ArticlePDF Available

MODERN BATI SANAT AKIMLARININ GÜNCEL SANATA KATKILARI

Authors:

Abstract

Değişen toplumlar, düşünceler alışkanlıklar, siyasi ve ekonomik koşullar karşısında nesnenin bağımsızlaşması geleneksel ve tarihsel biçimleri, kalıpları yıkmaya yönelen modern sanat; çeşitli sanat anlayışları ve kuramlarıyla yeni bir gerçeklik oluşturma, akımları, kuramları ve eğilimleri kendi içinde eritme ve entegre etme çabasını içermektedir. Sanat alanındaki izmler kendilerine has ifadelerini oluşturarak öznel deneyimlere ve yorumlamalara yönelmişlerdir. Bu da sanatta yeni ve modern anlayışların ortaya çıkışına önderlik etmiştir. Zaman içerisinde bilgi ve materyal kullanımının çeşitliliği sanatçının doğayı nesneleri ve kendini sorgulama, yorumlama ve algılama çabaları nesnelere ve sanat üretimine yaklaşımında farklılıklara yol açmış ve yeni sanat akımlarının doğmasına neden olmuştur. 19.yy. Avrupa’sında ortaya çıkmaya başlayan sanat akım ve teknikler modern sanatların çekirdeğini oluşturmuştur. Bu akım ve farklı dille ifadelerin bazıları arasında izlenimcilik, fovizm, kübizm, soyut resim, fütürizm, ekspresyonizm, konstrüktivizm, sürrealizm, toplumsal gerçekçilik, soyut dışavurumculuk, pop sanat, minimal sanat, kavramsal sanat sayılabilir. Her bir sanat akımı kendinden önceki ya da çağdaşı olan akım ile birlikte yoğrulmuştur. Bireyler sanat yoluyla ifade çeşitliliğiyle kalıcı izler bırakmak yenilikler ve değişimler yaratmak adına yola çıkmışlardır. Farklı üslupları ve ifade biçimleri olmasına karşın ortak noktaları, 20. yüzyıl alışkanlıkları ve değişen şartlarına karşı duyulan duygusal tepkiyi dile getirme isteğidir. 20. yy. sanatı devrim ve yeniden yapılanmanın tarihidir. Bu dönemde sanat, bilim ve teknoloji alanındaki ilerlemenin yanı sıra felsefeyle de ilişkili olarak atılımlarda bulunmuştur. Sanatın doğaya öykünmesi, hakikati arayışı öznel yaklaşımlarıyla yeni arayışlar içerisine girmesine neden olmuştur. İnsanın sanatla ilişki kurabilmesi için öncelikle algılaması gerekir. Bu algılama sonucunda üretime ve yorumlamaya geçecektir. Bu nedenler sanatı farklı izmleri takip etmeye yöneltmiştir. Bu araştırma da, literatür taramasına dayalı olarak sanata yön veren, geliştiren sanat akımları ve sanatçılar değerlendirilecektir
20
Volume: 2 Issue: 1 Year: 2018
MODERN BATI SANAT AKIMLARININ GÜNCEL SANATA KATKILARI
Hatice Nilüfer Süzen
MAKALE BİLGİSİ
ÖZ
Makale Tarihçesi:
Başvuru
09.04.2018
Revizyon
24.04.2018
Kabul
25.04.2018
Orcid Numarası:
0000-0002-2020-5551
Anahtar Kelimeler:
Sanat, modern sanat
akımları ve sanatçıları.
Değişen toplumlar, düşünceler alışkanlıklar, siyasi ve ekonomik koşullar karşısında nesnenin
bağımsızlaşması geleneksel ve tarihsel biçimleri, kalıpları yıkmaya yönelen modern sanat; çeşitli sanat
anlayışları ve kuramlarıyla yeni bir gerçeklik oluşturma, akımları, kuramları ve eğilimleri kendi içinde
eritme ve entegre etme çabasını içermektedir. Sanat alanındaki izmler kendilerine has ifadelerini
oluşturarak öznel deneyimlere ve yorumlamalara yönelmişlerdir. Bu da sanatta yeni ve modern
anlayışların ortaya çıkışına önderlik etmiştir. Zaman içerisinde bilgi ve materyal kullanımının çeşitliliği
sanatçının doğayı nesneleri ve kendini sorgulama, yorumlama ve algılama çabaları nesnelere ve sanat
üretimine yaklaşımında farklılıklara yol açmış ve yeni sanat akımlarının doğmasına neden olmuştur.
19.yy. Avrupa’sında ortaya çıkmaya başlayan sanat akım ve teknikler modern sanatların çekirdeğini
oluşturmuştur. Bu akım ve farklı dille ifadelerin bazıla arasında izlenimcilik, fovizm, kübizm, soyut
resim, fütürizm, ekspresyonizm, konstrüktivizm, sürrealizm, toplumsal gerçekçilik, soyut
dışavurumculuk, pop sanat, minimal sanat, kavramsal sanat sayılabilir. Her bir sanat akımı kendinden
önceki ya da çağdaşı olan akım ile birlikte yoğrulmuştur. Bireyler sanat yoluyla ifade çeşitliliğiyle kalıcı
izler bırakmak yenilikler ve değişimler yaratmak adına yola çıkmışlardır. Farklı üslupları ve ifade biçimleri
olmasına karşın ortak noktaları, 20. yüzyıl alışkanlıkları ve değişen şartlarına karşı duyulan duygusal
tepkiyi dile getirme isteğidir. 20. yy. sanatı devrim ve yeniden yapılanmanın tarihidir. Bu dönemde sanat,
bilim ve teknoloji alanındaki ilerlemenin yanı sıra felsefeyle de ilişkili olarak atılımlarda bulunmuştur.
Sanatın doğaya öykünmesi, hakikati arayışı öznel yaklaşımlarıyla yeni arayışlar içerisine girmesine neden
olmuştur. İnsanın sanatla ilişki kurabilmesi için öncelikle algılaması gerekir. Bu algılama sonucunda
üretime ve yorumlamaya geçecektir. Bu nedenler sanatı farklı izmleri takip etmeye yöneltmiştir. Bu
araştırma da, literatür taramasına dayalı olarak sanata yön veren, geliştiren sanat akımları ve sanatçılar
değerlendirilecektir.
