BookPDF Available

SURİYE UYRUKLU ÖĞRENCİLERİN TÜRKİYE'DE YÜKSEKÖĞRETİME KATILIMLARI

Book

SURİYE UYRUKLU ÖĞRENCİLERİN TÜRKİYE'DE YÜKSEKÖĞRETİME KATILIMLARI

Abstract

Bu çalışmanın amacı, Suriye uyruklu öğrencilerin Türkiye’de yükseköğretim sistemine erişim ve etkin katılımlarını desteklemek için üniversitelerin ve bu süreçleri destekleyen diğer kuruluşlarının işlemlerinde yol gösterici olabilecek yardımcı bir bilgi kaynağı sunabilmektir. Çalışma, iyi uygulamaları paylaşarak özellikle üniversitelerdeki idari ve akademik personelin farkındalığını arttırmak, alanda karşılaşılan zorlukları paylaşarak da öğrencilerin ve kurumların ihtiyaçlarına yönelik konulara çözüm önerileri ile katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu çalışmada derlenen bilgilerin, üniversitelerin özellikle uluslararası ilişkiler ofisleri, öğrenci işleri müdürlükleri, kariyer merkezleri için ve diğer kurumaların da (uluslararası örgütler, sivil toplum kuruluşları, burs, eğitim ve kariyer desteği sağlayan kurumlar vb.) çalışmalarında faydalı olabilmesi beklenmektedir.
SURİYE UYRUKLU ÖĞRENCİLERİN TÜRKİYE’DE
YÜKSEKÖĞREME KATILIMLARI
SURİYE UYRUKLU ÖĞRENCİLERİN TÜRKİYE’DE
YÜKSEKÖĞRETİME KATILIMLARI
Hazırlayan: Ayselin YILDIZ
Kapak ve İçerik Tasarımı: Yağız TÜRK
Arapça/Türkçe Çeviri: Ziad OTHMAN
Ekim 2019, İzmir
© Yaşar Üniversitesi Yayınları
Üniversite Cad. No: 37-39 Bornova
İzmir TÜRKİYE
Baskı: Metro Matbaacılık San.ve Tic.Ltd.Şti
Sertifika no: 40921
Print ISBN: 978-975-6339-76-3
PDF ISBN: 978-975-6339-75-6
Bu yayın, “Integrating Syrians into Turkish Higher Education through Recognition of Qualifications”
(REFREC-TR) projesi kapsamında hazırlanmıştır. REFREC-TR projesi, Aralık 2017-Şubat 2019
tarihleri arasında, Yaşar Üniversitesi UNESCO Göç Kürsüsü tarafından İzmir İl Göç İdaresi ve Norveç
Eğitim Kalite Ajansı (NOKUT) işbirliği ile Avrupa Birliği tarafından finanse edilen ve Alman Akademik
Değişim Servisi (DAAD), British Council, Campus France ve Nuffic tarafından yürütülen HOPES
Projesi’nin hibe programının parçası olarak yürütülmüştür.
Yayının içeriğinden sadece yazar sorumlu olup, yayın hiçbir şekilde yayınlayan kurumu, proje
ortaklarını, Avrupa Birliği, HOPES Konsorsiyum veya ortaklarının görüşlerini yansıtmaz.
Bu yayının tüm hakları Yaşar Üniversitesi’ne aittir. Üniversitenin izni olmaksızın yayının tümünün veya
bir kısmının basımı, yayımı, çoğaltılması veya dağıtımı yapılamaz. Kaynak göstermek suretiyle alıntı
yapılabilir.
SURİYE UYRUKLU ÖĞRENCİLERİN TÜRKİYE’DE
YÜKSEKÖĞRETİME KATILIMLARI
Ayselin YILDIZ
Yaşar Üniversitesi Yayınları
2019
iv
İÇİNDEKİLER
İçindekiler
iv
Tablo, figür ve şekiller listesi
v
Önsöz
vi
BÖLÜM 1
SURİYELİLERİN TÜRKİYE’DE YÜKSEKÖĞRETİM SİSTEMİNE NİTELİKLERİN
TANINMASIYLA ENTEGRASYONU (REFREC-TR): PROJE BİLGİSİ
1
BÖLÜM 2
SURİYE UYRUKLU GENÇLERİN TÜRKİYE’DE YÜKSEKÖĞRETİME KATILIMLARI
3
2.1 Suriye uyruklu gençlerin “uluslararası öğrenci” olarak yükseköğretim
kurumlarına ilk başvuru ve kabul süreçleri
5
2.2 “Transfer öğrenci” ve “özel öğrenci” süreçleri
7
BÖLÜM 3
SURİYE’DE EĞİTİM SİSTEMİ: GENEL BİLGİLER
11
BÖLÜM 4
SURİYE UYRUKLU GENÇLERİN DİPLOMA DENKLİK SÜREÇLERİ
18
4.1 Tanıma ve denklik süreçleri: Genel bilgi
18
4.2 Suriye uyruklu yükseköğretim mezunlarının diploma denklik süreçleri
20
BÖLÜM 5
UYGULAMALARA YÖNELİK GÖZLEM VE ÖNERİLER
22
5.1 Belge temini, doğrulanması ve sahte belgelerin tespiti
22
5.2 Önceki öğrenmenin tanınması, intibak süreçleri
23
5.3 Diploma/mezuniyet belgesi sunamayan öğrencilerin değerlendirilmesi
24
5.4 Üniversite başvuru koşulları ile ilgili bilgilere erişim
27
5.5 Derslere devam, öğrencilerin başarı durumlarının takibi ve burs destekleri
28
5.6 Mezun öğrencilerin takibi, işgücüne katılımlarının desteklenmesi
30
5.7 Dil engeli
31
5.8 Niteliklerin tanınması
32
5.9 “Mülteciler için Nitelik Pasaportu” uygulaması
32
37
37
37
38
39
39
KAYNAKÇA
40
v
TABLOLAR
Tablo 1. Suriye uyruklu öğrenci sayısına göre Türkiye’deki ilk beş üniversite
3
Tablo 2. Suriye ve Türkiye’de eğitim sistemlerinin karşılaştırması
12
Tablo 3. Suriye’de yükseköğretim dereceleri
13 14
Tablo 4. Suriye’de yükseköğretim not sistemi
15
Tablo 5. Suriye’deki üniversite ve yüksek enstitüler
15
Tablo 6. Lisans ve yüksek lisans düzeyinde 2018 yılında denklik verilen ilk 5 ülke
21
FİGÜRLER
Figür 1. Türkiye’de yükseköğretim kurumlarındaki yabancı uyruklu öğrenci
sayısı
3
Figür 2. Türkiye’de kayıtlı Suriyelilerin yaş piramidi
5
Figür 3. Yükseköğretim kurumlarında kayıtlı Suriye, Irak ve Mısır uyruklu
öğrenci sayıları
9
ŞEKİLLER
Şekil 1. Suriyeli öğrencilerin kayıtlı oldukları üniversitelere göre yoğunlukta
oldukları iller
Şekil 2. Suriye lise mezuniyet diploması örneği
4
25
Şekil 3. Suriye genel lise sertifika sınav sonuç belgesi (Fen alanı)
26
Şekil 4. NOKUT’un mülteciler için nitelik pasaportu örneği
33
Şekil 5. REFREC-TR projesi kapsamında verilen mülteciler için nitelik pasaportu
örneği
36
vi
Önsöz
Türkiye, Suriye’den gelen kitlesel göç ile karşılaştığı 2011’den bu yana, Suriye uyruklu
gençlerin eğitimlerine ara vermeden devam edebilmesi için yükseköğretim de olmak üzere her
düzeyde eğitimine ilişkin çeşitli destekleyici düzenlemeler yapmıştır. Gerek kolaylaştırıcı
mevzuat düzenlemeleriyle gerekse Suriye uyruklu gençler için uluslararası kuruluşlarla işbirliği
içinde sağlanan burs ve öğrenim destekleriyle, Suriyeli gençlerin yükseköğretime erişim ve
katılım oranlarının artırılması hedeflenmiştir.
rkiye’de Ekim 2019 itibariyle 33,554 Suriye uyruklu öğrenci yükseköğrenim görmektedir.
Öğrencilerin itimlerine devam edebilmeleri, niteliklerinin tanınması, mesleki kazanımlarını
geliştirebilmeleri ve mesleklerini icra edebilmeleri sağlıklı bir entegrasyon sürecinin parçası
olarak kalkınma, sosyal içerme ve refah temelli bir toplum geleceği için oldukça önemlidir.
Sığınmacı ve mültecilerin eğitimlerinin desteklenmesi, savaş ve şiddet olayları bittiğinde
ülkelerine geri döndükleri takdirde de bu coğrafyaların yeniden inşası ve kalkınması için de en
gerekli unsurlardan biridir. Bu sorumluluk bilinciyle, Türkiye’nin yaklaşımı “kayıp nesil”
söylemi üzerinden değil, “kazanılmış nesil” odaklı, kapsayıcı ve destekleyici bir çerçevede
şekillenmiştir. Destekleyici düzenlemeler Suriye uyruklu öğrencilerle sınırlı kalmamış, savaş ve
şiddet olaylarının olduğu Irak, Mısır, Libya, Filistin ve Yemen gibi diğer ülkeleri de
kapsayacak şekilde genişletilmiştir.
Bu kapsayıcı yaklaşımın etkin bir şekilde uygulanabilmesinde en önemli görevlerden biri de
yükseköğretim kurumlarına düşmektedir. Eğitim, sığınmacı ve mülteci gibi
statülerden/sınıflandırmalardan bağımsız en temel insan hakkıdır. Üniversitelerin sadece bu
hakkın korunması ve sağlanmasında değil, farklılıkların zenginlik, dayanışma ve uyum içinde
bir arada yaşayabildiği sağlıklı toplumların gelişmesinde çok önemli sorumlulukları
bulunmaktadır. Unutulmamalıdır ki, süreçleri teknik veya bürokratik engellerle
zorlaştırabileceği gibi, yetki ve sorumluluklarını destekleyici kabul ve doğru tanıma süreçleri
yönünde kullanarak yükseköğrenimi erişilebilir ve etkin kılabilecek yine yükseköğretim
kurumlarıdır.
Bu çalışmanın amacı, Suriye uyruklu öğrencilerin Türkiye’de kseköğretim sistemine erişim
ve etkin katılımlarını desteklemek için üniversitelerin ve bu süreçleri destekleyen diğer
kuruluşlarının işlemlerinde yol gösterici olabilecek yardımcı bir bilgi kaynağı sunabilmektir.
Çalışma, iyi uygulamaları paylaşarak özellikle üniversitelerdeki idari ve akademik personelin
farkındalığını arttırmak, alanda karşılaşılan zorlukları paylaşarak da öğrencilerin ve kurumların
ihtiyaçlarına yönelik konulara çözüm önerileri ile katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu
çalışmada derlenen bilgilerin, üniversitelerin özellikle uluslararası ilişkiler ofisleri, öğrenci
işleri müdürlükleri, kariyer merkezleri için ve diğer kurumaların da (uluslararası örgütler, sivil
toplum kuruluşları, burs, eğitim ve kariyer desteği sağlayan kurumlar vb.) çalışmalarında
faydalı olabilmesi beklenmektedir. Bu çalışma yardımcı bir kaynak olarak hazırlanmıştır ve
içeriğin tüm sorumluluğu yazara aittir. Güncel ve en doğru bilgilerin ilgili mevzuat ve yetkili
kurumların düzenlemeleri kapsamında takip edilmesi gerekmektedir.
Suriye uyruklu öğrenciler özelinde hazırlanan bu kaynağın tüm sığınmacı ve mülteciler için
kapsayıcı ve sürdürülebilir bir yaklaşımın gelişmesine katkı sağlamasını ümit ederek, yayının
hazırlanmasında destek olan ve emeği geçen tüm kişi ve kurumlara değerli paylaşımları için
teşekkürlerimi sunarım.
Doç.Dr. Ayselin YILDIZ
Yaşar Üniversitesi
Uluslararası İlişkiler Bölümü,
UNESCO Uluslararası Göç Kürsüsü
1
“Suriyelilerin Türkiye’de Yükseköğretim Sistemine Niteliklerin Tanınmasıyla
Entegrasyonu” (Integrating Syrians into Turkish Higher Education through
Recognition of Qualifications, REFREC-TR) projesi, Yaşar Üniversitesi UNESCO
Uluslararası Göç Kürsüsü tarafından Aralık 2017-Şubat 2019 tarihleri arasında İzmir İl
Göç İdaresi Genel Müdürlüğü ve Norveç Eğitim Kalite Ajansı (NOKUT) işbirliği ile
AB’nin HOPES/MADAD Programı mali desteğinden faydalanılarak yürütülmüştür.
REFREC-TR projesinin amacı, Suriye uyruklu gençlerin Türkiye’de yükseköğretime
entegrasyonlarını desteklemek için Avrupa’daki diğer ülkelerin uygulamalarını da
inceleyerek yükseköğretim kurumları ve diğer destekleyici kurumlar için yardımcı bir
bilgi kaynağı oluşturmaktır. Proje ayrıca Türkiye’deki yükseköğretim sisteminde hali
hazırda uygulanmakta olan iyi örnekleri ön plana çıkarmayı hedeflemektedir. Projenin
bir diğer amacı özellikle belgeleri bulunmayan Suriyeli öğrencilere yönelik önceki
öğrenme ve nitelik tanıma süreçlerinin geliştirilmesine önerilerle katkıda
bulunmaktadır.
Proje kapsamında hazırlanan “Mülteci Öğrencilerin Avrupa’da Yüksek Öğretime
Entegrasyonu: Karşılaştırmalı Ülke Örnekleri” (Integration of Refugee Students in
European Higher Education: Comparative Country Cases) raporunda Almanya,
Hollanda, İngiltere, İspanya, Norveç ve Türkiye örnekleri incelenmiştir. Rapor,
özellikle belgesi bulunmayan veya belge teyidine ihtiyaç duyulan öğrenciler ve ayrıca
“transfer öğrenciler” için Türkiye’nin uyguladığı kolaylaştırıcı mevzuat ve tanıma
süreçlerinin mültecilerin yükseköğretime entegrasyonları için örnek nitelikte olduğuna,
geliştirilmesi gereken alanların ise daha geniş kapsamda hem denklik süreçleri hem de
işgücü piyasasına erişim ile ilişkilendirilerek incelenmesi gerektiğine dikkat
çekmektedir. Rapora http://unescochair.yasar.edu.tr adresinden ulaşılabilir.
Proje kapsamında iyi uygulama örnekleri olarak Çukurova Üniversitesi, Gaziantep
Üniversitesi, Koç Üniversitesi ve Mersin Üniversitesi yetkilileri ile görüşülmüştür. Bu
görüşmelerden elde edilen bilgiler ve deneyim paylaşımı beşinci ve altıncı bölümde
sunulmuştur.
Proje faaliyetleri kapsamında, 22 Mayıs 2018 tarihinde İstanbul’da düzenlenen
“Mültecilerin Niteliklerinin Tanınmasına İlişkin Araç ve Yöntemler” konulu
eğitim seminerine farklı üniversite ve sivil toplum kuruluşlarından toplam 44 kişi
katılmıştır. Katılımcılara, Suriyeli gençlerin üniversitelere başvuru ve kabul
süreçlerinde karşılaştıkları zorluklar, niteliklerin tanınmasına ilişkin yaşanılan temel
Suriyelilerin Türkiye’de Yükseköğretim Sistemine
Niteliklerin Tanınmasıyla Entegrasyonu” (REFREC-TR)
Proje Bilgisi
REFREC-TR Proje Bilgisi
2
sorunlar üzerine bir anket uygulanmıştır. Anket sonuçlarından elde edilen bulgular
beşinci bölümünde paylaşılmıştır.
Eğitim Semineri: “Mültecilerin Niteliklerinin Tanınmasına İlişkin Araç ve Yöntemler”,
22 Mayıs 2018, İstanbul
23-24 Mayıs 2018 tarihlerinde ise
NOKUT’un geliştirdiği “Mülteciler için
Nitelik Pasaportu Uygulaması”
(Qualifications Passport for Refugees)
11 Suriye uyruklu öğrenci ile yapılan
mülakat ve evrak değerlendirmesi ile
test edilmiştir. NOKUT’un nitelik
değerlendiricisi üç uzmanı tarafından
yapılan mülakatları, Yaşar Üniversitesi,
Kızılay Sultanbeyli Toplum Merkezi,
Mülteciler Derneği ve Yuva
Derneği’nden katılan gözlemcilerce de
izlenmiştir. Uygulamaya ilişkin
değerlendirilmeler beşinci bölümde
detaylı olarak sunulmaktadır.
Projenin son faaliyeti olarak, 5 Aralık 2018’de
Yaşar Üniversitesi’nde düzenlenen çalıştayda
mültecilerin yükseköğrenime entegrasyonları
ve niteliklerinin tanınmasına ilişkin
uluslararası örnekleri (Türkiye, Almanya,
İsviçre, Norveç, Güney Asya) incelemiştir.
Çalıştay raporuna ve yapılan sunumlara proje
sayfasından erişilebilir.
