ArticlePDF Available

Circular economy-A conceptual model

Abstract

The concept of circular economy (CE) is to a growing extent treated as an alternative to the currently dominating open and linear model of economic activities. It represents a new and increasingly popular solution to environmental problems associated with too extensive use of existing natural resources, increasing pollution emission levels and too short product life-cycles. Based on a comprehensive review of the state-of-The-Art research, an integrated circular economy conceptual model applying two basic research perspectives (top-down and bottom-up approaches) was developed. The author emphasizes the need for simultaneous consideration of four main aspects: (1) CE main objectives; (2) key challenges underlying this concept; (3) essential political and social activities, and (4) sustainable practices implemented by companies. The analysis allows to conclude that an effective implementation of the concept of circular economy calls for the consideration of different motivations existing among its stakeholders while economic and social benefits need to be aligned and balanced with ecological benefits.
MAGDALENA PICHLAK*
Gospodarka oobiegu zamkniętym – model koncepcyjny
Wprowadzenie
Dominujący obecnie na świecie model działalności gospodarczej ma zasadniczo
charakter otwarty ibazuje na prostym procesie liniowym: zasoby – produkty – od-
pady. Wtakim ujęciu produkty często zbyt szybko osiągają „koniec życia” (Hobson,
Lynch, 2016), ajedynie niektóre znich zostają poddane recyklingowi idzięki temu
ponownie wykorzystane. Liniowy proces produkcji ikonsumpcji charakteryzuje się
jednokierunkowym przepływem materiałów, od surowców, które są przekształcane
wprodukty, po to, aby później stać się odpadami. Wtakim modelu zakłada się, że:
1) produkcja oparta jest na nieograniczonych dostawach surowców; 2) wprocesie
produkcji wytwarza się dobra konsumpcyjne idobra inwestycyjne, które warunkują
przyszłą konsumpcję; 3) celem konsumpcji jest generowanie użyteczności lub do-
brobytu człowieka (Andersen 2007; Lieder, Rashid 2016). Liniowy model działal-
ności gospodarczej charakteryzuje nadrzędność korzyści ekonomicznych, zniewiel-
kim uwzględnieniem problemów społecznych iekologicznych (wtym generowanych
na każdym kroku zanieczyszczeń) (Sauvé, Bernard, Sloan 2016). Ponieważ jednak
zasoby planety ograniczone, taki model produkcji ikonsumpcji ma swoją wy-
raźną granicę wynikającą zfaktu, że ekosystemy biologiczne mogą nie wytrzymać
ekstensywnego wydobycia surowców ienergii oraz późniejszego powstawania od-
padów (Franklin-Johnson, Figge, Canning 2016). Jak stwierdzają autorzy raportu
zbadania zamówionego przez Klub Rzymski, „ślad środowiskowy ludzkości bez
przerwy się powiększa. Teraz Ziemia potrzebuje blisko półtora roku na zregenero-
wanie tego, co zużywamy wciągu roku (…). Wnadchodzących dekadach ludność
świata prawdopodobnie wzrośnie odwa do trzech miliardów. Równolegle ztym
oczekuje się, iż kilka miliardów ludzi doświadczy wzrostu dochodów na głowę, co
jest warunkiem koniecznym do osiągnięcia Celów Trwałego Rozwoju uzgodnionych
we wrześniu 2015. Wszystko to oznacza zwiększone zapotrzebowanie na energię
imateriały wsytuacji, gdzie kilka granic planetarnych albo już przekroczono, albo
ich przekroczenie jest bliskie. Jedynymi czynnikami umożliwiającymi sprowadze-
* Dr hab. Magdalena Pichlak – prof. nadzw. Politechniki Śląskiej, Politechnika Śląska, Wydział Orga-
nizacji i Zarządzania; e-mail: Magdalena.Pichlak@polsl.pl
Ekonomista 2018/3
egzemplarz autorski
egzemplarz autorski
Magdalena Pichlak
336
nie wartości równania zpowrotem wobręb granic planetarnych będą technologia
izmiany zachowań konsumenckich” (Wijkman, Skånberg 2016, s. 12, 18).
