ArticlePDF Available

Türkçede Aktarma Cümleleri Üzerine Bir Değerlendirme

Authors:

Abstract

Classification of the "sentences" is a controversial topic in Turkish linguistic studies. Researchers have formulated various classifications, which led to confusion. This paper posits a different type of classification based on the sentence construction. Traditionally, the sentences are labelled according to their verbs and the place, type, amount and meaning of the verbs determine the categorization of a sentence. With a different approach, this paper proposes to classify the sentences in two types according to the construction of the sentence and string of elements. Whereas sentences containing one statement will be labelled as "simple construction sentences" sentences with more than one statement will be called "compound sentences". The interpretation of the sentences in such a way is thought to be opening new paths. For instance, reported speech sentences are compound sentences that differ from simple sentences in the way that they do not contain single and same occurrence and action. These sentences can be described as nested sentences containing full statements and some quotations with the main sentence involving the main sentence constructed with "de-" verb nested with reported statements. This study suggests a definition for reported speech and basically examines reported speech sentences by discussing whether the reported speech sentences can be defined as compound sentences.
Türkçede Aktarma Cümleleri Üzerine Bir Değerlendirme
1
Emre TÜRKMEN
2
Özet
Cümle türleri belirlenirken adlandırmalar yüklem temel alınarak yapılır; buna göre yüklemin yeri, cinsi, sayısı ve
anlamı belirleyici olur. Farklı bir yaklaşım olarak cümlenin kuruluş ve diziliş ilişkisi içinde ele alınarak tek bir
yargı taşıyan cümlelere “düz kuruluşlu cümleler”, birden çok yargı taşıyan cümlelere “karma kuruluşlu
cümleler” adlandırması ile yapılacak değerlendirmenin açacağı yollar olduğu düşünülmektedir. Aktarma
cümleleri, düz kuruluşlu cümlelerden farklı olarak cümlede ifade edilen oluş ve kılışın tek ve ortak olmadığı
karma kuruluşlu cümle türlerindendir. İç içe cümle olarak adlandırılan de- fiili ile kurulu bir asıl cümle ile onun
içinde yer alan aktarılan bir ifade ya da ibarenin yer aldığı cümlelerle, birtakım alıntıların ve tam yargılı
cümlelerin bulunduğu cümleler oldukları söylenebilir. Bu çalışmada ana hatlarıyla aktarma cümleleri kavramı
irdelenecek, aktarma cümlelerinin bir karma kuruluşlu cümle olarak tanımlanıp tanımlanamayacağı
tartışılacaktır. Aktarma cümleleri; terim, tanım ve tasnif yönünden ele alındıktan sonra ilgili cümlelere kuruluş
açısından yaklaşılarak Türkçenin tarihsel dönemlerini yansıtan metinlerden derlenen örneklerle aktarılan
cümlelerin ana cümleye katılma biçimlerinden ve niteliklerinden söz edilecektir.
Anahtar Kelimeler: Cümle, Karma Kuruluşlu Cümleler, Aktarma, Aktarma Cümleleri.
An Evaluation of The Reported Speech Sentences in Turkish
Abstract
Classification of the “sentences” is a controversial topic in Turkish linguistic studies. Researchers have
formulated various classifications, which led to confusion. This paper posits a different type of classification
based on the sentence construction. Traditionally, the sentences are labelled according to their verbs and the
place, type, amount and meaning of the verbs determine the categorization of a sentence. With a different
approach, this paper proposes to classify the sentences in two types according to the construction of the sentence
and string of elements. Whereas sentences containing one statement will be labelled as “simple construction
sentences” sentences with more than one statement will be called “compound sentences”. The interpretation of
the sentences in such a way is thought to be opening new paths. For instance, reported speech sentences are
compound sentences that differ from simple sentences in the way that they do not contain single and same
occurrence and action. These sentences can be described as nested sentences containing full statements and some
quotations with the main sentence involving the main sentence constructed with “de-” verb nested with reported
statements. This study suggests a definition for reported speech and basically examines reported speech
sentences by discussing whether the reported speech sentences can be defined as compound sentences.
Key Words: Sentence, Compound Sentences, Reported Speech, Reported Speech Sentences.
1
Çalışma konusu, “Türkçede Aktarma Cümleleri Üzerine Bir Değerlendirme” başlığı ile 2 – 4 Kasım 2017 tarihleri arasında İnönü
Üniversitesi tarafından düzenlenen “IX. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu”nda sözlü bildiri olarak sunulmuştur.
2
Arş.Gör., Karadeniz Teknik Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, E -posta: emreturkmen@ktu.edu.tr.
