowy dla małoletniego pokrzywdzonego,
Warszawa , s. -.
T O., Udział dzieci wpostępowaniu karnym-wyniki badań, obserwacje,
rekomendacje, «Dziecko Krzy wdzone. Teoria, Badania, Praktyka» ./,
s. -.
W A., Dziecko wprocesie sądowym – podejście interdyscyplinarne,
«Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka» ./, s. -.
Z J., Przygotowanie dziecka do uczestnictwa wprzesłuchaniu, [w]: Przy-
jazne przesłuchanie dziecka, red. M. S, Warszawa , s. -.
... W piśmiennictwie wskazuje się, aby kuratorem została wybrana osoba wyznaczona przez rodziców, krewnych lub innych bliskich dziecka (w omawianym przypadku -porzuconego dziecka). Mogą być to również psychologowie lub pracownicy sekretariatu sądu czy prokuratury (Osiak, 2018). Praktyka sądów wskazuje jednak, że najczęściej kuratorami są ustanawiani adwokaci lub radcowie prawni. ...
Article
Full-text available
Zaniedbanie jest współcześnie występującą formą przemocy wobec dziecka. Przybiera różne postaci i może dochodzić do niego już w okresie prenatalnym. Jedną z najskraj-niejszych form zaniedbania jest porzucenie dziecka, co stanowi przestępstwo według polskiego prawa. Polega ono na zostawieniu dziecka w miejscu, w którym istnieje nie-wielkie prawdopodobieństwo, że zostanie znalezione i otrzyma odpowiednią pomoc. Skutkiem porzucenia może być śmierć dziecka. Sprawcami tego czynu są osoby, na któ-rych ciąży obowiązek zapewnienia opieki małoletniemu. Dziecko powinno być otoczone miłością i bezpieczeństwem już od momentu poczęcia, dlatego bardzo ciężko zrozu-mieć motywację sprawców, którzy niejednokrotnie porzucają swoje dzieci na pewną śmierć. Porzucenie jest czynem okrutnym i zasługuje na potępienie społeczne, a spraw-ca na odpowiednio wysoką karę. Słowa kluczowe: zaniedbanie, porzucenie, małoletni, przemoc, krzywdzenie O toczenie dziecka miłością już od poczęcia stwarza mu optymalne warunki rozwoju, ponieważ rodzina stanowi najistotniejszy czynnik w rozwoju czło-wieka. Oznacza to, że rodzina uspołecznia młodego człowieka, kształtuje jego postawy i umożliwia zaspokajanie potrzeb. To dzięki opiece rodziców dokonu-je się rozwój dziecka. Oddziaływanie rodziców na dziecko toczy się dwoma tora-mi-jako świadoma praca wychowawcza i jako działanie niezamierzone (Sochocka,
Article
Full-text available
Przestępstwa wskazane w art. 197-199 Kodeksu karnego są najbardziej dotkliwymi przestępstwami przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Pozostawiają ślady nie tylko na ciele ofiary, ale także w jej psychice. Ze względu na potrzebę zapewnienia ochrony pokrzywdzonego przed wtórną wiktymi- zacją, a także pogłębieniem się traumy doznanej na skutek przestępstwa na tle seksualnym, w 2013 r. wprowadzono art. 185c do Kodeksu postępowania karnego. Celem tego przepisu było zapewnienie minimalnych standardów przesłuchania ofiar przestępstw pokrzywdzonych czynem z art. 197-199 k.k. Jednakże, jak okazało się w praktyce, przepis ten nie zapewnia wystarczającej ochrony przed wtórną wiktymizacją. Wobec tego w 2019 r. dokonano nowelizacji treści art. 185c k.p.k., określając nowe warunki przesłuchania w tym szczególnym trybie. Celem niniejszego artykułu jest wskazanie, opisa- nie, ocena wprowadzonych zmian oraz określenie ich znaczenia dla pokrzywdzonych przestępstwem z art. 197-199 k.k.
Wybrane problemy badań psychologicznych w procesie karnym, «Prokuratura i Prawo
  • M Leśniak
M. Leśniak, Wybrane problemy badań psychologicznych w procesie karnym, «Prokuratura i Prawo» 5/1998, s. 77.
Dziecko w procesie sądowym -podejście interdyscyplinarne, «Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania
  • A Wesołowska
A. Wesołowska, Dziecko w procesie sądowym -podejście interdyscyplinarne, «Dziecko Krzywdzone. Teoria, Badania, Praktyka» 4.1/2005, s. 3-4.
Przesłuchanie dziecka jako ofiary przestępstwa w procesie karnym
  • A Gadomska-Radel
A. Gadomska-Radel, Przesłuchanie dziecka jako ofiary przestępstwa w procesie karnym, Warszawa 2015, s. 194-200.
Kurator procesowy -zadania, rola, cel ustanowienia
  • J Mierzwińska-Lorencka
J. Mierzwińska-Lorencka, Kurator procesowy -zadania, rola, cel ustanowienia, [w:] Kurator procesowy dla małoletniego dziecka, «FDDS» 2016, s. 35-56.
Dylematy kuratora dla małoletniego pokrzywdzonego w postępowaniu karnym
  • O Trocha
O. Trocha, Dylematy kuratora dla małoletniego pokrzywdzonego w postępowaniu karnym, [w:] Kurator procesowy dla małoletniego pokrzywdzonego, Warszawa 2016, s. 65-77.
Keywords: hearing (interview); victim; child; probation officer; expert psychologist; secondary victimisation
  • Ustawowy
przedstawiciel ustawowy. Keywords: hearing (interview); victim; child; probation officer; expert psychologist; secondary victimisation; interrogation room; statutory representative. Literatura:
Uwagi i postulaty dotyczące taktyki przesłuchania w charakterze świadka osoby nieletniej, «Prokuratura i Prawo» 1/1998, s
  • M Brojek
Brojek M., Uwagi i postulaty dotyczące taktyki przesłuchania w charakterze świadka osoby nieletniej, «Prokuratura i Prawo» 1/1998, s. 97-110.
Przygotowanie do przesłuchania małoletniej ofiary w charakterze świadka, «Prokuratura i Prawo» 7-8/2008, s
  • A Gadomska
Gadomska A., Przygotowanie do przesłuchania małoletniej ofiary w charakterze świadka, «Prokuratura i Prawo» 7-8/2008, s. 181-197.
Przesłuchanie dziecka jako ofiary przestępstwa, Warszawa
  • A Gadomska-Radel
Gadomska-Radel A., Przesłuchanie dziecka jako ofiary przestępstwa, Warszawa 2015.
Ocena wiarygodności zeznań dzieci, «Prokuratura i Prawo» 11/2010, s
  • A Gadomska-Radel
Gadomska-Radel A., Ocena wiarygodności zeznań dzieci, «Prokuratura i Prawo» 11/2010, s. 77-95.