Opierając się na przełomowej pracy Leontiefa (1991), od dłuższego czasu pró-
bowano opracować nowy model działalności gospodarczej zgodnie zlogiką prze-
pływów cyrkularnych, co doprowadziło do powstania oryginalnej koncepcji gospo-
darki oobiegu zamkniętym (circular economy CE). Zwana także „gospodarką
blisko materiału”, „gospodarką cyklu życia” lub „gospodarką zamkniętej pętli”,
koncepcja CE jest alternatywą dla otwartego iliniowego modelu działalności go-
spodarczej, który zostaje zastąpiony zamkniętą pętlą przepływów materiałowych,
tworzącą cykle zwrotne: zasoby – produkty – zasoby. Koncepcja CE zakłada od-
zysk odpadów iumożliwia ponowne wykorzystanie materiałów wramach dwóch
rodzajów strumieni: 1) strumieni biologicznych, wktórych nietoksyczne materiały
są kaskadowo wykorzystywane, anastępnie zwracane do biosfery wcelu odbudowy
kapitału przyrodniczego, oraz 2) strumieni technicznych, wktórych wykorzystane
materiały są ponownie zwracane do systemu gospodarczego, wwyniku naprawy
iodtworzenia bądź – ostatecznie – poddania recyklingowi (Szczygielski 2015).
Rosnąca popularność koncepcji CE wynika zpogarszającego się stanu środo-
wiska naturalnego iwkonsekwencji zkonieczności poszukiwania takich metod
produkcji ikonsumpcji, które mniej zależne od wyczerpujących się zasobów
naturalnych. Wśród coraz liczniejszych opracowań teoretycznych dotyczących
wdrażania koncepcji CE można zidentykować dwie perspektywy badawcze, które
mogą być ujęte jako podejście odgórne ioddolne. Wpodejściu odgórnym akcentu-
je się wiodącą rolę inicjatyw politycznych ispołecznych wkontekście wdrażaniaCE
(Andersen 2007; Bartelmus 2013), wpodejściu oddolnym natomiast zakłada się
priorytetowe znaczenie działań podejmowanych na poziomie przedsiębiorstw
(Park, Sarkis, Wu 2010; Zhu, Geng, Lai 2010; De los Rios, Charnley 2016).
Celem niniejszego artykułu jest połączenie obu perspektyw oraz próba opra-
cowania zintegrowanego modelu koncepcyjnego (poprzez zastosowanie metody
krytycznego ipogłębionego przeglądu literatury), uwzględniającego: 1) nadrzędne
cele wdrażania koncepcji gospodarki oobiegu zamkniętym (korzyści ekonomiczne,
ekologiczne ispołeczne); 2) kluczowe wyzwania leżące upodstaw tej koncepcji
(ograniczenie wykorzystania surowców, ograniczenie poziomu emisji zanieczysz-
czeń, ograniczenie generowania odpadów stałych, zwiększenie trwałości zasobów
oraz ograniczenie strat materiałowych); 3) niezbędne działania podejmowane na
poziomie politycznym ispołecznym (rozwiązania prawne ipolityczne, działania
wspierające, kształtowanie świadomości społecznej) oraz 4) zrównoważone prakty-
ki wdrażane przez przedsiębiorstwa (zrównoważone modele biznesowe, ekoprojek-
towanie oraz generowanie iimplementacja innowacji ekologicznych). Uwzględnie-
nie wszystkich ww. aspektów wjednym modelu pozwala na całościowe spojrzenie na
gospodarkę oobiegu zamkniętym poprzez harmonizację trzech kluczowych założeń
dotyczących: 1) wdrażania systemów zarządzania, które propagują pożądane przez
ludzi wartości (imperatyw ekonomiczny); 2) zachowania biozycznej zdolności ab-
sorpcyjnej planety (imperatyw ekologiczny) oraz 3) zapewnienia porównywalnego
standardu życia obecnym iprzyszłym pokoleniom (imperatyw społeczny).