275
International Journal of Humanities and Education
Giriş
Seslerin, morfemlerin, kelime öbeklerinin, cümlelerin, paragrafların ve daha büyük yapıların
yatay dizilişlerinden meydana gelen bir sistem olarak nitelendirilen dil, sınırsız muhtevayı
sınırlı kalıplarla ifade etmek için belirli sözdizimi kalıplarını kullanır. Bu sözdizimi
imkânlarından biri olan aktarma cümleleri, iç cümlelerle birtakım alıntıların çeşitli biçimlerde
verildiği cümlelerden oluşur.
Bu çalışmada aktarma cümleleri; terim, tanım ve tasnif yönünden ele alındıktan sonra ilgili
cümlelere kuruluş açısından yaklaşılarak Türkçenin tarihselnemlerini yansıtan metinlerden
derlenen örneklerle aktarılan cümlelerin ana cümleye katılma biçimlerinden ve niteliklerinden
söz edilecektir.
1. Aktarma Cümleleri
Aktarma cümlesi terimi dilbilim terimleri sözlüklerinde yer almamış, ancak dolaylı anlatım
(indirect speech) ve dolaysız anlatım (direct speech) maddeleri açıklanırken örneklerine yer
verilmiştir (Hengirmen, 1999; İmer, Kocaman ve Özsoy, 2011; Karaağaç, 2013; Korkmaz
1992; Topaloğlu, 1989; Vardar, 2007).
Atabay, Özel ve Çam (2003, s. 48), tümcelerin tümleç olarak kullanılabilme özelliğinden söz
ederken aktarma tümce kavramına değinir.
3
Coşar (1997, s. 153) ise aktarma cümlelerini
müstakilen inceleyerek “Aktarma mleleri dolaylı ve dolaysız anlatım cümleleridir. Bunlar
iç içe cümle olarak adlandırılan bir ifade ya da ibarenin yer aldığı cümlelerle, bir takım
alıntıların ve tam yargılı cümlelerin bulunduğu cümlelerdir.” şeklinde tanımlar. Ahmet Hamdi
Tanpınar’ın Beş Şehir Adlı Eserindeki Cümlelerde Unsur Dizilişi ve Kuruluş İlişkisi adlı
doktora tezinde cümleleri kuruluşlarına göre düz kuruluşlu ve karma kuruluşlu cümleler
olarak sınıflandırır. Aktarma cümlelerini, karma kuruluşlu cümleler başlığı altında
değerlendirir. Aktarma cümlesi terimi ve örneklerine yer verdiği Üç Çay Risalesi adlı bir
diğer çalışmasında aktarma cümlelerin kuruluş ve unsur dizilişlerini inceleyerek parantezleme
yöntemiyle gösterir (Coşar, 2006).
Dolaysız/ düz ve dolaylı anlatım; dolaysız söylem, dolaylı söylem, yarı-dolaylı söylem;
aktarılan söylem gibi farklı adlandırmalarla aktarma cümlelerine değinilen çalışmalar da
mevcuttur. Kononov, düz anlatım ve dolaylı anlatım olmak üzere ikili bir ayrıma giderek
cümlede konuşanın sözü ile nakledilen sözü bağlayan bağlayıcılar (diye, ki) üzerinde
3
“Bu tür adlaşan tümceler, genellikle, yüklemi demek eylemiyle kurulmuş tümcelerde tümleç olarak kullanılmaktadır. Örneklerde de
görüleceği gibi, söz konusu tümceler aktarma tümcelerdir”: “Vallahi ben de şaştım kaldım, diyordu.”, “Ali Dingil’e hak verdi: Aman
kaçalım, dedi.”(Atabay vd., 2003: 48).
276
Türkmen, E.
durmaktadır (Tekin, 1988, s. 365). Özmen (2016), birleşik cümle bahsinde yapı bakımından
cümleler başlığı altında dolaylı ve dolaysız anlatıma yer verir. Dolaylı ve dolaysız anlatımı da
“Eski Türkçede ve Eski Anadolu Türkçesinde Dolaysız Anlatım” ve “Günümüz Türkçesinde
Dolaysız Anlatım” alt başlıklarında inceler. Gülmez (2003), aktarma ve söylem terimlerini
yan yana kullanır. Aktarılan söylemin biçimbilgisi ve sözdizimi çerçevesinde sınırlı
kalmayarak sözcelem kuramı esasında özel bir sözcelem edimi olarak incelenmesi gerektiğini
savunur.
Aktarma cümlesi adlandırmasının sınırlı sayıda çalışmada yer aldığı, buna karşın dolaylı
anlatım / dolaysız anlatım (düz anlatım) adlandırmalarının sıklıkla tercih edildiği
görülmektedir.
