Μια προσέγγιση της καλλιτεχνικής παραγωγής βασισμένη στα δεδομένα: πώς η τεκμηρίωση της καλλιτεχνικής παραγωγής των δημιουργών ωφελεί τους ίδιους, τις Σχολές Καλών Τεχνών και την κοινωνία

Conference Paper (PDF Available) · May 2017with 58 Reads
Conference: Διεθνές Συνέδριο: «Για μια Σχολή Εικαστικών Τεχνών του 21ου αιώνα», 12 - 14 Μαΐου 2017 Ι ΤΕΕΤ, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Φλώρινα, At Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας
Cite this publication
Abstract
Η εισήγηση της ομάδας ειδικών της πολιτιστικής πληροφορικής από το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης επιχειρεί να καταδείξει τα οφέλη της τεκμηρίωσης της καλλιτεχνικής παραγωγής για τον ίδιο τον καλλιτέχνη-φοιτητή και τη Σχολή Εικαστικών Τεχνών. Προτείνονται σύγχρονα συστήματα διαχείρισης και τεκμηρίωσης πολιτιστικού υλικού για τη οργάνωση του συνόλου των έργων που παράγονται από τη Σχολή και τα μέλη της. Μέσα από παραδείγματα και διεθνείς πρακτικές, εξετάζεται πώς οι τεχνολογίες αυτές μπορεί να αποτελέσουν τόσο για τη Σχολή, όσο και για τους φοιτητές και καλλιτέχνες εξαιρετικά διαδικτυακά κανάλια για την προβολή τους, ακόμα και για την προώθηση των έργων τους στην αγορά τέχνης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο προτείνονται απλά σχήματα τεκμηρίωσης έργων τέχνης, αδειοδότηση με Creative Commons και μέθοδοι αύξησης της αναγνωρισιμότητας που μια επένδυση σε τεκμηρίωση μπορεί να αποφέρει.
Μια προσέγγιση της καλλιτεχνικής παραγωγής βασισμένη στα
δεδομένα: πώς η τεκμηρίωση της καλλιτεχνικής παραγωγής των
δημιουργών ωφελεί τους ίδιους, τις Σχολές Καλών Τεχνών και
την κοινωνία
Νίκος Βασιλογαμβράκης , Έλενα Λαγο ύδη, Κατερίνα Μπάρτζη, Αλεξία
Παναγοπούλου Ι Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών / Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης
Διεθνές Συνέδριο: «Για μια Σχολή Εικαστικών Τεχνών του 21ου αιώνα», 12 - 14
Μαΐου 2017 Ι ΤΕΕΤ, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Φλώρινα
Περίληψη
Οι καλλιτέχνες, ήδη πριν την είσοδό τους στη Σχολή Καλών Τεχνών, παράγουν ένα μεγάλο
αριθμό έργων, ο οποίος κορυφώνεται κατά τα φοιτητικά τους χρόνια. Σπάνια όμως τηρείται
ένα οργανωμένο ψηφιακό αρχείο από τους ίδιους, ή από τη Σχολή τους. Και ενώ βρισκόμαστε
πια για τα καλά μέσα σε μια πραγματικότητα που καθορίζεται από την επανάσταση των νέων
τεχνολογιών οι οποίες φέρνουν στην επιφάνεια νέες μορφές πολιτισμού, οικονομίας και
αξίας με νέους τρόπους οικειοποίησης και εκμετάλλευσης της καλλιτεχνικής παραγωγής, οι
Σχολές Καλών Τεχνών είναι πολύ διστακτικές στο να ενσωματώσουν στο πρόγραμμα
σπουδών κάποια εκπαίδευση στη διαχείριση των πολιτιστικών δεδομένων που παράγουν οι
φοιτητές τους.
Η παρακάτω εισήγηση για το Συνέδριο «Για μια Σχολή Εικαστικών Τεχνών του 21ου αιώνα» ,
επιχειρεί να προσεγγίσει δεδομενοκεντρικά την καλλιτεχνική παραγωγή στις Σχολές
Εικαστικών Τεχνών και να καταδείξει την αξία της καλής τεκμηρίωσης για τον ίδιο τον
καλλιτέχνη, τη Σχολή του και τα δίκτυα στα οποία εμπλέκεται, ακόμα και για την ευρύτερη
κοινωνία.