REFREC-TR projesi detaylı bilgi:
https://unescochair.yasar.edu.tr/refrectr/
REFREC-TR Proje Bilgisi
3
Türkiye, Suriye uyruklu kişilerin yükseköğretim sistemine erişim ve katılımlarına
yönelik çıkardığı kolaylaştırıcı mevzuat ve uygulamalarla kapsayıcı bir yaklaşım
izlemektedir. Yükseköğretim Kurulu’nun (YÖK) verilerine göre 2018-2019 akademik
yılında Türkiye’deki yükseköğretim kurumlarında 179 farklı ülkeden toplam 154,446
yabancı uyruklu öğrenci öğrenim görmektedir. (YÖK, 2019). Bu rakamın %18’ini
27,034 Suriye uyruklu öğrenci oluşturmaktadır. Suriye uyruklu öğrencilerin sayısı,
Türkiye’deki eğitim kurumlarında kayıtlı toplam öğrenci sayısının %4’üne denk
gelmektedir. Ekim 2019 itibari ile, YÖK yetkilisi tarafından Suriye uyruklu güncel
öğrenci sayısı 33,554 olarak ifade edilmiştir (Yükseköğretim Çalışma Grubu, 2019).
Figür 1. Türkiye’de yükseköğretim kurumlarındaki yabancı uyruklu öğrenci sayısı
Kaynak: YÖK, Yükseköğretim Bilgi Yönetim Sistemi (2019) verileri kullanılarak
hazırlanmıştır.
Tablo 1. Suriye uyruklu öğrenci sayısına göre Türkiye’deki ilk beş üniversite
Üniversite
Suriye uyruklu öğrenci sayısı
Harran Üniversitesi (Şanlıurfa)
2,564
Gaziantep Üniversitesi
1,887
Karabük Üniversitesi
1,487
İstanbul Üniversitesi
1,280
Kaynak: YÖK, Yükseköğretim Bilgi Yönetim Sistemi (2019)
Suriye uyruklu
18%
(27,034)
Diğer uyruklar
82%
(127,412)
Suriye Uyruklu Gençlerin Türkiye’de Yükseköğretime
Katılımları
Suriye Uyruklu Gençlerin Türkiye’ de Yükseköğretime Katılımları
4
Şekil 1. Suriyeli öğrencilerin kayıtlı oldukları üniversitelere göre yoğunlukta oldukları iller
Kaynak: YÖK, Yükseköğretim Bilgi Yönetim Sistemi (2019) verileri kullanılarak yazar
tarafından hazırlanmıştır.
Ülkemizde yaklaşık 3,6 milyon geçici korumada kayıtlı Suriyeli olduğundan hareketle,
bu nüfusun demografik yapısı incelendiğinde, 19-24 yaş grubu aralığında 553,171 kişi
olduğu görülmektedir (Figür 2). Bu sayıya 15-18 yaş grubu da eklendiğinde
yükseköğrenim için potansiyel 828,186 Suriye uyruklu gencin olduğu düşünülebilir.
19-24 yaş grubundaki Suriyelilerin yaklaşık %6’ yükseköğretime katılmaktadır.
Ancak lise çağındaki Suriyeli gençlerin temelde aile bütçesine katkı sağlamak için
okulu terk ettiği ve eğitime katılma oranlarının %25’e düştüğü de göz ardı
edilmemelidir (Denemeç, 2018)
Suriye Uyruklu Gençlerin Türkiye’ de Yükseköğretime Katılımları
5
Figür 2. Türkiye’de kayıtlı Suriyelilerin yaş piramidi
Kaynak: Göç İdaresi Müdürlüğü (2019) verileri kullanılarak hazırlanmıştır.
Suriye uyruklu öğrencilerin Türkiye’de yükseköğretime erişimi temelde üç başlık
altında incelenebilir:
1. “Uluslararası öğrenci” statüsünde ilk başvuru ve kabul süreçleri
2. “Transfer öğrenci” süreçleri
3. “Özel öğrenci” süreçleri
2.1 Suriye uyruklu gençlerin uluslararası öğrenci olarak yükseköğretim
kurumlarına ilk başvuru ve kabul süreçleri
Suriyeli gençlerin Türkiye’deki üniversitelere ilk başvuru ve kabul süreçleri uluslararası
öğrencilerin genel başvuru ve kabul süreçlerinden çok farklı değildir. Herhangi bir
önlisans veya lisans programına başvuru “doğrudan” yükseköğretim kurumlarına
yapılmakta ve kabul/ret kararı da yine yükseköğretim kurumları tarafından
verilmektedir. Üniversiteler başvuru ve kabul koşullarını, YÖK tarafından belirlenen
“Yurt Dışından Öğrenci Kabulüne İlişkin Esaslar” hükümlerine bağlı olarak kendileri
belirlemekte ve üniversite senatosunca kabul edilen yönerge veya yönetmeliklerini
Yükseköğretim Genel Kurulu’nun onayı ile ilan etmektedirler. Her bir yükseköğretim
kurumunun uluslararası öğrenci kabul koşulları ve kontenjanlarını içeren bilgilere
YÖK’ün sayfasından tek liste şeklinde ulaşılabilir
(https://www.yok.gov.tr/ogrenci/2018-yurt-disinda-kabul-edilecek-ogrenci-
kontenjanlari).
-20,00% -15,00% -10,00% -5,00% 0,00% 5,00% 10,00% 15,00% 20,00%
0(to(4
5(to(9
10(to(14
15(to(18
19(to(24
25(to(29
30(to(34
35(to(39
40(to(44
45(to(49
50(to(54
55(to(59
60(to(64
65(to(69
70(to(74
75(to(79
80(to(84
85(to(89
90+
Male Female
Suriye Uyruklu Gençlerin Türkiye’ de Yükseköğretime Katılımları
6
Suriyeli öğrenciler ayrıca Yurt Dışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı
(YTB) tarafından tüm yabancı uyruklu öğrenciler için açılan “Türkiye Bursları”
programından faydalanarak da eğitim veya araştırmalarına devam edebilirler. “Türkiye
Bursları” öğrencilere yalnızca burs sağlayan değil, aynı zamanda üniversite
yerleştirmesi de yapan bir programdır. Burs kapsamında öğrencilere aylık cep
harçlığı, tek sefer gidiş-dönüş uçak bileti, üniversite katkı payı, genel sağlık sigortası,
yurt ve Türkçe eğitimi desteği sağlanmaktadır. YTB bursunu kazanan öğrenciler YÖK
ile yapılan ön hazırlık çalışması sonucunda belirlenen üniversitelere yerleştirilir.
Halihazırda, 160 ülkeden 17,500 genç YTB bursu ile Türkiye’nin çeşitli
üniversitelerinde eğitim görmektedir (YTB, 2019).
Dolayısıyla ülkelerinde ortaöğretim/lise eğitimlerini tamamlamış (Türkiye’de denkliği
kabul edilmek koşuluyla) Türkiye’de geçici korumada kayıtlı bir Suriye uyruklu kişi ile
Alman uyruklu kişinin Türkiye’de herhangi bir yükseköğretim kurumunun lisans veya
önlisans programına kabul edilmeleri için tabi oldukları başvuru koşulları temelde
aynıdır. Örneğin, 2018-19 akademik yılı için bu iki aday İstanbul Üniversitesi’nde bir
mühendislik programına başvurmak isterse, adayların üniversitenin düzenlediği
Yabancı Uyruklu Öğrenci Sınavı’ndan (İUYÖS) en az 40 puan alması gerekir. İUYÖS,
Türkiye’de yaklaşık 100 üniversite tarafından kabul edilmektedir (Yürür et al. 2018a:
8). Adaylar, İUYÖS’den en az 50 almak koşulu ile İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi’ne
de başvuru yapabilirler.
Aynı adaylar, Fırat Üniversitesi’nde bir mühendislik programına başvurmak isterse,
adayların Suriye’nin Al-Shahada-Al Thanawiyya sınavı fen alanından minimum 180
puan veya Uluslararası Bakalorya, ABITUR, SAT (Scholastic Aptitude Test), ACT
(National College Admission Examination) sınavlarından birinden üniversitenin
istediği en düşük puanı alması da başvuru için yeterlidir. Her iki aday da başvurduğu
üniversite programının eğitim diline ilişkin istenen dil yeterliliğini de sağlamak
zorundadır. Dil yeterliliğini belgeleyemeyen öğrencilerin bir yıl süre ile hazırlık sınıfına
devam etmeleri istenebilir.
İki adayın başvurusunda önemli farklılık, Suriye uyruklu aday savaş koşulları nedeniyle
lise diplomasının aslını, kopyasını veya ilgili diğer başvuru evraklarını (not
dökümü/transkript, karne, sertifika vb.) ibraz edemiyorsa İl Milli Eğitim Müdürlüğü’ne
denklik için başvurabilir. Öğrencinin başvurusu İlçe Milli Eğitim Seviye Tespit
Komisyonlarında değerlendirilir, öğrenciye uygulanacak yazılı/sözlü/uygulamalı sınav
sonucuna göre öğrencinin eğitim durumuna ve seviyesine karar verilir. Öğrenci başarı
durumuna göre ders tamamlaması için açık liseye yönlendirilebilir. Denklik kararı, yurt
içinde İl Milli Eğitim Müdürlükleri tarafından verilir. Ülkelerindeki savaş ve benzeri
nedenlerle belgelerini ibraz edemeyenler için tanınan bu hak Irak ve Libya’dan gelen
öğrencilere de genişletilmiştir. Diğer yabancı uyruklular ise belgelerini eksiksiz şekilde
sunmak zorundadırlar.
Türkiye’de Geçici Eğitim Merkezleri’nde (GEM) 12. sınıfı bitiren Suriye uyruklu bir
öğrenci de, Halk Eğitim Müdürlüğü’nden alacağı “Geçici Mezuniyet Belgesi”ni orijinal
diplomasını alana kadar diploma yerine kullanabilir
1
. Aday, Halk Eğitim
1
2017’de Milli Eğitim Bakanlığı tarafından GEM’lerin kademeli olarak kapatılması ve
GEM’lerde kayıtlı Suriyeli öğrencilerin ilköğretim okullarına yaş ve eğitim seviyelerine göre
kayıtlarının yapılmasına karar verilmiştir.
Suriye Uyruklu Gençlerin Türkiye’ de Yükseköğretime Katılımları
7
Müdürlüğü’nde Açık Öğretim Lisesine kayıt yaptırarak en az iki dersten başarılı olduğu
takdirde Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) onaylı orijinal diplomasını alabilmektedir
(MEB, 2017a). Dolayısıyla bu aşamada belgesiz veya belge teyidine ihtiyaç duyulan
mülteci durumundaki gençlerin eğitime erişimi kolaylaştırılmaktadır.
Bir diğer destek mekanizması olarak, dil yeterlilik şartını yerine getiremeyen Suriye
uyruklu öğrenciler için, YTB, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği
(BMYK) gibi kuruluşlarca Türkçe dil eğitim desteği sağlanmaktadır. Ayrıca Bakanlar
Kurulu’nun 2018/12007 sayılı kararı ile Suriyeli öğrencilerin devlet üniversitelerindeki
öğrenim ücretleri, bu öğrenciler adına YTB bütçesinden karşılanmaktadır. Bu destek
vakıf üniversitelerinin öğrenim ücretlerini kapsamamaktadır.
2.2 “Transfer Öğrenci” ve “Özel Öğrenci” Süreçleri
Yurtdışı yükseköğretim kurumlarından yatay geçiş, “Yükseköğretim Kurumlarında Ön
Lisans ve Lisans Düzeyindeki Programlar Arasında Geçiş, Çift Ana Dal, Yan Dal ile
Kurumlar Arası Kredi Transferi Yapılması Esaslarına İlişkin Yönetmelik” ile
düzenlenmektedir. Yatay geçiş koşulları ve kontenjanları YÖK’ün onayı ile ilgili
mevzuat esasları hükümlerine bağlı olarak ile yükseköğretim kurumları tarafından
belirlenmekte ve başvurular yine yükseköğretim kurumlarınca değerlendirilmektedir.
Savaş ve şiddet olayları nedeniyle ülkemize sığınan yabancı uyruklu üniversite
öğrencilerinin eğitimlerine devam edebilmeleri ve yükseköğrenim süreçlerinin dışında
kalmamaları için, YÖK bir takım mevzuat kolaylıkları getirmiştir. Mevzuata ilişkin
düzenlemeler sadece Suriye uyruklularla sınırlı kalmayıp Mısır ve Yemen uyruklular
için de genişletilmiştir.
2014’te yapılan düzenleme: Ek Madde 2
YÖK Yürütme Kurulu kararları ile, “Yükseköğretim Kurumlarında Önlisans ve Lisans
Düzeyindeki Programlar Arasında Geçiş, Çift Anadal, Yan Dal ile Kurumlar Arası
Kredi Transferi Yapılması Esaslarına İlişkin Yönetmeliği”nin Ek Madde-2'si uyarınca
Suriye, Mısır ve Yemen’den yapılabilecek yatay geçiş işlemlerine ilişkin mevzuatı
kolaylaştırmıştır. Yeni düzenlemeye göre;
Belgesi bulunan öğrencilerin üniversitelere doğrudan yatay geçiş başvurusu
yapabilmelerine,
Belgesi bulunmayan öğrencilerin ise özel öğrenci” statüsünde eğitimlerine
devam edebilmelerine imkân sağlamıştır.
Dolayısıyla, YÖK bu ülkelerden gelen öğrencilerin yükseköğretime erişim ve
katılımlarını mevzuat kolaylıkları ile desteklerken, merkezi olmayan esnek bir
yaklaşımla öğrencilerin kabul ve intibak işlemlerini fakülte/bölüm komisyonlarında
değerlendirilmek üzere üniversitelere bırakmıştır.
Suriye Uyruklu Gençlerin Türkiye’ de Yükseköğretime Katılımları
8
Mevzuat kolaylıkları ve kapsayıcı yaklaşım sonucunda, 2014’ten bu yana başta Suriye
olmak üzere, Irak ve Mısır uyruklu öğrencilerin Türkiye’de yükseköğrenime katılım
sayıları artmıştır (Figür 3). Ek-Madde 2 ile gelen öğrenci sayısı zaman içinde doğal
olarak azalacağı için, 2013-2014 dönemi sonrası bu ülkelerde kayıt olan öğrenciler için
standart yatay geçiş koşulları geçerli olacaktır.
Ek Madde 2 kararı:
18/06/2014, 09/07/2014 ile 06/06/2018 tarihli Yükseköğretim Yürütme Kurulu
toplantısında alınan kararlar uyarınca;
2014-2015 eğitim- öğretim döneminden itibaren uygulanmak üzere, 2013-2014
eğitim öğretim döneminden önce Suriye ve Mısır’da ön lisans, lisans ve lisansüstü
(Tıpta Uzmanlık ve Diş Hekimliğinde Uzmanlık programları hariç) düzeyde hazırlık
sınıfı dahil eğitime başlayan Türk vatandaşı, bu ülkelerin vatandaşı ile bu
ülkelerdeki yabancı uyruklu öğrencilerin ülkemizdeki yükseköğretim kurumlarına
yatay geçiş işlemleri ile ilgili:
1. Öğrenciler yatay geçiş için gerekli tüm belgelere sahip olması durumunda
birinci sınıfa ve son sınıf dahil yatay geçiş yapabilmelerine,
2. Öğrencilerin başvurduğu bölümün ilgili yılındaki ÖSYS kontenjanının
%10’nu geçmemek üzere yatay geçiş başvurularının yükseköğretim
kurumları tarafından değerlendirilmesine,
3. Yatay geçiş için istenen belgelere sahip olmayan öğrencilerin
yükseköğretim kurumlarından özel öğrenci olarak ders alabilmelerine,
belgelerini sağlayanların yatay geçiş yapabilmelerine,
4. Lisansüstü (Tıpta Uzmanlık ve Diş Hekimliğinde Uzmanlık programları
hariç) düzeyde eğitime başlayan öğrenciler Lisansüstü Eğitim Öğretim
Yönetmeliği hükümleri uyarınca ilgili yükseköğretim kurumlarına
başvurmalarına,
5. 2013-2014 eğitim öğretim döneminde Suriye ve Mısır'da ön lisans, lisans ve
lisansüstü (Tıpta Uzmanlık ve Diş Hekimliğinde Uzmanlık programları
hariç) düzeyde hazırlık sınıfı dahil eğitime başlayan Türkiye Cumhuriyeti
vatandaşları hariç bu ülkelerin vatandaşı ile bu ülkelerdeki yabancı uyruklu
öğrencilerin ülkemizdeki yükseköğretim kurumlarına kararda belirtilen diğer
şartları da taşımaları halinde yatay geçiş yapabileceklerine karar verilmiştir.
Kaynak:https://www.yok.gov.tr/ogrenci/ek-madde-2-uyarinca-misir-ve-suriyeden-
yapilabilecek-yatay-gecis-islemlerine-iliskin-esaslar
Suriye Uyruklu Gençlerin Türkiye’ de Yükseköğretime Katılımları
9
Figür 3. Yükseköğretim kurumlarında kayıtlı Suriye, Irak ve Mısır uyruklu öğrenci
sayıları
Kaynak: YÖK, Yükseköğretim Bilgi Yönetim Sistemi (2019) verileri kullanılarak
hazırlanmıştır.
Yüksek sayıda Suriye uyruklu öğrenci bulunan üniversitelerden biri olan İstanbul
Üniversitesi’nde, 2018 verilerine göre kayıtlı 1,241 Suriyeli öğrencinin %50’si Ek-
Madde 2 transfer öğrenci mevzuatından faydalanmıştır (Yürür et al. 2018b: 19).