1.1. Dolaylı ve Dolaysız Aktarma Cümleleri
Aktaranın bakış açısı ve konuşurun tutumu esasında farklılık gösteren, geleneksel olarak
varlığı kabul edilen iki tür aktarma cümlesi vardır: Dolaysız aktarma [Oratio recta/direct
quotation] ve Dolaylı aktarma [Oratio obliqua/ Indirect quotation] (Coulmas, 1986, s. 2).
Dolaysız aktarma mlesi, “de- fiilinin asıl cümlenin yüklemi olduğu, asıl cümleden sonra
gelen bir alıntı ya da ifadenin (:) işareti ya da bu değerde bir birimden sonra verildiği
cümledir.” (Coşar, 2006, s. 49). Dolaylı aktarma cümlesi ise “Aktarılan unsurun de-, söyle-
fiiliyle çoğunlukla zarf-fiil grubu içinde yer aldığı cümlelerdir.” (Coşar, 2006, s. 49). Li de
özellikle fiillerin cümle sonunda yer aldığı dillerdeki aktarma cümlelerinde, aktarılan ifadenin
özne ile de- fiilli yüklem arasında yer aldığına işaret etmektedir (1986, s. 39).
Dolaylı ve dolaysız aktarım arasındaki ayrımda dil bilgisel özelliklerin yanında aktarıcının
rolü de ön plana çıkar. Öyle ki dolaysız ve dolaylı söz aktarımı arasındaki temel anlamsal
fark, dolaysız aktarımda söylenilenler kelimesi kelimesine, olduğu gibi aktarılırken dolaylı
aktarımda, aktaran kişinin söylenilenleri kendi kelimeleriyle ifade etmesinden ileri gelir
(Leech ve Short, 1981, s. 318). Coulmas’a göre, dolaylı aktarım cümlelerinde, dolaysız
aktarım cümlelerine nispetle aktaran kişinin aktardığı ifadeyi istediği gibi harmanlayabilmesi
bir anlam belirsizliğini ortaya çıkarabilir (1986, s. 1).
2. Kuruluş Bakımından Aktarma Cümleleri
Geleneksel dil bilgisinde cümle türleri belirlenirken adlandırmalar yüklem temelli yapılır;
buna re yüklemin yeri, cinsi, sayısı ve anlamı belirleyici olur. Türlü adlandırmalar,
tartışmalı terimlerle birlikte cümle esas itibarıyla yüklemin yerine göre kurallı ve devrik,
277
International Journal of Humanities and Education
yüklemin cinsine göre ad ve eylem, yapılarına (yargı sayısına) göre basit, birleşik, sıralı,
bağlı, yüklemin anlamına göre olumlu, olumsuz, soru ve ünlem şeklinde sınıflandırılmaktadır.
Türk dili üzerine yapılan cümle çalışmalarında aktarma cümleleri müstakilen
incelenmemektedir. İç içe birleşik cümle türlerinin izahında bu tür cümlelerin “daha çok alıntı
ve aktarmalarda” kullanıldığı bilgisiyle aktarma(nakil) adlandırmasına yer verilmektedir.
(Ergin, 2013, s. 406-407; Özkan ve Sevinçli, 2013, s. 201). Nitekim Ergin, içe birleşik
cümlelerin de- fiili ile ve nakillerde sıklıkla kullanıldığından söz ederek bil-, gör-, görün-,
say-, sayıl-, san-, zannet-, addet- hisset-, farz et-, duy-, işit-, um- gibi duygu fiillerinin bir
cümleyi kendilerine bir cümle unsuru olarak alan fiiller olduğunu vurgular (2013, s. 406).
Kononov, bu tarz duygu fiillerini adlandırmada çift idareye sahip olma özelliklerinden dolayı
“verba sentiendi” terimini kullanır (Göğüş, 1969, s. 139).
Farklı bir yaklaşımla mleyi kuruluş ve diziliş ilişkisi içinde ele almanın yanı sıra ifade
edilen oluş ve kılış ile olan ve kılanın tek ve ortak olup olmaması esasında tek bir yargı
taşıyan cümlelere “düz kuruluşlu cümleler”, birden çok yargı taşıyan cümlelere “karma
kuruluşlu cümleler” adlandırması ile yapılacak değerlendirmenin açacağı yollar olduğu
düşünülmektedir. Bu noktada Coşar’ın (1997) yaptığı gruplandırma bu çalışmanın temelini
oluşturmuştur.
4
Düz kuruluşlu cümlelerden farklı olarak cümlede ifade edilen oluş ve kılışın
tek ve ortak olmadığı karma kuruluşlu cümle türlerinden olan aktarma cümleleri, bir cümle
barındıran dolaysız aktarım, cümle içerisinde yüklemsi ve iç cümle barındıran dolaylı aktarım
olmak üzere iki şekilde görülmektedir.