CONTEMPORARY ART CONTRIBUTIONS OF MODERN WEST ART MOVEMENTS
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article History:
Received
09.04.2018
Revised
24.04.2018
Accepted
25.04.2018
Orcid Number:
0000-0002-2020-5551
Keywords: Art, modern
art movements and
artists.
.
The modern art, which tends to break traditional and historical forms and patterns along with
the independence of the object in the face of changing societies, thoughts, habits, political and
economic conditions, includes efforts for creating a new reality with various artistic
understandings and theories, and dissolving and integrating movements, theories and trends in
itself. The “-isms” in the field of arts have formed their own expressions and turned to subjective
experiences and interpretation. This has led to the emergence of new and modern
understandings in the arts. The diversity of information and material use increasing over time
has changed artists’ efforts to question, interpret and perceive the nature, objects and even
themselves, and created differences in their approaches to objects and art production. This
process finally has led to the emergence of new art movements. The movements and styles that
have emerged in the 19th century Europe have formed the core of modern arts. Some of these
movements and styles are impressionism, fauvism, cubism, abstract painting, futurism,
expressionism, constructivism, surrealism, social realism, abstract expressionism, pop art,
minimal art, and conceptual art. Each art movement has been kneaded together with the
hnilufer.suzen@usak.edu.tr
21
previous or contemporary movements. Individuals have gone out of their way to create
innovations and changes and to leave a lasting impression, using the diversity of expression
through art. Despite their different attitudes and forms of expression, the common point of art
movements is the desire to express the emotional reaction to the changing conditions of 20th-
century life. The 20th century is the history of revolution and restructuring of the arts. In this
period, the arts have made breakthroughs regarding philosophy as well as progress in science
and technology. The arts’ emulation into the nature and efforts for searching the reality has led
itself to seek new quests with its subjective approaches. In order for people to have a relationship
with art, it is necessary for them to perceive it at first. This perception will result in production
and interpretation. These reasons have led the arts to follow different “-isms”. In this research,
art movements and artists who have directed and developed the arts, will be evaluated based on
literature review.
MODERN BATI SANAT AKIMLARININ GÜNCELSANATA KATKILARI
“Dünya aydınlık olsaydı, sanat olmazdı”
Albert Camus
Giriş
Sahip olduğu materyaller ne kadar kısıtlı olursa olsun tarih boyunca hiçbir toplum sanattan
yoksun kalmamıştır. Farklı zaman ve mekanlarda değişen sosyal ve kültürel koşullara bağlı
olarak sanatın aldığı biçimler çeşitlilik gösterir (Farthing,2014;8). Gombrich’e göre; mağara
duvarlarına renkli topraklarla kabaca bizon resimleri yapan ilk insanlardan günümüzde
duvarlara tuvallere resimler yapan insanlara kadar geniş bir yelpazede yapılan birçok etkinlik
vardır (Gombrich,2007;15). Her dönemin kendi tavrı, bakışı ve duruşu” vardır. Dünya sürekli
bir değişim içindeyken sanatın bir noktada durması mümkün değildir.Sanatbireyin düşünsel
ve sanatsal gelişimiyle birlikte ilerlemiştir.Birçok sanat akı konu olarak hızlı
endüstrileşmeyle hızlanan kentleşme ve kent insanın yaşadığı sorunlarından
beslenmiştir.Geleneği mden reddeden sanatçı, Kübizm, Konstrüktivizm, Dadaizm,
Sürrealizm ve Soyut ekspresyonizm gibi farklı yönelişler plastik sanatlarda yeni arayışlara
girmiştir. İlk olarak Kübizimle, tuvale giren yabancı malzemelerin zamanla yüzeyden
kopması, özgürleşmesi, sanat nesnesi kavramında, boyut ve malzemenin yenilenmesine
örnektir. Yeniliğin arayışıtüm akımlarda, sanattaki alışılmış sınırları
değiştirmeyihedefler.Sanatçıları akımların içinde bir araya toplamak konusunda kuşkucu
olmak için nedenlerimizin olması gibi aynı şekilde tarihsel dönemlerin özellikleri
konusundaki genellemeler de bir sorundur (Lynton,1991,115).
Sanatsal arayışlardan EmprosyonizmEksprosyonizm,Fovizm, Kübizm, Dadaizm,
Sürrealizm gibi akımların parametreleri, doğdukları yıllardan çok öteye gitmediyse de sonra
gelen akımları etkilemiştir.
1.MODERN BATI SANAT AKIMLARINDAN ÖRNEKLEMLER
1.1. DIŞA VURUMCULUK (EKSPRESYONİZM)
Ekspresyonizm de kişinin ruhsal durumu bir ifade biçimidir. Tabiat ikinci
plandadır.Sanatçılar, kendilerini boğan, ezen ızdırap ve imkânsızlıklara, isyanlarını, renklerle
ve biçimlerle anlatmışlardır. Eserlerinde, kadın vücutlarını çirkinleştirerek; portreleri ve
ifadeleri korkunç, iğrenç ya da karnaval maskeleri şeklindeyapmışlardır.Çizgileri ve
kullandıkları renkler fovist ressamlar gibi cesurdur.Van Gogh’un fırçası ve renkleriyle, peyzaj
ve ayçiçekleri Ekspresyonizmin ilk örneklerini oluşturmuştur. Aynı dönemlerde, Edward
Munch ise, korku, sevgi,,nefret gibi duygularını yansıtmıştır tuvallerine. Figürlerin
çirkinleştirilmesi ve bozulması ise bu tarzın bir gereğidir (Elmas, 2005, 287). Van Gogh,
Modigliani, M.Beckmann, O.Kokoshka, Munch, Kırchner, Nolde, Rouault, bu akımın
öncülerindendir.
22
1.2.YIRTICILIK (FOVİZİM) (1898-1908)
Fovistlerin öncüsü Matisse’dir. Fov’lar kendilerini konularının gerçek renkleriyle
sınırlamazlar; dolayısıyla ağaçlar turuncuya boyanabilir, gökyüzü pembe, bir insan yüzü yeşil
olabilir. Gölgeler aynı rengin koyu bir tonu değil genellikle bir başka renkle gösterilir, öyle ki
bir çimenliğe düşen gölge koyu yeşil değil kırmızı da olabilir (Little,2006;100). Sanatçılar,
İzlenimciler gibi, doğayı betimlemişlerdir, ancak yapıtlarında yoğun, dışavurumcu
tepkilerizlenir. Çağdaş sanata ve sanatçılara, gelenekselikırmalarında öncülük etmiştir. Renk
özgünlüğü ve özgürlüğüyle, modern sanatın önünü açmışlardır
(Elmas,2005,289).HenriMatisse, AndréDerain, Maruice De Vlaminck ve RaoulDuffy
temsilcileri arasındadır.