Türkiye’deki üniversitelerde kayıtlı Suriyeli öğrencilerin çoğunlukla transfer öğrenci
süreci ile geldiklerini düşünmek de doğru olmaz. Örneğin, 1,111 Suriye uyruklu
öğrencisi bulunan Mersin Üniversitesi’nde transfer öğrenciden çok uluslararası öğrenci
olarak olarak ilk kayıtla gelen Suriyeli öğrenciler ağırlıktadır. Temmuz 2018’de
REFREC-TR projesi kapsamında Mersin Üniversitesi ile yapılan görüşmede,
üniversiteye Ek-Madde 2 ile gelen öğrenci sayısının sadece 79 (Yemen, Mısır’dan
gelenler dahil olmak üzere) olduğu, bunların arasındaki Suriyeli öğrencilerin sayısının
da 61 olduğu ifade edilmiştir.
Suriyeli gençlerin hangi üniversitede ve bölümde eğitimlerine devam etmek
istediklerine üniversitelerin eğitim kalitesini ve kendilerine sağlanan destekleri de göz
önünde bulundurarak karar verdikleri gözlemlenmektedir. Elite Dialogue I projesi
kapsamında 497 Suriye uyruklu öğrenci ile yapılan araştırmaya göre de öğrencilerin
%74’ü eğitim alacakları üniversite bölümüne kendilerinin karar verdiğini belirtirken,
sadece %8’i üniversite bölüm seçimlerini öğrenci kotalarına göre verdiklerini ifade
etmiştir (Erdoğan ve Erdoğan, 2018: 268). Bu noktada üniversitelerin sağladıkları
imkanlara ilişkin bilgilerin güncel ve erişilebilir olması önemlidir. Bazı üniversiteler
kabul koşullarını ve bölüm bilgilerini güncel olarak internet sayfalarında
bulundurmadığından öğrenciler kimi zaman bu üniversitelerden haberdar
olamamaktadır. Üniversite seçimlerinde Suriyeli öğrencilerin kendi aralarındaki
iletişim ağı, bilgi ve deneyim paylaşımının ise oldukça etkili olduğu gözlemlenmiştir.
Öğrencilerin kendilerine iyi imkanlar ve uygun eğitim sunulduğunu yakından takip
ederek bilinçli üniversite seçimi yaptığı yerlerden biri de Karabük Üniversitesi’dir.
Karabük’te geçici korumada kayıtlı Suriyeli sayısı 871 kişi (GİGM 2019), Karabük
5560
9689
15042
20701
27034
3033
5187 7608
410
2910
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
2014-15 2015-16 2016-17 2017-18 2018-2019
Suriye
Irak
Mısır
Suriye Uyruklu Gençlerin Türkiye’ de Yükseköğretime Katılımları
10
Üniversitesi’ndeki Suriye uyruklu öğrenci sayısı ise 1,487’dir. Benzer şekilde aileleri
Van’da yaşamamasına rağmen, Van Yüzüncü Yıl Üniversite’sinin sahip olduğu
avantajların bir sonucu olarak bir kısım Suriyeli öğrencilerin üniversite eğitimleri için
Van’a yerleştikleri görülmektedir (Akkaya et.al. 2018).
Dolayısıyla, Suriye uyruklu öğrenciler, gerek yatay geçiş mevzuat kolaylıklarından
faydalanarak gerekse diğer yabancı uyruklu öğrencilerle temelde eşit koşullarda
başvuru yaparak üniversite seçimlerini gerçekleştirmekte ve eğitimlerine devam
edebilmektedirler. Bu süreçlerin doğru ve etkin bir şekilde uygulanabilmesi büyük
ölçüde yükseköğretim kurumlarının yaklaşımına bağlıdır. Yükseköğretime erişimin
desteklendiği bu süreçlerin akabinde öğrencilerin karşılaştıkları zorluklar ve eğitime
erişim sonrası devamlılığa ve entegrasyona ilişkin konular beşinci bölümde ayrıca ele
alınacaktır.
Suriye Uyruklu Gençlerin Türkiye’ de Yükseköğretime Katılımları
11
Türkiye ve Suriye eğitim sistemleri arasındaki en temel fark zorunlu eğitim sürelerinin
her iki ülkede farklı olmasıdır. Türkiye’de zorunlu eğitim 5 yaşından 18 yaşına kadar
toplam 12 yıl, Suriye’de ise ilkokul ve ortaokul olmak üzere toplam 9 yıldır. Genel lise
veya mesleki eğitimden oluşan 10, 11 ve 12. sınıflar Suriye’de zorunlu eğitimin bir
parçası değildir. Dolayısı ile zorunlu eğitim Türkiye’de 18 yaşına kadar devam ederken
Suriye’de zorunlu eğitim 15 yaşına kadar sürmektedir.
Zorunlu eğitim sonrası, Suriyeli aileler genelde erkek çocuklarını çalışma hayatına
yönlendirirken, kız çocuklarının erken yaşta evlenmesi yaygındır. Birleşmiş Milletler
Kadın Birimi tarafından Türkiye’de yedi farklı şehirde toplam 1,291 Suriyeli kadın ve
kız çocuğu ile yapılan çalışmaya göre, 12 ile 14 yaş arasındaki kız çocuklarının %60’ı
okula gitmekteyken, 15 ile 17 yaş arası kız çocuklarının eğitime katılım oranı sadece
%23’dür (Birleşmiş Milletler Kadın/UN Women, 2018:8). Raporda eğitimi yarıda
bırakmanın temel sebepleri erken yaşta evlilik, aile baskısı, çalışma, ev işleri ve bakım
sorumlulukları olarak belirtilmiştir. Bu nedenlerle, Türkiye’ye geldiğinde 15 yaş üzeri
olan genç grubun eğitime yönlendirilmesi, yükseköğrenim öncesinde Türkiye’de
denkliğini alabileceği şekilde lise eğitimlerini tamamlayabilmelerine ilişkin süreçler,
erken yaşta gelen Suriyeli çocukların eğitime entegrasyonlarına göre daha sorunlu bir
alandır. Dil engeli, öğrencinin başarı durumuna bağlı olarak yaş grubuna uygun
akranları ile aynı sınıfa denkliğinin olamaması, gelir kaygısı ile çalışmak zorunda
olmaları gibi durumlar karşılaşılan en temel zorluklardır.
Suriye’de Eğitim Sistemi: Genel Bilgiler
Suriye’ de Eğitim Sistemi: Genel Bilgiler
12
Tablo 2. Suriye ve Türkiye’de eğitim sistemlerinin karşılaştırması
SURİYE
TÜRKİYE
Zorunlu değil
DOKTORA
Zorunlu
değil
DOKTORA
YÜKSEK LİSANS
YÜKSEK LİSANS
LİSANS/ÖN LİSANS (18-22
yaş)
LİSANS/ÖN LİSANS (17 yaş
üzeri)
LİSE (15-17 yaş)
Genel/Teknik/Mesleki
12. sınıf
11. sınıf
10. sınıf
12 yıl zorunlu eğitim
LİSE (14-18 yaş)
12. sınıf
11. sınıf
10. sınıf
9. sınıf
9 yıl zorunlu eğitim
ORTAOKUL (12-14 yaş)
9. sınıf
8. sınıf
7. sınıf
ORTAOKUL (10-14 yaş)
8. sınıf
7. sınıf
6. sınıf
5. sınıf
İLKOKUL (6-11 yaş)
6.sınıf
5.sınıf
4.sınıf
3.sınıf
2.sınıf
1.sınıf
İLKOKUL (5-10 yaş)
4. sınıf
3. sınıf
2. sınıf
1. sınıf
Zorunlu
değil
Okul Öncesi
(3-5 yaş)
Zorunlu
değil
Okul öncesi
(3-5 yaş)
Kaynak: UNESCO 2019; NAFSA 2016; MEB, 2017b verileri kullanılarak yazar tarafından
hazırlanmıştır.
Suriye’de ilk, orta ve lise öğretimi Eğitim Bakanlığı tarafından yürütülmektedir.
Eğitim dili Arapça’dır. Müfredat ve eğitim materyalleri Suriye hükümeti tarafından
hazırlanır. İlk ve ortaöğretim ücretsizdir. Lise eğitiminin de %95’i devlet okulları,
kalanı özel okullarca verilmektedir (NUFFIC 2015). 9. sınıfı bitirerek zorunlu eğitimi
tamamlayan öğrenciler, ulusal düzeyde düzenlenen sınavları başardıkları takdirde
Temel Eğitim Sertifikası (Shahadet Al-Taleem Al-Asasi) almaya hak kazanırlar
(WENR 2016).
Öğrenciler bu sınavdan aldıkları puana göre temel lise veya teknik/meslek lisesinde
eğitimlerine devam edebilirler (15-17 yaş). Meslek liselerinden mezun olan öğrenciler
Suriye’ de Eğitim Sistemi: Genel Bilgiler
13
alanlarına göre diploma/sertifika almaktadır. Örneğin Ticaret Meslek Lisesi
Diploması/Sertifikası (NUFFIC 2015). Mezun öğrenciler doğrudan çalışma hayatına
girebileceği gibi, ön lisans derecesi için 2 yıllık teknik ve meslek enstitülerine de
yönelebilir. Suriye’de teknik ve meslek liselerin gençler tarafından tercih edilmesi
yaygındır ve bu öğrenciler mezun olup doğrudan işgücü piyasasına yönelmektedir.
Türkiye’de bulunan Suriyeli gençlerin ne kadarının bu şekilde teknik ve meslek
liselerinden mezun olduğuna dair resmi bir bilgi bulunmamaktadır, bu sayının bilinmesi
işgücü piyasasına entegrasyonun planlanabilmesi için önemlidir.
Suriye’deki lise eğitiminde 10. sınıfta ortak müfredat derslerini gören öğrenciler,
sonrasında “fen” veya “edebiyat/sosyal” alanlarından birini seçerler. Üç sene süren lise
eğitimini tamamlayan öğrenciler Merkezi Lise Bitirme Sınavı’na (Al-Shahada-Al
Thabawiyya) girerek başarılı olmaları durumunda Bakalorya olarak da bilinen Lise
Eğitim Sertifikası alır. Türkiye’de birçok üniversite başvuru şartlarında bu sınavdan
alınan fen veya sosyal/edebiyat alanından puanlara göre değerlendirme yapmaktadır.
Fen alanı (Scientific): Biyoloji, kimya, bilişim, mantık ve insan bilimleri,
matematik, fizik.
Sosyal/Edebiyat alanı (Literature): Arap toplumu (iktisat temelleri ve genel
felsefe), sanat, coğrafya ve istatistik (WENR 2016)
Yükseköğretim ise Suriye Yükseköğretim Bakanlığı bünyesinde Yükseköğretim
Kurulu tarafından yürütülmektedir. Suriye’de 8 devlet ve 22 özel üniversite
bulunmaktadır (NUFFIC 2015). Yükseköğretim kurumları:
1. Akademik, bilimsel ağırlıklı programlar yürüten üniversiteler (Al-Jamea),
2. Uygulamalı bilimlere yönelik programlar yürüten teknik enstitüler (Mahad
Mutawast or Mahad Taqani) ve yüksek enstitüler(Mahad Aali),
3. Bakanlıklara ve uzmanlıklarına bağlı genellikle 2 yıllık eğitim veren diğer
kurumlardan (Mossasat Talimia Okthra) oluşmaktadır (Avrupa Komisyonu,
2017).
Mesleki ve teknik enstitülerde/okullarda verilen programlar 2 yıl, üniversitelerde
verilen lisans eğitimi (Ejaza Jameia) ortalama 4 yıl, yüksek lisans 2 yıl, doktora ise en
az 3 yıldır. Mimarlık, mühendislik, dişçilik, eczacılık ve veterinerlik lisans eğitimleri 5
yıldır. Tıp eğitimi normal süresi ise 6 yıldır. Birçok lisans programında ilk yıl genelde
temel derslerin alındığı hazırlık senesidir. Lisans programlarında bir yılda ortalama 13
ders verilmektedir. Lisans eğitimini başarı ile tamamlayıp mezun olan öğrenciler
“al-‘ijâza” (bachelor/licence) derecesini alır.
Suriye’ de Eğitim Sistemi: Genel Bilgiler
14
Tablo 3. Suriye’de Yükseköğretim Dereceleri
Eğitim Programları
Düzey
Derece
Kurum Türü
Süre
Mezuniyet Koşulu
Aşama I
Diploma
Ön Lisans
Teknik Enstitü
2 yıl
GPA en az %50
s
Lisans
(Bachelor’s
degree)
Üniversite
4-6 yıl
GPA en az %50 veya
%60
Proje/araştırma
/eğitim/staj
Aşama II
Higher
diploma
Üniversite
1-3 yıl
GPA en az %60
Proje/araştırma
Yüksek lisans
derecesi
Üniversite
2 yıl
GPA en az %60
Tez
Aşama III
Doktora
derecesi
Üniversite
3 yıl (en az)
GPA en az %60
Tez
Kaynak: WES 2016
Yükseköğretim programlarında eğitim dili Arapça’dır. Bazı programlarda İngilizce
veya Fransızca da eğitim verilmektedir. Hemen hemen tüm fakültelerde, Arapça ve
İngilizce veya Fransızca ilk iki yıl verilen zorunlu dersler arasındadır. Bir akademik
yıl, her biri 16 haftadan oluşan iki dönemden oluşur (Avrupa Komisyonu, 2017).
Dönem genellikle Eylül/Ekim’de başlayıp ve Haziran’da son bulmaktadır. (NUFFIC
2015, WENR 2016). Dört yıllık programlarda öğrenciler en az 52 konudan/dersten, beş
yıllık programlarda ise en az 64 dersten başarılı olmaları gerekmektedir (Avrupa
Komisyonu, 2017: 10).
Yükseköğretime kabul için en önemli şartlardan biri “Genel Lise Eğitim
Sertifikası”nın alındığı merkezi Al-Shahada-Al Thabawiyya sınavını başarmak ve
başvurulan üniversite programına göre “fen” veya “edebiyat/sosyal” alanlarından
yeterli puan almaktır (NAFSA 2016). Örneğin hukuk, iktisat, edebiyat gibi bölümlere
sosyal sınav puanıyla, tıp, dişçilik veya mimarlık bölümleri için ise fen sınav puanıyla
başvuru yapılabilir. Tıp, dişçilik ve mimarlık gibi bölümlere kabul edilebilmek için
sınavın fen alanında yüksek puan almak gerekir (NUFFIC 2015). Örneğin 2014’te Şam
Üniversitesi Tıp Fakültesi’ne kabul için gerekli puan %98 olarak açıklanmıştır (Avrupa
Komisyonu, 2017). Bu sınava ek olarak bazı fakülteler ikinci bir yabancı dil bilgisi gibi
ek kabul şartları da talep edebilir. Yüksek enstitülere kabul şartları devlet
üniversitelerine göre daha zordur (WENR 2016).
Yüksek lisansta sınavlara girebilmek için derslere %90 devamlılık koşulu, final
çalışmasını/tez yazmaya başlayabilmek içinse her bir dersin sınavından en az 60/100
almak gereklidir (NUFFIC 2015). Yüksek lisans programlarında genellikle ilk sene ders
ve sınavlardan ikinci sene ise tez çalışmasından oluşur. Doktoraya başvurabilmek için
yüksek lisans mezuniyet ortalamasının (GPA) en az %70 olması gerekir.
Suriye’ de Eğitim Sistemi: Genel Bilgiler
15
Tablo 4. Suriye’de yükseköğretim not sistemi
Lisans
Yüksek Lisans
Tanım
0-49
0-59
Başarısız
50-59
60-64
Geçer
60-69
65-74
İyi
70-79
75-84
Çok iyi
80-89
85-94
Mükemmel
90-100
95-100
Şeref
Kaynak: NUFFIC 2015, NAFSA 2016
2012-2013 akademik yılında 659,394 öğrenci Suriye’de devlet ve özel üniversitelerde
eğitim almaktaydı (WENR 2016). Uluslararası Eğitim Enstitüsü’ne (IIE) göre, savaş
nedeniyle 2015’te üniversite çağında olan 18-22 yaş grubunda yaklaşık 450,000
Suriyeli genç mülteci konuma gelmiştir ve bu sayının 90,000-100,000 kadarının
üniversite öğrencisi olan/olabilecek kişilerden oluştuğu tahmin edilmektedir (Redden
2015).
Suriye Yüksek Öğretim Bakanlığı’nın 2017 yılı verilerine göre ise, Suriye’de 7 devlet
üniversitesi, 3 yüksekokul ve 22 özel üniversitede 671,358 öğrenci eğitim almaktadır
(Al-Watan 2017). Özel üniversitelerde 32,398, teknik yüksek enstitülerde 27,139, açık
öğretim programlarında ise 172,618 öğrenci bulunmaktadır. Mezuniyet aşamasında
lisans öğrenci sayısı 445,164 iken yüksek lisans öğrenci sayısı 26,695’tir.
Savaş ve patlamalar nedeniyle en çok tahribat ve zarar gören üniversiteler arasında
Halep Üniversitesi, Al-Baath Üniversitesi, Al-Furat Üniversitesi (Humus) sayılabilir
(BMYK 2018).
