ArticlePDF Available

TURKISH DIALECTS IN MACEDONIA: THE PAST AND THE PRESENT STATUS

Authors:

Abstract

Although the Turkish dialects of Rumelia are considered as part of the Anatolian dialects, they are now completely independent. According to the classification of the Turkish dialects of Rumilia by Gyula Németh, the Turkish dialects of Macedonia are considered a part of the Western Rumelian dialects. In this paper, the characteristics of the Turkish dialects of Macedonia are discussed starting from the 16th century work “Opera Nova de M. Pietro Lvpis Valentiano La qual insegna a parlare Turchesco” by Pietro Lupis Valentiano and estimated publishing date of 1520, then with the PhD thesis of Alpay İğci entitled as “The Characteristics of Western Rumelian Turkish in the 17th Century”, 19th century dictionaries of Gorgji Pulevski entitled as “Dictionary of Four Languages” and “Dictonary of Three Languages” published in 1873 and 1875 respectively, up to the modern day status. It has been concluded that from 16th century to the present, there are very few changes in the characteristics of the Macedonian Turkish dialects.
DOI: 10.7816/ulakbilge-06-29-09 ulakbilge, 2018, Cilt 6, Sayı 29, Volume 6, Issue 29
1463 www.ulakbilge.com
MAKEDONYA TÜRK AĞIZLARI: GEÇMİŞİ VE
BUGÜNKÜ DURUMU
Oktay AHMED 1
ÖZ
Rumeli Türk ağızları, Anadolu ağızlarının bir parçası olarak kabul edilse de,
artık tamamen bağımsız bir gelişme göstermektedir. Gyula Németh’in Rumeli Türk
ağızlarının sınıflandırmasına göre, Makedonya Türk ağızları Batı Rumeli ağızları
arasında yer almaktadır. Çalışmada Makedonya Türk ağızlarının özellikleri 16.
yüzyılda Pietro Lupis Valentiano’nun 1520 yılında yayımladığı tahmin edilen “Opera
Nova de M. Pietro Lvpis Valentiano La qual insegna a parlare Turchesco” adlı
eserinden başlayarak, Alpay İgçi’nin“17. Yüzyılda Batı Rumeli Türkçesinin
Özellikleri” adlı doktora tezi, 19. yüzyıla ait Görgi Pulevski’nin 1873 ve 1875
yıllarında çıkardığı“Dört Dilli Sözlük” ve“Üç Dilli Sözlük” adlı sözlükleri ve
günümüzde yaşayan ağızların durumuna kadar incelenmiştir.16. yüzyıldan bugüne
kadar Makedonya Türk ağızlarının özelliklerinde çok az değişim olduğu sonucuna
varılmıştır..
Anahtar Kelimeler: Makedonya Türk ağızları, Rumeli, ağızları, fonetik,
morfoloji
1 Prof. Dr., Üsküp “Aziz Kiril ve Metodiy” Üniversitesi, oktay(at)flf.ukim.edu.mk-
oktay(at)flf.ukim.edu.mk
Ahmed.O (2018).Makedonya Türk Ağızları:Geçmişi ve Bugünki Durumu ulakbilge, 6 (29), s.1463-1482.
www.ulakbilge.com 1464
TURKISH DIALECTS IN MACEDONIA: THE PAST
AND THE PRESENT STATUS
ABSTRACT
Although the Turkish dialects of Rumelia are considered as part of the
Anatolian dialects, they are now completely independent. According to the
classification of the Turkish dialects of Rumilia by Gyula Németh, the Turkish
dialects of Macedonia are considered a part of the Western Rumelian dialects. In this
paper, the characteristics of the Turkish dialects of Macedonia are discussed starting
from the 16th century work “Opera Nova de M. Pietro Lvpis Valentiano La qual
insegna a parlare Turchesco” by Pietro Lupis Valentiano and estimated publishing
date of 1520, then with the PhD thesis of Alpay İğci entitled as “The Characteristics
of Western Rumelian Turkish in the 17th Century”, 19th century dictionaries of
Gorgji Pulevski entitled as “Dictionary of Four Languages” and “Dictonary of Three
Languages” published in 1873 and 1875 respectively, up to the modern day status. It
has been concluded that from 16th century to the present, there are very few changes
in the characteristics of the Macedonian Turkish dialects.
Keywords: Macedonian Turkish dialects, Rumelia, dialects, phonetics,
morphology
DOI: 10.7816/ulakbilge-06-29-09 ulakbilge, 2018, Cilt 6, Sayı 29, Volume 6, Issue 29
1465 www.ulakbilge.com
Giriş
Aynı aileden gelen veya temasta olan diller birbirinden siyah-beyaz şeklinde
farklı değillerdir. Bunlar bir renkten diğer renge geçerken, grinin nüansları gibidir.
Balkanlardan örnek vereceksek, Makedoncadan doğudaki Bulgarcaya veya
kuzeydeki Sırpçaya; Sırpça’dan batıya doğru Boşnakçaya veya Hırvatçaya vs.
geçişler hep böyledir. Doğal dil (ağızlar) sınır tanımaz. Standart diller sınır tanır.
Sınırlar, siyasîdır. Bu konu Avrupa dilleri ve Türk diller için de geçerlidir. Genel
olarak, Türkçenin Makedonya ve diğer Balkan Slâv dilleriyle daha yoğun ilişkisinin,
Osmanlıların Balkanlara yayılmasından sonra olduğu kabul edilir, ancak bu ilişkiler
Osmanlıdan çok daha önceleri başlamıştır. Türklerin Balkan topraklarıyla olan
ilişkilerini 4. yüzyıla kadar götürmek mümkündür (Gunşen, 2012: 112). Bu ilişkiler,
ilk olarak Avarların Balkanlarda Panonya düzlüğüne gelmeleriyle başlamıştır. Tabii
ki bu döneme ait bugün Balkan dillerinde çok az sayıda kelime bulunmaktadır.
Örneğin, günümüz Sırpçadaki “kaduna” kelimesi o döneme ait, daha doğrusu
Avarlardaki “katun” (>hatun>kadın) kelimesidir. Buna benzer bazı kelimeler
sonradan Osmanlıyla birlikte yerleşmemiş, çok eski kelimelerdir (Škaljić, 1966).
Makedonya Türklüğü hakkında Makedonyalı tarihçi Yusuf Hamzaoğlu’nun
çok sayıda çalışması vardır. Üç ciltli “Balkan Türklüğü” baş yapıtının ilk iki
cildinde Makedonya’ya dair çok bilgi verilmiştir. Birinci ciltte, “Osmanlı Öncesi
Makedonya Türklüğü” başlıklı yazısıyla, Osmanlıdan önce buralarda yaşayan “Hun
Türkleri”, “Avar Türkleri”, “Proto Bulgar Türkleri”, “Vardar Türkleri”, “Peçenek ve
Oğuz Türkleri” ve “Kuman Türkleri”nden bahseder (Hamzaoğlu, II, 2010). Ancak
bu Türk boyları zamanla büyük oranda yerli Slâv halkları arasında erimiştir
(Gunşen, 2012: 112).
Makedonya toprakları Osmanlılar tarafından 14. yüzyılın sonlarına doğru
fethedilmiştir. Bir defadan değil de birçok defa çeşitli seferlerle yapılan bu fetihler,
1371-1400 yılları arasında gerçekleştirilmiştir. Bugünkü başkent Üsküp’e ise Türk
orduları 19 Ocak 1392 tarihinde girmiştir (Hamzaoğlu, II, 2010: 137). Ünlü tarihçi
Halil İnalcık ise Üsküp’ün fetih yılı olarak 1391 yılını vermektedir (Иналџик, 1974:
290). O dönemde tarihî kaynaklar çok karmaşık ve farklı kaynakların farklı bilgileri
verdikleri için, tarihler çok değişkendir. İlginçtir, Üsküp İstanbul’dan 60 küsur yıl
önce fethedilmiştir. Bundan sonra, Makedonya'da Türkler kalıcı olmuştur.