Προτείνονται σύγχρονα συστήματα διατήρησης και τεκμηρίωσης πολιτιστικού υλικού για τη
συγκέντρωση του συνόλου των έργων που παράγονται από τη Σχολή και τα μέλη της. Μέσα
από παραδείγματα και διεθνείς πρακτικές, εξετάζονται πώς τα εργαλεία αυτά μπορεί να
αποτελέσουν για τη Σχολή και για κάθε καλλιτέχνη χωριστά εξαιρετικά διαδικτυακά μέσα για
την προβολή τους, ακόμα και για την προώθηση των έργων τους στην αγορά τέχνης.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο συστήνονται απλά σχήματα τεκμηρίωσης έργων τέχνης και άδειες
διανοητικής ιδιοκτησίας Creative Commons και αποτιμάται η ανοικτότητα και η αυξημένη
ευρεσιμότητα που μια τέτοια επένδυση θα αποφέρει.
Εισαγωγή
Οι Σχολές Καλών Τεχνών αποτελούν σημαντικά φυτώρια νέων καλλιτεχνών αλλά και
οικοσυστήματα καλλιέργειας και διάδοσης της τέχνης ως μοναδικού πολιτιστικού αγαθού.
Μέσα από τα προγράμματα σπουδών τους και τα διάφορα καλλιτεχνικά εργαστήρια ή τη
διοργάνωση ποικίλων δραστηριοτήτων για την προβολή του έργου τους και της
καλλιτεχνικής δημιουργίας των σπουδαστών τους, οι Σχολές αποτελούν τους κύριους
θύλακες ανανέωσης και ανατροφοδότησης της τέχνης στην κοινωνία.
Από την άλλη οι Σχολές είναι από μόνες τους φορείς διατήρησης μιας μεγάλης ποικιλίας
υλικού που σχετίζεται με την τέχνη. Για παράδειγμα, ως Πανεπιστημιακά Ιδρύματα
διατηρούν ένα μεγάλο όγκο πληροφορίας που μπορεί άλλοτε να αφορά ιδιαίτερο αρχειακό
υλικό, άλλοτε να έχει στην κατοχή της σπάνιες συλλογές αντικειμένων, εγγράφων ή
κειμηλίων ή υλικό που προκύπτει από τις εκάστοτε διοργανώσεις και εργαστήρια,
υποστηρικτικό ακαδημαϊκό υλικό που βρίσκεται στις εγκαταστάσεις της Βιβλιοθήκης, Γκρίζα
Βιβλιογραφία, διοικητικά έγγραφα και πολλά άλλα.
Συγχρόνως δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι οι νέες ψηφιακές τεχνολογίες έχουν δώσει στην
καλλιτεχνική δημιουργικότητα και δημιουργία τεράστια δυναμική καθώς δεν είναι πια λίγα
τα έργα που γεννιούνται μέσα στο ίδιο το ψηφιακό περιβάλλον (ψηφιακή τέχνη
1
, digital
media installations κλπ). Ιδιαίτερα στις μέρες μας η ολοένα αυξανόμενη παραγωγή
τεκμηρίων πολιτισμού-αναλογικών ή ψηφιακών-από τη Σχολή και τους καλλιτέχνες
επιτάσσει μια διαφορετική αντιμετώπιση στον τρόπο οργάνωσης, διατήρησης και προβολής
αυτών των τεκμηρίων.
Εύκολα μπορεί να καταλάβει κάποιος ότι όλη αυτή η παραγωγή-καλλιτεχνική ή μη-που
βρίσκεται ή στην ιδιοκτησία της Σχολής ή αποτελεί πνευματικό κεκτημένο των ίδιων των
καλλιτεχνών χαρακτηρίζεται εκτός του τεράστιου όγκου της από ιδιαίτερα μεγάλη
1
Για παράδειγμα η Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας λειτουργεί εδώ και κάποια χρόνια
Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών με τίτλο «Ψηφιακές Μορφές Τέχνης»
(http://www.digitalarts.asfa.gr/).
ποικιλομορφία είτε τα έργα βιούν στον πραγματικό είτε στον ψηφιακό κόσμο. Είναι γεγονός
ότι τις περισσότερες φορές τα προγράμματα σπουδών των Σχολών στην Ελλάδα δεν ρίχνουν
το βάρος στην αποτελεσματική διαχείριση αυτού του τόσο σημαντικού αποθέματος
πολιτισμού αλλά ούτε έχουν και επαρκή μέσα προς μια τέτοια κατεύθυνση. Η
πραγματικότητα αυτή θέτει ένα ιδιαίτερα κρίσιμο και πρακτικό ερώτημα:
υπάρχει άραγε ένας αποτελεσματικός, ασφαλής και κατά το δυνατόν ωφέλιμος τρόπος
οργάνωσης, διατήρησης , προβολής και προώθησης όλου αυτού του πολιτιστικού
αποθέματος;
Η οργάνωση και τεκμηρίωση του έντυπου ή ηλεκτρονικού υποστηρικτικού υλικού που
διατηρεί για παράδειγμα η Βιβλιοθήκη της Σχολής έχει ένα τέτοιο σκοπό που ωστόσο δεν
δίνει μια ολοκληρωμένη λύση στη διαχείριση του μεγάλου όγκου της παραγωγής. Επίσης η
αποθήκευση των έργων από τη Σχολή και τους καλλιτέχνες είτε σε επιλεγμένες κτιριακές
εγκαταστάσεις ή σε διάφορους αποθηκευτικούς χώρους ή ατελιέ πολλές φορές βάζουν σε
κίνδυνο τα ίδια τα έργα ή τα καταδικάζουν στη λήθη καθώς δεν υπάρχουν οι κατάλληλες
συνθήκες διατήρησης, οργάνωσης και προβολής τους.