Tablo 5. Suriyedeki üniversite ve yüksek enstitüler
2
Devlet Üniversiteleri
1. Şam Üniversitesi/ University Damascus
2. Halep Üniversitesi/ University Aleppo
3. Tishreen Üniversitesi/ Tishreen University (Yer: Lazkiye)
4. Al-Baath Üniversitesi/ Al-Baath University (Yer: Humus)
5. Al-Furat Üniversitesi/ Al-Furat University (Yer: Deyrizor)
6. Suriye Virtual Üniversitesi/ Syrian Virtual University (2002’de kurulan Virtual
Üniversitesi uluslararası kurumlarla işbirliği içinde uzaktan eğitim veren bir
devlet üniversitedir)
7. Hama Üniversitesi/ University of Hama (Yer: Hama)
8. Tartous Üniversitesi/ University of Tartous (Yer: Tartus)
2
Yükseköğretim kurumlarının fakülteleri ve kampüsleri farklı yerlerde bulunabilir veya savaş
nedeniyle de eğitim farklı yerlere taşınmış olabilir.
Suriye’ de Eğitim Sistemi : Genel Bilgiler
16
Özel Üniversiteler
Suriye hükümeti 2001’den itibaren özel üniversitelerin kurulmasına izin vermiştir.
1. Kalamoon Üniversitesi/ University of Kalamoon
2. Cordoba Özel Üniversitesi/ Cordoba Private University
3. Ittihad Özel Üniversitesi/ Ittihad Private University
4. Arap Uluslararası Üniversitesi/ Arab International University
5. Uluslararası Bilim ve Teknoloji Üniversitesi/ International University of
Science and Technology
6. Suriye Özel Üniversitesi/ Syrian Private University
7. Al-Andalus Tıp Bilimleri Üniversitesi/ Al-Andalus University for Medical
Sciences
8. Al-Sham Özel Üniversitesi/ Al-Sham Private University
9. Al-Jazeera Üniversitesi/ Al-Jazeera University
10. Al-Hawash Özel Üniversitesi/ Al-Hawash Private University
11. Wadi Uluslararası Üniversitesi/ Wadi International University
12. Ebla Özel Üniversitesi/ Ebla Private University
13. Al-Shahbaa Özel Üniversitesi/ Al-Shahbaa Private University
14. Yarmouk Özel Üniversitesi/ Yarmouk Private University
15. Bilim ve Teknoloji Arap Üniversitesi/ Arab University for Science and
Techology
16. Bilim ve Teknoloji Arap Akademisi ve Deniz Taşımacılığı/Arab Academy for
Science and Technology and Maritime Transport
17. Al-Wataniya Özel Üniversitesi/ Al-Wataniya Private University
18. Uluslararası Al-Rasheed Bilim ve Teknoloji Üniversitesi/ Al-Rasheed
International University for Science and Technology
19. Qasyoun Bilim ve Teknoloji Üniversitesi/ Qasyoun University for Science and
Technology
20. Levant Üniversitesi/University of the Levant
21. Manara Üniversitesi/ Manara University
22. E-Ticaret Arap Akademisi/ Arab Academy for E-Business
Yüksek Enstitüler (Higher Institutes)
1. İşletme Yüksek Enstitüsü/ Higher Institute of Business Administration
2. Kamu Yönetimi Yüksek Enstitüsü/ The National Institute of Public
Administration
3. Demografi Araştırmaları Yüksek Enstitüsü/ Higher Institute for Demographic
Studies & Researches
4. Su Yönetimi Yüksek Enstitüsü/Higher Institute for Water Management
Şam Üniversitesi Yüksek Enstitüleri (Higher Institutes Damascus University)
1. Higher Institute for Research into Lasers and their Applications
2. Deprem Araştırmaları Yüksek Enstitüsü /Higher Institute of Earthquake
Studies and Research
3. İdari Kalkınma Yüksek Enstitüsü /Higher Institute for Administrative
Development
4. Mütercim Tercümanlık Yüksek Enstitüsü/ Higher Institute for Translation and
Interpretation
17
5. Şam Üniveristesi Dil Yüksek Enstitüsü /Damascus University Higher
Language Institute
Halep Üniversitesi Yüksek Enstitüleri (Higher Institutes Aleppo University)
1. Arap Bilim Tarihi Yüksek Enstitüsü/ Higher Institute for the History of Arabic
Science
2. Dil Bilimleri Yüksek Enstitüsü/ Higher Institute of Languages
Tishreen Üniversitesi
1. Deniz Araştırmaları Yüksek Enstitüsü/ Higher Institute for Sea Research
2. Çevre Araştırmaları Yüksek Enstitüsü/ Higher Institute for Environmental
Research
3. Dil Bilimleri Yüksek Enstitüsü/ Higher Institute of Languages
Al-Baath Üniversitesi
Dil Bilimleri Yüksek Enstitüsü/ Higher Institute for Languages
Hama Üniversitesi
Dil Bilimleri Yüksek Enstitüsü/ Higher Institute of Languages
18
4.1 Tanıma ve denklik süreçleri: Genel bilgi
“Tanıma” ve “denklik” birbirleriyle yakından ilgili ancak farklı kavramlardır.
Tanıma; “Yurt dışı bir yükseköğretim kurumunun ve bu kurumun ilgili programının
akademik derece vermeye yetkili olduğunun Yükseköğretim Kurulu tarafından kabul
edilmesini ifade eder” (YÖK 2018).
Denklik ise;
“Yükseköğretim Kurulunca tanınan yurt dışı yükseköğretim
kurumlarından ve programlarından alınan önlisans, lisans ve yüksek lisans
diplomalarının, ilgili eğitim düzeyindeki kazanımlar bakımından
Türkiye’deki yükseköğretim kurumlarınca verilen önlisans, lisans ve
yüksek lisans diplomaları ile eşdeğerliğinin tespit edilmesidir” (YÖK
2018).
Dolayısıyla denklik sürecinde öncelikle diplomanın alındığı okulun yükseköğretimde
derece vermeye yetkili bir kurum olarak YÖK tarafından tanınması gerekmektedir. Bir
kurumun veya mezun olunan programın tanınması, o kurumdan alınan diplomanın
denkliği anlamına gelmez. Önceki öğrenmenin tanınmasında transfer ve intibak
süreçleri kapsamında merkezi olmayan bir yaklaşımla üniversiteler, mezun olunan
kurum ve derecelerin tanınmasında ise merkezi bir yaklaşımla YÖK yetkilidir. Tanıma
kapsamında, “Kurum Tanıma Belgesi” ve “Mezuniyet Tanıma Belgesi” YÖK
tarafından verilebilir.
Yurt dışındaki yükseköğretim kurumlarından alınan önlisans, lisans ve yüksek lisans
derecelerinin denklik işlemleri YÖK bünyesinde yürütülmektedir. Doktora ve üstü
derecelerinin denklikleri ise Üniversiteler Arası Kurul tarafından değerlendirilmektedir.
Denklik işlemleri, 5.12.2017 tarihli ve 30261 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan
“Yurtdışı Yükseköğretim Diplomaları Tanıma ve Denklik Yönetmeliği” esasları
çerçevesinde değerlendirilir (http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/12/20171205-
4.htm). Denklik sürecinin şekil ve usule dair işlemleri YÖK Tanıma ve Denklik Daire
Başkanlığınca yürütülür. Bilimsel hüviyet tespiti ise, 16 farklı alanda 98 öğretim
üyesinden oluşan Bilim Alanı Danışma Komisyonları’nın (BADK) derinlemesine
inceleme sonucu verdikleri görüş alınarak Denklik Komisyonu onayı ile YÖK Yürütme
Kurulu’nda karara bağlanır. BADK yaptığı inceleme sonucu denklik ret, Seviye
Yeterlilik Belirleme Sistemi (SYBS) uygulamaları (ders/staj tamamlama, proje, sınav,
pratik eğitim) veya denklik uygunluk görüşü verirken incelemesi yapılan programın
Suriye Uyruklu Gençlerin Diploma Denklik Süreçleri
Suriye Uyruklu Gençlerin Diploma Denklik Süreçleri
19
genel, ortak ve alana özgü kazanımlarını dikkatlice değerlendirir. Denklik
değerlendirmesi yapılırken, mezun kişilerin sahip olduğu bilgi, beceri ve yetkinlikleri
ile bulunduğu kademe ve derecenin Türkiye Yeterlilikler Çerçevesi’nde tanımlanan
düzeye uyumu ve eşdeğerliği incelenir.
Denklik işlemlerine ilişkin önemli bir husus, ülkemizde birçok alandaki lisans
diplomasının doğrudan meslek icrası için yeterli olmasıdır (Tufan 2018). Diğer bir
ifadeyle lisans diploması denkliği birçok alanda meslek denkliği anlamına da
gelmektedir; tıp, hemşirelik, diş hekimliği, veterinerlik, eczacılık, mimarlık, hukuk ve
öğretmenlik bu alanlar arasında sayılabilir (Tufan 2018). Bazı ülkelerde ise meslek
icrası için mezuniyet yeterli değildir, istihdam için ek aşamalar, merkezi sınavlar,
meslek kuruluşlarına üyelik ve onay gibi süreçler öngörülmektedir.
Örneğin Hollanda’da eğitimi devam ettirmek için diplomanın denkliği ile meslek icrası
için ihtiyaç duyulan denklik farklı süreçler gerektirmektedir. Keza Almanya’da da
kanunla düzenlenmiş meslekler olarak sınıflandırılan örneğin doktor, hemşire,
öğretmen, mühendislik meslek icrası ve meslek ünvanını kullanabilmek için tam
denklik almak gerekir. Mühendislik ünvanı tescile tabidir ve diploma denklik işlemi
çalışmak istediğiniz federal eyaletteki mühendisler odası tarafından onaylanmalıdır.
Ekonomi ve yönetim alanındaki işler ise genellikle kanunla düzenlenlenmemiş
meslekler grubundadır ve meslek icrası için meslek izni zorunlu değildir. Bu alanlarda
yurt dışında kazandığınız meslek yeterliliğinizle doğrudan Alman işgücü piyasasında
serbest meslek sahibi olarak çalışabilirsiniz. Almanya denklik süreçleri ve yabancı
mesleki niteliklerin denkliği için resmi internet sayfası ziyaret edilebilir. Sayfa Türkçe
olarak da mevcuttur (https://www.anerkennung-in-deutschland.de/html/tr/index.php).
Türkiye’de yüksek lisans veya doktora başvurusunda bulunacak yabancı uyruklu kişiler
(sağlık alanı dışında) denklik başvurusu yapmak zorunda değildir. Bu adayların
YÖK’ten alacakları “Kurum Tanıma Belgesi” lisans üstü/doktora eğitim başvuruları
için yeterlidir ancak meslek icrası için diploma denklik başvurusu gerekir. Kurum
tanıma belgesi talepleri başvuru yapılan yükseköğretim kurumu tarafından YÖK’e
gönderilmelidir (10.11.2014 tarihli üniversite rektörlüklerine gönderilen YÖK yazısı).
“Akademik denklik” ve “istihdam denkliği” Türkiye’de birçok yükseköğretim mezunu
için ayrı olmadığı için, Türkiye’nin taraf olduğu “Avrupa Bölgesinde Yükseköğretimle
İlgili Belgelerin Tanınmasına İlişkin Sözleşme”yi (Lizbon Sözleşmesi) “esaslı farklılık”
(substantial difference) maddesi kapsamında değerlendirmesi anlaşılabilir bir
durumdur
3
. Oldukça hassas bir konu olan denklik başvuruları ve işgücü piyasasına
erişimi düzenlenirken, adil, kaliteden ödün vermeden Türk vatandaşlarının o mesleği
icra için kazanması gereken bilgi, beceri ve yetkinlikleri detaylı bir inceleme
kapsamında karşılaştırarak değerlendirmek önem arz etmektedir. Bu noktada,
3
Türkiye Sözleşmeyi 2004’te imzalamış, sözleşme 1.3.2007 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Ulusal mevzuatın uyumlaştırılmasına yönelik olarak, “Yurtdışı Yükseköğretim Diplomaları
Yönetmeliği” 11 Mayıs 2007 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
Lizbon Sözleşmesi Madde VI.1’e göre “Bir tanıma kararı, yükseköğretim belgesi tarafından
belgelenen bilgi ve beceri esasına dayanıyorsa, her taraf, tanımanın istendiği belge ile
tanımanın istendiği tarafça bu belgeye karşılık gelen diploma arasında önemli bir farklılık
görülmediği durumda, diğer tarafta verilmiş yükseköğretim belgelerini tanıyacaktır”.
.
Suriye Uyruklu Gençlerin Diploma Denklik Süreçleri
20
diplomasını yurt dışında eğitim veren bir kurumdan alan Türk vatandaşı ile yabancı
uyruklu bir mezunun veya mülteci/sığınmacı/uluslararası koruma statüsündeki bir
kişinin denklik başvurularında farklı yaklaşımların sergilenmemesi sürecin adil ve
herkese eşit şekilde uygulanmasında hassasiyetle gözetilmesi gereken bir konudur.
Bir diğer dikkat edilmesi gereken durum ise, özellikle yabancı uyruklu kişilerin
Türkiye’de yaptığı transfer ve denklik başvurularının önemli bir kısmı Avrupa
Yükseköğretim Alanı (EHEA) dışında olan ülkelerden gelmektedir. Türkiye, bir
bakıma bu adayların denklik başvurusunu değerlendiren “ilk tanıma ülkesi”dir.
Türkiye’de denklik alan veya transfer öğrenci olarak eğitimine devam eden aday, bir
bakıma önceki öğrenme, kazanım ve niteliklerini bir EHEA ülkesinde eşitleyerek
kariyerine ve eğitimine bir başka EHEA ülkesinde devam edebilmenin de kapısını
açmaktadır. Bu bağlamda, Türkiye’nin tanıma ve denklik süreçlerini hassasiyetle
değerlendirmesi bölge için de önemlidir. Dolayısı ile Avrupa’nın 2025 için hedeflediği
“otomatik tanıma” tartışmaları, gerek Türkiye’nin kendi hassasiyetleri ve denklik
süreçlerine yaklaşımı gerekse de bölgedeki eğitim ve işgücü piyasası hareketliliği
öncelikleri kapsamında düşünülmelidir.
4.2 Suriye uyruklu yükseköğretim mezunlarının diploma denklik süreçleri
Suriye uyruklu mezunların denklik başvuru süreçleri, diplomasını yurt dışındaki bir
kurumdan alan diğer tüm adaylara (Türk veya yabancı uyruklu) uygulanan detaylı
değerlendirme sürecinden farklı değildir. Suriye uyruklu adaylar sadece evrak sunma
aşamasında eksik veya teyitlenmesi gereken evrakları konusunda mevzuat
kolaylıklarından faydalanabilmektedir. Yükseköğretim Yürütme Kurulu’nun
18.01.2017 tarihli kararına göre;
“Ülkelerinde savaş, ilhak veya işgal koşulları bulunduğundan Tanıma ve
Denklik Yönetmeliği çerçevesinde ibraz etmeleri gerekli belgeleri ibraz
edemeyen ya da diploma teyitleri yapılamayan başvuru sahipleriyle ilgili
olarak savaş dönemi veya olağanüstü durum ile sınırlı kalmak ve belgelerin
teyidi yazışmalarına cevap alınamaması durumunda geçerli olmak üzere;
Diploma ve transcript asılları
bulunan ancak teyit işlemleri yapılamayan,
Diploma ve/veya
transcriptlerinin asılları bulunmayan ancak bir
örneğini veya onaylı çevirilerini ibraz edebilen
ilgililerin denklik işlemlerinin Bilim Danışma
Komisyonları, üniversite görüşleri ve Tanıma
ve Denklik Komisyonu görüşü alınarak
yürütülmesine karar verilmiştir”.
Yükseköğretim Yürütme Kurulu’nun 18.01.2017
tarihli kararınca savaş ve işgal koşulları altında
bulunan ülkeler Suriye, Yemen, Filistin, Irak, Libya,
Güney Sudan, Somali ve Kırım olarak belirtilmiştir.
Suriye Uyruklu Gençlerin Diploma Denklik Süreçleri
21
Belgelerinin asıllarını sunamayan ancak bir örneği veya onaylı çevirilerini ibraz
edebilenlerin başvuruları YÖK’ün belirlediği üniversitelerde oluşturulan Diploma ve
Derece Tespit Komisyonlarında incelenir, alan ve derece tespitleri yapılır. Evrakları
inceleyen komisyon sözlü ve gerekli görürse pratik değerlendirme yapabilir.
Diploma ve Derece Tespit Komisyonları:
Tıp doktorluğu alanı: İstanbul Üniversitesi, Necmettin Erbakan Üniversitesi,
Akdeniz Üniversitesi, Gaziantep Üniversitesi and Mustafa Kemal Üniversitesi
Diğer alanlar: Selçuk Üniversitesi, Sakarya Üniversitesi, Marmara Üniversitesi,
Karabük Üniversitesi, Gaziantep Üniversitesi and Çukurova Üniversitesi
Eğitimine ilişkin belge ibraz edemeyen adaylar ise kimlik, geçici koruma kimlik
belgeleri, ikamet izinleri vb. ile eğitim bilgilerini içeren beyan formunu doldurarak ve
alanı ile ilgili çalışmış ise resmi belgelerini sunarak YÖK’e denklik başvurusunda
bulunabilir.
Başvuru sonucunda; 1) doğrudan denklik 2) SYBS (staj, ders tamamlama, sınav, klinik
pratik vb. ) 3) Başvurunun iadesi kararlarından biri alınabilir.