Osmanlılar Makedonya topraklarından Balkan Savaşları sırasında, 1912 yılında
çekilmiştir. 2002 yılında yapılan son sayımlara göre, Makedonya Cumhuriyeti’nin
toplam nüfusu 2.022.547’dir. Bunlardan 77.959’u kendi etnik kökenini Türk olarak
beyan etmiştir (Државен завод за статистика, 2005: 34). Diğer bir ifade ile,
Makedonya’da toplam nüfusun %3,96’sı Türktür.
Ahmed.O (2018).Makedonya Türk Ağızları:Geçmişi ve Bugünki Durumu ulakbilge, 6 (29), s.1463-1482.
www.ulakbilge.com 1466
Makedonya Türk Ağızlarının Balkan Türk Ağızları Arasındaki Yeri
Eski Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasında konuşulan Türkiye Türkçesinin
Rumeli'de çeşitli ağızlarla hâlâ yaşadığını bugün görmek mümkündür. Makedonya
Türk ağızlarından bahsederken, Osmanlıdan eskilere gidemeyiz. Osmanlıdan önceki
Türk boylarının dili hakkında pek kaynak bulunmamaktadır. Makedonya’da
konuşulan Türk ağızlarından ancak Osmanlının gelmesinden sonra bahsedilebilir.
Bugünkü Makedonya Türk ağızları, eski kaynaklarda daha geniş olarak,
Rumeli Türk ağızları bağlamında ele alınmıştır. Rumeli ağızlarının sınıflandırılma
denemeleri konusunda birçok kaynak vardır: Tadeusz Kowalski (1933; 1934), Gyula
Németh (1980), Mefküre Mollova (1999), Ahmet Günşen (2012), Astrid Menz
(2000), vb.
Uzun zaman Rumeli Türk ağızları Anadolu ağızlarının bir bütünü olarak
şünüldüğü için, çalışmalarda pek ele alınmamıştır. Osmanlı Türk ağızlarının
sınıflandırılmasını daha 1896 yılında Ignácz Kúnos yapmıştır ve bunları yedi ağız
bölgesine ayırmıştır, ancak burada Balkan Türk ağızlarına yer verilmemiştir (Kúnos,
1896). Daha sonraları, Ahmet Caferoğlu da Türkiye Türkçesi ağızlarının
sınıflandırmasını yaparak, bunları dokuz ağız bölgesine ayırmıştır, fakat burada da
Rumeli Türk ağızlarından bahsedilmemiştir (Caferoğlu 1959: 239-260). Ahmet
Caferoğlu “Anadolu ve Rumeli Ağızları Araştırmalarının Bugünkü Durumu” adlı
bildirisinde, bilimsel bir yöntemin şında, daha çok Türklerin yaşadıkları yerlere
göre bu ağızları dört gruba ayırmıştır. Bunlardan bir grup olarak da Makedonya Türk
ağızlarını vermiştir (Caferoğlu, 1960: 66). Konuya, Gyula Németh’in “Bulgaristan
Türk Ağızlarının Sınıflandırılması Üzerine” (Németh, 1981) adlı makalesinde
verildiği şekilde yanaşmak belki de en doğrusudur. Németh, Batı Rumeli ağızlarını,
Bulgaristan’da Tuna’nın hemen güneyindeki Lom’dan Vraça, Sofya, Samokov ve
Köstendil çizgisinin batısındaki Türk ağızları olarak sınıflandırmıştır. Bu çizgi her
ne kadar tartışılsa da, genel olarak doğru ve iyi bir sınıflandırmadır. Buna göre,
Makedonya Türk ağızları Batı Rumeli ağızları arasında yer alır. Tahsin Banguğlu da
hem “Anadolu ve Rumeli Ağızları” adlı makalesinde (1977) hem de daha sonraları
“Türkçenin Grameri” adlı kitabında (1986: 17), Anadolu lehçeleri arasında
Makedonya ağızlarını da eklemiştir. Ahmet Gunşen de “Balkan Türk Ağızlarının
Tasnifleri Üzerine Bir Değerlendirme” (Gunşen, 2012) adlı makalesinde, bu ve
diğer sınıflandırmaları değerlendirmiştir. Rumeli ağızları, Anadolu ağızlarına
kıyasen temelli ve uzun bir şekilde incelenmemiştir. Dolayısıyla, Rumeli ağızlarının
sınıflandırılması hâlâ tartışmaya açık bir konudur. Yeni ve kapsamlı çalışmalar, bu
sınıflandırmayı büyük ölçüde değiştiremese de, bazı bölgelerin çizginin farklı
DOI: 10.7816/ulakbilge-06-29-09 ulakbilge, 2018, Cilt 6, Sayı 29, Volume 6, Issue 29
1467 www.ulakbilge.com
tarafında kalması mümkündür. Öte yandan, Rumeli’de Türk nüfusunun devamlı
şmesi, başka sorunları da ortaya atmaktadır.
Makedonya Türk Ağızlarının Geçmişi
Bu ağızlar hakkında geçmişte, tabii ki de, doğrudan doğruya kaynak sayısı
çok sınırlıdır. Osmanlı döneminde Arap harfli alfabenin kullanımı da ağız
özelliklerinin tespit edilmesinde büyük problemdir. Geriye kalan tek ümit, bu ağızlar
hakkında başka alfabelerle yazılan metinlerin bulunup araştırılmasıdır.
15. yüzyılın sonları ve 16. yüzyılın başında İtalya’nın Ancona kentinde
yaşayan Pietro Lupis Valentiano’nun “Opera Nova de M. Pietro Lvpis Valentiano
La qual insegna a parlare Turchesco” adlı eseri 1520 yılında basıldığı tahmin edilir.
İtalyanca-Türkçe olan bu sözlük, Adriyatik Denizi’nin doğusunda, daha doğrusu
Rumeli’de konuşulan Türk ağızlarının özelliklerini de taşımaktadır. Bu eseri Ömer
Yağmur, “Pietro Lupis Valentiano’nun İtalyanca-Türkçe Çeviri Yazılı Sözlüğünde
Ses Olayları (1520-1527)” adlı makalesinde incelemiştir (Yağmur, 2015).
Yağmur’a göre, 16. yüzyılda Rumeli ağızlarının, dolayısıyla Makedonya
Türk ağızlarının da özelliklerden bazıları şöyledir:
Art damak /ġ/ sesi düşer: yamur < yağmur, kâat < kâğıt.
Akıcı ünsüzlerin (l/, /r/, /y/, /n/) düşme eğilimi vardır: bile < birle, ise < erser,
o < ol, yielum < yiyelim, karaafil < karanfil.
“h” sesinin şme eğilimi görülür: ekim < hekim, Alasmarladi <
Allahaısmarladı.
Çift ünsüzler tekleşir.
Sedasız ünsüzlerin sedalı şekillerine geçiş dönemi olarak, hele hele kelime
içindeki seslerin her iki şekli görülür: dokuz, doksan, domuz, katın > kadın, otag >
oda, katır > kadir, papuç > babuç.
Ünlülerde genişleme görülür: otuz > otoz, bunu > boni, yumurta > imorta.
Ünsüz uyumu vardır.
Dört ve sekiz varyantlı eklerde, varyant sayısında düşüş görülür.
Ahmed.O (2018).Makedonya Türk Ağızları:Geçmişi ve Bugünki Durumu ulakbilge, 6 (29), s.1463-1482.
www.ulakbilge.com 1468
Alpay İgçi, “17. Yüzyılda Batı Rumeli Türkçesinin Özellikleri” adlı
doktora tezinde (İğci, 2014), adeta iğneyle kuyu kazır gibi, dönemin Lâtin harfli dört
metnini (Turcicae Linguae Per Terminos Latinos Educta Syntaxis In Usum Eorum
Qui In Turciam Missiones Subeunt (1622-1632), Rudimenta Grammatices Linguae
Turcicae (1630), Michiel Martelini Derlemesi (1657), Colloquia Familiaria Turcico
Latina (1672)) ve Evliya Çelebi “Seyahatnamesi”nin Batı Rumeli bölümlerini
incelemiştir.
17. yüzyıl Batı Rumeli Türkçesinin fonetik özelliklerini İğci şöyle
vermektedir:
Ünlülerde küçük ünlü uyumu yoktur.
Nazal “n”ler (ŋ) normal “n”ye dönüşür.
İlk hecede “ö” > “ü” değişmesi görülür.