Ekonomista 2018/3
egzemplarz autorski
egzemplarz autorski
Gospodarka oobiegu zamkniętym – model koncepcyjny 337
1. Koncepcja gospodarki oobiegu zamkniętym
Koncepcja gospodarki oobiegu zamkniętym ma swoje korzenie wróżnych szko-
łach myślenia iwyrasta zideologii granic wzrostu, opisanych wraporcie Klubu
Rzymskiego z 1970 r. (Winans, Kendall, Deng 2017). Koncepcja CE została
zainspirowana metaforą „Ziemi jako statku kosmicznego” autorstwa Bouldin-
ga (1966), który uzasadnił konieczność zmiany systemu gospodarczego wcelu
dostosowania się do potrzeb systemu zamkniętego (Ziemia to statek kosmiczny
odbywający długą podróż iposiadający ograniczone zasoby). Wtakiej perspek-
tywie sukces ekonomiczny nie powinien być mierzony wydajnością produkcji, ale
raczej charakterem, zakresem, jakością izłożonością dostępnych zasobów. Dla
niektórych badaczy koncepcja gospodarki oobiegu zamkniętym stanowi „rewo-
lucję technologiczną” opartą na minimalizacji wykorzystania zasobów poprzez
zastosowanie rozwiązań technicznych umożliwiających odzyskiwanie wartości
„wykorzystanych” materiałów. Takie ujęcie osadza koncepcję CE wnurcie eko-
logii przemysłowej (industrial ecology) autorstwa Ayres iKneese (1969), której
podstawowym założeniem jest zastosowanie analogii biologicznych do systemów
przemysłowych oraz dążenie do symbiozy przemysłowej (industrial symbiosis),
oznaczającej angażowanie całkowicie odmiennych (pod względem charakteru
ipełnionych funkcji) podmiotów wzyczną wymianę materiałów iprzepływów
energii (Andersen 2007). Spiritus movens koncepcji gospodarki oobiegu zamknię-
tym może być również koncepcja gospodarki funkcjonalnej (functional economy)
zaproponowana przez Stahela w1989 r., zakładająca maksymalne wykorzystanie
wartości, przy ograniczonej ilości zasobów materialnych ienergii, tak długo, jak
jest to możliwe (Loiseau iin. 2016), koncepcja „od kołyski do kołyski” (cradle to
cradle) autorstwa McDonough, Braungart, Anastas iZimmerman (2003), zgodnie
zktórą odpady powinny stać się generującymi wartość zasobami, oraz koncepcja
bionaśladownictwa (biomimicry) autorstwa Lovins, Lovins iHawken (1999).
Pojęcie gospodarki oobiegu zamkniętym pojawiło się po raz pierwszy w1990r.,
wramach próby modelowania gospodarki za pomocą modelu bilansu materiało-
wego zgodnie zpierwszą idrugą zasadą termodynamiki (Pearce, Turner 1990).
Wmodelu tym podaż zasobów, asymilacja odpadów iużyteczność zostały ziden-
tykowane jako ekonomiczne funkcje środowiska wświecie, wktórym „wszystko
jest wejściem do wszystkiego” (Lieder, Rashid 2016). Wpodobnym kontekście,
tj. wykorzystując obie zasady termodynamiki, modeluje system gospodarczy An-
dersen (2007), który stwierdza, że perspektywa CE jest wrzeczywistości oparta
na założeniach zycznych, anie ekonomicznych, przewidywane bowiem korzyści
oparte są na założeniu minimalizacji utraty zycznej wartości materiałów, zmniej-
szeniu zapotrzebowania na surowce iopóźnianiu rosnącej entropii.
Niektórzy badacze łączą koncepcję gospodarki oobiegu zamkniętym zpoję-
ciem niebieskiej gospodarki (blue economy) stymulowanej innowacjami ikreatyw-
nością (Lieder, Rashid 2016), pojęciem czystej produkcji (clean production) (Liu
2012), koncepcją zielonej gospodarki (green economy) (Loiseau iin. 2016) lub
pojęciem zielonych łańcuchów dostaw (green supply chain) (Zhu, Geng, Lai 2010).