Dolayısıyla savaş veya olağanüstü koşulların bulunduğu ülkelerden gelen mezunlara
sağlanan en büyük kolaylık, evrakların asılları, kopyaları veya hiçbir evrak
sunulamasalar dahi bu kişiler denklik süreçlerini başlatabilirler. Yurt dışındaki
kurumlardan mezun diğer kişiler ise denklik başvurularını eksik belge ile yapamazlar,
adayların müracaatları kabul edilmez. Denklik başvurularında Suriyeli öğrencilerin
zamanla eksik veya teyit gereken evraklarını tamamlayabildikleri gözlemlenmektedir.
Tablo 6. Lisans ve yüksek lisans düzeyinde 2018 yılında denklik verilen ilk 5 ülke
Lisans
Yüksek lisans
Ülke
Denklik sayısı
Ülke
Denklik sayısı
1
Azerbaycan
764
Birleşik Krallık
319
2
Suriye
596
ABD
309
3
Bulgaristan
282
Almanya
92
4
Ukrayna
200
Fransa
62
5
ABD
184
Suriye
56
Kaynak: Açıkgöz (2019)
Suriye Uyruklu Gençlerin Diploma Denklik Süreçleri
22
REFREC-TR projesi kapsamında yürütülen faaliyetler ve Suriyeli öğrencilerin
yükseköğretime katılımlarına ilişkin gözlemlere dayanarak, kolaylaştırılmış süreçlerin
yanı sıra kurumların özverili ve sonuç odaklı yaklaşımları sayesinde Türkiye’de örnek
bir modelin geliştiğinden söz edilebilir. Süreçler özellikle yükseköğretime erişimin
sağlanmasında sadece Suriye uyrukluları değil, ülkelerinde savaş ve karışıklık
bulunan diğer yabancı uyruklu öğrencileri de kapsamaktadır. Türkiye’deki yaklaşım,
öğrencilerin teknik süreçlerinde kaybolmalarını ve eğitimin dışında kalmalarını değil,
hızlı ve pratik şekilde eğitimlerine devam edebilmelerini öngörmektedir.
Yüksek öğrenci sayıları ve her üniversitenin kendi özel şartları göz önünde
bulundurulduğunda uygulamada şüphesiz ki birtakım sorunlarla karşılaşıldığı
görülmektedir. REFREC-TR projesinin bir faaliyeti olarak 22 Mayıs 2018’de
İstanbul’da düzenlenen eğitim seminerinde 28 katılımcının yanıtladığı anket bulguları
da bu gözlemleri desteklemektedir. Gerek YÖK’ün süreçleri kolaylaştırıcı desteği
gerekse üniversitelerin özverili yaklaşımlarıyla 33,554 Suriyeli öğrencinin Türkiye’deki
üniversitelerde eğitim alabildiği düşünüldüğünde, bu sorunların aşılmasına ilişkin
girişim ve önerilerin var olan başarılı süreçlerin geliştirilmesine önemli katkı sağlaması
beklenmektedir. 2019 itibariyle, Suriyeli öğrencilerin yükseköğretime erişimi büyük
çoğunlukla üniversiteye ilk kabul ve kayıt süreçleri kapsamında diğer yabancı uyruklu
öğrencilerle aynı süreçlerde gerçekleşmektedir. Aşağıda belirtilen gözlem ve öneriler
ise, 2012’den bu yana son yedi senelik süreye ilişkin olarak daha geniş bir kapsamda
sunulmuştur.
5.1 Belge temini, doğrulanması ve sahte belgelerin tespiti
Suriyeli öğrencilerin sunduğu belgelerin doğruluğunu teyitlemek veya eksik
evrakların tamamlanması konusunda yıkım ve tahribata uğrayan bölgelerdeki
üniversitelerden geri dönüş almak çoğu zaman mümkün olamamaktadır. (Örnek: Halep
Üniversitesi, Al-Furat Üniversitesi). Başvuru sayıların da yüksekliğine bağlı olarak,
üniversitelerde bu belgeleri inceleyecek Arapça bilen, yetkin ve yeterli sayıda uzmanın
olmaması temel zorluklardan biridir. Bazı Suriyeli öğrenciler tarafından sahte belgeler
sunulduğu ve çalışanların bu belgelerin sahte olup olmadığını anlayabilecek araçlarının
mevcut olmadığı, konunun üniversitelerin kendi girişimleriyle çözülmeye çalışıldığı
görülmektedir. Sahte belgelerin genellikle lise diploması/bakalorya sınav sonuç
belgesine ilişkin olduğu gözlemlenmiştir.
Sunulan belgelerin (özellikle not döküm belgeleri, diploma ve sertifikalar) doğru
tercüme edilebilmesi de önemli bir diğer ihtiyaçtır. Yabancı uyruklu öğrenciler tüm
belgelerini noterden onaylı tercüme edilmiş olarak sunabiliyorken, mülteci
durumundaki öğrenciler için noter ve çeviri masrafları oldukça maliyetli
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
23
olabilmektedir. Özellikle 40-50 sayfayı bulan ders içeriklerinin tercüme masrafı
öğrencilerin başvurudan vazgeçme nedenlerinden biridir. REFREC-TR projesi
kapsamında görüşülen bir üniversite yetkilisi, evrakların aslının Suriye’den
getirilmesinin veya evrakların noter onaylı tercümesinin zorunlu tutulduğu durumlarda,
öğrencilerin bunu gerçekleştirmesi çok kolay olmadığı için bazen YÖS sınavına
hazırlanıp sürece en baştan başlamayı da tercih ettiklerini belirtmiştir. Bir diğer
üniversite yetkilisi de bu sorunu şu şekilde ifade etmiştir: “Öğrencilerin kayıt
yapamamasının en temel nedenlerinden biri eksik evrak. Örneğin, geçen yıl bir
öğrencinin ders içerikleri 100 sayfa tuttu, çevirini istedik, ayrıca her bir sayfanın noter
onayını istedik, 5,000 TL’ye yakın bir para çıktı, öğrenci vazgeçti”. Evrak sahteciliği
kontrolünün transfer öğrenciler ve diploma notu ile kabul edilen öğrencilerde daha sık
görüldüğünü ileten yetkililer, YÖS ile gelen öğrencilerin başvuru süreçlerini bu
bağlamda daha sağlıklı yürütülebildiğini belirtmiştir.
Belgelerin eksiksiz temini, üniversite ve hatta başvuruları için doğru şekilde
hazırlanması konusunda sivil toplum kuruluşları da sürece destek amaçlı dahil
olmaktadır, dolayısı ile STK çalışanlarının da bu konuda uzmanlık desteğine ihtiyacı
bulunmaktadır.
Türkiye’deki üniversitelerin ve YÖK’ün geçmiş yıllardan gelen önemli bir belge
arşivi bulunmaktadır. Bunun yanı sıra Gaziantep Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi,
Karabük Üniversitesi, Mersin Üniversitesi gibi üniversitelerde de yüksek sayıda
Suriyeli öğrencilerinin bulunmasından dolayı bu üniversitelerin önemli bir deneyim
birikimleri ve belge arşivleri bulunmaktadır. Karşılaştırma ve teyit için bir veri tabanı
oluşturulması ve bu katkıların dijital bir platformda tüm üniversitelerin erişimine
açılabilmesi sağlanabilir. Bu sayede üniversiteler arası koordinasyon ve deneyim
paylaşımı desteklenebilir. Veri tabanının geliştirilmesinde Türkiye’de üniversitelerde
çalışan Suriye uyruklu akademisyen ve araştırmacılar da önemli katkılar sunabilir.
Özellikle ders içerikleri gibi halihazırda çevirileri yapılmış ve teyitlenmiş bilgilerin
üniversiteler arası paylaşımı, süreci kolaylaştıracağı gibi öğrencileri de yüksek maliyet
yükünden kurtaracaktır.
5.2 Önceki öğrenmenin tanınması, intibak süreçleri
Üniversite personelinin Suriye uyruklu öğrenciler tarafından sunulan evrakları
değerlendirmede nispeten tecrübelerinin oluştuğu ancak önceki öğrenme süreçlerinde
edinilen bilgi, beceri ve niteliklerin tanınmasına ilişkin zorluklarla karşılaşıldığı
görülmektedir. 22 Mayıs’taki eğitime katılanların anket sonuçları de aynı sorun alanını
işaret etmektedir. Bu sorun, daha çok transfer öğrencilerinin belgelerinin
değerlendirilmesi ve intibakları aşamasında ortaya çıkmaktadır. Bazı üniversiteler
öğrencilerin not döküm belgelerindeki dersleri gereğince tanıyarak öğrenciyi en uygun
dönemden başlatırken, bazı üniversiteler alınan dersleri kendi program çıktılarıyla
eşleştirmeyi gereğince incelemeden öğrencileri doğrudan birinci sınıftan
başlatmaktadır. Bu durumda öğrenciler için eğitim süresi kaybı oluşmaktadır. Bu
konuda “Yükseköğretim Kurumlarında Önlisans ve Lisans Düzeyindeki Programlar
Arasında Geçiş, Çift Anadal, Yandal ile Kurumlar Arası Kredi Transferi Yapılması
Esaslarına İlişkin Yönetmelik” bulunduğu unutulmamalıdır. Öğrencilerin ders
içeriklerini sağlayamamaları, belgelerinin tercümesini sağlıklı şekilde yapacak uzmanın
her zaman bulunmaması, öğrencilerin noter onaylı çeviri getirmede maliyet yüksekliği
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
24
nedeniyle zorlanması, Suriye’deki üniversitelerle yeterli iletişim sağlanamaması bu
konudaki önemli kısıtlardır. Üniversitelerin transfer öğrencilerin işlemlerini yürütmede
yetkili olmaları süreçleri kolaylaştıran esnek bir yaklaşım olmakla birlikte, belirtilen
nedenlerden kaynaklı üniversiteler arası farklı uygulamalar kimi zaman adil olmayan
intibakların yapılamasına neden olmaktadır. Transfer öğrencilerinin başvurularından
üniversitelerin intibak komisyonları sorumlu olduğu için bu tür farklı uygulamalar
sadece üniversiteler arasında değil, kimi zaman aynı üniversitenin farklı fakülteleri
arasında da görülmektedir. Suriyeli gençlerin yükseköğretime erişiminde önemli
engellerden biri üniversitelerin kendi yetki alanlarında olan tanıma süreçlerini
zorlaştırarak, önceki öğrenmeyi tanımayarak kimi zaman da caydırıcı bir yaklaşım
sergileyebilmeleridir.
2019 itibari ile transfer öğrenci sayısının oldukça azaldığı da not edilmelidir. İlk
dönemlerde transfer öğrencilere ilişkin sorunlar mevcutken, Türkiye’nin günümüz
itibari ile temel konusu mezun Suriyeli öğrencilerin işgücü piyasasına etkin
katılımlarının sağlanmasıdır.
Farklı üniversitelerin benzer bölümleri arasında yapılan intibakların paylaşılabilmesi,
aynı üniversitelerden gelen Suriyeli öğrencilerden ders içeriklerini sağlamış olanlar
varsa bu ders içeriklerinin diğer üniversitelerle de paylaşılabilmesi, mükerrer çeviri
ücretinin önlenmesi ve mevcutsa Suriyeli akademisyenlerin intibak komisyonlarında
görevlendirilebilmeleri intibak süreçlerinin daha sağlıklı yürütülebilmesine katkı
sağlayacaktır.
5.3 Diploma/mezuniyet belgesi sunamayan öğrencilerin değerlendirilmesi
Suriye’de diploma yerine, daha çok mezuniyet not dökümü kullanılmaktadır. Birçok
Suriyeli lise diploması/sertifikasına değil, mezuniyet not dökümüne veya sınav sonuç
belgesine sahiptir. Diplomanın ilerleyen zamanda okuldan ayrıca alınması gerektiği
için, not döküm belgesi veya mezuniyet sınav sonuç belgesi daha çok sahip olunan bir
belgedir.
Diploma sunamayan öğrencilerin mezuniyet sınav sonuç belgesi veya not döküm
belgesi üzerinden işlem yapabilmeleri konusunda esneklik gösterilebilir.
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
25
Şekil 2. Suriye lise mezuniyet diploması/sertifikası örneği
Kaynak: Aldasooqi 2019
Şekil 2. Resmi olmayan tercüme
Temel Lise Mezuniyet Sertifikası
Milli Eğitim Bakanlığı
Temel Lise Eğitimi Sertifikasına ilişkin Kanun ve 2010 İnceleme Kurulu raporuna
göre,
1993 tarihinde Halep’te doğan Suriye vatandaşı ..........(kişi ismi) Genel Lise
Sertifika Sınavı’nı- fen alanı Çok İyi/Mükemmel derecesini alarak başarıyla
geçmiştir.
Kendisine tahsis edilen bu sertifikanın numarası:.........
Halep, 13.1.2016
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
26
Şekil 3. Suriye genel lise sertifika sınav sonuç belgesi (Fen alanı)
Şekil 3. Resmi olmayan tercüme
Suriye Arap Cumhuriyeti
Eğitim Bakanlığı
Lattakia İl Eğitim Müdürlüğü
Kayıt numarası:..........
Düzenlendiği yıl: 2010
1993 tarihinde Lattakia’da doğan anne adı ......... olan ............(öğrenci adı soyadı) aşağıdaki
puanları alarak Genel Lise Sertifikası’nı - fen alanı almaya hak kazanmıştır.
Konu
Arapça
İngilizce
Fransızca
Milli
Eğitim
Matematik
Fizik
Kimya
Fen
Bilgisi
Toplam
Din
eğitimi
Genel
Toplam
Tavan
puan
40
30
30
20
60
40
20
30
270
20
290
Taban
puan
16
12
12
8
24
16
8
12
108
8
116
Alınan
puan
29
Yirmi
dokuz
29
Yirmi
dokuz
30
Otuz
18
On
sekiz
58
Elli sekiz
38
Otuz
sekiz
17
On
yedi
27
Yirmi
yedi
246
İki yüz
kırk
altı
13
On üç
259
İki yüz
elli
dokuz
Veriliş tarihi 14.7.2010
Sınav Bölüm Başkanı Eğitim Müdürü
(imza/mühür) (imza/mühür)
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
27
5.4 Üniversite başvuru koşulları ile ilgili bilgilere erişim
Bir diğer temel sorun, öğrenciler üniversitelerin başvuru koşul ve süreçlerine ilişkin
güncel bilgilere erişmekte zorluk çekmektedir. Her üniversite internet sayfalarında
başvuru ve transfer süreçlerini yeterli düzeyde açıklamamakta ve bu bilgiler kolay
erişilebilir şekilde sunulmamaktadır. HOPES Programı kapsamında INGEV tarafından
yürütülen “Education is a Must” projesini kapsamında geliştirilen çağrı merkezine
Suriyeli öğrenciler tarafından gelen soruların önemli bir kısmı da başvuru koşullarına
üniversitelerin sayfalarından erişemediklerine ilişkindir
4
. Bazı üniversitelerin
uluslararası ilişkiler veya öğrenci işleri ofislerinde bu bilgileri sağlayabilecek yeterli
sayıda ve nitelikte uzman bulunmamaktadır. Dil engeli bu aşamada önemli bir konudur.
Her üniversitenin başvuru sürecinde farklı belgeler talep etmesi, kimi üniversitelerde
Suriye’den belgelerin aslının getirilmesi şartı olması, belgelerin noter onaylı
tercümelerinin gerekmesi gibi teknik ve mali zorlukları bulunan nedenlerle adaylar
başvuru sürelerini kaçırmakta veya belgelerini düzenlemekte zorlanmaktadır. YÖS’ün
farklı zamanlarda ve koşullarda yapılıyor olması da öğrencilerin sınavları takibini
zorlaştırmaktadır.
Üniversitelerin internet sayfalarında Suriyeli öğrencilerin başvuru süreçlerine ilişkin
bilgileri (başvuru ve kabul koşulları, kontenjan bilgisi, talep edilen evraklar, mevzuat
kolaylıkları, burs destekleri vb.) güncel olarak Türkçe/İngilizce olarak yayınlamaları
önerilmektedir. Kayıtlı 1,217 Suriye uyruklu öğrencisi olan İstanbul Üniversitesi’nin
Suriyeli öğrencilere yönelik geliştirdiği rehber diğer üniversiteler için de bir iyi
uygulama örneğidir. Üniversitelerin oluşturdukları sistemlerin ve bilgilerin
sürdürülebilir şekilde sunulabilmesi, süreçlerin kişilerden bağımsız da aksamadan
işleyebilmesi kurumsallaşmanın önemli bir parçasıdır.
“Study in Turkey” portalının, özellikle mülteci öğrencilere ilişkin bilgilerin de yer
alacağı yeni içeriklerle zenginleştirilmesi düşünülebilir.
Birçok üniversite için ortak başvuru koşulların ise tek
bir kaynaktan güncellenerek ilan edilmesi Suriyeli
öğrencilerin başvurularını ve karar süreçlerini
kolaylaştıracaktır. Örneğin Yuva Derneği’nin
hazırlamış olduğu “Suriyeli Gençler için
Yükseköğretime Giriş Yol Haritası”
5
çalışması 2018
yılında YÖS uygulayan üniversitelerin listesini tek
bir kaynakta sunmaktadır. Ayrıca bu çalışma Suriyeli
öğrencilere başvuru süreçleri ile ilgili bilgiler ve
rehberlik sunan önemli bir kaynaktır. Geliştirilecek
kaynaklar Suriye uyruklu öğrencilerden de öte
uluslararası koruma/mülteci statüsündeki birçok kişi
için ilerleyen dönemlerde de faydalı olacaktır.