Kelime başında ve içinde “g” > “c” değişmesi vardır.
Kelime başında ve içinde “k” > “ç” değişmesine rastlanır.
Kelime sonunda ünlü uyumlarına bakılmaksızın, her zaman “i” sesinin
kullanılması görülür.
İki ünlü arası ve hece sonunda “g” ve “ġ” kullanılır.
İkiz ünsüzlerde tekleşme görülür.
“n” ŋ” > “m” değişmesi vardır.
“h” > Ø değişmesi (veya düşmesi) görülür.
Kelime sonunda sedasızlaşmaya rastlanır.
Büyük ünlü uyumunda aykırılık vardır.
Morfolojik özellikleri ise kısaca şöyle vermiştir:
Tek varyantlı /-miş/ eki kullanılır.
/-ince/ ekinin de sadece tek varyantı kullanılır.
İkinci teklik emir ve istek eki olarak /-A/ eki kullanılır.
DOI: 10.7816/ulakbilge-06-29-09 ulakbilge, 2018, Cilt 6, Sayı 29, Volume 6, Issue 29
1469 www.ulakbilge.com
Birinci çokluk emir-istek eklerinin durumu.
Fiilden fiil yapım eki /-tİr/’in durumu.
Ek-fiilin morfolojik şekillerinin bulunmayışı, ancak bazı arkaik yapıların
bulunuşu.
İğci, sentaktik özellikleri şöyle sıralar:
Devrik cümle çok sık kullanılır.
Leksikolojik özellikler:
Bağlama edatı olarak “hem”.
“Bre” edatının kullanışı.
“Ya” cümle başı edatının varlığı.
Makedon aydını Görgi Pulevski’nin 1873 ve 1875 yıllarında çıkardığı
“Dört Dilli Sözlük” (Пулевски, 1873) ve “Üç Dilli Sözlük” (Пуљевски, 1875) adlı
eserlerinden hareketle, 19. yüzyıl Makedonya Türk ağızları hakkında da bilgi
edinilebilir. Birinci eser, Sırpça-Makedonca-Türkçe-Yunanca sözlüğü, ikinci eser ise
Makedonca-Arnavutça-Türkçe sözlüğüdür. Bunların varlığını ilk kez Türkoloji
dünyasına 1964 yılında “Rumeli Ağızları Tarihinin İki Kaynağı Üzerine” adlı
çalışmasıyla György Hazai duyurmuştur (Hazai, 1964). Sözlüklerde Makedonya’nın
güneybatı ve batı Türk ağızlarının etkisini görebiliriz. Büyük bir ihtimalle bu
kısımları Türkçeye sadece Pulevski değil, başkaları da çevirmiştir. Sözlüklerdeki
Türkçe kısımlar ağız özellikleri taşımaktadır. Bu açıdan bakıldığında, doğrudan
doğruya rkolojiyi ilgilendirmeyen bu iki sözlük ve sözlük niteliğinde
ansiklopedik bilgiler, Makedonya Türk ağızlarının eski özelliklerini tespit etmede
çok önemli kaynaklardır.
Bunlar Sırp Kiril harfleriyle yazılsa da, kıyaslamalı yöntemlerle ve ünsüz
harflerinin kalın ve ince şekilleri titizlikle incelendikten sonra, Makedonya
Türkçesinin özellikleri görülebilir (Ahmed, 2012a). Sol sütunda Türkçe yazılı olan
“Dört Dilli Sözlük”ten (1873) bir sayfa örneği:
Ahmed.O (2018).Makedonya Türk Ağızları:Geçmişi ve Bugünki Durumu ulakbilge, 6 (29), s.1463-1482.
www.ulakbilge.com 1470
Sağ sütunda Türkçe karşılığı verilen “Üç Dilli Sözlük”ün (1875) kapağı:
Kapakta Türkçe yerine “Misniymance” yazılmıştır. Anlamı, “Müslümanca”,
yani “Türkçe”dir.
Sağ sütunda Türkçe karşılığı olan “Üç Dilli Sözlük”ten (1875) bir sayfa
örneği:
DOI: 10.7816/ulakbilge-06-29-09 ulakbilge, 2018, Cilt 6, Sayı 29, Volume 6, Issue 29
1471 www.ulakbilge.com
Bu iki sözlükten 19. yüzyıl Makedonya Türkçesinin çıkarılabilecek
özellikleri kısaca şöyledir (Ahmed, 2012c):
Çeşitli ünlü değişmelerin arasından, “o” > “a” (soğuk > sauk), “ü” > “ö”
(hükumet > ökümat, güvercin > göyerçin) değişmeleri ilginçtir.
ğ” ünsüzü sınırlı bir şekilde vardır.
“ö” ünlüsü sınırlı bir şekilde kullanılmaktadır.
“ö” > “ü” değişmesi sık sık görülür.
“h” sesi düşme eğilimi göstermektedir.
Makedonya Türk Ağızlarının Bugünkü Durumu
20. yüzyılda Makedonya Türk ağızlarının durumu, yıldan yıla düşen Türk
nüfusundan dolayı, farklılaşmaya ve fakirleşmeye hızla başlamıştır. Önceleri
genelde yabancı Türkologların çalışmaları kayda değerken, Üsküp Aziz Kiril ve
Metodiy Üniversitesi, Filoloji Fakültesi dahilinde akademik 1976/77 yılında Türk
Dili ve Edebiyatı Bölümü'nün kurulmasıyla, bu çaşmalar bir hayli hız kazandı.
1990’larda ve 2000’li yıllarda ağız çalışmaları yayıldı. Bu 20 yıllık hızdan sonra,
son yıllarda tekrar ağız çalışmalarında bir şüş gözlenmektedir. Makedonya Türk
ağızlarına ilişkin çalışmaları olan Makedonyalı isimler şunlardır: Arif Ago, Hamdi
Ahmed.O (2018).Makedonya Türk Ağızları:Geçmişi ve Bugünki Durumu ulakbilge, 6 (29), s.1463-1482.
www.ulakbilge.com 1472
Hasan, Oktay Ahmed, Nazım İbrahim, Sevin Alil, Aktan Ago, vb. Makedonya
şında bu ağızlarla ilgilenen isimlerden Victor Friedman (2002), Erdoğan Boz
(2003), Recep Yusuf (2006), Şirin Tufan (2007), Gürer Gülsevin (2009), Ahmet
Gunşen (2010; 2012), Alpay İğci (2011; 2013; 2014), vb.larını saymak gerekir.
20. yüzyılda Türkiye’ye ilk büyük göç dalgası Balkan savaşları sırasında ve
sonrasında Osmanlı’nın çekilmesiyle başlar. Bu göçler kısmen Türkler üzerine
yapılan katliamlardan korkup kaçmaktan veya göçe zorlanmalarından dolayı
yapılmıştır. İkinci göç dalgası, İki Dünya Savaşı arasında yaşanmıştır. Bunun
nedeni, siyasidir. O zamanlarda Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı, Türklerin haklarını
tanımadan, Türk çocuklarını Arnavutça okullara göndermelerine bağlamak gerekir.
Üçüncü ve en kritik göçler, sosyalist Yugoslavya’nın kurulmasından sonra,
1950’lerde meydana gelmiştir. Bu göçler de siyasi nedenlerle yapılan göçlerdir.
Komünist iktidar Türkleri hapislere atıp, serbest bırakılmaları in Türkiye’ye göç
etmeleri şartını koymuştur. Böylece, büyük aydın göçleri yaşanmıştır. Bu dönemde
Türk nüfusu 500.000 civarındayken, bugün 70.000’lere kadar düşştür. Dördüncü
göç dalgası, Makedonya’nın 1991 yılında Yugoslavya’dan bağımsızlığını ilân
ettikten sonra başlamıştır ve hâlâ devam etmektedir. Bu göç dalgası, başta beyin
göçüdür. Türkiye Cumhuriyeti Makedonya Türklerine eğitim imkânları sunmaya
başladı. Çok sayıda lise, lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencisi Türkiye'ye burslu
olarak gitti ve mezun olduktan sonra geri dönmedi. Orada iş imkânlarından istifade
edip veya evlenip kaldılar, ardından da ailelerini çekmeye başladılar. Şu anda bu
sorun, Makedonya Türkleri açısından büyük bir kanayan yaradır. Türkiye’nin
yanısıra, 1960’larda, hele hele 1970’li yıllardan itibaren Avrupa’ya ekonomik göçler
başlamıştır.