Ekonomista 2018/3
egzemplarz autorski
egzemplarz autorski
Magdalena Pichlak
338
Gospodarka oobiegu zamkniętym ma charakter zzałożenia samoregulujący
(EllenMacArthur Foundation 2013a). Oznacza gospodarkę, wktórej minimalizu-
je się przepływ materiałów, energii oraz degradację środowiska, bez ograniczania
rozwoju ekonomicznego lub postępu technicznego ispołecznego (Lieder, Rashid
2016). EllenMacArthur Foundation (2013b) deniuje cztery podstawowe założe-
nia koncepcji gospodarki oobiegu zamkniętym, do których należą:
1) optymalizacja wykorzystania zasobów ienergii wcałym ich cyklu życia;
2) utrzymanie produktów, składników imateriałów wdłuższym okresie, przy za-
łożeniu jak najwyższego poziomu ich użyteczności iwartości;
3) przechodzenie materiałów przez system tyle razy, ile jest to możliwe dzięki
kaskadowemu ich wykorzystaniu wróżnych zastosowaniach;
4) wykorzystanie czystych materiałów wcelu poprawy jakości ich ponownego użycia.
Wdrażanie koncepcji gospodarki oobiegu zamkniętym opiera się na tzw. za-
sadzie 3R (reduce, recycle, reuse). Ograniczanie (reduce) oznacza, że przy danym
poziomie produkcji możliwe jest ograniczenie nakładów zasobów ijednoczesne
zwiększenie efektywności produkcji (Liu 2012). Ograniczanie odnosi się do trzech
aspektów, tj. zakłada: 1) zmniejszenie nakładów surowców ienergii; 2) zmniejsze-
nie ilości wytwarzanych produktów, których większość ludzi nie potrzebuje oraz
3) zmniejszenie zapotrzebowania (popytu) przy utrzymaniu dotychczasowej jako-
ści życia (Xuan, Baotong, Hua 2011). Przetwarzanie (recycle) oznacza, że odpady
mogą zostać przekształcone wcelu ich dalszego wykorzystania (Liu 2012). Ponow-
ne wykorzystanie (reuse) oznacza, że przetworzone materiały mogą stać się nakła-
dami wkolejnych procesach produkcji (Liu 2012). Ponowne wykorzystanie odnosi
się również do trzech aspektów: 1) uwzględnia dobra wielofunkcyjne; 2)ujmuje
odpady jako surowce wprocesie produkcji oraz 3) zakłada – wmiarę możliwości –
substytucję zasobów odnawialnych inieodnawialnych (Xuan, Baotong, Hua 2011).
Należy podkreślić, że korzyści zwdrażania koncepcji gospodarki oobiegu za-
mkniętym nie ograniczają się jedynie do zmniejszenia presji na systemy przyrodnicze
(wtym łagodzenia zmian klimatycznych), ale odnoszą się również do korzyści ekono-
micznych, związanych ztworzeniem nowych miejsc pracy, zwiększeniem wydajności
zasobowej oraz wzrostem konkurencyjności gospodarek (Wijkman, Skånberg 2016).
Pierwsze kroki wzakresie wdrażania gospodarki oobiegu zamkniętym zostały
już poczynione – w2010 r. kraje UE uwzględniły podstawowe założenia koncep-
cji CE wstrategii „Europa 2020”, czyli strategii wspólnotowej na rzecz osiągania
inteligentnego, zrównoważonego isprzyjającego włączeniu społecznemu wzrostu
gospodarczego (Loiseau iin. 2016). Flagowy program Komisji Europejskiej, czy-
li inicjatywa pt. „Zamknięcie obiegu plan działania UE dotyczący gospodarki
oobiegu zamkniętym” (Closing the Loop An EU Action Plan for the Circular
Economy) podkreśla priorytetowe znaczenie koncepcji CE wbudowaniu „zrów-
noważonej, niskoemisyjnej, efektywnej zasobowo ikonkurencyjnej gospodarki
(...) wcelu generowania nowych itrwałych przewag konkurencyjnych dla Europy”
(Komisja Europejska 2015, s. 1).
Również wPolsce podjęto działania zmierzające do stworzenia warunków do
wdrażania koncepcji CE, m.in. opracowano mapę drogową transformacji pol-
Ekonomista 2018/3
egzemplarz autorski
egzemplarz autorski
Gospodarka oobiegu zamkniętym – model koncepcyjny 339
skiej gospodarki wkierunku gospodarki oobiegu zamkniętym. Wśród kluczo-
wych wyzwań stojących przed polską gospodarką podkreślono: promowanie in-
nowacji iinnowacyjności, wtym wzmocnienie współpracy pomiędzy przemysłem
isektorem nauki; stworzenie europejskiego rynku na surowce wtórne, na którym
ułatwiony byłby ich przepływ; zapewnienie wysokiej jakości surowców wtórnych,
wynikającej ze zrównoważonej produkcji ikonsumpcji, oraz rozwój sektora usług
(Ministerstwo Rozwoju 2016).