4
“Education is a Must” proje bilgisi: http://www.hopes-madad.org/event/education-is-a-must-
call-center-project-turkey/
5
Suriyeli Gençler için Yükseköğretime Giriş Yol Haritası:
https://www.yuva.org.tr/yayinlar/bulten-ve-yayinlar/ Yayın İngilizce ve Arapça olarak da
mevcuttur.
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
28
5.5 Derslere devam, öğrencilerin başarı durumlarının takibi ve burs destekleri
Bazı yükseköğretim kurumlarında Suriye uyruklu kayıtlı öğrenci sayıları yüksek
görünse de öğrencilerin derslere düzenli devam etmediği, okuldan ayrılma oranlarının
yüksek olduğu ve öğrencilerin kayıt sonrası eğitimlerini sürdürmediği
gözlemlenmektedir. Bu durumun temel nedenleri arasında gelir kaygısı ile öğrencilerin
çalışmak zorunda olması, üniversite ortamına ve sisteme uyum sağlayamamaları
sayılabilir. Öğrencilerin çalıştığı işler genellikle sahip oldukları niteliklerin altındadır.
Yuva Derneği tarafından düzenlenen çalıştay raporunda da, 17-28 yaş arasındaki
gençlerin maddi kaygıları nedeniyle ve aile ekonomisine katkıda bulunmak zorunda
oldukları için üniversite eğitimlerine devam edemedikleri vurgulanmıştır (Yuva
Derneği, 2019). Kimi öğrenciler ise sadece Türk vatandaşlığı başvurusunda olumlu bir
değerlendirme unsuru olması için üniversiteye kayıt yaptırmakta, ancak sonrasında
derslere devam etmemektedir.
Almanya Örneği
Uni-Assist, Almaya’da üniversite başvurularının ön değerlendirmesini yapan, 180
Alman üniversitesinin desteklediği, yabancı okul ve üniversitelere ait belgelerin
Alman eğitim standartlarına uygunluğunu ve denkliğini yapan bir ön inceleme
kuruluşudur/platformudur. Birçok üniversite, başvuruları öncelikle Uni-Assist ön-
değerlendirme sürecine yönlendirmektedir. Belgeler çevrimiçi bir platform
üzerinden sunulmaktadır. Belgeler incelendikten sonra, Uni-Assist adaylara başvuru
yapabilecekleri üniversiteler ve programları ile ilgili uygunluk bilgisi sunmaktadır.
Bir üniversite başvurusu için değerlendirme ücreti 75 Avro, diğer her bir ek başvuru
için 25 Avro’dur. Mülteci adayların başvuruları ise Uni-Assist tarafından ücretsiz
değerlendirilmektedir. Evrakları eksik olan veya hiç bir evrağı bulunmayan
öğrenciler de Uni-assist sistemine başvurabilmektedir. Bu öğrencilerin
Türkiye’dekine benzer bir “beyan formu" doldurmaları gerekmektedir. Uni-Assist
hizmetinden faydalanmak isteyen öğrencilerin Almanya’da üniversite eğitimi almak
isteyen yabancı öğrencilere uygulanan Yabancı Öğrenciler Testi’ne (TestAS)
girmesi gerekmektedir. Mülteci statüsündeki adayların sınav ücreti DAAD
tarafından karşılanmaktadır. Uni-Assist uyguladığı standart süreçler ve sahip olduğu
değerlendirme deneyimi sayesinde hem üniversitelerin hem de adayların
başvuru/kabul yükünü hafifletmekte ve süreçlerin daha sağlıklı şekilde ilerlemesine
destek olmaktadır. Tüm değerlendirmeler sonucunda üniversiteler mülteci
öğrencilerin programa doğrudan başlayabilmesine veya hazırlık derslerinin
(Studienkolleg) alınmasına karar verebilir (Örnek: Freie Universitat Berlin)
Detaylı Bilgi: https://www.uni-assist.de/en/refugees/
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
29
Üniversitelerin akademik yönlendirme, kampüs ve şehir yaşamına yönelik rehberlik
ve kariyer danışmanlığı konusunda öğrencileri desteklemesi ayrıca bu birimlerde
görevli uzmanlara da göç ve entegrasyon konularında temel eğitimlerin verilmesi
önerilmektedir. Entegrasyonun en temel unsurlarından biri olarak da yerel öğrencilerle
birlikte uyum süreçlerini güçlendirecek ortak faaliyetlerin düzenlenmesi olumlu etkiler
yaratacaktır.
Öğrencilerin yüksek öğrenimlerine devam edebilmeleri için kamu, uluslararası
kuruluşlar ve sivil toplum kuruluşları tarafından sunulan burs programları
bulunmaktadır. Bu programlardan haberdar olmayan öğrenciler aşağıda sunulan
kaynaklara yönlendirilebilir.
Türkiye, 2016’da aldığı Bakanlar Kurulu kararı ile
devlet üniversitesine girmeye hak kazanmış Suriye
vatandaşlarına akademik öğretim harçlarından
muafiyet getirmiştir. Suriyeli öğrencilerin öğrenim
ücretleri Türk hükümeti adına Yurtdışı Türkler ve
Akraba Topluluklar Başkanlığı tarafından
ödenmektedir. Bu muafiyet vakıf üniversiteleri öğrenim harcını kapsamamaktadır. YTB
yaklaşık 5,000 Suriye uyruklu öğrencinin öğrenim harcını karşılamıştır (YTB, 2019).
YTB tarafından yürütülen Türkiye Bursları Programı kapsamında Türkiye’deki
devlet üniversitelerinde lisans ve yüksek lisans düzeyinde eğitim görmek için Suriye
uyruklu öğrenciler burs desteğine başvurabilmektedir. Programın başladığı 2012’den
bugüne yaklaşık 16,000 Suriye uyruklu öğrenci Türkiye Bursları Programı’ndan
faydalanmıştır (YTB, 2019). Buna ek olarak 3,000’den fazla Suriyeli öğrenciye de
üniversite ve bölüme yerleştirme, aylık cep harçlığı, sağlık sigortası, barınma, bir
kerelik uçak bileti ve bir senelik Türkçe dil desteği gibi konulara yönelik burs desteği
sağlanmıştır.
YTB’nin yürüttüğü Türkiye bursları programı kapsamında tüm yabancı uyruklu
öğrencilere lisans düzeyinde 700 TL, yüksek lisans düzeyinde 950 TL, doktora
düzeyinde ise 1,400 TL aylık burs sağlanmaktadır. Suriyeli öğrencilere 600 TL öğrenim
bursu, 600 TL de barınma desteği olmak üzere toplam 1,200 TL burs desteği
sağlanmaktadır. Bursun %15’i mali kaynaklardan, %85’i ise Avrupa Birliği tarafından
karşılanmaktadır.
YTB, BMYK ve HOPES gibi uluslararası kuruluşlarla işbirliği yaparak da Suriye
uyruklu öğrencilere yönelik burs/destek programları yürütmektedir. Bu programlar
kapsamında üniversite eğitimi ve ayrıca Türkçe dil desteği için yaklaşık 4,000
öğrenciye burs sağlanmıştır (YTB, 2019). BMYK ile ortak yürütülen Türkçe dil desteği
programı kapsamında 2013’ten bu yana yaklaşık 12,000 öğrenci C1 düzeyinde
sertifikalandırılmıştır. 2019 itibari ile 18 ilde bulunan toplam 32 Türkçe dil merkezinde
yaklaşık 2,500 öğrenci Türkçe dil desteği kurslarına katılmaktadır. Burslu öğrenciler
öğrenimleri boyunca kişisel gelişim, kültürel ve sosyal çalışmalara katılım ve akademik
alanlarda da destek alabilmektedirler.
Detaylı bilgi: https://www.ytb.gov.tr/
https://www.turkiyeburslari.gov.tr/
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
30
BMYK’nin en büyük burs programı olan DAFI (Albert
Einstein Alman Akademik Mülteci Girişimi Fonu)
mültecilerin bulundukları ülkelerde yüksek öğrenim
bursu alarak eğitimlerini tamamlamalarını sağlamaktır.
2016 yılında DAFI Türkiye’deki Suriyeli öğrencilere
yönelik burs desteği sağlamıştır. BMYK sonrasında
burs desteklerini YTB ile işbirliği içinde yürütmeye
başladığı için Suriyeli öğrencilere destek devam etmekle birlikte DAFI bursu
2018/2019 dönemi sadece uluslararası koruma başvuru sahibi veya uluslararası koruma
statü sahibi ve Göç İdaresi Genel Müdürlüğü tarafından verilen geçerli bir kimlik
belgesine sahip kişilere yönelik açılmıştır. 2018/2019 döneminin önemli bir şartı Suriye
dışında bir ülkeden gelmiş olmaktır. DAFI bursu öğrencilerin üniversite harcını,
öğrenim ve kitap masraflarını, geçim, ulaşım ve barınma yardımlarını kapsamaktadır.
Detaylı bilgi: http://help.unhcr.org/turkey/tr/dafi2018
HOPES, Suriyeli gençlerin eğitim ihtiyaçlarının
doğrudan karşılanması suretiyle bu gençlerin
kariyerlerini geliştirebilmelerini ve onlara daha iyi bir
gelecek sunarak Suriye'nin kriz sonrası yeniden
inşasına katkıda bulunmayı amaçlayan bir destek
programıdır. HOPES, Alman Akademik Değişim
Hizmetleri (DAAD) ile ortakları olan British Council,
Campus France ve Nuffic işbirliği ile uygulanmaktadır. Program, komşu bölgede
dezavantajlı Suriyeli gençlerin ve ev sahibi toplumların daha kaliteli ve yüksek öğrenim
imkanlarına katılımını ve erişimini hedeflemektedir. AB Bölgesel Güven Fonu
(MADAD Fonu) kapsamında finanse edilen HOPES, Ürdün, Lübnan, Türkiye, Mısır ve
Irak'ta uygulanmaktadır. Nisan 2016'da başlayan program Kasım 2019'da sona
erecektir. Özellikle Türkiye’de başarılı ve etkin projelerin uygulanmasını sağlayan
programın süresinin uzatılmasının sadece Suriyeli gençlere değil, Türkiye’deki
kurumlara ve yerel nüfusa olumlu etkilerinin sürdürülebilir olması anlamında
önemlidir.
Detaylı bilgi: http://www.hopes-madad.org/
5.6 Mezun öğrencilerin takibi, işgücüne katılımlarının desteklenmesi
Bazı ülkelerde hala yoğunlukla yükseköğretime erişim konusu tartışılmaktayken,
rkiye’de Suriyeli öğrenciler üniversitelerden mezun olma aşamasına gelmiştir.
Mezun öğrencilerin iş gücüne etkin katılımları, niteliklerine uygun işlere başvuru ve
kabul süreçlerinde rehberlik hizmetine ihtiyaçları bulunmaktadır. Akademik
yetkinlikleri yeterli düzeyde olsa da özellikle Türkiye’de iş gücü piyasasına yönelik
kültürel, sosyal, iletişim ve davranış becerilerine yönelik ek eğitimlerle mezunların
desteklenmesi gerekmektedir. Kamu kurumları, uluslararası kuruluşlar ve sivil toplum
kuruluşları tarafından yüksek harcamalarla burs desteği sağlanarak eğitimlerini
tamamlayan mezunların izlenmesi ve takibi insana yapılan yatırımın nihai hedefine
ulaşması anlamında da oldukça önemlidir. Nitekim “Elite Dialogue II” projesi
kapsamında 747 Suriyeli üniversite öğrencisi ile yapılan ankette, öğrencilerin %56’sı
bir imkân çıkması veya mezuniyet sonrası bulamamaları halinde üçüncü bir ülkeye
gidebileceklerini belirtmiştir.
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
31
Üniversitelerin kariyer merkezlerinin ve STK’ların özellikle kültürel ve sosyal uyum,
iletişim becerileri, doğru kaynaklara doğru usullerde başvurma ve mülakat süreçleri
gibi konularda mezunlara rehberlik yapması önerilmektedir. YTB, Birleşmiş Milletler
Mülteciler Yüksek Komiserliği, SPARK, HOPES Türkiye gibi kurumların Suriyeli
veya uluslararası koruma statüsündeki öğrencilerin eğitimlerini ve sosyal uyumlarını
destekleyen, yerel kuruluşlarla başarıyla sürdürdükleri programlarının sürekliliğinin
sağlanması ve yaygınlaştırılması beklenmektedir. Uluslararası kuruluşların
Türkiye’deki eğitim sistemine uygun, yükseköğretim kurumlarının ihtiyaç ve
önceliklerine hassasiyet göstererek faaliyetlerini planlamaları daha etkin sonuçlar
getirecektir.
Sanayi ve ticaret odalarının bu süreçlere etkin katılımının sağlanabilmesi önemlidir.
Türkçe dil bilgisi mezunlar için genellikle geliştirilmesi gereken bir alanken,
mezunların kendi anadilindeki yetkinliğinin de işgücüne önemli bir katkı sağlayacağı
unutulmamalıdır. Girişimci mezunların desteklenmesi yeni iş alanlarının yaratılmasında
önemli olduğu gibi, göçün bir yük değil, bilakis kalkınmanın önemli bir unsuru
olduğunun örneklerle desteklenmesi bağlamında Türkiye’nin göç yönetimi yaklaşımı
için de oldukça önemli bir katkıdır.
5.7 Dil engeli
TÖMER kurslarını başarıyla tamamlamış olsalar bile öğrencilerin Türkçe
becerilerinin yeterli seviye ulaşmadığı, derslerde ve sınavlarda özellikle yazma ve
konuşma konusunda dil desteğine ihtiyaçlarının olduğu REFREC-TR proje görüşmeleri
sırasında birçok katılımcı tarafından belirtilmiştir.
Ücretsiz Türkçe dil destek programlarının arttırılması, A1 temel düzeyinin üzerindeki
seviyeler için daha fazla kurs açılması ve bu seviyelerin sertifikalandırılabilmesi, bu
kursların verilmesinde sınırlı yetkili kurum yerine üniversitelerin aktif rolünün
desteklenmesi, sınavlarda öğrencilere ek süreler tanıması önerilmektedir. Bu konuda
desteğe ihtiyacı olan öğrenciler aşağıdaki kurumlara yönlendirilebilir:
Anadolu Üniversitesi tarafından verilen ücretsiz uzaktan eğitim Türkçe dersleri
(ANA-DİL Türkçe Programı): https://turkce.anadolu.edu.tr
Yaşar Üniversitesi tarafından verilen ücretsiz uzaktan eğitim Türkçe dersleri
(Türkçe Öğreniyorum): https://turkish.yasar.edu.tr
Yunus Emre Enstitüsü tarafından sunulan ücretsiz uzaktan eğitim Türkçe
dersleri (Türkçe Eğitim Portalı): https://turkce.yee.org.tr/tr
Halk Eğitim Merkezleri tarafından verilen Türkçe dil kursları
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
32
5.8 Niteliklerin tanınması
Özellikle teknik becerilerin tanınmasında, Mesleki Yeterlilik Kurumu’nun (MYK)
süreçlere daha etkin dahil olması ve erişilebilir olması beklenmektedir. Bu süreçlerde
dil önemli bir engeldir. STK’lar niteliklerin tanınması konusunda mültecilere destek
olmak istese de hangi kurumlara nasıl başvuracaklarını, hangi süreçleri izlemeleri
gerektiğini ve niteliklerin tanınmasına ilişkin destekleyici araçları bilmedikleri için
mültecilere de gerekli doğru yönlendirmeleri yapmada zorluk çekmektedirler. Bunun
yanı sıra, Türkiye’deki Suriyelilerin hangi niteliklere sahip olduğu, eğitim ve meslek
bilgileri de herkesin erişimine açık olarak mevcut değildir.
Diploma denkliği ile doğrudan meslek icrası veren alanların MYK ve YÖK’ün yakın
işbirliği ile detaylı düzenlenmesi, akademik eğitimine devam etmek isteyen kişilerin
diploma denkliklerinin YÖK, meslek yeterliliklerinin ise meslek kuruluşları, MYK gibi
kurumlarca değerlendirilebilmesi daha etkin sonuçlar üretecek bir süreç olarak
planlanabilir. Mültecilerin eğitim ve meslek profillerinin doğru tespiti, bu bilgilerin
herkes tarafından erişilebilir olması daha doğru politikaların üretilebilmesine destek
olacaktır.
Niteliklerin tanınmasına ilişkin Türkiye Odalar ve
Borsalar Birliği (TOBB) tarafından yürütülen “Mahir
Eller” projesi iyi uygulama örneği olarak incelenebilir.
Proje hem Suriye uyruklu hem de Türk vatandaşlarının
mesleki profillerini belirleyerek, firmaların ihtiyaçlarına göre eşleştirme yapmakta ve
istihdam süreçlerine destek olmaktadır. Proje 30,000 kişinin mesleki becerisini
belirleyerek, 20,000 kişinin yetkinliğini belgelendirmeyi ve 3,000 kişinin istihdamını
sağlamayı amaçlamaktadır. Proje kapsamında Temmuz 2019 itibariyle %69’u Suriye
uyruklu olmak üzere toplam 22,000 kişinin mesleki profilleri belirlenmiştir. Bu sayının
üçte ikisinin “sanatkârlar ve ilgili işlerde çalışanlar” ile “tesis ve makine operatörleri ve
montajcılar” kategorilerindeki mesleklerin uzmanı olduğu belirtilmiştir. Proje
bulgularına göre özellikle inşaat, ayakkabı, makine, metal ve mobilya sektörlerine
ilişkin mesleklerde MYK belgelendirmesinin daha yoğun olacağını tahmin
edilmektedir.