1.3. FÜTÜRİZM
Roma, Milano ve Floransa’da modern sanatın bütün heyecanlarını yansıtan bir akımdır.
1912’de Paris’te “Severini” tarafından düzenlenen sergide izleyiciye sunulmuştur.
Fütürizm’de göre, her şey devingen ve değişkendir. Varlık hareketlerlerinin, gözümüzde
bıraktıkları etkileri algılayıp, yorumlayıncaya kadar biçim yeniden ve hızla değişir.
Benzer biçimde, onların imgeleminde insan kalabalığı devlet kurumlarından çok daha anlamlı
bir politik güçtü (Little,2006;108). Umberto Boccioni, Giacano Balla, Carlo Cara, LuigiRussolo,
Gino Severini, MarcelDumchamp önemli sanatçılarıdır.
Resim3: HenriMatisse Resim4. Maurice de Vlaminck
23
Resim 5: Umberto Boccioni Resim6: KazimirMalevich
1.4.DADAİZM (DADACILIK)
Dadaizm’in sürrealist (gerçek üstücülük)akımlardan farkı “yıkıcı” olmasıdır. Bir sözlükten
rasgele alınan “dada” sözcüğü Fransızca’da “zevk için binilen at” anlamındadır. Dadaizm,
geleneksel ahlaki, politik ve estetik inançların savaşla tahrip olduğunu ilan etmiştir.
Alışılmışve belirlenmiş disiplinlere karşı tepkili olan Dadaizm, Birinci Dünya savaşından
sonra, sosyal çöküntünün bir sonucudur. Dadaistlerin estetik ve sanatın ilkelerini yok sayarak,
malzeme ve teknik yönden sınırsız, resimler yaptıkları görülür. Geleneklere karşı sert
tutumlarıyla, Sürrealizmin, Pop art ve Kavramsal Sanat’ın ortaya çıkmasına elverişli bir ortam
hazırlamıştır. MarcelDumchamp,Kurt Schwitters, MaxErnts, Hans Arp, Francis Picabia,
RaoulHausmann önemli sanatçılarıdır.
Resim7: M. Duchamp Resim8: MaxErnst
1.5. SÜRREALİZM
1916 yılındabaşlayıp, etkisi devam eden modern bir sanat akımıdır. Soyut figürler düşsel
mekanlardaki kompozisyonlarda alılmayıcısıyla buluşur. İlkel toplum sanatı ve eserleri
sürrealistlerin ilgi noktasıdır. Sürrealizm akımı tıpkı Dadaizm gibi geleneksel sanat
biçimlerinive burjuva değer yargılarına karşıdır. Antmen (2009;136)’e göre: “Gerçeküstücüler
için bilincin ötesine uzanmak, arzuların ve kaygıların gerçek kaynağına inebilmeksanatsal
yaratının bir uzantısıdır. Onlara göre bilinçaltı o güne dek baskı altına alınmış, sanatsal
24
yaratıcılıkla dolu bir depo idi ve mantık bu depoya girişi engelliyordu. Bu kilidi açmak için
mantığı dışlamışlar, mucizevi konuların ve biçimlerin ortaya çıkmasını
sağlamışlardır”.Giorgio de Chirico, MaxErnst, Jean Arp, YvesTanguy, AlbertoGiacometti,
Salvador Dali, Francis Picabia, MarcChagal, Rene Magritte, FridaKahlo, Paul Delvaux,
JoanMiro, Man Rey sürrealizm sanatçıları arasındadır.
Resim9:MarcChagall Resim 10: Salvador Dali
1.6. SOYUT SANAT
Yeni ve özgün bir biçim arayışıdır.Biçim vermenin objesi, ruhsal olan ben dünyasıdır ve dış
dünya, optik dünya ile hiçbir ilintisi yoktur. Soyut resim mekân düşüncesini ve figürü
reddetmiştir.Soyut Sanat: Soyut ifadecilik, Abstre ya da nonfigüratif (figürsüz), doğa
görüntüleri olmayan bir akımdır. Biçim ve renklerde sınırsız olmasıyla birlikteresim dışında
heykel, mimarlıkalanlarında da etkisini göstermiştir.Wassily Kandinsky, PietMondrian,
Robert Delaunay, Mark Rothko, HansHartung, AntoniTapies , KazimirMaleviç, Jean Arp,
Jackson Pollock, Nicolas de Stael, sanatçılarıdır.
Resim 11: KazimirMaleviç
25
1.7. 1940 Sonraki Sanat Hareketleri
1.7.1. Action Painting
Resim yapma eylemi, fiziksel vücut hareketlerine ve rastlantısal sonuçlara göre yönlenmiştir.
Amaç sanatçının özgür ve özgün ifadesini kullanarak malzemede sınırsızlığı tatmaktır.
Resim 12: Jackson Pollock “Black Stella”
1.8. 1960 sonu Sanat Hareketleri
(Pop Art, Op- Art )
1.8.1. Pop Art: Pop-Art, endüstrinin, günlük tüketim eşyalarının, popüler kültür üzerindeki
etkilerini (Olumlu-olumsuz) kitlesel iletişim çağının teknikleriyle ifade etmiştir. Hazır
nesneler, alışıldık mekanlarından çıkarak, abartılı boyutlardagenellikle, resimli roman ya da
reklamcılık teknikleri kullanılarak yeniden üretilmişlerdir. Pop sanat, önce 1950 ortasında
İngiltere’de, 1950’den sonraABD’de aktif olan sanat akımıdır. Geleneksel disiplinlere ve
sanatlara karşıtolarak pop sanat, popüler kültürüsanat nesnesi olarak kullanmıştır.
Baskı ve mekanikçoğaltımdaki gelişmeler pop sanatın varlığınıngelişmesini sağlamıştır
(Yaman,2013, 350).Sanatçılar teknolojiyle birlikte, tüketim nesnelerini kullanmışlardır.
MarcelDucamp’la başlayan tüketim kültürüne tepki sterilmesi ve hazır nesnelerinin
kullanılması Schwitters,Warhol, Hamilton, Wesselmann, Rauschenberg, Beuys gibi
sanatçılarla devam etmiştir.