Η εργασία αυτή επιχειρεί να δώσει απάντηση στο ερώτημα αυτό με τη βοήθεια της
Επιστήμης της Πληροφόρησης (Information Science). Ειδικότερα η διαδικασία της
τεκμηρίωσης των αντικειμένων και της ταυτόχρονης αποθήκευσής και απεικόνισης τους στο
ψηφιακό περιβάλλον δίνει νέες δυνατότητες οργάνωσης αλλά και μακρόχρονης διατήρησης
και προβολής των αντικειμένων ή των δημιουργών τους. Οι νέες τεχνολογίες σήμερα είναι
ικανές να δώσουν εναλλακτικές προοπτικές στο πως βλέπουμε και προσεγγίζουμε την τέχνη
και τους δημιουργούς της καθώς και να εγκαθιδρύσουν νέα κοινωνικά και οικονομικά
μοντέλα διαχείρισης του πολιτιστικού αποθέματος συνολικά.
Η τεκμηρίωση και τα μεταδεδομένα ως σύμμαχοι της τέχνης
Με τον όρο τεκμηρίωση εννοούμε τη διαδικασία αποτύπωσης, οργάνωσης, ερμηνείας και
ταυτοποίησης του κόσμου υιοθετώντας σχήματα, κανόνες και εργαλεία περιγραφής. Η
τεκμηρίωση δηλαδή είναι μια ανάγκη για απόδοση ταυτότητας και περιγραφής του κόσμου
και των αντικειμένων που μας περιβάλλουν. Φτάνει να σκεφτούμε ότι από την απαρχή του
κόσμου, ο άνθρωπος αυτοπροσδιοριζόταν σε σχέση με τα αντικείμενα που τον περιέβαλαν,
γι΄ αυτό και ένιωθε την ανάγκη να τα περιγράψει και να τους δώσει μια ταυτότητα.
Παρατηρούμε ότι η ανάγκη πιστοποίησης των κατασκευών του ανθρώπου υπάρχει ήδη από
τα αρχαϊκά χρόνια ως μια πρωτόλεια μορφή τεκμηρίωσης (Εικόνα 1: Ο αγγειοπλάστης
χαράσσει το ρήμα ποιώ (=δημιουργώ) όπως επίσης και το όνομά του ως δημιουργού).
Σήμερα, μιλώντας για αντικείμενα τεκμηρίωσης στον χώρο της τέχνης αναφερόμαστε κυρίως
στα έργα του καλλιτέχνη, τα εργαλεία του, το αρχείο, το εργαστήριο, τις εργασίες του ή και
τον ίδιο τον εαυτό του όπως επίσης και τις ψηφιακές τους απεικονίσεις . Από την άλλη η
Σχολή μπορεί να τεκμηριώνει τις συλλογές της, τα τεκμήρια της Βιβλιοθήκης, τα διάφορα
εργαστήρια και τις δημοσιεύσεις καθώς και διάφορες εκθέσεις και εκδηλώσεις που
λαμβάνουν χώρα στις εγκαταστάσεις της ή έξω από αυτές.
Ο όρος μεταδεδομένα είναι αλληλένδετος με την τεκμηρίωση και δηλώνει τα δεδομένα που
περιγράφουν άλλα δεδομένα, για παράδειγμα τα δεδομένα που περιγράφουν ένα
ζωγραφικό πίνακα (αρχικό δεδομένο). Τα μεταδεδομένα είναι το μέσον της τεκμηρίωσης,
δηλαδή το εργαλείο για την οργάνωση, την ερμηνεία και κατ΄ επέκταση τον εντοπισμό ενός
αντικειμένου μέσω ενός συστήματος (ως σύστημα εννοούνται είτε οι συμβατικοί έντυποι
δελτιοκατάλογοι ή τα σύγχρονα υπολογιστικά συστήματα).