Kısacası, şu anda Makedonya Cumhuriyeti’nde çok az sayıda Türk nüfusu
yaşamaktadır. Sayının azalmasına rağmen, devletin desteğiyle hâlâ yuvada, ilk
okullarda ve orta okullarda dersler Türkçe yapılmakta, üç devlet üniversitesinde
Türkoloji bölümleri çalışmakta, devlet kurumu olarak Makedonya Radyo ve
Televizyonu’nda günde birkaç saat Türkçe televizyon ve radyo programları
yapılmakta, profesyonel Devlet Türk Tiyatrosu çalışmaktadır. Özel gazete ve
dergilerin sayısı çok olmamakla birlikte, yayıncılık da devam etmektedir.Türkiye
Cumhuriyeti’nin yakınlığı, çanak antenlerin varlığı ve elektronik ortamda
(bilgisayar, internet, cep telefonları) Türkçenin erişilebilirliği, Türkçenin
yaşanmasında çok önemli etkenlerdir.
Bugün, yaşamakta olan Makedonya Türk ağızlarını sınıflandırmak
gerekirse, eski (Osmanlı) merkezlerinin ve geçmişte Anadolu’dan buralara yerleşen
Türk boylarının getirdiği farklılıkları da göz önünde bulundurursak, şöyle bir
sınıflandırma yapılabilir:
DOI: 10.7816/ulakbilge-06-29-09 ulakbilge, 2018, Cilt 6, Sayı 29, Volume 6, Issue 29
1473 www.ulakbilge.com
Kuzey ağızları (Kalkandelen, Üsküp, Kumanova);
Batı ağızları (Gostivar, Vrapçişte, Kırçova, Debre);
Güneybatı ağızları (Ustruga, Ohri, Resne, Manastır);
Doğu ağızları (Valandova, Doyran, Radoviş, İştip).
Osmanlı döneminde Anadolu’dan yapılan göçler bu sınıflandırmanın çok
önemli bir meselesidir, ancak şimdiye kadar Anadolu’nun tam olarak neresinden ve
ne zaman bu göçlerin gerçekleştirildiğine dair henüz derli toplu ve kapsamlı bir
çalışma yapılmamıştır.
Kuzey ağızlarının Karadeniz ağızlarıyla olan benzerliği bilinen bir
gerçektir. Doğu ağızları, genelde, Yörük ağızları oldukları için, Yörük Türklerinin
özelliklerini göstermektedir. Asıl çalışılması ve araştırılması gereken ağız grupları
Batı ve Güneybatı ağızlarıdır. Bunlarda eski kelimeler ve yerel Hint-Avrupa
dillerinin etkisi görülebilir. Batı ağızlarında Arnavutçanın etkisi büyüktür.
Güneybatı ağızlarında ise Makedoncanın etkisi o derece mevcuttur ki, standart
Makedoncanın en önemli ses özelliği olan “kelime sonundan üçüncü hece vurgusu”
bile görülmektedir (Ахмед, 2012).
Hepsine ayrı ayrı değinmeden, saca bugün Makedonya Türk ağızlarının
gösterdikleri özellikler aşağıda verildiği şekilde sıralanabilir. Bu özelliklerin
birçoğunu Németh (1981) de kaydetmiştir:
Fonetik özellikler:
Bu ağızlarda, büyük ve küçük ünlü uyumları bulunmamakla birlikte, diğer
ses değişmelerinin ve ses olaylarının yanısıra, iki sesin durumu bugün çok
önemlidir: “ö” ünlüsü ve “h” ünsüzü. Bazı araştırmacılar (örn. Németh, 1981;
Friedman, 2002, vb.) “ö” ve “h” seslerinin yokluğunu Makedonca ve Arnavutçanın
etkisine bağlamaya çalışşlardır. Fakat, doğu ağızlarında bu dillerin etkisi yok veya
çok azdır.
“Ö” ünlüsü batı ve kuzey ağızlarında (Gostivar, Vrapçişte, Kalkandelen,
Üsküp, Kumanova) kullanılmamakta, ancak tüm diğer ağızlarda kullanılmaktadır.
Bu sesin bu ağızlardaki varlığını Pulevski’nin 19. yüzyıl sözlüklerinde de görmek
mümkündür (örneğin: görünen ve görünmeyen dahi (Пуљевски, 1875: 5)). Ünlü
Makedon Türkoloğu Oliver Yaşar-Nasteva “ö” ünlüsünün Makedonya Türk
ağızlarının çoğunda “ü”ye dönüşğünü ileri sürmektedir (Настева, 2001: 180),
Ahmed.O (2018).Makedonya Türk Ağızları:Geçmişi ve Bugünki Durumu ulakbilge, 6 (29), s.1463-1482.
www.ulakbilge.com 1474
fakat bazı çaşmalarda Makedonya’nın en büyük kesiminde konuşulan Türk
ağızlarında “ö” sesinin bir şekilde kullanıldığı görülmektedir (Ahmed, 2012b).
Örneğin, Radoviş’te: gözellere < güzellere, kövermedi < koyvermedi, söyedi,
gördüm, köyün, nöbetçier, köfteeri, döndi < döndü, önüne, dörder, köpegi <
köpeği, kömür (Алил, 2000: 34), Valandova’da: ökümatta < hükümette, öveyˬ ızı <
üvey kızı, böbäk < bebek, böyük < büyük, çöcüklär < çocuklar, dönür < dünür,
rdükleri < yürüdükleri, yörümüş < yürümüş (Ибрахим, 2007: 71), Ohri-Prespa
yöresinde: gölde < göle/gölde, köpek, söylemeden, gör
ü
rˬgörmez, dönünces <
dönünce, görünce, gözler, köyde < köye/köyde, vb. (Ахмед, 2004).
Öte yandan, “h” ünsüzünün durumu çok karışıktır. Hiçbir ağızda rahatça
kullanılmamaktadır. Bu ağızlarda kullanıldığını 19. yüzyıl Pulevski’nin
sözlüklerinde de görebiliyoruz. O zaman da, bugün olduğu gibi zayıf bir sesti.
Gostivar, Üsküp ve Manastır Türk ağızlarında bu ses hiç yokken, diğer ağızlarda da
çok sınırlı kullanımı vardır. Vrapçişte’den örnekler: haşure < aşure, hambar <
ambar, vb. (İbrahim, 1997: 272). Ustruga: her, hiç, hanımteze < hanım teyze, hade
< haydi, vb. (Ахмед, 2004: 257-365). Bazen aynı bir kelime hem “h” sesini içererek
kullanılır, bazen de bunu içermeyen varyantları kullanımdadır. Örneğin, Ohri
ağzında: er / her, iç / hiç, ucum / hucum < hücum, eppısi / heppısi < hepsi, alva /
halva < helva, vb. (Ахмед, 2004: 253-365). Dolayısıyla, Makedonya Türk
ağızlarında “h” ünsüzünün tereddütlü kullanımı vardır. Bu ünsüzün tamamen
kaybolma ihtimali bir hayli büyüktür, ancak bundan emin olamayız, çünkü Türk
evlerinde izlenen Türkiye televizyon kanallarından standart Türkçe kendini daha
egemen duruma getirebilir, bu da “h” ünsüzünü tamamen kaybolmadan kurtarabilir.
“H” sesinin şme nedenlerine gelince, bunun etraf Hint-Avrupa dillerinin etkisi
olduğu iddia edilir. Bu doğru olabilir, ancak bu düşme olayı bazı Türkiye ağızlarında
da görüldüğü için, bu iddia tartışılır ve nedenlerini daha geniş çapta ele almak
gerekir.
Standart Türkçe konuşma dilinde bir ünlü-ünsüz uyumu vardır. Makedonya
Türk ağızlarında bu uyum görülmez. Diğer sözlerle, ince ünlü içeren hecelerde, hece
sonundaki “k” ve “g” ünsüzleri kalındır (“”, “ġ”): beleyébilır < bekleyebilir,
çeme < çekmek, çi < çık, çitiʹysem <çıktıysam, dirse < dirsek, eme < ekmek,
te < tek, beġ < bey, vb. (Ahmed, 2012ç).