1.8.2. OpArt : Op Sanatın çıkış noktasını, üç boyutluluk yanılsaması
oluşturmuştur.1960’lardamodern bir sanat akımı olarakgelişen Optik Sanat, bilim ve sanat
birlikteliğiyle, hareketin dinamik etkisini kullanmıştır. Geometri ve matematiği, estetikle
birleştiren Op Sanat, heykel, video, grafik ve dijital sanat türleri içinde de etkisini göstermiştir.
Empresyonist CamillePisarro, Post-Empresyonist Georges Seurat ve Paul Signac, Soyut
sanatçı PietMondrian gibiressamlar bilimsel bir tavırla renk ve optik üzerine araştırmalara
önem vermiş, bu araştırmalar Op Sanat’a temel oluşturmuştur.
26
Resim 13: Victor Vassarely
2. BATI SANAT AKIMLARININ SANATÇILARAVE SANATA KATKILARI
Endüstrinin ivme kazanmasıyla, araştıran, deneyen, eleştiren, madde ve mana da özgür ve
sınırsız olmak için çaba sarf eden sanatçı, estetik kalıplarını, kurallarını ve tekniklerini ortadan
kaldırmaya çalışmış, geleneksel yerine, eser üretiminde yeni deneyimler için mücadele
etmiştir.
Farklı süreçler ve mekanlarda, birbirine rakip yada birbirini takip etmiş olan sanat
akımlarında, sanatçı buldum derken, o bulunan bir başka ekolün doğuşunun habercisi
olmuştur.
“Ne Giotto’ nun mekân derinliği gibi resme getirdiği yenilikler, ne hümanizmanın etkisiyle
meydana gelen Rönesans çağının üstün resim tekniği, ne de Barok sanatın taşkın çizgileriyle
ışık-gölge estetiği, sanatta bir devamlılık sağlayamamıştır. 19. yüzyılın ikinci yarısında
Empresyonizmle başlayan ve günümüze kadar farklı anlayışlara uzanabilen sanat anlayışları
ortaya çıkmıştır” (Elmas2005,281-282).
Sanatta modernizmin başlangıcı, sanatçılarınçevreyi gördükleri gibi betimlemeyi
bırakmalarıyla atılmıştır. Gelenekselkurallar değişime uğramıştır. Artık her yeni hareket ve
oluşum, yenilik ve fark yaratıyorsa estetik anlayışta değişmiş demektir. Sanat eserinin, güzel
ya da çirkin olması değil; üretildiği dönemi yansıtabilmesi önemlidir. 19. yüzyıl sonu ve 20.
yüzyıl boyunca sanat dünyası, daha önce hiç izlenmediği kadar yakından izlenmeye
başlanmıştır.
“Geçmiş yüzyıllarda egemen olmuş tarz, stil, akım, ekol, sanat grubu ya da okulu ve benzeri
oluşumlarla 20.yüzyıldakilerle kıyaslanırsa bu yeni disiplinlerin etkinliği ve sanat dünyasında,
hem bunalımlı hem de doğurgan ortam mevcuttur. Bu yaklaşım sanat yapıtını kesin değil
geçici, dönemsel tanımlamalara indirgemeye bir kapı aralamak felsefi ve mantıksal tutumun
kesinlik arayışının karşısında duruşunu temsil etmektedir” (Aktulum,2016;11).
Sanatla toplumsal değişim arasında doğrudan bir ilişki söz konusudur. Toplumsal değişim,
sanat ve sanatçı için bir tür kendini yenileme, dönüştürme süreci sayılabilir. “Sanatçı, toplumu
değiştirmek isterken bu değişimi ilkin kendinde, kendi sanatında yaşar. Çağının tanığı olarak
gördüklerini, duyumsadıklarını eserine yansıtırken kendisi de değişir, dönüşür”(Uzun,2014;123).
Ünlü sanat yapıtlarının mekanik olarak yeniden üretimi, insanların daha kolay erişebilmesine
imkân sağlamaktadır. Çünkü bu görüntülere sanat kitaplarından bakabilir, hatta kişiler bu
esreleri poster formunda kendi duvarlarına asarak onlara sahip olabilirler. Denebilir ki, sanat
eserleri böylece gizemini yitirir ve orijinalindeki dokunulmazlık ve büyü azalır. Yeniden
üretimin en temel sonucu, öncesinde yalnızca tek bir yerde bulunan eserin, şimdi pek çok
farklı içerikte görülebilmesidir (Engin&Duruman;2017,169).
Örneğin Amerikalı ressam RusssellConnor bilindik başyapıtlardan bazı parçaları yeniden
birleştirip yeni tablolar yapmıştır.Ressam EdouardManet’in (1892)“A Bar At
TheFoliesBergere” isimli çalışmasını Picasso’nun “Guernica” adlı yapıtının önüne alarak
“Savaş ve Barış” çalışmasını gerçekleştirmiştir. 2006 yılında Başkan George Bush'un Irak
savaşını eleştiren bir tavırla ürettiği eserinde, birbirine geçmiş çakışan kimliklerden oluşan
postmodern bir gönderme oluşturmuştur. (Danto,2010,250). Connor’un tablolarının amacına
27
ulaşması için konularının bilindik olmasının yanısıra geçmiş ile kurduğu güçlü bağların
örneğidir.
Resim 14: “WarandPeace” (2006) by RussellConnor. (Photo
courtesy of the artist andtheAnitaShapolsky Gallery
Bir diğer örnek ise; Bruce Naumann’ın “Sanatçının Çeşme Olarak Otoportresi” isimli
çalışmasıdır. Sanatçı kendi portresini görüntülüyor ama bir çeşme olarak. “Çeşme vurgusuyla
işin Duchamp’a göndermede bulunduğu açıktır. Fakat dahası var Duchamp bir hazır nesneyi
sanat yapıtına dönüştürüyordu. Naumann kendisini “çeşmeleştiriken” sanatçının “hazır
nesne” olarak algılanışına bir vurguda bulunuyor. Neden hazır nesne, çünkü sanatçı sürekli
olarak düşünüldü zamanlar boyunca. Biz çeşmenin musluğunu çevirip suyu akıtır gibi,
sanatçıdan isteyeceğiz, o da bize yapıtlarını akıtacak”. Kısacası değil 45 yıl önce, bugün bile
çok yeni ve güncel bir yapıttır (Kahraman,2015,373).