3. İnceleme
Bu bahiste aktarılan unsurun cümleye hil olma biçimleri üzerinde durularak kuruluş
bakımından niteliği gösterilecektir.
3.1 Aktarılan Cümlenin Ana Cümleye Katılma Biçimi
3.1.1. Aktarma cümlelerinde aktarılan cümle, ana cümleye nesne vazifesinde
katılabilir. Bu durumu Türkçenin gerek tarihî dönem metinleri gerekse günümüz metinleri
aracılığıyla görmek mümkündür. Aşağıdaki örneklerde te- ve ay- fiilli ana cümleye nesne
vazifesinde katılan dolaysız aktarma cümlelerini takiben günümüz Türkçesinde aynı
işleyişteki dolaylı aktarma cümlesi yer almaktadır.
4
Coşar (1997), şöyle bir tasnife gitmiştir: I. Düz Kuruluşlu Cümleler: 1. Düz Kuruluşlu Fiil Cümleleri, 2. Düz Kuruluşlu İsim Cümleleri
II. Karma Kuruluşlu Cümleler: 1. Bağlı Cümleler (1.1. Bağlaçsız Bağlı Cümleler, 1.2. Bağlaçlı Bağlı Cümleler), 2. Aktarma Cümleleri
(2.1. Dolaysız Aktarma Cümleleri, 2.2. Dolaylı Aktarma Cümleleri), 3. Ara Cümleli Cümleler, 4. Özel Kuruluşlu Cümleler (4.1. Bitmemiş
Cümleler, 4.2. Ünlem Cümleleri, 4.3. Kabul ve Red Cümleleri) .
278
Türkmen, E.
ŋŋçe uduz tedi (Tunyukuk yazıtı Güney yüzü [T G ], 8).
“Gönlünce sevk et!” dedi. (Tekin, 2003, s. 85).
Atlat! [ted]im (Tunyukuk yazıtı Kuzey yüzü [T K], 1).
(Beylere) “Askerleri atlara bindirin!” dedim. (Tekin, 2003, s. 87).
Tigin ayıtsar ķapaġçı ķırķın biz tidiler (Edgü Ögli Tigin Anyıg Ögli Tigin [EÖT-
AÖT], 115).
Şehzade sorunca “Biz kapıcı cariyeleriz.” dediler (Tulum ve Azılı, 2015, s. 110).
öküş sözlese yaŋşadı tir bilig
yana sözlemese aġın tir bilig (Kutadgu Bilig [KB], 174).
Çok konuşana “gevezelik etti” der bilgi; ama söylemezse de onadilsiz” der (KB,
2006, s. 119).
Peyġāmbar ‘as aydı: Yā Rebbį, anı tutġıl! tvmiş erdi (Nehcül Ferādįs [NF], 20/14-15).
Hz. Peygamber “Ya Rabbi! Onu tut!” demişti. (NF, 2014, s. 15).
Sulŧān ayttı. Bir kvçe śabr vtse nv bolġay vdi. Vezįr ayttı. (Gülistan Tercümesi [GT],
48a).
Sultan cevap verdi: “Bir gece sabretse ne olurdu?” Vezir cevap verdi. (Argunşah ve
Yüksekkaya, 2014, s. 393).
Tarihsel süreçte izlenen bu yapının Türkiye Türkçesi örneği de şu şekilde verilebilir:
Yüzü bir hikâye anlatıyor. Anlamlı bir yüzün hep bir hikâye anlatacağını söylerdi
babam. (Gizli Yüz [GY], 15).
3.1.2. Aktarma cümlelerinde aktarılan cümle, ana cümleye zarf işlevinde katılabilir.
Bu durumda aktarılan cümle, ana cümleye te- fiilinin zarf-fiil eki almış şekli tip ile bağlanır.
yadag yabız boltı tip algalı kelti (Bilge Kağan yazıtı Doğu yüzü [BK D], 32).
“(Türklerin) piyadesi bozuldu diyerek (bizi) zaptetmek üzere (üzerimize) geldi.”
(Tekin, 2003, s. 75).
ırak erser yablak agı birür yaguk erser edgü agı birür tip ança boşgurur ermiş (Kül
Tigin yazıtı Güney yüzü [KT G], 7).
279
International Journal of Humanities and Education
“‘(Çinliler, bir halk) uzak(ta yaşıyor) ise, kötü hediyeler verir, yakın(da yaşıyor) ise iyi
hediyeler verir’ deyip öyle akıl verirler imiş”. (Tekin, 2003, s. 37).
ħzinẹm öküş tip küvenme neŋin
ĥạşẹm sü telim tip kötürme egin (KB, 5214).
“Hazinem çok” diye bu mala güvenme; “hizmetkârlarım ve askerlerim çok” diye
gururlanma (KB, 2006, s. 879).
