ArticlePDF Available

POLITYKA WŁADIMIRA PUTINA A KWESTIA ROSYJSKIEJ TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ

Authors:

Abstract

The article deals with the issue of shaping the national identity in Russia after the collapse of the USSR. The author analyzes the significance of religious phenomena, and in particular Orthodox Christianity in the creation of new forms of collective identity.
ISSN 2450-8047 nr 2018/1 (7)
http://dx.doi.org/10.14746/ht.2018.7.1.14
s. 213-223
213
POLITYKA WŁADIMIRA PUTINA
A KWESTIA ROSYJSKIEJ
TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ
ABSTRACT
THE POLICY OF VLADIMIR PUTIN’S AND THE ISSUE OF RUSSIAN NATIONAL IDENTITY
e article deals with the issue of shaping the national identity in Russia aer the collapse of the
USSR. e author analyzes the signicance of religious phenomena, and in particular Orthodox
Christianity in the creation of new forms of collective identity.
KEYWORDS:
Russia, national identity, religion, Orthodox Christianity
Joanna KOT-WOJCIECHOWSKA
Uniwersytet Szczeciński
214
PROBLEMY EUROPY WSCHODNIEJ
Termin tożsamość narodowa jest przedmiotem badawczym dla wielu dyscyplin
naukowych1. Tożsamość pozwala na uporządkowanie zjawisk jednostek i zbiorowości
społecznej. Pozwala wyróżnić cechy wspólne oraz różnice obecne w społeczeństwie.
Czynniki, które biorą udział w kształtowaniu tożsamości narodowej mieszkańców,
to między innymi przestrzeń geograczna, kulturalna, historyczna, wyznaniowa czy
etniczna. Tożsamość nie jest stałą wartością, ale jest wypadkową wielu czynników.
Budowa tożsamości narodowej intensykuje się w momentach przełomowych
dla historii danego kraju. W przypadku Federacji Rosyjskiej mamy do czynienia
z problemem ustalenia tożsamości narodowej po upadku Związku Socjalistycznych
Republik Radzieckich.
Warto zauważyć, że rozpad ZSRR stanowił klęskę idei budowania człowieka
radzieckiego. Kłopoty z odnalezieniem własnej tożsamości są naturalnym skutkiem
nowego porządku światowego, w którym w skład obecnej Federacji Rosyjskiej wchodzą
32 republiki autonomiczne, obwody i rejony. Terytorium Rosji po rozpadzie państwa
związkowego liczy ponad 17 mln km2 powierzchni2. Jak trafnie zauważył Wasilij
Szczukin, „poczucie przestronności terytorium jest naturalnym składnikiem życia
Rosjan”
3
. Rozległe terytorium państwa rosyjskiego stanowi przeszkodę w budowie
narodowej tożsamości. Innymi problematycznymi czynnikami są wieloetniczność,
wielokulturowość i wielowyznaniowość mieszkańców Rosji. Podziały społeczne
doprowadziły do pojawienia się nastrojów nacjonalistycznych czy ksenofobicznych.
Dodatkowo po rozpadzie świata radzieckiego społeczeństwo rosyjskie czuło nostalgię
za dawnym systemem. Jak trafnie ocenił Jakub Potulski, „fragmentaryzacja ZSRR
przekształciła jego terytorium z czynnika ładu w czynnik chaosu”4.
Z problemem próżni ideologicznej nie poradził sobie pierwszy prezydent
Federacji Rosyjskiej Borys Jelcyn5.
Jego rządy są negatywnie oceniane wśród Rosjan. To czas kolejnej smuty rosyjskiej,
okres „bezrządu, nierządu, anarchii, korupcji, biedy milionów i bezprawnego, majnego
bogacenia się co sprytniejszych jednostek”
6
. Rosyjski pisarz i publicysta Wiktor
1 Zob. L. Dyczewski, R. Szwed, Wstęp [w:] Odmiany tożsamości, red. D. Wilk, Lublin 2010, s. 5.
2 B. Pietrzko, Rosja [w:] M. Barański, Systemy polityczne państw Europy Środkowej i Wschodniej, Katowice
2004, s. 265.
3 W. Szczukin, Dusza rosyjska [w:] Idee w Rosji, red. A. de Lazari, Łódź 1999, s. 276.
4 J. Potulski, Współczesne kierunki rosyjskiej myśli geopolitycznej. Między nauką, ideologicznym dyskursem
a praktyką, Gdańsk 2010, s. 19.