Resim 15: Bruce Naumann, “Sanatçının Çeşme Olarak Oto portresi,
1970”
Her sanatçının döneminden nasıl etkilendiği ve geriye yönelik nasıl esinlendiğini
görmek/izlemek hem sanatçıyı hem de eserinin sanat algısını anlamak için oldukça önemli
görülmektedir.Çünkü, her eser kendinden önceki eserlerin bir ürünü, genetik bir mirasıdır.
Konu kapsamında Türkiye’den bir sanatçının çalışmalarını da örneklendirebiliriz. Genco
Gülan; resim, heykel, performans ve yeni medya gibi kavramsal çağdaş sanat yapıtlarının
tümünü “fikir sanatı” olarak tarif eden bir sanatçıdır. Gülan, bir röportajında
(Engin&Duruman;2017,81) “Sanat Tarihi içinde gezinirken kendimi bir zaman makinesine
binmiş gibi hissederim. Tarihsel gelgitler içinde dolaşmak çok zevkli bir serüvendir. Yeniden
yorumlama yöntemi-ki günümüz sanatının en önemli araçlarından birisidir- buna bağlı
olanak sağlar. “Kendi Portresi” isimli serimde bunu bir adım öteye taşıyıp sadece farklı
28
dönemlerde yaşamış büyük üstatların yapıtlarını yorumlamaktan öte kendimi onların yerine
koymayı deniyorum.
Artık farklılığımı benzerlikte arıyorum. Bu yaklaşım da beni oldukça özgürleştirdi diye
düşünüyorum. Ustaları yorumlamak müthiş bir deneyim, kendileriyle tanışmış gibi
oluyorsunuz” yorumlarını bizlerle paylaşmıştır. Yani tarihe tanıklık etmenin yanısıra onun
müze, galeri ya da koleksiyonlardan çıkarıp görsel bir kültür ürünü olarak toplumla
paylaşmanın yolu açmış oluyorlar”, sözleriyle sanat içindeki yeni oluşum sürecini bizlere
özetlemiştir.
Bu bağlamda aslında sanatçının arayışının bitmek bilmeyen merakı eskiye öykünerek
geleceğe yelken açması sanatın yeni nesillere ve sanat takipçilerine bir nevi kolaylık
sağlamaktadır. Tıpkı evimizin salonundan Louvre Müzesinde gezintiye çıkmak kadar
ulaşılabilir olması gibi. Aslında sanatçıya ve sanata yön veren popüler kültür ve medya da bu
tür sanat eserlerine imkân vermektedir. Yani reklamı yapılan bir ürünü arka planda eski ile
entegreli sunmak insanların görsel hafızalarında daha kalıcı imajlar bırakmak için müthiş bir
yöntemdir. Sanatın gelişen ve değişen toplumlarda dinamikleri ve teknoloji de takip ederek
yeni ve alışılmışın dışında eserler üretmesi onun doğurganlığının temsilidir. Bu
doğurganlıktan doğan kardeşler arasında kan bağı da olsa hepsi farklı kimlik ve mizaçlara
sahiptirler.
Sanat eleştirmeni Hal Foster, uyarlama/kendine mal etme sanatının “her resmin altında
daima başka bir resim olduğunu”ortaya çıkardığını yazmıştır. Foster, sanatçı sanat objelerinin
üreticisinden çok işaretlerin manipülatörü haline gelir ve izleyici de görünür olanın tüketicisi
yada estetiğin pasif seyircisi olmak yerine mesajların aktif okuyucusu
olur”(Akt.Barrett,2015,302).
Resim 16: Genco Gülan, Rene andCory 2014.Müdahale edilmiş dijital
fotoğraf.
Genel olarak yeniden üretme yerine,eskiye öykünme yada yapılmış olanları “kendine mal
etme” yaklaşımında çağı eleştiren ve yeniden gözden geçiren bir tavır, yeniden bir doğuşu
temsil etmektedir. Sanat bizim dünyayı algılayışımızı ve onu zihinsel bir gerçek haline
getirişimizi etkiler. En önemli işlevlerinden birisi budur. “Kübizmin ortaya konmasından
sonra eğer binaları yeni bir anlayışla inşa etmiş evlerimizi hatta masalarımızın üstünü yeni bir
anlayışla düzenlemişsek olmaz denilen bir şeyi yapmaya başlamışsak bu sanatın algılarımıza
getirdiği katkının sonucudur” (Kahraman,2015,55).
Sonuç ve Tartışma
Sanatçılar eserlerinde bağımsız ve özgün imgelerin yanısırageçmişten referanslarda alırlar.
Üretilen sanat nesnesi toplumsal belleğin ve karakterin oluşmasında etkin rol üstlenmektedir.
Her sanat nesnesi çağdaş boyutlarda dokuman niteliğinde canlı birer model olmayı
başarmışlardır.
Her sanat üretimi bir felsefe üzerine kurulur. Onu algılamadan ve çözümlemeden daha ileriye
gitmek imkânsızdır. Sanat yapıtı, sadece ne yansıttığını değil onun üzerindeki düşünceler ve
yapıtı biçimlendiren kültürel güçler karşısında etken bir pozisyondadır. Yani eser, kendi
toplumsal etkilerini yaratır, çevresindeki dünyayı etkiler. Bir sanatçı eserinde, öznesinin
ruhunun, duygularının ve karakterinin halini uslubunu göstermelidir. İzleyiciye ulaşan tek bir
29
duygu tek bir ses vardır. Unutulmaması gereken sanat eserinin suje tarafından pozitif ya da
negatif yönde geri bildirimlerle kalıcılığının sağlanmasıdır. Yani sanat eseri üretiminin
amacına ulaşması, onun var olması; yorumlanması ve algılanmasına bağlıdır.Çağımızda pek
çok sanatçı, beğendiği eserleri kendi birikimleri ve düşünceleriyle tekrar yorumlayarak hayata
geçirmişlerdir. Amaç kopyalamak değil edindiği fikri, kendi içselleştirdiği bilgi ve duygu
birikimi ile farklı biçimlerde, kendine has bir eser ortaya çıkarmaktır. Başka eserlerde
gördüğümüz fikirleri anlayabilmek için ön ve arka yapı elemanlarının nasıl bir araya
getirildiklerini ve neden belli bir düzen içinde sunulduklarını anlamamız gerekir. Genellikle
bu fikirleri içselleştirmemiz gerekmektedir. Örneğin; Vincent Van Gogh sıklıkla kendisini
zincirdeki bir bağlantı olarak nitelendirmiştir. Çalışmalarını, kendisinden önce gelenlerin eseri
üzerine inşa ederek ve kendisinden sonra geleceklerin üzerine bir şeyler inşa edebilecekleri
eserler ortaya koymak isteğiyle eser üretiminde bulunmuştur.