Kimi aktarma cümlesi örneklerinin ki’li birleşik cümle dizilişinde olduğu, bu durumda
da aktarılan cümlenin ana cümlenin zarfı olduğu görülür:
Abū Cehl ‘al nidā ķıldurdı: Kim kim Muhammedni taķı Abū Bekrni keltürür bolsa,
yüz tvwe sewünçi bvreliŋ tvp. (NF, 20/5-6).
Ebu Cehil, “Kim Muhammed’i ve Hz. Ebu Bekir’i getirirse ödül olarak yüz deve
vereceğim.” diye tellal bağırttı (Aktan, 2017, s. 36).
Tarihsel süreçte ana mleye te- fiilinin zarf-fiil eki almış şekli tip ile bağlanan bu
yapının Türkiye Türkçesi örneği de şu şekilde verilebilir:
Artık saatler hiç bozulmaz diye düşünürdüm ben. (GY: 19).
3.2 Aktarılan Cümlenin Niteliği
Aktarma cümlelerinde aktarılan cümle sıralı cümle ve şart cümlesi olabilir.
3.2.1. Şart cümlesi niteliğinde olanlar
Biri ayur kazganç neñ tarıg tarımakta edgü yok kim bir tarısar miñ tümen bolur (EÖT-
AÖT, 37).
Biri (şöyle) der: “Kazanç konusunda tarla ekmekten iyisi yoktur. Kim bir (defa ekin)
ekerse o (ekin) sayılamayacak kadar çok hale gelir.” (Tulum ve Azılı, 2015, s. 75).
Kemerleri sıkmazsanız ben bu işte yokum, dedim. (GY, 26).
“Mezarım, aklım başımda ölürsem denizde olacaktır…” derdi. (Huzur [H], 203).
3.2.2. Sıralı cümle niteliğinde olanlar
Ol ayttı: Ay sözi tatlı, yüzi kutlı, özi kāmil, menim ‘aybım iŋen köptür. Meni men tvg
kişi bilmes, maŋa sen rāstın ayttıŋ, vrür men ‘aybıma ķāyil. (GT, 44b).
“Ey sözü tatlı, yüzü kutlu, özü olgun (kişi), benim ayıbım pek çoktur, beni benim gibi
kişi bilmez, bana sen doğrusunu söyledin, ben ayıbımı biliyorum.” dedi (Argunşah ve
Yüksekkaya, 2014, s. 362).
280
Türkmen, E.
Bazı aktarma cümlelerinde sıralı cümle niteliğindeki aktarılan cümleler arasına farklı
bir unsur girebilir:
Kızma baba, ne olur derdim. Ata daha iyi bineceğim…Sıkı sıkıya
yapışacağım…Eyerin üzerinde dimdik duracağım…Sen kaybolunca ben
dayanamıyorum (GY, 30).
Okul için onlara yakacak odun veriyorum, derdi babam. Titiz kadın, o da hesap
defterini temize çekiyor, derdi. (GY, 43).
3.2.3. Aktarma cümlelerinde birden fazla aktarılan cümle yer alabilir.
Tigin kañı kanka inçe tip ötünti ıglayu bu ne emgeklig yir ermiş neg[ü]lüg togdum
m[e]n. (EÖT-AÖT, 11).
“Şehzade, Han babasına layarak şöyle arz etti: “Bu ne sıkıntılı yermiş! Niçin
doğdum ben?” (Tulum ve Azılı, 2015, s. 61).
Yaşar, çocukla meşgul olacağı yerde ona dönerek çok yavaş, âdeta yılan ıslığına
benzeyen bir sesle “bırakın şu çocuğu” dedi. “Yaptığınız yeter…öldürecek misiniz”.
(H: 215-216).
Sonuç
Aktarma cümlesinin az sayıdaki çalışmada müstakilen incelendiği, aktarma mlesi
örneklerine ise iç içe birleşik cümle bahsi çoğunlukta olmak üzere dolaylı ve doğrudan
anlatım bahislerinde yer verildiği görülmektedir.
Burada yer verilen sınırlı sayıdaki örneklerden hareketle aktarma cümlelerinde aktarılan
cümleler, ana cümleye nesne ve zarf işlevlerinde katılmaktadır. Şart cümlesi ve sıralı cümle
niteliğindeki aktarılan mlelerle ifade edilen oluş ve kılış ile olan ve kılanın tek ve ortak
olmadığı bir karma kuruluşun ortaya çıktığı söylenebilir.