5 Prezydent Borys Jelcyn sprawował swój urząd do 31.12.1999, w tym dniu podczas orędzia zrzekł się
władzy, proponując na urząd prezydenta Władimira Władimirowicza Putina.
6 A. de Lazari, Putinolia i Putinofobia, „Przegląd” 2009, 13 września, hp://www.tygodnikprzeglad.pl/
putinolia-putinofobia/ [dostęp: 29.10.2016].
JOANNA KOT-WOJCIECHOWSKA Polityka Władimira Putina a kwestia…
215
Jeroejew krytycznie ocenił czas transformacji i szukania tożsamości narodowej jako
okres chaosu: „mało kto w Rosji żył – prawie wszyscy płakali”7. Borys Jelcyn wzywał
do sformułowania rosyjskiej idei. Nie udało mu się ostatecznie określić tożsamości
nowego kraju. W 1993 roku Jelcyn wydał dekret zatwierdzający godło rosyjskie
w formie dwugłowego orła, jednak dopiero w grudniu 2000 roku, pod rządami
Władimira Putina, parlament ostatecznie przyjął ustawę wskazującą dwugłowego
orła jako godło Federacji Rosyjskiej8.
Kolejnym czynnikiem umożliwiającym społeczeństwu kreowanie własnej
tożsamości jest hymn państwowy. Federacja Rosyjska, jako państwo powstałe po
rozpadzie zimnowojennego świata, zatrzymała melodię hymnu kompozytora Michaiła
Glinki bez tekstu. B. Jelcyn rozpisał konkurs dla mieszkańców Rosji w celu wyłonienia
jak najlepszego tekstu do pieśni patriotycznej. Według ówczesnego wiceministra kultury
Konstantina Szczerbakowa przedsięwzięcie nie udało się z dwóch przyczyn. Pierwsza
dotyczyła melodii hymnu, która ograniczała zastosowanie długich sformułowań.
Drugi problem był o wiele poważniejszy – niemożliwe okazało się ułożenie spójnej
treści hymnu państwowego bez jasnej koncepcji państwa9. Komisja konkursowa
zadecydowała, aby pozostawić melodię bez tekstu. Problem rozwiązał prezydent
Władimir Putin. Dziennikarka Masha Gessen wspomina: „jesienią 2000 roku grupa
rosyjskich olimpijczyków podczas spotkania z Putinem poskarżyła się na brak hymnu,
który można by śpiewać. Twierdzili, że to odbiera im motywację do rywalizacji
i pozbawia zwycięstwa głębi. Ich zdaniem stary hymn radziecki był pod tym względem
znacznie lepszy”10. Melodia popularna w Związku Radzieckim powróciła w kolejnej
wersji tekstowej. Wywołało to sprzeciw więźniów politycznych i opozycjonistów Kremla,
którzy nie zgadzali się na powrót do ideologii radzieckiej. Julij Rybakow, dysydent
polityczny, stwierdził: „spędziłem sześć lat w więzieniu, słuchając tej melodii. Trałem
do więzienia, ponieważ walczyłem z reżimem, który go stworzył i który wysyłał ludzi
do obozów i wykonywał egzekucje przy jego dźwiękach
11
. Mimo sprzeciwu organizacji
pozarządowych wprowadzono nowy – stary hymn. Zabieg ten zyskał aprobatę wśród
społeczeństwa, 77% Rosjan poparło przywrócenie radzieckiego hymnu
12
. Zabieg ten
uwidocznił problem współczesnych Rosjan, którzy szukając nowej tożsamości, wciąż
żyli w świecie radzieckim.
7 W. Jeroejew, Encyklopedia duszy rosyjskiej, Warszawa 2003, s. 12.
8 M. Gessen, Putin. Człowiek bez twarzy, Warszawa 2012, s. 184–185.
9 Zob. A. Żebrowska, Niezłomny Hymn, „Gazeta Wyborcza” 2002, 27 grudnia, hp://wiadomosci.gazeta.
pl/wiadomosci/1,114873,1239309.html, 29.10.2016.
10 M. Gessen, dz. cyt., s. 185–186.
11 Radio Echo Moskwy, 17.01.2001, hp://echo.msk.ru/programs/beseda/13380.phtml, [dostęp:
28.10.2016].
12 M.H. van Herpen, Putinizm. Powolny rozwój radykalnego reżimu prawicowego w Rosji, Gdańsk 2014, s. 68.
216
PROBLEMY EUROPY WSCHODNIEJ
Władimir Putin został przedstawiony Rosjanom jako jedyny gwarant odbudowy
silnej Rosji. Jego osoba stanowiła zagadkę dla sceny politycznej i naukowej – jak bowiem
prawidłowo uchwycić, kim jest Władimir Władimirowicz? Ukraiński dziennikarz
Witalij Portnikow określa W. Putina następująco: „odkryto w nim mądrość państwową,
zdecydowanie, seksapil i urok osobisty. Zaczęto o nim kręcić lmy i pisać książki […].