Sanatçılar genellikle geçmiş ve çağdaşları sanatçıların eserlerini bilir ve özellikle belirli
sanatçıların eserleri konusunda bilgi sahibidirler. Hatta naif sanatçılar bile toplumlarındaki
görsel temsillerin farkındadırlar ve bundan etkilenirler.
Küreselleşme, teknolojik gelişim, çokkültürlülük,disiplinlerarasılık gibi kavramların ivme
kazandığı bir zeminde, sanatın ve sanatçının fikirleri ve yaratımları öne çıkmıştır. Sanat
toplum ilişkisinin işlevselleşmesi ve yaygınlaşması, medya, popüler kültür, tekonoloji-
tasarım gibi çağımızın hergün yenilenen ve değişen oluşumları sayesinde gerçekleşmiştir.
Ancak toplumların kültürel ve sanatsal dönüşümlerinde bu hızlı ve “bazen de bilinçsiz
etkileşimin” ne ölçüde fayda olduğu sorgulanmalıdır. İşte bu sorgulama da objektif
yaklaşmak adına sanatçının üretimindeki amaç ve fikirlerine cevaplar bulmak gerekmektedir.
Bu cevapların içinde sanatçının içinde bulunduğu sosyo ekonomik ortamdan hitap ettiği
sosyo- kültürel çevre aynı kadraj içinde olmalıdır.
Sanat yapıtının orijinal bir nitelik taşıdığı ve sanatçının bağımsız, öznel görüşünün ürünü
olduğu bir gerçektir (Fırıncı;2006,111).Ancak sanat eserinin yeniden yorumlanarak üretilmesi
kendine mal etme eylemi artık orijinal olanın reddi ve sorgulanması sorununu gündeme
getirmektedir. Engin’in bizlere aktardığı gibi (2017;123); “kendine mal etme; görüntüyü ait
olduğu bir çevreden ve içinde bulunduğu koşullardan koparak başka bir anlam kazanacağı
farklı bir çevreye taşımaktır.”
Orijinal esere ait detayların (içerik, biçim, üslup, anlam duygu v.b.)değiştirilerek yeni bir esere
özgü detayların yeni ürün içerisinde orijinal esere çağrışım yapacak şekilde özellikle
kullanılması bir anlamda orijinal esere gönderme yapılması olarak adlandırılan yeniden
yorumlama ile sanatçılar eserlerini üretmede sınırsız olmanın özgürlüğünü yaşamaktadırlar.
Yeniden üretimde; saygı gösterme, alay etme, atfetme gibi farklı anlamlar yükleme amacıyla
yapılmış olabilir. Modern sanatta bize sunulan imgeler neler öğretiyor? Bu imgeler
alımlayıcıdaki arzu, öfke ya da isteğin harekete geçmesine yardımcı oluyor mu? Bu imgelerin
organize edildiği ve izleyiciyle buluştuğu tarihsel koşullar nelerdir?, Bu imgeler neyi ifade
ediyor? sorularıyla, gerçekçilik, dışavurumculuk, biçimcilik ve benzeri birçok sanat eserinin
işlevselliği değerlendirilmiş olur.
Bu sayede etkileşimde bulunan eserlerin içindeki unsurlar yeni anlamlar kazanmakta
anlamları çoğalmaktadır. Bu amaçla, sanatçılar, topluma ait göstergeleri sahiplenip kendine
ait simge ve imgelere dönüştürerek bildik imgelerden yeni anlamlar yaratan bir sorgulama
süreciyle güncel olan “görsel” ve “popüler kültür’ün şekillenme ve biçimlenmesinde aktif rol
üstlenmişlerdir. Çağımızın üsluplaşma girişimleri içerisindeki yaklaşımların, yeni değerler ile
tanışmamıza yardımcı olacağı düşünülmektedir. Sanatçılar, her geçen gün kendilerini
geleneksel ve genel olandan kopartıp, kendi kişisel tarihleri ile ayrıcalıklı bir diyalog
üretmektedirler. Onların eserleri belki de zamanın ötesinde olarak değerlendirilirken kapalı
bir kutu olmak yerine sanat türlerinin sosyalleşmesi ve takipçilerinin arttığı görülmektedir.
Sanata yön veren sanatçıların mevcut anlamlandırmaları yeniden üretmek eskinin
geleneklerin baskın olanın yeniden ele alınışını, eleştirisini, yaratıcılığını ve sanatsal olan
anlamlandırmaları üretmek bize sanat ve sanatı okuma yolunda yeni kapılar açmaktadır.
Zaten sanat akımlarının oluşumunun nedenleri de bu değil midir? Nihai olarak nesne artık bir
ortak kullanılan yaşantının, nesne ile özne arasındaki bağın görülmeyen içi boşaltılmış olan
mananın imgeleştirilmesidir.
30
KAYNAKLAR
Aktulum,K.(2016).Resimsel Alıntı (Resimlerarası Etkileşimler ve Aktarımlar). Konya.Çizgi
Kitabevi.
Antmen,A.(2008). 20 Yüzyıl Batı Sanatında Akımlar. 1. Baskı. İstanbul. Sel Yayıncılık.
Ayaydın, A. (2015). Art Nouveau Akımına 21. Yüzyıl Perspektifinden Bir Bakış. ulakbilge, 3
(6), s.59-73.
Barrett, T. (2015). (Çev.E.Ermert). Neden Bu Sanat? Çağdaş Sanatta Estetk ve Eleştiri. 1.
Baskı.Hayalperest Yayınevi. İstanbul.
Batur, E. (1995). Sanat Dünyamız, Avant-garde 1945-1995 Son Yarım Yüzyılın Sanat Akımları,
Bahar 1995, İstanbul.
Danto, A.C. (2010). Sanatın Sonundan Sonra.(çev.Z.Demirsu). 1.
Baskı.İstanbul.Ayrıntı Yayınları.
Elmas, H. (2006). Ondokuzuncu Yüzyıldan Günümüze Özgürlük bağlamında Sanat Neydi, Ne
Oldu?. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (15), 281-298.