Yabancı kelimelerde çift ünsüzlerin tekleşmesi rahatça görülür: malim <
muallim, muabet/mabet < muhabbet, tayare < tayyare.
Vurgu değişik ağızlarda farklıdır, ancak güneybatı ağızlarında, daha doğrusu
Ohri-Prespa yöresi (Resne, Ohri, Ustruga) Türk ağızlarında, standart Makedoncanın
özelliği olan “kelimenin sonundan üçüncü hecede vurgu” görülür: késtırdı,
DOI: 10.7816/ulakbilge-06-29-09 ulakbilge, 2018, Cilt 6, Sayı 29, Volume 6, Issue 29
1475 www.ulakbilge.com
sevdásından astáanır, merdüvénlerın ayáḳḷari, samánaar < samanlar,
arardáşardan, frijidérlerde < buzdolaplarda, vb. (Ахмед, 2012).
Morfolojik özellikler:
Standart Türkçeye kıyasen, eklerin varyant sayısında azalma vardır. Tek
varyantlı ekler de görülmektedir. Standart Türkçede dört varyantlı olan bazı ekler,
çoğu Makedonya Türk ağızlarında, içinde “i” varyantı olmayan, üç varyantlı ekler
olarak kullanılmaktadır: argın, kızgın, yangın, bozgun, durgun, yorgun, sürgün, vb.
Bazı diğer eklerin ise, tam tersine, sadece “i” varyantlıları kullanılır, diğer üç
varyant kullanılmaz: almiş, bitırmiş, yapmişık, vb. Birtakım dört varyantlı ekler bu
ağızlarda kelime sonunda tek varyantla (“i” ünlüsünü içeren varyantıyla: adeti, adi,
söyledıgi, üsti, vb.), kelime içinde ise üç varyantla (“i” ünlüsünün şındaki
varyantlarıyla: altında, boynuni, üstünde, vb.) kullanılmaktadır. Standart Türkçede
sekiz varyantı olan ekler bu ağızlarda altı varyantlarıyla kullanılırlar, yani “i” sesini
içeren varyantlar kullanılmaz: gidırırler, doldurur, üldürsün, anlatırırdi,
unutturmak, yürütür, vb. (Ahmed, 2006b).
Şimdiki ve geniş zaman eklerinin kullanımı, bu ağızların
sınıflandırılmasında önemli bir etkendir. Vardar Nehri bu iki ağız grubu için bir nevi
doğal sınırı oluşturmaktadır: sol yakada konuşulan ağızlarda (kuzey-kuzeydoğu-
doğu) morfolojik şimdiki zaman; sağ yakadaki ağızlarda ise (güney-güneybatı)
morfolojik geniş zaman kullanılır. Kalkandelen-Üsküp-Kumanova-Radoviş
eksenindeki ağızlarda morfolojik geniş zaman yok denecek kadar azdır: Komşin
buni çok güzel bilır. O utanmaz, canım. Aç kapiyi, zarem kırarım. Semantik geniş
zaman içinse de, morfolojik şimdiki zaman kullanılır: Er gün bakay televiziya. (Her
gün televizyon izler.) Bunun yerine, morfolojik şimdiki zamanla, semantik geniş
zaman ifade edilir (şimdiki zaman ekiyle, geniş zaman anlamı verilir). Valandova ve
çevresi gibi bazı doğu ağızlarında hem morfolojik şimdiki zaman hem de morfolojik
geniş zaman kullanılmaktadır, fakat şimdiki zaman ekinin kullanımı daha sınırlıdır:
Er kişi çık, kül oluy üstleri, başlari. Amet Aga bir sene acılıa gidär. Manastır-Resne-
Ohri-Ustruga-Gostivar-Vrapçişte ekseninde konuşulan ağızlarda, morfolojik şimdiki
zaman kesinlikle yoktur. Morfolojik geniş zamanla da semantik şimdiki zaman ifade
Semantik şimdiki zaman
Semantik geniş zaman
Şindi gider evde. (Şimdi eve
gidiyor.)
Er gün okulda gider. (Her gün okula gider.)
Ya neka gelır. (İşte, henüz geliyor.)
On seneden beri yazda gelır. (On yıldan beri
yazın (her yaz) gelir.)
Ahmed.O (2018).Makedonya Türk Ağızları:Geçmişi ve Bugünki Durumu ulakbilge, 6 (29), s.1463-1482.
www.ulakbilge.com 1476
edilir (Ahmed, 2014b):
Kip ekleri de ilginç bir konudur. Şimdiki zaman eki, Üsküp dahil tüm kuzey
ağızlarında ünlüyle biten tüm fiillerde sadece /-y/ varyantıyla kullanılır: anlaym,
süleysın, üdeys. Ünsüzle biten fiil köklerine /-Ay/ eki getirilerek yapılır: ataym,
güleysın, kıray. Bundan biraz farklı olarak, “l” ve “r” ile biten fiillerde /-i/ varyantı
kullanılır: aliz, bilim, verisın. (Ahmed, 2014a). Makedonya’nın genelinde, gereklilik
kip eki hiç kullanılmaz. Bu semantik kiplik, “lâzım FİİL+A+şahıs ekişeklinde
görülür, ki burada da üçüncü şahısta istek kip eki olan /-A/ eki kullanılmaz: “lâzım
FİİL+Ø+şahıs eki”: lâzım gelem, lâzım gelesın, lâzım gelsın, lâzım gelsınlar
(Ahmed, 2006a; 2014a).
Kuzey ağızlarında normal bir şekilde kullanılırken, güney ağızlarında soru
şekiller “mi” soru edatı olmadan, vurguyla elde edilir: Gelırsın? < Geliyor musun?;
Yapacays? < Yapacak mıyız?; Becırırsın binesın? < Binmeyi becerebilir misin? Batı
ağızlarında Arnavutçanın etkisiyle, soru şekilleri “mi” soru edatı yerine, Arnavutça
ağızlarında görülen “a” soru edatıyla yapılır: Gelecen a? < Gelecek misin?; Bilırsın
a neka güzeldır? < Ne kadar güzel olduğunu bilir misin? A brakti? < Bıraktı mı?
Sentaktik özellikler:
Sentaktik eksende, genellikle güney ağızlarında, Makedoncanın etkisi çok
büyüktür. Çoğu zaman Makedon cümlesine göre Türkçe cümleler de kurulur:
Sevemem seni neka kendi çocugumi. < Не можам да те сакам колку моето
дете. Batı ağızlarında ise Arnavutçanın da etkisi kısmendir: Oy mori, a gelırsın? Bu
etki sadece cümle düzeyinde değil, kelime gruplarında da görülmektedir (Ахмед,
2014).
Leksik özellikler:
Bu konuda iki noktaya değinmek gerekir:
Arkaik kelimelerin kullanımı: ey ‘iyi’, beg ‘bey’, ilân ‘yılan’, yokari
‘yukarı’, güzel idır ‘güzeldir’, isicak ‘sıcak’, yag ‘yağ’, vb.
Bütün ağızlarda Makedoncanın etkisi apaçıktır: sud “mahkeme”, kısçe
“küçük kız” (Makedonca küçültme eki), estrad “sahne”, malimka “muallim hanım”
(Makedonca eril cinsiyet). Batı ağızlarında ise Arnavutçanın da etkisi vardır: süret
“resim” (Ахмед, 2014).
DOI: 10.7816/ulakbilge-06-29-09 ulakbilge, 2018, Cilt 6, Sayı 29, Volume 6, Issue 29
1477 www.ulakbilge.com
Frazeoloji:
Deyimlerin bir kısmı bu bölgeye mahsustur (şeytanın deligıni bilmek; kiman
var imiş gene var; buldi buturlandi; konuş duvara yog ise işın; vb.) (Hasan, 1997),
bir kısmı da, başta Makedonca olmak üzere, çevre Hint-Avrupa dillerinden anlam
çevirisi yoluyla (“calque”) elde edilen deyimlerdir (ders tutmak < држи час,
maaşların buzlanması < замрзнување на платите, televizyon bakmak < гледа
телевизија, vb.) (Ахмед, 1997).