Pracownicy telewizji i intelektualiści przekonują, iż bez Putina nie można myśleć
o stabilizacji w Rosji”13.
Już w 1999 roku Władimir Putin określił publicznie, co wpływa na tożsamość i idee
świata rosyjskiego. Składają się na nią: patriotyzm, mocarstwowość, państwowotwórczość
i solidarność społeczna
14
. We współczesnej Rosji toczy się pewna bitwa o pamięć,
gdzie polityka historyczna jest kolejnym instrumentem budowania narodowej dumy
i tożsamości. W okresie prezydentury Władimira Władimirowicza mamy do czynienia
z coraz silniejszą sakralizacją polityki historycznej. Mit wojny i zwycięstwa związany
jest z mesjanistyczną tezą i wyższością Rosji nad innymi narodami. Podczas spotkań
Władimira Putina z historykami analizowane jest wprowadzanie zmian do rosyjskich
podręczników celem jeszcze większej glorykacji narodu radzieckiego, armacji
potęgi terytorialnej ZSRR czy podkreślenia szczególnych zasług polityków radzieckich
w wyzwalaniu państw ościennych
15
. Dla mieszkańców Federacji druga wojna światowa
zaczęła się nie we wrześniu 1939 roku, lecz 22 czerwca 1941 roku, z chwilą hitlerowskiej
agresji na ZSRR, rozpoczynając tak zwaną Wielką Wojnę Ojczyźnianą. Bezprecedensowy
rozmach, z jakim przygotowywane są kolejne obchody Dnia Zwycięstwa, świadczą
o coraz większym glorykowaniu Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, co niewątpliwie zapełnia
pustkę ideologiczną odczuwaną przez poszukujących tożsamości współczesnych Rosjan.
Problem ten zauważa także były ambasador Rzeczpospolitej w Rosji i na Ukrainie,
Stanisław Ciosek. Stwierdza on, że „zwycięstwo nad Hitlerem, nad Niemcami, buduje
głęboko tożsamość Rosjan16.
Kremlowscy politycy utożsamiają Rosję z odrębną cywilizacją i krajem o randze
imperium. Mówienie o Rosji jako imperium nie jest w żaden sposób przypadkowe,
posiada uzasadnienie w historii kraju. Podstawą narodu rosyjskiego jest mocarstwo
o imperialnej tradycji17. W. Putin wielokrotnie odwoływał się do narodowej pamięci
13 W. Por tnikow, Big Father, „Polityka” 2007, nr 47, s. 58.
14 A. de Lazari, Tożsamość Rosjan po aneksji Krymu [w:] Międzynarodowe studia polityczne i kulturowe wobec
wyzwań współczesności, red. T. Domański, Łódź 2016, s. 190.
15 Pierwsze spotkania prezydenta Putina z historykami miały miejsce w 2002 r. Zob. M. Ostrowska, Znaczenie
rosyjskiej polityki historycznej dla odbudowy statusu mocarstwowego państwa, „Stosunki Międzynarodowe – International
Relations”, nr 1–2, t. 21, Warszawa 2010, s. 119–130.
16 hp://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2016-05-09/ciosek-zwyciestwo-nad-hitlerem-buduje-tozsamosc-
rosjan/ [dostęp: 30.10.2016].
17 A. Wierzbicki, Rosja. Etniczność i polityka, t. 5, Warszawa 2011, s. 68.
JOANNA KOT-WOJCIECHOWSKA Polityka Władimira Putina a kwestia…
217
o potędze Rosji, dzięki czemu zyskiwał poparcie społeczeństwa. Ludność poszukiwała
pewnej rekompensaty po rozpadzie ZSRR. Ciągłe podkreślanie wyjątkowości Rosji
(szczególnie w opozycji do zglobalizowanego Zachodu) doprowadziło do wytworzenia
projektów politycznych, które miałyby pomóc w kreowaniu tożsamości rosyjskiego
społeczeństwa. Jednym z orędowników odbudowy imperium radzieckiego był
Aleksander Dugin, który często głosił, że Rosjanie zasługują na specjalne traktowanie
i przewodzenie innym narodom. Proponował utworzenie imperium eurazjatyckiego,
w którym to Moskwa będzie pełnić kluczową rolę. Jeszcze przed aneksją Krymu
A. Dugin wzywał do odbicia państw dawnych republik radzieckich, szczególnie
Ukrainy, która powinna wrócić do rosyjskiej zagrody18. Neoimperialna polityka
odzyskiwania rosyjskich ziem spotkała się z dużą akceptacją społeczeństwa. Według
badań Centrum Lewady przeprowadzonych w marcu 2016 roku 84% Rosjan jest
zadowolonych z przyłączenia Krymu do Federacji Rosyjskiej
19
. Aneksja Krymu
to dla współczesnych Rosjan gwarant powrotu Rosji do tradycji wielkiego kraju.