Aktarma cümlelerini, dolaylı anlatım ve dolaysız anlatım adlandırmaları yerine bu anlatış
tarzının esasını oluşturan cümlelerin temel alınarak -karma kuruluşlu cümleler-
adlandırmasıyla incelemenin yerinde olacağı, Türkçenin tarihî lehçelerinden günümüz ölçünlü
diline değin örnekleri verilebilen aktarma cümleleri ile Türkçenin karma kuruluşlu yapı
üretiminde izlediği yolların gösterilebileceği düşünülmektedir.
5
5
Bu amaçla Prof. Dr. Asiye Mevhibe Coşar’ın danışmanlığında “Bir Karma Kuruluşlu Cümle Türü Olarak Türkçede Aktarma
Cümleleri” adlı doktora tezi çalışması tarafımızdan hazırlanmaktadır.
281
International Journal of Humanities and Education
Kaynakça
Argunşah, M., & Yüksekkaya, G. S. (2014). Karahanlıca Harezmce Kıpçakça Dersleri (3.
Baskı). İstanbul: Kesit Yay.
Atabay, N., Özel, S. ve Çam, A. (2003). Türkiye Türkçesinin Sözdizimi (2.Baskı). İstanbul:
Papatya Yay.
Coşar, A. M. (1997). Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Beş Şehir Adlı Eserlerindeki Cümlelerde
Unsur Dizilişi ve Kuruluş İlişkisi (Yayımlanmamış Doktora tezi). İstanbul
Üniversitesi, İstanbul.
Coşar, A. M. (2006). Üç Çay Risalesi İnceleme-Metin-Tıpkıbasım. Trabzon: Serander Yay.
Coulmas, F. (1986). Reported speech: Some general issues. Florian Coulmas (Eds.), Direct
and Indirect Speech (ss. 1-28). Berlin, Germany: Mouton de Gruyter.
Ergin, M. (2013). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak.
Göğüş, B. (1969). Türkçede Cümlemsilerin Kuruluşu ve Temel Cümleciğe Bağlanma
Şekilleri. TDAY-Belleten 1968, 89-142, Ankara: TDK. Yay.
Gülmez, G. (2003). Nathalie Sarraute’un Çocukluk Anılarında Aktarılan Söylemin İşlevi.
Günümüz Dilbilim Çalışmaları (ss. 165-174). İstanbul: Multilingual Yay.
Hengirmen, M. (1999). Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Ankara: Engin Yay.
İmer, K., Kocaman, A. ve Özsoy, A. S. (2011). Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi
Üniversitesi Yay.
Karaağaç, G. (2013). Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yay.
Korkmaz, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yay.
Kutadgu Bilig (2006). (çev. Reşid Rahmeti Arat) İstanbul: Kabalcı Yay.
Leech, G. N., & Short, M. H. (1981). Style in Fiction: A linguistic Introduction to English
Fictional Prose. London, England: Longman.
Li, C. N. (1986). Direct speech and indirect speech: A functional study. Florian Coulmas
(Eds.), Direct and Indirect Speech (ss. 29-45). Berlin, Germany: Mouton de Gruyter.
Nehcü’l-Fer
ā
d
į
s Uşma
ħ
larını
ŋ
Açu
ķ
Yolı (Cennetlerin Açık Yolu) (2014). (tıpkıbasım ve
çeviri yazı. János Eckmann, yay. Semih Tezcan ve Hamza Zülfikar, dizin-sözlük.
Aysu Ata) Ankara: TDK Yay.
282
Türkmen, E.
Nehcü’l-Ferâdis Cennetlerin Açık Yolu (2017). (akt. Bilâl Aktan) Ankara: TDK Yay.
Özkan, M., & Sevinçli, V. (2013). Türkiye Türkçesi Söz Dizimi (5.Baskı). İstanbul: Akademik
Kitaplar.
Özmen, M. (2016). Türkçenin Sözdizimi (2.Baskı). Adana: Karahan Kitabevi.
Pamuk, O. (2012). Gizli Yüz (11.Baskı). İstanbul: İletişim Yay.
Tanpınar, A. H. (2009). Huzur (17.Baskı). İstanbul: Dergâh Yay.
Tekin, T. (1988). A. N. Kononov. TDAY-Belleten 1959, 331-378.
Tekin, T. (2003). Orhon Yazıtları Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (haz. Mehmet Ölmez)
İstanbul: Yıldız Dil ve Edebiyat Dizisi.
Topaloğlu, A. (1989). Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Yay.
Tulum, M. M., & Azılı, K. (2015). Eski Uygurca Edgü Ögli Tigin Anyıg Ögli Tigin (İyi
Niyetli Şehzade – Kötü Niyetli Şehzade) Burkancı Seyirlik Eser -Çözümlenişinin 101.
Yılında Yeni Bir Tahlil Denemesi- (Giriş-Rekonstrüksiyon-Çeviri-Sözlük-Faksimile).
İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yay.
Vardar, B. (2007). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Multilingual Yay.
283
International Journal of Humanities and Education
Extended Abstract
In this study, the reported speech sentences are first examined in terms of terminology,
definition and classification and then the respective sentences are analyzed according to their
construction by selecting examples from the texts depicting the historical evolution of Turkish
language. Each example will be examined according to their adjunction to the main sentence
and the properties of the sentences will be defined. The survey of the literature reveals that
although limited number of studies was made on the reported speech sentences, these studies
usually preferred direct speech terminology in Turkish.
In reported speech sentences, the conveyed clause can join the main sentence as an object.
This function can be observed both in modern Turkish texts and old Turkish texts.
ŋŋçe uduz tedi (Tunyukuk yazıtı Güney yüzü [T G ], 8).
“Gönlünce sevk et!” dedi. (Tekin, 2003, s. 85).
Atlat! [ted]im (Tunyukuk yazıtı Kuzey yüzü [T K], 1).
(Beylere) “Askerleri atlara bindirin!” dedim. (Tekin, 2003, s. 87).
Tigin ayıtsar ķapaġçı ķırķın biz tidiler (Edgü Ögli Tigin Anyıg Ögli Tigin [EÖT-
AÖT], 115).
Şehzade sorunca “Biz kapıcı cariyeleriz.” dediler (Tulum ve Azılı, 2015, s. 110).
öküş sözlese yaŋşadı tir bilig
yana sözlemese aġın tir bilig (Kutadgu Bilig [KB], 174).
Çok konuşana “gevezelik etti” der bilgi; ama söylemezse de onadilsiz” der (KB,
2006, s. 119).
Peyġāmbar ‘as aydı: Yā Rebbį, anı tutġıl! tvmiş erdi (Nehcül Ferādįs [NF], 20/14-15).
Hz. Peygamber “Ya Rabbi! Onu tut!” demişti. (NF, 2014, s. 15).
Sulŧān ayttı. Bir kvçe śabr vtse nv bolġay vdi. Vezįr ayttı. (Gülistan Tercümesi [GT],
48a).
Sultan cevap verdi: “Bir gece sabretse ne olurdu?” Vezir cevap verdi. (Argunşah ve
Yüksekkaya, 2014, s. 393).
284
Türkmen, E.
This sentence structure, of which historical usage is shown above has also examples in
modern Turkish:
Yüzü bir hikâye anlatıyor. Anlamlı bir yüzün hep bir hikâye anlatacağını söylerdi
babam. (GY: 15)
In reported speech sentences, the clause that is being conveyed can be combined to the
main sentence in the function of an adverb.
yadag yabız boltı tip algalı kelti (Bilge Kağan yazıtı Doğu yüzü [BK D], 32).
“(Türklerin) piyadesi bozuldu diyerek (bizi) zaptetmek üzere (üzerimize) geldi.”
(Tekin, 2003, s. 75).
ırak erser yablak agı birür yaguk erser edgü agı birür tip ança boşgurur ermiş (Kül
Tigin yazıtı Güney yüzü [KT G], 7).
“‘(Çinliler, bir halk) uzak(ta yaşıyor) ise, kötü hediyeler verir, yakın(da yaşıyor) ise iyi
hediyeler verir’ deyip öyle akıl verirler imiş”. (Tekin, 2003, s. 37).
ħzinẹm öküş tip küvenme neŋin
ĥạşẹm sü telim tip kötürme egin (KB, 5214).
“Hazinem çok” diye bu mala güvenme; “hizmetkârlarım ve askerlerim çok” diye
gururlanma (KB, 2006, s. 879).
Abū Cehl ‘al nidā ķıldurdı: Kim kim Muhammedni taķı Abū Bekrni keltürür bolsa,
yüz tvwe sewünçi bvreliŋ tvp. (NF, 20/5-6).
Ebu Cehil, “Kim Muhammed’i ve Hz. Ebu Bekir’i getirirse ödül olarak yüz deve
vereceğim.” diye tellal bağırttı (Aktan, 2017, s. 36).
Artık saatler hiç bozulmaz diye düşünürdüm ben. (GY: 19).
In reported speech sentences, the conveyed clause can be a coordinate clause or a
conditional clause.
Conditional clause examples
Biri ayur kazganç neñ tarıg tarımakta edgü yok kim bir tarısar miñ tümen bolur [EÖT-
AÖT]
Biri (şöyle) der: “Kazanç konusunda tarla ekmekten iyisi yoktur. Kim bir (defa ekin)
ekerse o (ekin) sayılamayacak kadar çok hale gelir.” (Tulum ve Azılı, 2015, s. 75)
Kemerleri sıkmazsanız ben bu işte yokum, dedim. (GY: 26)
285
International Journal of Humanities and Education
Coordinate clause examples
Ol ayttı: Ay sözi tatlı, yüzi kutlı, özi kāmil, menim ‘aybım iŋen köptür. Meni men tvg
kişi bilmes, maŋa sen rāstın ayttıŋ, vrür men ‘aybıma ķāyil. (GT, 44b).