Makedonya Türkleri kendi şivelerini medyada kullanmazlar. Bunun yerine,
standart Türkiye Türkçesi kullanılır. Medya dilinde de, başta Makedonca olmakla
birlikte, yerel dillerin etkisini görmek mümkündür. Medyada en çok ve en sık
yaşanan sorunlardan biri, Makedoncadan yapılan anlam çevirileridir (“calque”lar)
(Ахмед, 1997).
Makedonya Türk Ağızlarının Geleceği
Dilde ancak söz konusu dil politikaları ise, gelecekten bahsedilebilir. Ağızlar
söz konusu olduğunda, bunun sadece geçmişinden ve bugününden bahsetmek
mümkündür. Dolayısıyla, Makedonya Türk ağızlarının geleceğini tespit etmek
mümkün değildir, ancak bazı gelişmelerden hareketle, tahminlerde bulunabiliriz.
Farklı zamanlarda dalga dalga Türkiye’ye devam eden göçlerin etkisiyle Türk
nüfusunda şüş kaydedildiği için, durumun pek de açıcı olacağından
bahsedilemez. Devlet kendi kısıtlı imkânlarıyla destek olmaya çaşıyor, ancak sayı
şünce, bunun etkisi de çok sınırlı oluyor. Ancak, 2000’li yıllarda ters yönde göç
yaşanmaya başlandı. Türkiye’den Makedonya’ya çok sayıda öğrenci gelmeye
başladı. Şu anda 2000 kadar Türkiye vatandaşı Makedonya üniversitelerinde
okumaktadır. Bunlardan bazıları mezun olduktan sonra Makedonya’da iş açıyor
veya evleniyor ve Türkiye’ye geri dönmüyor. Yine de, bunun kayda değer bir
etkisinden bahsetmek doğru değildir, çünkü bunlar sınırlı sayıda görülen örneklerdir.
Sonuç
Küçük bir coğrafya için bu kadar farklı ağızların var olmasının nedenleri
olarak, başta yüzyıllar boyunca Osmanlıdan önce buralara farklı Türk boylarının
yerleşmesi, Osmanlı döneminde Anadolu’nun farklı yerlerinden göçlerin yapılması
ve çevre Hint-Avrupa dilleriyle olan temasları göstermek gerekir. Ünlü uyumlarının
olmayışı, “ö” ünlüsü ve “h” ünsüzünün özellikleri, yabancı kelimelerde çift
ünsüzlerin tekleşmesi, şimdiki ve geniş zaman eklerinin durumu, arkaik kelimelerin
kullanımı g
Ahmed.O (2018).Makedonya Türk Ağızları:Geçmişi ve Bugünki Durumu ulakbilge, 6 (29), s.1463-1482.
www.ulakbilge.com 1478
Németh (1981: 119-128)'in, Batı Rumeli ağızlarını Doğu Rumeli ağızlarından
farklı kılan fonetik özelliklerini sıralarken, bazı konularda haklı olmadığını
vurgulamak gerekir. Örneğin, ürdek “ördek” doğrudur, ancak Makedonya Türk
ağızlarında urdek “ördek”, kupri “köprü”, uldi “öldü”, urti “örtü” vb. örnekler hiç
kullanılmaz. Bunların yerine ürdek, küpri, üldi, ürti kullanılır. Bu ağızlarda ö>ü>u
değişimine rastlanmaz.
Németh’in göremediği bir diğer önemli konu da, Makedonya Türk
ağızlarında ünlü-ünsüz uyumuna rastlanmadığı, daha doğrusu ince ünlü içeren
hecelerde, hece sonundaki “k” ve “g” ünsüzlerinin kalın olduğudur: eme, küste,
deste, beġ, vb.
KAYNAKLAR
Ахмед, Октај. (1997). Некои калки во јазикот на Турците во Република
Македонија навлезени преку македонскиот јазик. Трет научен собир на млади
македонисти - Зборник на трудови. Скопје: Филолошки факултет, 389-398.
Ахмед, Октај. (2001). Фонетски и лексички карактеристики на
турскиот говор во Ресен и ресенско. Необјавена магистерска теза. Скопје:
Филолошки факултетБлаже Конески”.
Ахмед, Октај. (2004). Морфосинтакса на турските говори од Охридско-
Преспанскиот регион. Необјавена докторска дисертација. Скопје: Филолошки
факултетБлаже Конески“.
Ahmed, Oktay. (2006a). Makedonya’nın Ohri-Prespa Yöresi Türk Ağızlarında
Kipler. Büyük Türk Dili Kurultayı, 26-27 Eylül 2006. Ankara: Bilkent Üniversitesi.
Ahmed, Oktay. (2006b). Makedonya’nın Ohri-Prespa Yöresinde Konuşulan
Türk Ağızlarında Eklerin Varyantları. I. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kurultayı
(9-15 Nisan 2006) - Bildiri Kitabı, Cilt I. İzmir: Ege Üniversitesi Türk Dünyası
Araştırmaları Enstitüsü, 31-42.
Ahmed, Oktay. (2008). Güneybatı Makedonya Türk Ağızlarında Çekimsiz
Fiillere Genel Bir Bakış. III. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı (25-28 Eylül
2008) - Bildiri Kitabı. Lefke Avrupa Üniversitesi Yayınları, KKTC, 405-412.
Ahmed, Oktay. (2009). 1875’te Türkçenin Makedoncaya Olan Etkisi: G.
Pulevski’nin “Üç Dilli Sözlük”ü. Uluslararası “Türkçe’nin Balkan Dilleri Üzerine
Etkisi” Sempozyumu Bildirileri, 29 Mayıs 2009, Üsküp, 103-108.
DOI: 10.7816/ulakbilge-06-29-09 ulakbilge, 2018, Cilt 6, Sayı 29, Volume 6, Issue 29
1479 www.ulakbilge.com
Ахмед, Октај. (2012). Третосложниот и дистинктивниот акцент во
турските говори од Охридско-Преспанскиот регион. Годишен зборник 2012.
Филолошки факултет, УниверзитетГоце Делчев- Штип, 175-182.
Ahmed, Oktay. (2012a). Pulevski’nin Sözlüklerinden Hareketle XIX.
Yüzyıl Makedonya Türkçesinin Bazı Ses Özellikleri. (Basılmamış bildiri). VII.
Uluslararası Türk Dili Kurultayı, 24-28 Eylül 2012, Ankara.
Ahmed, Oktay. (2012b). Makedonya Türk Ağızlarında İki Sesin Durumu
Üzerine: “Ö” Ünlüsü ve “H” Ünsüzü. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim
Dergisi, 1(2), 15-26.
Ahmed, Oktay. (2012c). Pulevski’nin Sözlüklerinden Hareketle XIX. Yüzyıl
Makedonya Türkçesinin Bazı Ses Özellikleri. VII. Uluslararası Türk Dili Kurultayı,
22-28.09.2012. Türk Dil Kurumu, Ankara.
Ahmed, Oktay. (2012ç). Resne ve Yöresi Türk Ağızlarında Ünsüzlerin Kalın
ve İnce Varyantlarının Kullanımı. III. Uluslararası Balkanlarda Türk Varlığı
Sempozyumu Bildirileri (10-12 Mayıs 2012), Cilt I. Manisa: Celâl Bayar Üniversitesi,
21-26.
Ahmed, Oktay. (2014a). Üsküp Türk Ağzında Kip Ekleri. TÜRÜK -
Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 2(4), 1-36.
Ahmed, Oktay. (2014b). Makedonya Türk Ağızlarında Şimdiki ve Geniş
Zamanın Bugünkü Morfolojik Durumu. İDİL - Sanat ve Dil Dergisi, 3(14), 1-11.
Ахмед, Октај. (2014). Зборовните групи во турските говори од
југозападна Македонија и влијанието на македонскиот јазик врз нив.
Романистика и балканистика - Зборник на трудови во чест на проф. д-р Петар
Атанасов по повод 75 години од животот. Скопје: Филолошки факултет
Блаже Конески“, 47-62.
Ahmed, Oktay. (2016). Copied Verbs in Turkish Dialects of Macedonia.