Międzynarodowe ustawodawstwo okazuje się mniej ważne od imperialnych aspiracji
mieszkańców Rosji
20
. Świadczy o tym także poparcie społeczne wobec polityki W.
Putina. Według badań przeprowadzonych przez Centrum Lewady „w marcu 2013
roku Putin miał poparcie 63% Rosjan, w lutym 2014 – 69%, w marcu po aneksji
Krymu – już 80%, w czerwcu – 86%, a w październiku – 88%”21.
W czasie rządów Władimira Putina zaczęła kształtować się w Rosji koncepcja
rozszerzenia rozumienia świata rosyjskiego (russkij mir) niepodlegająca ograniczeniom
przestrzennym Federacji. Pojęcie to charakteryzuje wszystkich etnicznych Rosjan,
ludność zamieszkującą byłe republiki związkowe, społeczeństwo rosyjskojęzyczne oraz
ludność identykującą się z rosyjską kulturą. Jednym z najważniejszych jego elementów
jest język rosyjski, czynnik wykorzystywany przez władze Kremla do rozszerzania
imperialnej polityki w byłych krajach ZSRR. W. Putin, wydając dekret prezydencki 21
czerwca 2007 roku, utworzył państwową fundację Russkij Mir. W dekrecie wyraźnie
podkreślił, rozszerzając pojęcie tożsamości Rosjan, że „russkij mir to nie tylko etniczni
Rosjanie, lecz także obywatele Rosji i rodacy w krajach dalekiej i bliskiej zagranicy,
emigranci i uchodźcy z Federacji Rosyjskiej, cudzoziemcy mówiący po rosyjsku oraz
18 W. Laquer, Russian Eurasianizm: An Ideology of Empire, Waszyngton 2008, s. 120.
19 Zob. hp://www.levada.ru/2016/04/07/krym-dva-goda-spustya-vnimanie-otsenki-sanktsii/ [dostęp:
30.10.2016].
20 W jednym z pytań zwrócono się do Rosjan z prośbą o ocenę, czy zgadzają się z opinią Ukrainy i państw
Zachodu, jakoby ingerencja Rosji na Ukrainie naruszyła powojenne/postsowieckie prawo i umowy międzynarodowe.
Większość Rosjan odpowiedziało negatywnie – 55% że absolutnie nie.
21 Zob. hp://www.levada.ru/2014/12/24/dekabrskie-rejtingi-odobreniya-i-doveriya-4/ [dostęp:
30.10.2016].
218
PROBLEMY EUROPY WSCHODNIEJ
uczący się tego języka, a także wszyscy ludzie, którzy w sposób szczery wykazują
zainteresowanie Rosją i jej przyszłością”
22
. Zabieg ten pozwolił Rosjanom ingerować
w politykę wewnętrzną państw byłego bloku radzieckiego.
Wspieranie diaspory w takich państwach, jak na przykład Estonia, doprowadziło
do koniktu rosyjsko-estońskiego w 2007 roku. W niepodległym państwie bałtyckim
Estończycy stanowią około 60% mieszkańców, mniejszość rosyjska osiąga 30%
ludności kraju
23
. W północno-wschodnich miastach w Estonii Rosjanie stanowią 95%
ludności, posiadając rozbudowane autonomiczne szkolnictwo w języku rosyjskim,
nieskrępowaną możliwość rozwoju narodowej kultury i własną prawosławną strukturę
wyznaniową
24
. W kwietniu 2007 roku władze Tallina zdecydowały o demontażu
radzieckiego pomnika żołnierza z brązu
25
w centrum miasta i przeniesieniu go na
pobliski cmentarz. Demontaż pomnika spowodował gwałtowną reakcję Federacji
Rosyjskiej. Mniejszość rosyjskojęzyczna rozpoczęła kilkudniowe manifestacje,
atakowano estońskich polityków oraz państwowe budynki. W tym samym czasie
w Estonii nastąpił atak cybernetyczny na najważniejsze strony internetowe państwa –
strony prezydenta, rządu, banki i sieci szkół. Po międzynarodowym śledztwie ostatecznie
ustalono miejsce, z którego wykonywano ataki – Moskwę. Rosyjska mniejszość żyjąca
w Estonii jest dla władz Kremla doskonałym narzędziem pozwalającym ingerować
Rosji w politykę wewnętrzną państw bliskiej zagranicy. Podobne zachowania miały
miejsce podczas wojny rosyjsko-gruzińskiej w 2008 roku czy podczas aneksji Krymu
w 2014 roku.