Engin, C.(2017). “Postmodernizm ve Yeniden Sunum” Kontrast Fotoğraf Dergisi. Kış 2017-18.
Afsad Yayıncılık. Ankara.
Farthing, S. (Ed.). (2014). Sanatın Tüm Öyküsü, F. C. Çulcu ve G. Aldoğan (Çev.), İstanbul:
Hayalperest Kitabevi.
Fırıncı, Mehmet. (2006). "Alman Ekspresyonizmi (Dışavurumculuk), DieBrücke (Köprü) ve
Türk Baskı Resim Sanatına Etkileri", Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi,
Sayı:19, İzmir, 2006.
Gombrich, E. H. (2007). Sanatın Öyküsü. (16. Baskı). (çev. E. Erduran, Ö. Erduran) İstanbul:
Remzi Kitabevi.
Kahraman, H.B. (2015). Bakmak Görmek Bir De Bilmek(Çağdaş Sanat Dünyasında Hayatta
Kalma Kılavuzu). 1.Baskı. İstanbul.Kapı Yayınları.
Kedik, A. S. (2010). “Richard Long: Bir Yürüyüşün İma Ettikleri”, Gazi Üniversitesi Güzel
Sanatlar Fakültesi Sanat ve Tasarım Dergisi, Sayı 5, s.107 120.
Little, S., (2006). İzmler Sanatı Anlamak, Yapı Yayın, İstanbul.
Lynton, N(1991)., Modern Sanatın Öyküsü, 2. Basım, Remzi Kitapevi, İstanbul.
Uzun, A. (2014). 1950 Sonrası Toplumsal Olayların Sanata Yansıması. Atatürk Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enst. Resim Ana Sanat Dalı Yayımlanmamış yüksek lisans Tezi.
Wölfflin, H. (1990), (Çev. H.Örs), Sanat Tarihinin Temel Kavramları 3.Baskı Remzi Kitabevi,
İstanbul.
Yağmur,Ö.(2016). Doğayı Şekillendiren Sanat:Land Art. İdil 2016,cilt 5, Sayı, 27,Volume
5,Issue27. DOI: 10.7816/idil-05-27-08.
... Avrupa'da 19. yüzyıl sonlarında sanata olan bakış açısı büyük ölçüde değişime uğramıştır (Süzen, 2018). Sanatın; burjuvazinin tekelinden çıkarak halkın ulaşabileceği seviyeye gelmesi ile tiyatro sayısı artmış, yayın evleri çoğalmış bu sayede edebiyat herkesin ulaşabileceği konuma gelmiştir. ...
Article
Full-text available
Metinde, genel anlamda 20. yy’ın ilk yarısı ele alınarak, bu süreçte akımlar etkisiyle iç mimarlıkta yaşanan değişimler form kavramı çerçevesinde incelenmektedir. Bu kapsamda iç mimarlıkta yaşanan biçimsel değişimlerin sebep sonuç ilişkisi ile birlikte aktarılması amaçlanmaktadır. Tarihsel süreçte çeşitli olaylar, gelişmeler, yenilikler ve bunlardan doğan etkiler ile akımlar ortaya çıkmaktadır. Siyasi gelişmeler ve ekonomik şartlar güç dengelerini değiştirmiş, toplumsal yapıda sınıfsal farklılıklar oluşmuş buna bağlı olarak mimari ve iç mimari anlamda yeni istekler, ihtiyaçlar, beğeni ve beklentiler oluşmuştur. Bu durum akımları besleyerek değişim ve dönüşüme katkı sağlamıştır. Mekân ve insan ilişkisi göz önüne alındığında, mekanların tarihsel süreç içinde oluşan toplumsal ürünler oldukları gözlemlenir. Bu bağlamda toplumun içinden geçtiği süreçleri yapılar üzerinde gözlemlemek mümkün olmaktadır. Tarihi süreç içerisinde ortaya çıkan akımların etkileri mimari yapılarda da görülebilmektedir. Mimari akımların farklılıklarla birlikte benzerlikleri de bulunmaktadır. Bu sebeple mimari eserler incelenirken tek bir akım içinde kalmayıp farklı akımların etkilerinin de olduğu gözlemlenmektedir.
Article
Full-text available
Geleneksel sanat yüzyıllar boyunca kendi ifade biçimindeki değişikliklere rağmen varlığını sürdürdü ve günümüzde de varlığını devam ettirmektedir. Fakat 19. yy’ın sonları ve 20. yy’ın başlarında geleneksel sanatta meydana gelen biçimsel ve kavramsal değişiklikler farklı sanat biçimlerine kapı araladı. Geleneksel sanatın yerini modern sanat ile birçok akım aldı. Empresyonizm, kübizm, ekspresyonizm, dadaizm, sürrealizm ve birçok sanat akımı fikirsel ve üslupsal farklılıkla geleneksel sanattaki formu bozarak ortaya çıktı. Bu akımlardan dadaizm sanatı, sanata karşı duruş sergileyen önemli bir akımdır. Araştırmanın amacı sanatta geleneksel çalışma tarzının dışına çıkılmasında kullanım nesnelerinin yerini ve dada sanat akımının önemini ortaya çıkarmaktır. Araştırma nitel araştırma yöntemi ile yapılmıştır. Araştırmada verilere erişebilmek amacıyla literatür taraması yapılmıştır. Araştırmanın sonucunda elde edilen bulgulara göre; Dadaistler kavramları anlamlarının dışında kullanarak farklı bir yol izlediler. Bir dadaiste göre kullanım nesnesi sanatın önemli bir parçası olabilirdi. Yeter ki onu kullanım nesnesi olmaktan çıkartıp farklı bir düzlemde izleyiciye sunulabilsin. Olanı olması gerektiğinin dışında kullanma durumu dadaistleri diğer sanat akımlarından ayıran en büyük nitelikti.