Detaylı bilgi: http://www.mahirellerprojesi.com/tr/
5.9 Mülteciler için Nitelik Pasaport Uygulaması (Qualifications Passport for
Refugees)
Norveç Eğitim Kalite Ajansı (NOKUT) tarafından geliştirilen “Mülteciler için Nitelik
Pasaportu uygulaması mültecilerin sunabildikleri belgelerin incelenmesi sonrasında
mülakat yöntemi ile niteliklerinin tanınmasına yardımcı olan bir belgedir. Bu belge,
özellikle belgelerini tam olarak sunamayan veya teyitleyemeyen mültecilerin
eğitimlerine devam edebilmeleri ve ayrıca işgücüne katılımlarını kolaylaştırmayı
amaçlamaktadır. Belgenin resmi bir bağlayıcılığı yoktur ancak kurumlar veya
işverenler için mültecilerin niteliklerinin belirlenmesinde yardımcı bir kaynaktır.
Önerilen yöntem, mültecilerin entegrasyonunu kolaylaştırıcı bir araçtır.
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
33
NOKUT’un geliştirdiği belge, 2017’de Lisbon Tanıma Konvasiyonu Komitesi’nde,
mültecilerin niteliklerinin tanınmasına ilişkin olarak “Avrupa Mülteciler için Nitelik
Pasaportu” olarak tavsiye edilmiştir.
Şekil 4. NOKUT’un mülteciler için nitelik pasaportu örneği
Kaynak: Malgina ve Skjerven (2016)
REFREC-TR projesi kapsamında,
23-24 Mayıs 2018 tarihlerinde
NOKUT’ta görevli üç değerlendirici
tarafından Türkiye’de ilk kez nitelik
pasaportu uygulaması test edilmiştir.
Uygulamaya, lise mezunu ve ayrıca
üniversite eğitimine ara vermek
zorunda kalmış 11 Suriye uyruklu
genç katılmıştır. Yapılan
değerlendime sonucu, 8 Suriye
uyruklu gence nitelik pasaportu
verilmiştir.
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
34
NOKUT öncelikle kişilerin niteliklerine ilişkin (eğitim, iş deneyimi, dil yeterlilikleri
vs.) sunabildikleri tüm belgeleri incelemiştir. Sonrasında kişiler, üç değerlendirici
tarafından yapılan ve yaklaşık 30-40 dakika süren mülakata sürecine davet edilmiştir.
Belgesi olmayan veya eksik belge sunan adayların kariyerlerine devam edebilmelerine
amaçlayan bu yöntemde, adaylara Suriye’de aldıkları eğitime sorular sorularak,
verdikleri cevapların NOKUT’un veri tabanındaki bilgilerle teyidi sağlanmaktadır. Bu
veri tabanı NOKUT tarafından Suriye krizinden çok önce tüm uluslararası öğrencilerin
başvuru süreçlerinde kullanılmak üzere hazırlanmıştır ve geniş bir belge arşivi
içermektedir. Mülakat yönteminde beyan üzerinden sunulan bilgiler değerlendiriciler
tarafından teyit edilmektedir.
Görüşmeler katılımcıların kendini en rahat ifade edebileceği anadillerinde
gerçekleştirilmektedir. Türkiye’deki uygulamada da değerlendiricilerden biri Arapça
bilmekle beraber ayrıca tercüman desteği de sağlanmıştır.
Katılımcıların genelde;
Suriye’de liseyi bitirmiş ancak belgesi bulunmayan,
Suriye’de üniversiteye yeni kayıt olmuş ancak savaş nedeniyle hiçbir ders
alamadan Türkiye’ye gelmiş,
Suriye’de üniversite eğitimine başlamış, 1-2 dönem gibi çok kısa süre devam
edebilmiş ve savaş sırasında Türkiye’ye gelerek eğitimine ara vermiş kişilerden
oluştuğu gözlemlenmiştir.
Norveç örneğinde daha çok
üniversite mezunu olduğunu beyan
eden ancak gerekli belgeleri olmayan
kişiler mevcutken, Türkiye
uygulamasına katılanların genelde
sadece lise mezunu veya Suriye’de
üniversiteye kayıt yapmış ancak
sadece birkaç ay üniversiteye devam
edebilmiş veya kaydını yapmış ancak
üniversite eğitimine hiç
başlayamamış kişiler olduğu
görülmüştür. Örneklemden
genelleme yapmak mümkün olmasa
da, özellikle Sultanbeyli bölgesinde yapılan gözlemler de bu tespiti doğrulamaktadır.
Bu durumda mülakat sırasında, üniversitelerde verilen dersler veya üniversite yaşamına
ilişkin sorulardansa, üniversiteye kabul şartlarına ilişkin soruların sorulması ile
beyan/bilgi teyidi yapılmıştır. Örneğin Halep Üniversitesi’nde sadece üç ay eğitim
aldığını belirten veya Halep Üniversitesi’ne yeni kayıt olmuş ancak belgesinin
olmadığını belirten katılımcılara Halep Üniversitesi’ne giriş ve kabul şartları, kayıtta
istenen evraklar gibi sorular sorulmuştur.
Katılımcıların sunabildikleri belgeler de (kabul mektubu, kayıt evrakları, not döküm
belgesi vb.) da yine NOKUT’un arşivindeki belgelerle karşılaştırılarak
teyitlenebilmektedir. Görüşmelerde katılımcılara Suriye’de kayıt oldukları üniversiteye
kabul koşulları, lise dereceleri ile belirtilen üniversitelerin kabul koşullarının uyup
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
35
uymadığı, kaydoldukları bölümde normal sürelerde kaç sene sonra diploma alınabildiği,
bir yılda verilen ders sayısı, eğitim dili, varsa kampüs yaşamı, derslerin başlama ve bitiş
saatleri, eğitim aldığı bölümün tez yazmayı gerektirip gerektirmediği, derslere devam
zorunluluğu, sınavların nasıl yapıldığı gibi konularda kontrol soruları sorulduğu
görülmüştür. Dil yeterliliklerine ilişkin de ayrıca sorular sorulmaktadır.
Uygulamaya katılan 11 adaydan 8’ine sundukları bilgilerin teyitlenebilmesi nedeniyle
nitelik pasaportu belgesi verilmiştir. Belge sadece REFREC-TR projesi kapsamında
sunulmuştur ve bir bağlayıcılığı yoktur. Katılımcılar isterlerse bu belgeyi başvurularını
değerlendiren kurumlara sunabilir ve üç değerlendirici tarafından teyitlenmiş
niteliklerin yer aldığı belgenin olumlu yönde katkısı kurumların takdirindedir.
Benzer bir uygulamayı Türkiye kendi ihtiyaç ve koşullarını göz önünde bulundurularak
geliştirebilir, belge ve nitelik teyidine ilişkin yüksek öğrenim düzeyinde kurumların
erişimine açık bir belge arşivi oluşturabilir. Bu veri tabanı beyana ilişkin teyit
süreçlerini ve buna bağlı bir mülakat tekniğini de öngörebilir. Halihazırda YÖK
tarafından verilen “Mezuniyet Tanıma Belgesi” kullanımı mülakat süreci ile
desteklenerek bu kapsamda yaygınlaştırılabilir. Diğer taraftan, üniversitelerin ve
STK’ların etkin katılımıyla mülakat uygulamasını yürütecek nitelik değerlendiricileri
yetiştirilebilir.
Uygulamalara Yönelik Gözlem ve Öneriler
36
Şekil 5. REFREC-TR projesi kapsamında verilen mülteciler için nitelik pasaportu örneği
37
6.1 Çukurova Üniversitesi
Yaklaşık 2,000 uluslararası öğrencisi bulunan Çukurova
Üniversitesi’nde, 2013-2017 arasında 198 yatay geçiş (Ek Madde 2),
435 sınav ve 92 YTB burslusu olmak üzere toplam 725 Suriye
uyruklu öğrenci öğrenim görmüştür. Özellikle Ek Madde-2 ile sadece
Suriye değil, Mısır’dan da transfer öğrenciler kabul eden Çukurova
Üniversitesi, bulunduğu bölge itibari ile de en fazla öğrenci
başvurusu alan üniversitelerden biridir. Suriye uyruklu öğrencilerin
yaptığı başvuruların yaklaşık %80’i kabul edilmiştir. Öğrencilerin başvurularını detaylı
inceleyen ve hangi derslerin alınması gerektiğine karar veren fakülte komisyonları
inceledikleri başvuru sayısı yüksekliğine bağlı olarak önemli bir deneyime sahiptir.
Zamanla transfer öğrenci sayısı doğal olarak düşmekte, sınavla gelen veya liseyi
Türkiye’de bitirip sınava giren öğrenci sayısı artmaktadır. Özel öğrenci statüsünde
başlayan öğrenciler, eksik belgelerini tamamlayarak kayıtlı öğrenci statüsüne geçmiş ve
birçok Suriye uyruklu öğrenci de Çukurova Üniversitesi’nden mezun olmuştur.
Dış İlişkiler Birimi: http://international.cu.edu.tr/eng/
Uluslararası Öğrenci Merkezi: http://iso.cu.edu.tr/tur/index.html
6.2 Gaziantep Üniversitesi
Türkiye’de en yüksek sayıda Suriyeli öğrenci barındıran
üniversitelerden biri olan Gaziantep Üniversitesi’nde 2018-2019
akademik yılında 1,887 Suriyeli öğrenci eğitim görmüştür.
Gaziantep’te geçici koruma kapsamında da kayıtlı 450,546 Suriyeli,
il toplam nüfusunun %22’sine denk gelmektedir (GİGM, 2019)
6
.
4000’den fazla yabancı uyruklu öğrencinin eğitim gördüğü Gaziantep Üniversitesi’nde
Suriyeli öğrenciler mezun olmaya başlamıştır. Özel öğrenci statüsünde Suriye uyruklu
öğrenci ise kalmamıştır, transfer öğrenci sayısı ise, 2018 verilerine göre sadece 58’dir.
Kitlesel akının yoğun olduğu 2012-2015 döneminde özel öğrenci statüsünde birçok
Suriye uyruklu öğrenciye eğitim fırsatı tanıyan Gaziantep Üniversitesi sonrasında bu
öğrencileri üniversiteye kayıtlı öğrenci olarak kabul etmiştir.
6
Gaziantep’te yaşayan Suriyelilerin yaşamlarına ilişkin detaylı bilgi için, Gaziantep
Üniversitesi tarafından 1,824 kişi ile yapılan mülakatlar ve saha çalışması bulgularını içeren
Gaziantep’teki Suriyeliler/Syrians in Gaziantep” raporu incelenebilir.
İyi Uygulama Örnekleri
İyi Uygulama Örnekleri
38
Öğrencilerin tercihleri genelde tıp fakültesi, inşaat mühendisliği ve elektrik-elektronik
mühendisliği bölümlerine olmaktadır. 2011 yılına kadar yabancı uyruklu öğrencilerin
kayıt işlemlerinde Öğrenci İşleri Daire Başkanlığına Gaziantep Üniversitesi
Uluslararası İlişkiler Ofisi destek vermiştir. Ofiste Arapça ve ayrıca sistemi bilen
personelin varlığı süreci kolaylaştırmıştır. Savaşın ilk yıllarında Uluslararası Öğrenci
Ofisi Öğrenci İşleri daire Başkanlığı altında çalışmaya başlamıştır. Ofiste Arapça bilen
personel de istihdam edilmiştir. O dönemde çalışanlarının aldığı yüksek başvuru
nedeniyle, evrak teyidi ve sahte evrak tespitinde önemli bir tecrübe edinilmiştir. Arapça
bilen personelin olması evrakların teyit edilmesini kolaylaştırmıştır. Ofis çalışanları
kağıt kalitesinden, önceki sunulan belgelerden, sistem üzerinden
7
ve mühür
örneklerinden sahte evrakları tecrübelerine dayanarak daha rahat tespit
edebilmektedirler.
Suriyeli öğrencilerin eğitimlerine devam edebilmeleri için burs programlarını da etkin
kullanan Gaziantep Üniversitesi’nin bu kapsamda Hollanda Dış İşleri Bakanlığı ve
Hollanda kuruluşu olan SPARK ile yakın işbirliği bulunmaktadır.
Üniversitede daha fazla sayıda Suriyeli öğrencinin eğitim hayatına kazandırılması için
12 ayrı bölümde Arapça lisans eğitimi verilmektedir. Bu bölümlerde Suriye ve Irak
uyruklu öğretim elemanları da görev almaktadır. Üniversitenin bir diğer başarılı
olduğu alan öğrencilerin sosyal entegrasyonlarına yönelik yürütülen programlardır. Bu
kapsamda halk oyunları, ritim, girişimcilik ve müzik kursları verilmektedir.
Gaziantep Üniversitesi ayrıca bölgedeki diğer üniversitelerin Uluslararası İlişkiler
Ofisleri ile koordinasyon toplantıları düzenleyerek uygulamalardaki sorun ve çözüm
önerilerini, tecrübe paylaşımını destekleyen platforma da öncülük etmektedir.
Uluslararası Öğrenci Ofisi: http://iso.gantep.edu.tr
Arapça Program: http://internationalstudents.gantep.edu.tr/arabicprogram/
6.3 Koç Üniversitesi
Koç Üniversitesi, mali destek bulamadığı için eğitimine devam
edemeyen başarılı Suriyeli öğrencilere destek olabilmek amacıyla
Al-Ghurair Vakfı ile yaptığı anlaşma ile her sene 20 öğrenciyi
lisans, 10 öğrenciyi de yüksek lisans düzeyinde burslu olarak
kabul edebilmektedir. Bursun %20’si Koç Üniversitesi, kalan
%80’i de Al-Ghurair Vakfı tarafından karşılanmaktadır.
Öğrencilerin eğitim gördükleri bölümlerde genellikle başarılı
oldukları belirtilmiştir. Üniversite ayrıca Suriye uyruklu bir idari
personeli istihdam ederek, gerek kampüsteki, gerekse Koç Üniversitesi’nde eğitim
görmek isteyen Suriyeli öğrencilerin özel durumlarına ilişkin tüm ihtiyaç ve sorunlarına
destek olmaktadır.
Uluslararası Programlar Ofisi: https://oip.ku.edu.tr
7
İlgili dönemde Suriye’de yapılan Bakalorya sınavının sonuçları sistem üzerinden kontrol
edilmebilmekteydi.
İyi Uygulama Örnekleri
İyi Uygulama Örnekleri
39
6.4 Mersin Üniversitesi
Mersin Üniversitesi’nde yaklaşık 2,900 yabancı öğrenci öğrenim
görmektedir ve bu sayının 1,111’i Suriyeli uyrukludur. Suriyeli
öğrencilerin en çok tercih ettiği bölümler iktisadi bilimler ve
eğitim fakültesinin yanı sıra yüksek okul programlarıdır. Ek
Madde 2 ile gelen transfer Suriyeli öğrenci sayısı sadece 61’dir.
Öğrenciler daha çok YÖS sürecini izleyerek üniversiteye kayıt
olmaktadır. 2012’de toplam 134 olan özel öğrenci sayısı
öğrencilerin zamanla evraklarını tamamlayarak kayıtlı öğrenci statüsüne geçmesi ile
13’e düşmüştür.
Evrakların değerlendirilmesi ve başvuru süreçleri ile ilgili deneyimli Uluslararası
İlişkiler Ofisi uzmanları fakülteleri mevzuatla ilgili desteklerken, statüler, verilen
kimlik kartları ve haklarla ilgili konularda Göç İdaresi uzmanları ile birlikte çalışarak
kayıt sürecinde işbirliği yapmaktadır. Bilgi ve yönlendirme eksikliği nedeniyle
öğrencilerin sıklıkla aracılara başvurduklarını ve dolandırıldıklarını farkeden üniversite
yetkilileri, bilgi akışını ve başvuru süreçlerini erişilebilir şekilde yayınlamaktadır.
Uluslararası Öğrenci Ofisi: http://uluslararasi.mersin.edu.tr
6.5 Ortadoğu’da Akademik Mirası Koruma Projesi
YÖK tarafından yürütülen proje, savaş nedeniyle
yerinden edilmiş öğrenci ve bilim insanlarının
akademik hayatlarına devam edebilmeleri, bu
coğrafyalarda kalan akademik mirasın korunması
ve bu mirasın gelecek nesillere aktarabilmesi konularında uluslararası farkındalığı
arttırmayı amaçlamaktadır. Proje bölge olarak Irak Suriye Kuveyt Afganistan Filistin
ve Yemen olmak üzere Ortadoğu ve yakın çevresini kapsamaktadır.