Kolejnym czynnikiem jednoczącym społeczeństwo jest kwestia wyznania.
Współczesna Rosja to państwo, w którym dużą rolę odgrywa religia. Odbudowa
autorytetu rosyjskiej Cerkwi ma za zadania wypełnić ideologiczną pustkę obecną w kraju
po upadku Związku Radzieckiego. Bliskie środowisko prezydenta – współpracownicy
i osoby popierające politykę Putina – podkreślają wyjątkową rolę religii w odbudowie
tożsamości Rosjan. Reżyser Nikita Michałkow określa to następująco: „istota Rosji
opiera się na prawosławnym krzyżu, a on składa się z pionu władzy oraz poziomu
22 Strona internetowa fundacji Russkij Mir, dekret prezydenta Władimira Putina z 21.07.2007, hp://
www.russkiymir.ru/fund/the-decree-of-the-president-of-the-russian-federation-on-creation-of-fund-russian-world.
php#1 [dostęp: 30.10.2016].
23 J. Darski, Estonia: historia, współczesność, konikty narodowe, Warszawa 1995, s. 44–45.
24 Zob. J. Kozakiewicz, Polityka bezpieczeństwa państw bałtyckich, Kraków 2003, s. 43.
25 Pomnik brązowego żołnierza został wzniesiony na placu w centrum Tallina w 1947 r. Był to jeden
z nielicznych pomników symbolizujący ideologię radziecką w niepodległej Estonii. Dla Rosjan pomnik jest symbolem
walki i zwycięstwa nad Niemcami. Natomiast dla Estończyków pomnik posiada podwójne znaczenie: czci poległych,
którzy walczyli przeciwko hitlerowskim Niemcom, ale też – przypomina o okupacji Armii Czerwonej.
JOANNA KOT-WOJCIECHOWSKA Polityka Władimira Putina a kwestia…
219
wolnej kultury i ekonomii”26. Józef Kukułka przypisuje religii największe znaczenie
w formowaniu tożsamości narodowej
27
. Religia jako czynnik kształtowania tożsamości
danej wspólnoty sprowadza się do idei wyznawania tych samych wartości, wierzeń czy
uczestniczenia w rytuałach, co niewątpliwie generuje poczucie bliskości i solidarności
28
.
Współcześni Rosjanie widzą związek między Kremlem a Kościołem prawosławnym
w wielu codziennych sytuacjach, na przykład przed wyjazdem rosyjskiej drużyny
olimpijskiej do Vancouver patriarcha Cyryl pobłogosławił sportowców
29
. Scena
błogosławieństwa transmitowana była przez telewizję.
Coraz więcej Rosjan utożsamia się z religią prawosławną. W 1996 roku mieszkańcy
Federacji Rosyjskiej określali swoje wyznanie jako prawosławne (46%) lub katolickie
(9%), albo też deklarowali brak wiary (45%)
30
. W 2008 roku już 71% respondentów
określiło się mianem osób wyznania prawosławnego, podczas gdy w 2003 roku
odsetek ten wynosił 59%
31
. Wzrost popularności religii prawosławnej wiąże się
z dobrymi stosunkami pomiędzy duchownymi a władzą. Przedstawiciele Patriarchatu
Moskiewskiego płynnie zgadzają się z polityką Kremla. W przypadku wolności człowieka
i demokracji liberalnej z dużą rezerwą odnoszą się do zachodniego imperializmu.
Negatywnie oceniają globalizację i sprzeciwiają się absolutyzacji wolności i praw
człowieka32. Zachowanie duchownych ma ogromny wpływ na kształtowanie rosyjskiej
tożsamości. Rosjanie identykują się z przedstawicielami prawosławia i z samą religią.
Nie uczestniczą w rytuale odwiedzania Cerkwi i innych miejsc świętych. Wśród
mieszkańców Federacji panuje duża dysproporcja pomiędzy parametrem własnej
identykacji z prawosławiem a rytualnym udziałem w religii. Wydaje się, że jest to
raczej kwestia silnej tożsamości Rosjan (tożsamości prawosławnej) niż religijności.