Η τεκμηρίωση σε ένα σύστημα πρέπει να ακολουθεί κάποια οργανωμένη και πρότυπη
διαδικασία. Για την τεκμηρίωση χρειαζόμαστε: α) ένα σχήμα μεταδεδομένων δηλαδή μία
ομάδα πεδίων περιγραφής για ένα αντικείμενο, πρόσωπο ή μια έννοια και β) κανόνες
περιγραφής που ορίζουν τον τρόπο που περιγράφουμε τα αντικείμενα, τα πρόσωπα και τις
έννοιες. Τα σχήματα και οι κανόνες μας βοηθούν στο να ορίζουμε τα πράγματα με ένα κοινό
τρόπο που όλοι συμφωνούμε, προσδίδοντας έτσι την απαραίτητη δομή στα δεδομένα μας
ώστε αυτά να είναι κατανοητά τόσο από τις μηχανές (υπολογιστές) όσο και από τους
ανθρώπους. Με αυτό τον τρόπο επιτυγχάνουμε αυτό που ονομάζουμε σημασιολογία των
δεδομένων. Για παράδειγμα όλοι συμφωνούμε ότι ο Δημιουργός πρέπει να περιγράφεται με
ένα συγκεκριμένο τρόπο π.χ. Νίκος Χατζηκυριάκος – Γκίκας και όχι Νίκος Γκίκας
Χατζηκυριάκος ή Νικόλαος Α. Χατζηκυριάκος Γκίκας ή οι Χρονολογίες πρέπει να γράφονται
με την εξής συγκεκριμένη δομή π.χ. 20170910.
Υπάρχουν πολύ απλά και γενικά σχήματα με τα οποία μπορούμε να περιγράψουμε συλλογές
με γενικές και απλουστευμένες ανάγκες περιγραφής (π.χ. μια συλλογή φωτογραφιών) και
άλλα πιο πολύπλοκα σχήματα για συλλογές με πιο αναλυτικές και εξειδικευμένες ανάγκες
(π.χ. αρχειακό υλικό με πολύπλοκη ιεραρχία ή ένα ιδιαίτερο μουσειακό υλικό, σπάνια
παλαίτυπα και χειρόγραφα κλπ.). Στον πίνακα 1 φαίνονται τα κυριότερα σχήματα και οι
κανόνες περιγραφής που έχουμε σήμερα στη διάθεση μας. Η προτυποποίηση και διάθεση
των σχημάτων και των κανόνων περιγραφής είναι έργο διάφορων οργανισμών και
συνομοσπονδιών από το χώρο των Βιβλιοθηκών, των Μουσείων και των Αρχείων (π.χ. Library
of Congress, IFLA, ALA, International Council on Archives, CCO Commons κ.α.).
Σχήματα
Κανόνες
Dublin Core
UIMARC
EAD
VRA Core
CIDOC-CRM
CDWA
EDM
CCO
RDA
AACR2
ΔΙΠΑΠ
Ένα σχήμα μεταδεδομένων, δηλαδή η πρότυπη φόρμα περιγραφής ενός αντικειμένου ή ενός
δημιουργού αποτελείται από πεδία περιγραφής. Με τον όρο πεδία εννοούμε συγκεκριμένες
σημασιολογικές κατηγορίες περιγραφής για τα αντικείμενα ή τα πρόσωπα και τις έννοιες. Για
παράδειγμα τα συνήθη πεδία περιγραφής ενός Αντικειμένου είναι ο Τίτλος του, το πότε ή
This research hasn't been cited in any other publications.
  • Cataloging Cultural Objects. Ανακτήθηκε 15 Δεκεμβρίου
    • Cco Commons
    CCO Commons, (2006). Cataloging Cultural Objects. Ανακτήθηκε 15 Δεκεμβρίου, 2017, από http://cco.vrafoundation.org (τελευταία πρόσβαση 22/12/2017) Collection management systems: Museums and the Web 2011
  • Definition of the Europeana Data Model v5
    • Europeana
    Europeana. (2017). Definition of the Europeana Data Model v5.2.8. [χ.τ.]: Europeana.
  • Τεχνολογίες αιχμής και υπηρεσίες νέφους: ένα βιώσιμο μοντέλο υπηρεσιών για βιβλιοθήκες & φορείς περιεχομένου
    • Κ Μπάρτζη
    • Α Παναγοπούλου
    • Ε Λαγούδη
    Μπάρτζη, Κ., Παναγοπούλου Α., Λαγούδη Ε. et al., Τεχνολογίες αιχμής και υπηρεσίες νέφους: ένα βιώσιμο μοντέλο υπηρεσιών για βιβλιοθήκες & φορείς περιεχομένου. διαθέσιμο διαδικτυακά: http://hdl.handle.net/10442/15618 (τελευταία πρόσβαση 22/12/2017)