Detaylı bilgi: http://www.akademikmiras.org/en/anasayfa
İyi Uygulama Örnekleri
40
KAYNAKÇA
Açıkgöz, Ö. 2019. Yükseköğretimde şeffaflık ve hesap verilebilirlik kapsamında
diploma ve denklik: Dijital Dönüşüm. Yüksek Öğretim Dergisi. Ocak-Şubat-Mart,
11, ss.51-57
Akkaya, A.Y., Çilingir, G.A., Levent, G.T., 2018. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’ndeki
Suriyeli Öğrencilerin Akademik Sorunları Üzeirne bir çalışma. Sosyal Politika
Çalışmaları Dergisi. 40/2. Kasım 2018
http://dergipark.gov.tr/download/article-file/590109 (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Al-Watan Gazetesi. “ ﺗﻘرر: ﻋد د اﻟذور ﻓﻲ اﻟت اﻟور ﯾﻔوق ﻋد د اﻹﻧ ﺎث ﺑـ35 أ
ً”[Rapor:
Suriye üniversitelerinde erkek öğrenci sayısı kız öğrencileri 35 bin geçti], 5
Haziran 2017 https://www.alsouria.net/content/ ﺗﻘرر-ﻋد د -اﻟذور-ﻓﻲ-اﻟت-اﻟور-
ﯾﻔوق-ﻋد د -اﻹﻧ ﺎث-ﺑـ35-أ
ً (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Aldasooqi, G. Overwiew of Syrian Education System, Presentation, NOKUT,
29.01.2019 http://www.uc.pt/en/refugee-help/Events/workshop/6 (Erişim
tarihi: 25.4.2019)
Association of International Educators (NAFSA). The Educational System of Syria:
An Overview https://www.nafsa.org/professional-resources/browse-by-
interest/educational-system-syria-overview (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Avrupa Komisyonu. 2019. Yükseköğretimde Uluslararasılaşmanın Diğer Boyutları,
29.05.2019 https://eacea.ec.europa.eu/national-
policies/eurydice/content/other-dimensions-internationalisation-higher-
education-85_tr (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Avrupa Komisyonu. 2017. Overview of the Higher Education System Syria. Şubat
2017 http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/index_en.php (Erişim
tarihi: 25.4.2019)
Birleşmiş Milletler Kadın (UN Women). 2018. Türkiye’deki geçici koruma altındaki
Suriyeli kadın ve kız çocuklarının ihtiyaç analizi. http://sgdd.org.tr/wp-
content/uploads/2018/08/The_Needs_Assessment_TR_WEB.pdf (Erişim tarihi:
25.4.2019)
Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği. 2018. Global Coalition to Protect
Education from Attack, Education Under Attack 2018-Syria, 11 May
2018, https://www.refworld.org/docid/5be94301c.html (Erişim tarihi:
25.4.2019)
Çukurova Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Ofisi ile Görüşme 4.07.2018
Denemeç, R. 2018. Suriyeli Çocukların Eğitimi için AB ile Yeni İş Birliği. Milli Eğitim
Bakanlığı. 20 Aralık 2018, http://www.meb.gov.tr/suriyeli-cocuklarin-egitimi-
41
icin-ab-ile-yeni-is-birligi/haber/17688/tr (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Elite Dialogue II: Suriyeli Akademsiyenler ve Lisansüstü Öğrenciler Aracılığıyla
Türkiye’de Bulunan Suriyeli Sığınmacılar ile Diyalog Projesi. 2019. Yönetici
Özeti
Erdoğan, A., Erdoğan, M. 2018. Access, Qualifications and Social Dimension of
Syrian Refugee Students in Turkish Higher Education. in A. Curaj et al. (eds.)
European Higher Education Area: The Impact of Past and Future Policies.
Springer International Publishing
Gaziantep Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Ofisi ile Görüşme, Gaziantep 31.05.2018
Higher Education Group Meeting 3RP, UNHCR Ankara, 04.10.2019
Koç Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Ofisi ile Görüşme, İstanbul 25.06.2018
Malgina, M. and Skjerven, S. A. 2016. “NOKUT’s qualifications passport for
refugees: Pilot project February–May 2016”. NOKUT’s Report 2016/1.
https://www.nokut.no/contentassets/a7779b54401f4e5a8557c55c2a9c7fcc/ma
lgina_marina_skjerven_stig_arne_nokuts_qualifications_passport_for_refuge
es_1-2016.pdf (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Mersin Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Ofisi ile Görüşme, Mersin 11.07.2018
NUFFIC. (2015, Aralık) Education system Syria described and compared with the
Dutch system https://www.nuffic.nl/documents/471/education-system-
syria.pdf (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Suriye Yükseköğretim Bakanlığı, http://www.mohe.gov.sy/mohe/ (Erişim tarihi:
25.4.2019)
T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Genel Müdürlüğü. (2019). Uluslararası Koruma.
http://www.goc.gov.tr/icerik6/uluslararasikoruma_363_378_4712_icerik
(Erişim tarihi: 04.11.2019)
T.C. Milli Eğitim Bakanlığı. 2017a. Denklik İş ve İşlemleri ve Yabancı Öğrenci İşleri.
Sunum, Antalya, 30 Ocak-3 Şubat 2017
https://pictes.meb.gov.tr/izleme/Content/Dosyalar/02171344_Denklik_Y_ve_Yl
emleri_SUNUM_30_Ocak-2Yubat_2017_antalya_1.pdf (Erişim tarihi: 25.4.2019)
T.C. Milli Eğitim Bakanlığı. 2017b. Türk Eğitim Sistemi.
http://sgb.meb.gov.tr/eurydice/kitaplar/Turk_Egitim_Sistemi_2017/TES_2017.p
df (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Tufan, Z.K (eds). 2018. Yurt dışı Yükseköğretim diplomaları tanıma ve denklik el
kitabı. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi
42
http://bologna.yok.gov.tr/documents/10279/43653871/Tanima_Denklik_El_Kita
bi (Erişim tarihi: 25.4.2019)
UNESCO/UIS (Institute for Statistics). 2019. Syrian Arab Republic.
http://uis.unesco.org/en/country/sy
UNI-ASIST. 2019. https://www.uni-assist.de/en/refugees/
World Education News Reviews (WENR). 2016 Education in Syria.
https://wenr.wes.org/2016/04/education-in-syria (Erişim tarihi: 25.4.2019)
World Education News Reviews (WENR). 2015. The Importance of Higher Education
for Syrian Refugees. https://wenr.wes.org/2015/12/the-importance-of-higher-
education-for-syrian-refugees (Erişim tarihi: 25.4.2019)
World Education Services (WES). (2016). SYRIA: Educational Profile. A Guide to
Grade Equivalencies between Canada and Syria. World Education Services.
http://www.wes.org/ca/syriaprofile/syriacountryprofile.pdf (Erişim tarihi:
25.4.2019)
Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB). 2019. Uluslararası Öğrenciler
2018’de Türkiye’yi Tercih Etti. https://www.ytb.gov.tr/haberler/uluslararasi-
ogrenciler-2018de-turkiyeyi-tercih-etti (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı (YTB). 2019. Talep üzerine verilen
bilgi, 26 Şubat 2019
Yuva Derneği. 2019. Suriyeli Gençlerin Yükseköğretime Erişimine Yönelik Sorunlar ve
Çözüm Önerileri Çalıştayı Sonuç Metni
Yuva Derneği. 2018. Suriyeli Gençler için Yükseköğretime Giriş Yol Haritası.
https://www.yuva.org.tr/suriyeli-gencler-icin-yuksekogretime-giris-yol-haritasi-
kitapcigi-yayinlandi/ (Erişim tarihi: 15.5.2019)
Yükseköğretim Kurulu (YÖK). 2019. Uyruğa göre öğrenci sayıları
https://istatistik.yok.gov.tr/ (Erişim tarihi: 04.10.2019)
Yükseköğretim Kurulu (YÖK). 2018. Yurtdışından Öğrenci Kabulüne İlişkin Esaslar.
https://www.yok.gov.tr/Documents/Ogrenci/yurtdisi-yatay-gecis-kayit-
kontenjanlari/2018_Yurtdisindan_Ogrenci_Kabulune_Iliskin_Esaslar.pdf
(Erişim tarihi: 25.4.2019)
Yükseköğretim Kurulu (YÖK). 2017. Ülkelerinde Savaş, İşgal veya İlhak Koşulla
Bulunan Kişiler Tanıma ve Denklik Başvuru Süreçleri,
https://denklik.yok.gov.tr/Documents/M%C3%BClteciler/Bro%C5%9F%C3%BCrler/
amulteci_basvurulari_turkce.pdf (Erişim tarihi: 25.4.2019)
43
Yükseköğretim Kurulu (YÖK). 2017. Türk Yükseköğretim Sisteminde Suriyeli
Öğrenciler Uluslararası Konferansı, 9 Mart 2017, Hatay
https://www.yok.gov.tr/Documents/Yayinlar/Yayinlarimiz/turk_yuksekogretim
inde_suriyeli_ogrenciler_uluslararasi_konferansi_hatay.pdf (Erişim tarihi:
25.4.2019)
Yürür, Y.Ö., Komsuoğlu, A., Ateşok, Z.Ö. 2018a, Mayıs. Sığınmacı ve mülteciler için
İstanbul Üniversitesi başvuru destek kılavuzu. Istanbul. ss. 1-11
Yürür, Y.Ö., Komsuoğlu, A., Ateşok, Z.Ö. 2018b, Mayıs. Türkiye’deki yükseköğretim
kurumlarına mültecileirn başvuru ve kabulünün desteklenmesi (SUPREF) proje
raporu. İstanbul ss. 1-24
... Dealing with such pressure and managing successful integration of Syrians in the Turkish education system at all levels is of utmost importance as it holds the high potential for the realization of rights of an entire generation of Syrians (Yıldız, 2019). ...
Article
Full-text available
Utilizing a rights-based approach, this policy brief attempts to assert the need to tackle the secondary impacts of the Covid-19 crisis on refugee education with a focus on the Syrian children in Turkey. It utilizes an evidence-based framework provided by ACAPS-a non-governmental organization providing essential humanitarian analyses to help crisis responders. Building upon the previous experiences during the Ebola outbreak, ACAPS offers a road map for the pre-outbreak context and identification of problems that have compounded effects on humanitarian sectors in the context of large-scale disease outbreaks. Benefiting that, the policy brief asserts that the impacts of the COVID-19 crisis on the education sector may extend beyond school-closures-related loss of learning by causing a set of secondary impacts. Assessing the limited impact of distance/remote learning programs as an alternative to conventional education, the policy brief acknowledges the negative consequences of the Covid-19 crisis on the realization of the right and access to education for Syrian children in Turkey and offers a set of policy suggestions.
Article
Full-text available
Türkiye’de yaşayan yabancı uyruklu kişiler farklı statüler altında, farklı mevzuat ve yasal prosedürlere tabi olarak istihdama dahil olmaktadır. Çalışmamızın konusunu teşkil eden uluslararası koruma statüsü ile geçici koruma statüsü sahibi olan yabancılar, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu uyarınca ülkemizde çalışma hakkına sahip kılınmıştır. Dolayısıyla uluslararası koruma statüsü sahibi olarak mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma sahibi yabancılar ile başta Suriye olmak üzere ülkemize kitlesel göç ile gelen yabancılar koşulları sağlamaları durumunda geçici koruma statüsü ile istihdam edilebilmektedir. Diğer taraftan, yabancıların ülkemizde çalışabilmeleri, kanunlarda belirtilen istisnai haller dışında alışma izni alma şartına bağlanmış olup, yabancıların çalışma izinlerine ilişkin düzenlemeler ise 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’nda düzenlenmiştir. Bu çalışmada uluslararası koruma ve geçici koruma statüsünde bulunan yabancıların çalışma izinleri, iş sözleşmelerinin bağıtlanması, diploma denklik işlemlerine ilişkin yasal prosedürler ve meslek icrasına yönelik düzenlemeler, başta anayasal düzeyde olmak üzere ilgili kanunlar, yönetmelikler ve sair mevzuat çerçevesinde incelenecektir. Yabancıların ülkemizde farklı statüler ile ikamet etmeleri ve farklı mevzuatlara göre istihdam edilmeleri nedeniyle yeknesak bir yasal süre söz konusu olamamaktadır. Bu bağlamda, çalışmada, birbirleriyle yakından ilişkili ve kimi zaman birbirine ön koşul olarak sunulan bu konulara ilişkin uluslararası ve ulusal mevzuat bütüncül bir yaklaşımla ele alınarak tahlil edilecek ve ulusal düzenlemelerimiz hakkında birtakım önerilere yer verilecektir. Foreigners residing in Turkey under various legal statuses can work but are subject to different legislative and legal procedures. This study focuses on foreigners with international protection and temporary protection status, whose right to work is enshrined in Law No. 6458 on Foreigners and International Protection. If they meet the specific criteria, as holders of international protection, refugees, conditional refugees and others with subsidiary protection can work in Turkey. In addition, people who migrated to Turkey en masse, primarily Syrians, can also work in Turkey as holders of temporary protection status. Excluding exceptional cases specified in the laws, a foreigner’s right to work in Turkey depends on obtaining a work permit. The regulations regarding work permits for foreigners are specified in Law No. 6735 on the International Labour Force. This study examines the work permit procedures of foreigners who hold international protection and temporary protection status. With reference to relevant laws and regulations, it considers how employment contracts are concluded, the legal procedures regarding diploma equivalence and the regulations for practicing a profession. Foreigners are subject to different legislations because of their varying legal statuses. Consequently, there is no uniform legal process regarding their employment practices. The study analyzes relevant international and national legislation, which are closely related and sometimes presented as prerequisites of each other and concludes with some suggestions.
Chapter
Full-text available
Forced migration has been a crucial social phenomenon in the last decade. It has had inevitable impacts on higher education in the world and EHEA in particular. Since 2011, the Syrian refugee population living in Turkey increased to 3.3 million, which makes Turkey the country with the most refugee population in the world. As of 2017, 14,740 Syrian students were enrolled in 140 Turkish higher education institutions. However successful, enrolling has been a challenging experience for both the students and the Turkish universities in terms of recognition of qualifications, admission procedures and quality among other difficulties. This paper, which aims to investigate the access routes, qualifications and social dimension of the Syrian refugees studying in Turkish universities, is based on quantitative data gathered during a project called “Elite Dialogue” completed in May 2017. The field research involved 497 university students who participated in the interviews, of whom 395 filled in the online interviews and 102 participated in the face to face interviews during workshops in four cities (İstanbul, Ankara, Gaziantep, and Mardin). The questions were designed to learn about their academic and social inclusion into the Turkish higher education system. Therefore, the interviews consisted of questions relating to their academic background to understand if they had attended a university or received any degree in their home country. The interviews also covered their experience in accessing Turkish universities, the quality of the education experience, their qualifications and the barriers they have faced so far. Lastly, the financial and social conditions they face, the social, financial and academic level of their families, and their future plans for employment were investigated. New legislative rules and implementations, a new understanding of the access routes in a centralized higher education system, new approaches to the recognition of prior learning, new programs to overcome language barriers and to keep the quality high are the challenges that Turkey has been facing in the last five years. The findings of the research, analyzed in the paper, will hopefully contribute to overcoming the new challenges of refugees in higher education in Turkey and in the EHEA.
de Lisbon Tanıma Konvasiyonu Komitesi'nde, mültecilerin niteliklerinin tanınmasına ilişkin olarak
  • Nokut'un Geliştirdiği Belge
NOKUT'un geliştirdiği belge, 2017'de Lisbon Tanıma Konvasiyonu Komitesi'nde, mültecilerin niteliklerinin tanınmasına ilişkin olarak "Avrupa Mülteciler için Nitelik Pasaportu" olarak tavsiye edilmiştir.
Overwiew of Syrian Education System, Presentation, NOKUT
  • G Aldasooqi
Aldasooqi, G. Overwiew of Syrian Education System, Presentation, NOKUT, 29.01.2019 http://www.uc.pt/en/refugee-help/Events/workshop/6 (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Yükseköğretimde Uluslararasılaşmanın Diğer Boyutları, 29.05
  • Avrupa Komisyonu
Avrupa Komisyonu. 2019. Yükseköğretimde Uluslararasılaşmanın Diğer Boyutları, 29.05.2019 https://eacea.ec.europa.eu/nationalpolicies/eurydice/content/other-dimensions-internationalisation-highereducation-85_tr (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Overview of the Higher Education System Syria
  • Avrupa Komisyonu
Avrupa Komisyonu. 2017. Overview of the Higher Education System Syria. Şubat 2017 http://eacea.ec.europa.eu/education/eurydice/index_en.php (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Türkiye'deki geçici koruma altındaki Suriyeli kadın ve kız çocuklarının ihtiyaç analizi
  • Birleşmiş Milletler Kadın
Birleşmiş Milletler Kadın (UN Women). 2018. Türkiye'deki geçici koruma altındaki Suriyeli kadın ve kız çocuklarının ihtiyaç analizi. http://sgdd.org.tr/wpcontent/uploads/2018/08/The_Needs_Assessment_TR_WEB.pdf (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Global Coalition to Protect Education from Attack, Education Under Attack
  • Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek
  • Komiserliği
Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği. 2018. Global Coalition to Protect Education from Attack, Education Under Attack 2018-Syria, 11 May 2018, https://www.refworld.org/docid/5be94301c.html (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Uluslararası İlişkiler Ofisi ile Görüşme 4
  • Çukurova Üniversitesi
Çukurova Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Ofisi ile Görüşme 4.07.2018
Suriyeli Çocukların Eğitimi için AB ile Yeni İş Birliği. Milli Eğitim Bakanlığı
  • R Denemeç
Denemeç, R. 2018. Suriyeli Çocukların Eğitimi için AB ile Yeni İş Birliği. Milli Eğitim Bakanlığı. 20 Aralık 2018, http://www.meb.gov.tr/suriyeli-cocuklarin-egitimiicin-ab-ile-yeni-is-birligi/haber/17688/tr (Erişim tarihi: 25.4.2019)
Uluslararası İlişkiler Ofisi ile Görüşme, İstanbul 25
  • Koç Üniversitesi
Koç Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Ofisi ile Görüşme, İstanbul 25.06.2018