Religia prawosławna staje się silnym czynnikiem państwowotwórczym. Deklarację
przynależności do prawosławia Rosjanie traktują niczym deklarację patriotyzmu.
Religia prawosławna, mimo wielowyznaniowej struktury narodu, jest stale wspierana
przez Kreml. W 2005 roku zaczął działać prawosławny kanał telewizyjny Sojuz
33
,
donansowany przez władze samorządowe34.
26 G. Brzozowicz, Jesteśmy na siebie skazani. Wywiad z Nikitą Michałkowem, „Newsweek” 2008, nr 7, s.
24–25.
27 Zob. J. Kukułka, Pojmowanie i istota tożsamości narodowej pod koniec XX wieku [w:] Nowa tożsamość
Niemiec i Rosji w stosunkach międzynarodowych, red. S. Bieleń, W.M. Góralski, Warszawa 1999, s. 11–20.
28 A. Curanowić, Czynnik religijny w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej, Warszawa 2010, s. 16.
29 M.H. van Herpen, dz. cyt., s. 197.
30 J. Leoński, T. Rzepa, Z zagadnień narodowościowych współczesnej Rosji [w:] Rozumieć Rosję. Tropy, red.
M. Figura, G. Kotlarski, Poznań 1997, s. 130.
31 C.J. Levy, At Expense of All Others, Putin Picks a Church, New York 2008, s. 42.
32 Zob. A. Curanowić, dz. cy t., s. 36.
33 Strona internetowa kanału telewizyjnego: hp://tv-soyuz.ru/.
34 Zob. A. Curanowić, dz. cyt., s. 131.
220
PROBLEMY EUROPY WSCHODNIEJ
Politykę tę kontynuował Dmitrij Miedwiediew. Po zaprzysiężeniu na prezydenta
Federacji Rosyjskiej 7 maja 2008 roku wziął udział w uroczystej mszy, podczas której
uzyskał błogosławieństwo patriarchy. D. Miedwiediew zapowiedział, że „stosunki
szczególnego zaufania, które wiążą państwo i Cerkiew, zostaną zachowane i pogłębione
dla dobra ojczyzny i ludzi w niej żyjących”35.
W trakcie kampanii prezydenckiej w 2012 roku W. Putin wyraził jeszcze większą
aprobatę wobec religii prawosławnej, stosując retorykę odwołującą się do wartości
tradycji i rodziny. Trzecia prezydentura Władimira Władimirowicza36 to zwrot do idei
konserwatywnej. Powołując się na lozoę Nikołaja Bierdiajewa podczas orędzia do
parlamentu, prezydent podkreślił znaczenie myśli konserwatywnej: „konserwatyzm
nie tyle blokuje ruch do przodu i do góry, ile przeciwdziała osuwaniu się do tyłu
i w dół, w chaotyczne ciemności, do stanu pierwotnego
37
. Skłaniając się do idei
konserwatywnej, politycy Kremla negują zmiany zachodzące w państwach Europy
Zachodniej czy w Stanach Zjednoczonych. Jest to związane z kultywowaniem mitu
wroga – zglobalizowanego Zachodu, który odrzucił wartości tradycyjnej rodziny
i szacunku do religii.
Retoryka Putina zyskuje aprobatę w społeczeństwie, gdzie ponad 70% Rosjan
negatywnie ocenia Stany Zjednoczone, uważając je za państwo nieprzyjazne
38
.
Władimir Putin w wywiadzie przeprowadzonym przez telewizję Russia Today
porównuje tożsamość Rosjan z tożsamością świata zachodniego: „podstawą
amerykańskiej samoświadomości jest idea indywidualistyczna. Podstawą rosyjskiej
— kolektywistyczna. […] Nasza świadomość, świadomość człowieka rosyjskiego,
podpowiada inne zadania. Coś duchowego. Coś związanego z Bogiem”39.
Władimir Putin stale podkreśla odrębność Rosji od innych cywilizacji. Pojawiając
się na scenie politycznej, wykorzystał ideologiczną pustkę powstałą po upadku
ZSRR, sprawnie odczytując poczucie tęsknoty za dawnym imperium. Putin zajął
pozycję ojca narodu, prezydenta i duchowego przywódcy społeczeństwa rosyjskiego.
Jest utożsamiany z przezwyciężeniem kryzysu ekonomicznego, który miał miejsce
w latach dziewięćdziesiątych. Łączy czasy carskiej Rosji i ZSRR ze współczesnością.