Turcologica 110. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 9-18.
Akalın, Şükrü Haluk. (2002). Makedonya’da Eğitim Dili Olarak Türkçe. Türk
Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 13(13).
Алил, Севин. (2000). Турскиот говор во Радовиш и радовишко.
Необјавена магистерска теза. Скопје: Филолошки факултетБлаже Конески”.
Banguoğlu, Tahsin. (1977). Anadolu ve Rumeli Ağızları. Türk Dili ve
Edebiyatı Ansiklopedisi, C. 1, İstanbul: Dergâh Yayınları, 132-134.
Ahmed.O (2018).Makedonya Türk Ağızları:Geçmişi ve Bugünki Durumu ulakbilge, 6 (29), s.1463-1482.
www.ulakbilge.com 1480
Banguoğlu, Tahsin. (1986). Türkçenin Grameri. Ankara: TDK.
Boz, Erdoğan. (2003). Makedonya ve Kosova Türk Atasözleri ve
Deyimlerinde Ünlü Olayları. Afyon Kocatepe Üniversitesi - Sosyal Bilimler Dergisi,
5(1), 1-12.
Caferoğlu, Ahmet. (1959). Die anatolischen und rumelischen Dialekte.
Philologicae Turcicae Fundamenta, Vol. I, Wiesbaden, 239-260).
Caferoğlu, Ahmet. (1960). Anadolu ve Rumeli Ağızları Araştırmalarının
Bugünkü Durumu, VIII. Türk Dil Kurultayında Okunan Bilimsel Bildiriler 1957,
Ankara: TDK, 65-70.
Државен завод за статистика. (2005). Попис на населението,
домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 (Дефинитивни
податоци, книга XIII). Скопје.
Friedman, Victor. (1982). Balkanology and Turcology: West Rumelian
Turkish in Yugoslavia as Reflected in Prescriptive Grammar. Studies in Slavic and
General Linguistics, 2, 1-77.
Friedman, Victor. (2002). Makedonia ve Civar Bölgelerde Balkan Türkçesi /
Balkan Turkish in Macedonia and Adjacent Areas. Türkler Vol. 20: Türk Topluluklar
/ The Turks, Vol. 6: Turkish World, ed. by Hasan Celâl Güzel et al.. Ankara: Yeni
Türkiye. 2002. 455-463 / 609-616. [published simulataneously in Turkish and
English].
Gülsevin, Gürer. (2009). Rumeli Türkçesi Çerçevesinde Türk ve Balkan
Dillerinin Etkileşimi. Turkish Studies, 4(8), 48-64.
Gunşen, Ahmet. (2010). Rumeli Ağızlarının Söz Dizimi Üzerine - I
(Makedonya ve Kosova Türk Ağızları Örneği). Turkish Studies, 5(1), 462-494.
Gunşen, Ahmet. (2012). Balkan Türk Ağızlarının Tasnifleri Üzerine Bir
Değerlendirme. Turkish Studies, 7(4), 111-129.
Hamzaoğlu, Yusuf. (2010). Balkan Türklüğü I, II, III. Logos-A, Üsküp.
Hasan, Hamdi. (1997). Makedonya ve Kosova Türklerince Kullanılan
Atasözleri ve Deyimler. Ankara: TDK.
Hazai, Georges. (1960). Beitrage zur Kenntnis der Turkischen Mundarten
Mazedoniens, Rocznik Orientalityczny, XXII-2.
DOI: 10.7816/ulakbilge-06-29-09 ulakbilge, 2018, Cilt 6, Sayı 29, Volume 6, Issue 29
1481 www.ulakbilge.com
Hazai, Georges. (1960). Rumeli Ağızlarının Tarihi Üzerine, Türk Dili
Araştırmaları Yıllığı Belleten, 1960. Ankara: TDK, 205-211.
Hazai, Georges. (1964). Rumeli Ağızları Tarihinin İki Kaynağı Üzerine, Türk
Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, 1963. Ankara: TDK, 117-120.
Hazai, Georges. (1971). Anadolu ve Rumeli Ağızlarının Tasnifi Üzerine,
Voprosi Tyurkologi, Baku: Akademika AN Azerbaycan SSR, 84-86.
Ибрахим, Назим. (2007). Турскиот говор во Валандово. Необјавена
докторска дисертација. Скопје: Филолошки факултетБлаже Конески”.
İğci, Alpay. (2011). Balkan Ağızlarında Farklı Bir Fiil Çatısı. Turkish Studies,
6(1), 1258-1267.
İğci, Alpay. (2013). Batı Rumeli Türkçesinde İki Ünlü Arasında /G/ ve /Ġ/.
Turkish Studies, 8(9), 1715-1728.
İğci, Alpay. (2014). 17. Yüzyılda Batı Rumeli Türkçesinin Özellikleri.
Yayımlanmamış doktora tezi. Ege Üniversitesi.
Иналџик, Халил. (1974). Османско царство: Класично доба 1300-1600.
Београд: Српска књижевна задруга.
Јашар-Настева, Оливера. (2001). Турските лексички елементи во
македонскиот јазик. Скопје: Институт за македонски јазикКрсте Мисирков”.
Kowalski, Tadeusz. (1926). Osmanisch-türkische Volkslieder aus
Mazedonien. Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, Vol. 33, 166-231.
Kowalski, Tadeusz. (1933). Les Turcs et la langue turque de la Bulgarie du
Nord-Est (Vol. 16). Gebethner & Wolff in Komm.
Kowalski, Tadeusz. (1934). Osmanisch-Turkische Dialekte, Enzyklopädie des
Islam, IV. Leipzig: Leiden, 991-1011.
Kúnos, Ignácz. (1896). Turkish Fairy Tales and Folk Tales, trans. RN Bain.
New York: Frederick A. Stokes.
Menz, Astrid. (2000). On Some Features of Rumelian Turkish Dialects.
Türkçe’nin Ağızları Çalıştayı Bildirileri. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, 99-106.
Mollova, Mefküre. (1999). Balkanlarda Türk Ağızlarının Tasnifi, TDAY
Belleten 1996, Ankara: TDK, 167-176.
Ahmed.O (2018).Makedonya Türk Ağızları:Geçmişi ve Bugünki Durumu ulakbilge, 6 (29), s.1463-1482.
www.ulakbilge.com 1482
Németh, Gyula. (1981). Bulgaristan Türk Ağızlarının Sınıflandırılması
Üzerine. TDAY Belleten, 1981, 113-167.
Пулевски, Ђ. М. (1873). Речник от четири јазика: I. српско-албански -
II.арбански-арнаутски - III. турски - IV. грчки. Београд.
Пуљевски, Ђ. М. (1875). Речник от три језика: С. Македонски-Арбански-
Турски (Lugat Üç Lisaniden: Misniymance-Arnaudçes ve S. Makedonluces) - књига
II. Београд: Државна штампарија.
Sezer, Önder. (2017). Rumeli Ağızlarında Ünsüz Benzeşmeleri. Türk
Lehçeleri ve Edebiyatları Dergisi - TüLED, 1, 49-72.
Škaljić, Abdulah. (1966). Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku. Sarajevo:
Svjetlost.
Tufan, Şirin. (2007). Language Convergence in Gostivar Turkish
(Macedonia). (Unpublished PhD thesis). School of Languages, Linguistics and
Cultures.
Uygur, Ceyhun Vedat. (2013). Osmanlıca Metinlerde “Balkan Ağzı” İmlasına
Dair Bir Değerlendirme. Uluslararası Dil ve Edebiyat Konferansı ‘Balkanlarda
Türkçe’ Bildiri Kitabı II, Hëna e Plotë Beder Üniversitesi 14-16 Kasım 2013, Tiran,
Arnavutluk.
Yağmur, Ömer. (2015). Pietro Lupis Valentiano’nun İtalyanca-Türkçe Çeviri
Yazılı Sözlüğünde Ses Olayları (1520-1527). FSM İlmi Araştırmalar - İnsan ve
Toplum Bilimleri Dergisi, 6, 243-278.
Yıldırım, Faruk. (2015). Türkiye Türkçesi ve Ağızlarında Devrik Dizim
Üzerine. Prof. Dr. Mehmet Özmen Adına Sözdizimi Çalıştayı Bildirileri. Karahan
Kitabevi, 235-252.