Book
Full-text available
Bu kitapta resim alanında değişik alıntı/alıntılama biçimlerinin kendi bağlamımıza uygun olarak kimi tanımlamalarını kısaca anımsattıktan sonra, genelden özele giderek her yöntemin tanımlamalarımıza uygun kimi resimlerdeki karşılıklarını bulmak uğraşında olacağız. Ardından her bir yönteme ilişkin söz konusu resimlerin hem betimsel hem de çözümsel bir tutumla, ağırlıklı olarak gösteren düzlemindeki (postmodern tanımlamasına uyan yapıtların biçimsel düzlemde öncelikle bir "oyun" gibi görüldüğünü anımsatmalıyız) işleyişine ilişkin kimi irdelemeler yapacağız. Amacımız belli bir yöntem üzerine oturtulan kimi resimlerin özel bir çözümlemesi yanında genel olarak alıntılama, resimlerarasılık, göstergelerarasılık, resimsel etkileşim ve aktarma vb. sürecine uyan birkaçını gönderge yapıtlar olarak göz önünde bulundurup bu görüngüdeki işleyişlerine, bileşenlerine ilişkin bir dizi saptama yapmak olacaktır. İlk aşamada resimlerarasılık bağlamında gündeme gelen temel yöntemlerin, yaklaşımımıza uygun düştüğünü düşündüğümüz, değişik dönemlere ve ülkelere ilişkin kimi sanatçıların yapıtlarından yararlanarak neler olduklarının bir tiplemesini yapacağız. Yaklaşımımızla doğrudan ilintili olan ve kavramların kuramsal düzlemde daha iyi kavranmasını sağlayacak olan en belirgin özellikleri de kendi içinde kısaca tanımlamaktan geri durmayacağız. Kitabın başlığına gelince. Burada tüm çalışma, üzerine oturduğu dört temel kavram "alıntı", "resimlerarası(lık)", "etkileşim" ve "aktarma" çevresinde toplanıyor. Etkileşim ve aktarım olgularından hem bir iç resimsellik olarak adlandırabileceğimiz, bir başka anlatımla, bir resmin üreticisi olan bir sanatçının bir başka resmi yanında (öz-resimsellik), başka bir sanatçının bir resmi ya da resimleri arasında kurulan ilişkiler bağlamında söz ediyoruz. Bundan başka bir resmin yansılarını gönderdiği değişik sanatsal biçimler arasında kurulan ilişkilerde de bir aktarım, dilbilimdeki karşılığıyla söylersek bir göstergelerarası süreç işlerlik kazanmaktadır. Dolayısıyla "resim ve alıntı" gibi bir başlık yerine "resimsel alıntı" adlandırmasıyla resmin kendi içerisinde olduğu kadar değişik sanatsal biçimlerdeki payını gözden uzak bulundurmadan, ilk adlandırmanın dayattığı sınırı ikinci tür adlandırmayla biraz daha genişletiyoruz. Buna karşın bu çalışmada, öteki resmin payının değişik sanatsal biçimlerdeki (müzik, sinema, yazın, fotoğraf vd.) kullanımını derinlemesine sorgulamadan (bir başka çalışmada bunun üzerinde duracağız), şimdilik kısa değinmelerle yetineceğiz.
Article
The greatest goal for all beings, especially humans who are thinking beings, is “freedom”,which is an end and a necessity as well as a means. All the wars that have occurred in humanhistory and all endeavours of humans are efforts to gain this gift. Art, which is thought to haveoriginated with humans, and its creator the artist obtained the rights and freedoms they enjoytoday as a result of extensive struggles. They had to struggle against pressures on the theme ofthe art, the ideas and feelings advocated in the theme and the language. Particularly, prior to the19th century, there were times when the artist could not use his brush freely on the canvas andexpress his feelings and ideas clearly due to the strict rules laid down by the church, the palaceand the academic circles. In the 19th century, however, with the advent of the industrial age,which is acknowledged to have been a new stage in not only the western history but also humanhistory, they rid themselves of the confines of the rigid rules of the church, the palace andacademic circles and set sails towards “freer” trends brought along by “modernism” and “postmodernism”and so far have generated tens of different views of art.The purpose of this study is to determine the level that art has attained now in the contextof freedoms that art and the artist gained after the Industrial Revolution and the FrenchRevolution.
Art Nouveau Akımına 21
  • A Ayaydın
Ayaydın, A. (2015). Art Nouveau Akımına 21. Yüzyıl Perspektifinden Bir Bakış. ulakbilge, 3 (6), s.59-73.
Sanat Dünyamız, Avant-garde 1945-1995 Son Yarım Yüzyılın Sanat Akımları
  • E Batur
Batur, E. (1995). Sanat Dünyamız, Avant-garde 1945-1995 Son Yarım Yüzyılın Sanat Akımları, Bahar 1995, İstanbul.
Sanatın Sonundan Sonra.(çev
  • A C Danto
Danto, A.C. (2010). Sanatın Sonundan Sonra.(çev.Z.Demirsu).
Sanatın Tüm Öyküsü, F. C. Çulcu ve G
  • S Farthing
Farthing, S. (Ed.). (2014). Sanatın Tüm Öyküsü, F. C. Çulcu ve G. Aldoğan (Çev.), İstanbul: Hayalperest Kitabevi.
DieBrücke (Köprü) ve Türk Baskı Resim Sanatına Etkileri
  • Mehmet Fırıncı
Fırıncı, Mehmet. (2006). "Alman Ekspresyonizmi (Dışavurumculuk), DieBrücke (Köprü) ve Türk Baskı Resim Sanatına Etkileri", Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, Sayı:19, İzmir, 2006. Gombrich, E. H. (2007). Sanatın Öyküsü. (16. Baskı). (çev. E. Erduran, Ö. Erduran) İstanbul: Remzi Kitabevi.
Bakmak Görmek Bir De Bilmek(Çağdaş Sanat Dünyasında Hayatta Kalma Kılavuzu)
  • H B Kahraman
Kahraman, H.B. (2015). Bakmak Görmek Bir De Bilmek(Çağdaş Sanat Dünyasında Hayatta Kalma Kılavuzu). 1.Baskı. İstanbul.Kapı Yayınları.
Richard Long: Bir Yürüyüşün İma Ettikleri
  • A S Kedik
Kedik, A. S. (2010). "Richard Long: Bir Yürüyüşün İma Ettikleri", Gazi Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat ve Tasarım Dergisi, Sayı 5, s.107 120. Little, S., (2006). İzmler Sanatı Anlamak, Yapı Yayın, İstanbul.
Doğayı Şekillendiren Sanat:Land Art. İdil
  • Ö Yağmur
Yağmur,Ö.(2016). Doğayı Şekillendiren Sanat:Land Art. İdil 2016,cilt 5, Sayı, 27,Volume 5,Issue27. DOI: 10.7816/idil-05-27-08.