35 Tamże, s. 135.
36 W ładimir Putin został wybrany po raz trzeci na urząd prezydenta Federacji Rosyjskiej 4 marca 2012 r.
Zaprzysiężenie miało miejsce 7 maja 2012 r. Po zmianie konstytucji Federacji Władimir Putin pełni swoją funkcję
co najmniej do 2018 r.
37 Orędzie prezydenta Władimira Putina do Zgromadzenia Federalnego z dnia 12 grudnia 2013 r.,hp://
news.kremlin.ru/transcripts/19825 [dostęp: 30.10.2016].
38 Zob. Centrum Lewady przeprowadziło badania stosunku Rosji do innych krajów w maju 2016 r., zob.
hp://www.levada.ru/en/2016/06/10/russia-s-friends-and-enemies-2/ [dostęp: 29.10.2016].
39 Wywiad w telewizji Russia Today dostępny jest na stronie internetowej prezydenta Rosji, hp://kremlin.
ru/events/president/news/18319 [dostęp: 29.10.2016].
JOANNA KOT-WOJCIECHOWSKA Polityka Władimira Putina a kwestia…
221
Wykorzystując język rosyjski jako środek konsolidujący społeczeństwo, ingeruje
w politykę wewnętrzną państw sąsiednich. Doprowadził przy tym do rozwoju myśli
nacjonalistycznej i rasistowskiej. Współczesna Rosja to pewien dualizm tożsamościowy
– podział na świat cywilizacji europejskiej i azjatyckiej.
Prezydent starał się utrzymywać względną równowagę między wektorem
zachodnim (głównie w aspekcie współpracy gospodarczej) a wschodnim. Sytuacja
zmieniła się po aneksji Krymu. Postrzeganie Rosji jako oblężonej twierdzy
i antyzachodnia polityka Kremla wykorzystywane są w celu legitymizowania autorytarnej
polityki władz. Dla Rosjan jedynie silny prezydent zapewni rozwój. Naród rosyjski
poparł imperialistyczną politykę Władimira Putina. Dla jego zwolenników Rosja
znów jest wielka – rozdaje karty na arenie międzynarodowej. Niepełna tożsamość
Rosjan stanowi przeszkodę w unormowaniu społeczeństwa obywatelskiego. Interes
zbiorowości wyraża się poprzez interes państwa. Federacja Rosyjska pragnie być
tworem samoistnym i wyjątkowym. W praktyce dalej poszukuje swojej tożsamości
i miejsca na świecie.
222
PROBLEMY EUROPY WSCHODNIEJ
BIBLIOGRAFIA
LITERATURA PRZEDMIOTU:
Curanowić A., Czynnik religijny w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej,
Warszawa 2010;
Darski J., Estonia: historia, współczesność, konikty narodowe, Warszawa 1995;
Dyczewski L., Szwed R., Wstęp [w:] Odmiany tożsamości, red. D. Wilk, Lublin 2010;
Gessen M., Putin. Człowiek bez twarzy, Warszawa 2012;
Herpen van M.H., Powolny rozwój radykalnego reżimu prawicowego w Rosji,
Gdańsk 2014;
Jeroejew W., Encyklopedia duszy rosyjskiej, Warszawa 2003;
Kozakiewicz J., Polityka bezpieczeństwa państw bałtyckich, Kraków 2003;
Kukułka J., Pojmowanie i istota tożsamości narodowej pod koniec XX wieku [w:]
Nowa tożsamość Niemiec i Rosji w stosunkach międzynarodowych, red. S. Bieleń, W. M.
Góralski, Warszawa 1999;
Laquer W., Russian Eurasianizm: An Ideology of Empire, Waszyngton 2008;
Lazari de A., Tożsamość Rosjan po aneksji Krymu [w:] Międzynarodowe studia
polityczne i kulturowe wobec wyzwań współczesności, red. T. Domański, Łódź 2016;
Leoński J., Rzepa T., Z zagadnień narodowościowych współczesnej Rosji [w:]
Rozumieć Rosję. Tropy, red. M. Figura, G. Kotlarski, Poznań 1997;
Levy C. J., At Expense of All Others, Putin Picks a Church, New York 2008;
Pietrzko B., Rosja [w:] Systemy polityczne państw Europy Środkowej i Wschodniej,
red. M. Barański, Katowice 2004;
Potulski J., Współczesne kierunki rosyjskiej myśli geopolitycznej. Między nauką,
ideologicznym dyskursem a praktyką, Gdańsk 2010;
Szczukin W., Dusza rosyjska [w:] Idee w Rosji, red. A de Lazari, Łódź 1999;
Wierzbicki A., Rosja. Etniczność i polityka, t. 5, Warszawa 2011.