Yusuf, Recep. (2006). Radoviç ve Çevresi Türk Ağ (Ses Bilgisi).
Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Article
Full-text available
It’s often very difficult to follow some specific phonetic changes of Ottoman Turkish in Ottoman Turkish texts of Arabic script. The phonetic changes not indicated by this Ottoman script can be followed in the so-called transcription texts written by European scholars in Latin, Cyrillic and Greek alphabets. This article discusses phonetic changes in certain word roots and suffixes observed in Pietro Lupis Valentiano’s Italian-Turkish dictionary entitled Opera Nova de M. Pietro Lvpis Valentiano La qual insegna a parlare Turchesco, otherwise not detectable in Ottoman Turkish texts of Arabic script.
Article
TÜRKÇE: Türk dilinde Eski Türkçe ve Orta Türkçe dönemlerinde iki ünlü arasında görülen /g/ ve /ġ/ sesleri, bu dönem sonundan günümüze dek Türk dilinin çeşitli sahalarında birkaç ses değişikliği yaşamıştır. Bugün söz konusu /g/ ve /ġ/ sesleri, bazı sahalarda aynen korunmuştur (aġız vb.). Bazı sahalarda /v/ (veya /w/), /y/ seslerine geçmiş (avız vb.), bazı sahalarda da büzülme, derilme gibi ses olaylarıyla ünlü uzaması veya diftong sonucunu vermiştir (āz/aız vb.). Türk dilinin muhtelif sahalarında görülen bu ses değişmeleri içinde Türkiye Türkçesi ağızları da tek tip gelişme göstermemiştir. Türkiye Türkçesi sahası içindeki bazı ağızlarda iki ünlü arasında /g/ ve /ġ/ sesleri aynen korunmuş, bazılarında /y/ ve /v/ seslerine geçmiş, bazılarında da ünlü uzaması veya diftong sonucunu vermiştir. Rumeli bölgesinin alt gruplarından Batı Rumeli ağız bölgesinde /g/ ve /ġ/ sesleri genellikle korunmuştur. Bu özellik, bilimsel yayınlarda Batı Rumeli için sayılan özelliklerden birisidir. Ancak, Batı Rumeli ağızlarında /g/ ve /ġ/ seslerinin iki ünlü arasındaki durumunu gösteren tabloda görüleceği gibi, bazı sözlerde eski /g/ ve /ġ/ seslerinin korunmadığı tespit edilmiştir. Tabloda bogaz, dügün, yogurt gibi korunmuş şekillerin yanında büzülme yaşayan dil/del (<< tegül) „değil‟, souk (<< soġık) „soğuk‟ gibi şekiller ve ses değişimi yaşamış kavun (< kaġun) gibi /v/‟li şekiller gösterilmiştir. Bugün Batı Rumeli‟de iki ünlü arasındaki /g/ ve /ġ/ sesleri arkaik bir özellik olarak genellikle korunur. Bunun yanında, eski /g/ sesinden dönüşmüş /v/ sesini taşıyan ve büzülen birkaç örnek de vardır. ENGLISH: In Turkish language /g/ and /ġ/ sounds which had been in Old Turkish and Middle Turkish periods, until that periods into nowadays, have undergone several changes. Today these /g/ and /ġ/ sounds are preserved in some areas (like aġız). In some areas, these sounds turned into /v/ (or /w/), /y/ sounds. Also in some kind of areas they saw many sound events like disappearance, vowel length. In several areas of Turkish language these sorts of sound changes was not made same results. Also Turkey Turkish‟s dialects have got different results. In areas of Turkey Turkish, somewhere these intervowel situated /g/ and /ġ/ sounds have preserved himself, somewhere they turned into /y/ and /v/ sounds, somewhere they made diphthongs, vowel lengths. In Rumelia regions sub region Western Rumelia dialect zone these /g/ and /ġ/ sounds usually are preserved. This characteristic has been written as Western Rumelian characteristic on linguistic publications. But as they can seen in table, some of words‟ /g/ and /ġ/ sounds had not preserved in the areas vocabulary. On that table, preserved forms like boġaz “throat”, dügün “wedding”, yoġurt “yoghurt”, shrinking forms like dil (<< tegül) “is not”souk (<< soġık) „cold‟ and changing forms like kavun(< kaġun) “melon” are shown. Today in Western Rumelia intervowel situated /g/ and /ġ/ sounds are usually preserved. Also there aresome examples which changed its /g/ sound into /v/ sound and which had been shrunk.
Article
TÜRKÇE: Türkiye Türkçesi yazı dilinde “anlat-” örneğindeki fiil çatısı Batı Rumeli ağızlarında “anlatır-” şeklindedir. Farklı olan bu fiil çatısı, -(I4)t- ekinin yanına katmerli bir kullanım olarak -(I4)r- ekinin getirilmesiyle oluşmuştur. Yapılan ağız taramaları sonucunda, Balkanlardaki bazı Türk ağızlarında görülen farklı fiil çatısının Batı Rumeli ağızları bölgesinde toplandığı görülmüştür. Kosova’da Mitroviça, Vıçıtırın, Priştine, Mamuşa, Prizren, Gilan; Makedonya’da Kalkandelen, Gostivar, Vrapçişte, Üsküp, Kumanova, Konçe, Manastır, Resne, Ohri, Struga; Bulgaristan’da Köstendil, bu özelliğin görüldüğü bölge içindedir. ENGLISH: In written language of Turkey Turkish sample “anlat-” is “anlatır-” in Western Rumeli dialects. This different voice is formed with -(I)t- and -(I)r suffixes. As a result of dialect scans, this type voice is being used in Western Rumeli dialects area. Area of this different voice contains Mitrovica, Vucitrn, Pristina, Mamusa, Prizren, Gnjilane in Kosova; Tetovo, Gostivar, Vrapciste, Skopje, Kumanovo, Konce, Bitola, Resen, Ohrid, Struga in Macedonia; Kostendil in Bulgaria.
Некои калки во јазикот на Турците во Република Македонија навлезени преку македонскиот јазик. Трет научен собир на млади македонисти -Зборник на трудови. Скопје: Филолошки факултет
  • Октај Ахмед
Ахмед, Октај. (1997). Некои калки во јазикот на Турците во Република Македонија навлезени преку македонскиот јазик. Трет научен собир на млади македонисти -Зборник на трудови. Скопје: Филолошки факултет, 389-398.
Фонетски и лексички карактеристики на турскиот говор во Ресен и ресенско. Необјавена магистерска теза. Скопје: Филолошки факултет"Блаже Конески
  • Октај Ахмед
Ахмед, Октај. (2001). Фонетски и лексички карактеристики на турскиот говор во Ресен и ресенско. Необјавена магистерска теза. Скопје: Филолошки факултет"Блаже Конески".
Морфосинтакса на турските говори од Охридско-Преспанскиот регион. Необјавена докторска дисертација. Скопје: Филолошки факултет "Блаже Конески
  • Октај Ахмед
Ахмед, Октај. (2004). Морфосинтакса на турските говори од Охридско-Преспанскиот регион. Необјавена докторска дисертација. Скопје: Филолошки факултет "Блаже Конески".
Makedonya'nın Ohri-Prespa Yöresi Türk Ağızlarında Kipler. Büyük Türk Dili Kurultayı, 26-27 Eylül
  • Oktay Ahmed
Ahmed, Oktay. (2006a). Makedonya'nın Ohri-Prespa Yöresi Türk Ağızlarında Kipler. Büyük Türk Dili Kurultayı, 26-27 Eylül 2006. Ankara: Bilkent Üniversitesi.
Makedonya'nın Ohri-Prespa Yöresinde Konuşulan Türk Ağızlarında Eklerin Varyantları. I. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kurultayı (9-15 Nisan 2006) -Bildiri Kitabı
  • Oktay Ahmed
Ahmed, Oktay. (2006b). Makedonya'nın Ohri-Prespa Yöresinde Konuşulan Türk Ağızlarında Eklerin Varyantları. I. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kurultayı (9-15 Nisan 2006) -Bildiri Kitabı, Cilt I. İzmir: Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, 31-42.