“Ey sözü tatlı, yüzü kutlu, özü olgun (kişi), benim ayıbım pek çoktur, beni benim gibi
kişi bilmez, bana sen doğrusunu söyledin, ben ayıbımı biliyorum.” dedi (Argunşah ve
Yüksekkaya, 2014, s. 362).
In reported speech sentences there can be more than one conveyed clause.
Tigin kañı kanka inçe tip ötünti ıglayu bu ne emgeklig yir ermiş neg[ü]lüg togdum
m[e]n. (EÖT-AÖT, 11).
“Şehzade, Han babasına layarak şöyle arz etti: “Bu ne sıkıntılı yermiş! Niçin
doğdum ben?” (Tulum ve Azılı, 2015, s. 61).
In respect to the limited number of examples examined above, it can be proposed that the
reported speech clauses usually join the main sentence as a noun both directly and indirectly.
These sentences have mixed construction in which “occurrence and action” and “occurred and
actor” are not one and same.
This study concludes that it would be more proper to analyses the reported speech sentences
with the “mixed construction sentences” instead of the terminologies of direct or indirect
speech. By examining the historical texts, the traces of the mixed construction sentences can
be followed in their path to the modern usage in Turkish.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Book
The objective of this book is to clarify the notions of direct and indirect speech. Its raison d'etre as a collection of articles is the fact that general notions of this kind are best understood when investigated with respect to several different languages. Only carefull comparative analysis can show how general they really are. The authors of this book all agree with me that reported speech is a subject well worth the effort of a cross-linguistic co-operative approach. It is thanks to them that this volume presents accounts of direct and indirect speech in 14 different languages of almost as many language families with occassional references to many others. I have learned a lot from their contributions. Should this turn out to be true for other readers too, then the book will have achived its purpose. While working on this volume, I was a Heisenberg-Fellow of the Deutsche Forschungsgemeinschaft, which I gratefully acknowledge. © 1986 by Walter de Gruyter & Co., Berlin. All rights reserved.
Article
Foreword Introduction Part I: Approaches and methods 1. Style and Choice 2. Style, Text and Frequency 3. A Method of Analysis and some Examples 4. Levels of Style Part II: Aspects of style 5. Language and the Fictional World 6. Mind Style 7. The Rhetoric of Text 8. Discourse and Discourse Situation 9. Conversation in the Novel 10. Speech and Thought Presentation Passages and topics for further study Further reading Bibliography Index of works discussed General index
Karahanlıca Harezmce Kıpçakça Dersleri (3. Baskı). İstanbul: Kesit Yay
  • M Argunşah
  • G S Yüksekkaya
Argunşah, M., & Yüksekkaya, G. S. (2014). Karahanlıca Harezmce Kıpçakça Dersleri (3. Baskı). İstanbul: Kesit Yay.
Türkiye Türkçesinin Sözdizimi (2.Baskı). İstanbul: Papatya Yay
  • N Atabay
  • S Özel
  • A Çam
Atabay, N., Özel, S. ve Çam, A. (2003). Türkiye Türkçesinin Sözdizimi (2.Baskı). İstanbul: Papatya Yay.
Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Beş Şehir Adlı Eserlerindeki Cümlelerde Unsur Dizilişi ve Kuruluş İlişkisi (Yayımlanmamış Doktora tezi)
  • A M Coşar
Coşar, A. M. (1997). Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Beş Şehir Adlı Eserlerindeki Cümlelerde Unsur Dizilişi ve Kuruluş İlişkisi (Yayımlanmamış Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
Üç Çay Risalesi İnceleme-Metin-Tıpkıbasım
  • A M Coşar
Coşar, A. M. (2006). Üç Çay Risalesi İnceleme-Metin-Tıpkıbasım. Trabzon: Serander Yay.
Nathalie Sarraute'un Çocukluk Anılarında Aktarılan Söylemin İşlevi. Günümüz Dilbilim Çalışmaları (ss
  • G Gülmez
Gülmez, G. (2003). Nathalie Sarraute'un Çocukluk Anılarında Aktarılan Söylemin İşlevi. Günümüz Dilbilim Çalışmaları (ss. 165-174). İstanbul: Multilingual Yay.
Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü
  • M Hengirmen
Hengirmen, M. (1999). Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Ankara: Engin Yay.
Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü
  • G Karaağaç
Karaağaç, G. (2013). Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yay.