CZASOPISMA:
Portnikow W., Big Father, „Polityka” 2007, nr 47;
Brzozowicz G., Jesteśmy na siebie skazani. Wywiad z Nikitą Michałkowem,
„Newsweek” 2008, nr 7.
ŹRÓDŁA ELEKTRONICZNE:
Lazari de A., Punolia i Putinofobia, „Przegląd” 2009, 13 września, hp://www.
tygodnikprzeglad.pl/putinolia-putinofobia/ [dostęp: 29.10.2016];
JOANNA KOT-WOJCIECHOWSKA Polityka Władimira Putina a kwestia…
223
Portal Polsat News, 09.05.2016, http://www.polsatnews.pl/
wiadomosc/2016-05-09/ciosek-zwyciestwo-nad-hitlerem-buduje-tozsamosc-rosjan/
[dostęp: 30.10.2016];
Radio Echo Moskwy, 17.01.2001, hp://echo.msk.ru/programs/beseda/13380.
phtml [dostęp: 28.10.2016];
Żebrowska A., Niezłomny Hymn, „Gazeta Wyborcza” 2002, 27 grudnia, hp://
wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,1239309.html [dostęp: 29.10.2016];
Levada Centr, hp://www.levada.ru/;
Strona internetowa prezydenta Federacji Rosyjskiej, hp://kremlin.ru/;
Strona internetowa kanału telewizyjnego: hp://tv-soyuz.ru/.
Article
Full-text available
Artykuł przedstawia stanowisko polityków, historyków i publicystów wobec podpisanej 23 VIII 1939 r. umowy pomiędzy ministrami spraw zagranicznych III Rzeszy i Związku Sowieckiego za rządów Władimira Putina. Zakładała ona podział Europy Środkowej pomiędzy dwa totalitarne mocarstwa. Autor analizuje zmianę taktyki prezydenta Rosji oraz jego akolitów w przedmiotowej kwestii na przestrzeni ostatnich 20 lat. Wysuwa wniosek, że podejście szefa państwa rosyjskiego i jego zwolenników odnośnie do powyższego porozumienia było ściśle uwarunkowane sytuacją wewnętrzną oraz pogorszeniem się relacji Federacji Rosyjskiej z krajami zachodnimi oraz Polską.
Pojmowanie i istota tożsamości narodowej pod koniec XX wieku [w:] Nowa tożsamość Niemiec i Rosji w stosunkach międzynarodowych
  • . J Zob
  • Kukułka
Zob. J. Kukułka, Pojmowanie i istota tożsamości narodowej pod koniec XX wieku [w:] Nowa tożsamość Niemiec i Rosji w stosunkach międzynarodowych, red. S. Bieleń, W.M. Góralski, Warszawa 1999, s. 11-20.
At Expense of All Others
  • C J Levy
C.J. Levy, At Expense of All Others, Putin Picks a Church, New York 2008, s. 42.
Czynnik religijny w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej
  • A Curanowić
Curanowić A., Czynnik religijny w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej, Warszawa 2010;
Estonia: historia, współczesność, konflikty narodowe
  • J Darski
Darski J., Estonia: historia, współczesność, konflikty narodowe, Warszawa 1995;
Powolny rozwój radykalnego reżimu prawicowego w Rosji
  • M H Herpen Van
Herpen van M.H., Powolny rozwój radykalnego reżimu prawicowego w Rosji, Gdańsk 2014;
Encyklopedia duszy rosyjskiej
  • W Jerofiejew
Jerofiejew W., Encyklopedia duszy rosyjskiej, Warszawa 2003;
Polityka bezpieczeństwa państw bałtyckich
  • J Kozakiewicz
Kozakiewicz J., Polityka bezpieczeństwa państw bałtyckich, Kraków 2003;
An Ideology of Empire
  • W Laquer
  • Russian Eurasianizm
Laquer W., Russian Eurasianizm: An Ideology of Empire, Waszyngton 2008;
Współczesne kierunki rosyjskiej myśli geopolitycznej. Między nauką, ideologicznym dyskursem a praktyką
  • J Potulski
Potulski J., Współczesne kierunki rosyjskiej myśli geopolitycznej. Między nauką, ideologicznym dyskursem a praktyką, Gdańsk 2010;
Dusza rosyjska [w:] Idee w Rosji, red. A de Lazari
  • W Szczukin
Szczukin W., Dusza rosyjska [w:] Idee w Rosji, red. A de Lazari, Łódź 1999;