2. Koncepcyjny model gospodarki
oobiegu zamkniętym
Wdrażanie koncepcji gospodarki oobiegu zamkniętym nie jest proste iwymaga
ujęcia modelowego. Badania wtym zakresie są jednak po pierwsze rozdrobnione,
apo drugie wyraźnie niejednorodne. Kwestią bezsporną jest fakt, podkreślany
przez wielu badaczy, że kluczowe dla wdrażania CE są działania na poziomie ma-
kroekonomicznym, tj. interwencje polityczne iinstrumenty prawne (Lieder, Ra-
shid 2016; Winans, Kendall, Deng 2017), zachęty ekonomiczne (Andersen 2007)
oraz kształtowanie świadomości społecznej (Elia, Gnoni, Tornese 2016; Sauvé,
Bernard, Sloan 2016). Takie podejście do modelowania CE można scharaktery-
zować jako podejście odgórne. Należy jednak pamiętać, że podstawą funkcjono-
wania gospodarki oobiegu zamkniętym zrównoważone praktyki realizowane
przez przedsiębiorstwa, polegające na: oferowaniu produktów wytworzonych
zmniej niebezpiecznych substancji, produktów, które można łatwo naprawić,
zmodykować idzięki temu ponownie wykorzystać; stosowaniu innowacyjnych
technologii recyklingu czy wdrażaniu zrównoważonych modeli biznesowych. Mo-
delowanie CE przez pryzmat działalności indywidualnych podmiotów gospodar-
czych można ująć jako podejście oddolne.
Sauvé, Bernard, Sloan (2016) zauważają, że środowisko jest dobrem publicz-
nym, stąd też korzyści (lub koszty) ekologiczne będące rezultatem działalności
przedsiębiorstw są czerpane (bądź ponoszone) przez całe społeczeństwo. Park,
Sarkis iWu (2010) stwierdzają, że biorąc pod uwagę poziom przedsiębiorstw
– efektywność ekonomiczna oraz ochrona środowiska naturalnego mogą być po-
strzegane jako gra osumie zerowej. Jeśli rmy działają racjonalnie isą nastawione
na zysk, utrzymanie zamkniętych pętli przepływów materiałowych może stanowić
problem, bowiem wkońcu taka strategia osiągnie swoje granice. Wpewnym mo-
mencie dodatkowy koszt kaskadowego wykorzystania materiałów przewyższy re-
latywne korzyści oferowane społeczeństwu. Wtakich przypadkach menedżerowie
muszą zdecydować, czy będą koncentrować się na ochronie środowiska, czy też
dążyć do wzrostu efektywności. Ponadto, biorąc pod uwagę presję konkurencyjną,
korzyści środowiskowe najprawdopodobniej nie będą dla nich kluczowe, bowiem
ich głównym celem będzie uzyskanie korzyści ekonomicznych (Lieder, Rashid
2016). Jeśli jednak wdrażanie gospodarki oobiegu zamkniętym zostanie zaini-
cjowane instrumentami politycznymi izachętami ekonomicznymi (tj. regulacje,
Ekonomista 2018/3
egzemplarz autorski
egzemplarz autorski
Magdalena Pichlak
340
podatki, dotacje, zezwolenia emisyjne), to menedżerowie będą realizować prak-
tyki prośrodowiskowe, staną się bowiem one pożądane również zpunktu widzenia
osiągnięcia przez przedsiębiorstwa korzyści ekonomicznych.
Reasumując, modelowanie CE wymaga jednoczesnego uwzględnienia obu per-
spektyw – oddolnej iodgórnej idzięki temu uchwycenia odmiennych motywacji
różnych interesariuszy wkontekście realizacji korzyści ekologicznych (rys.1). Osta-
tecznym celem wszystkich podjętych działań będzie wdrażanie gospodarki oobiegu
zamkniętym, czyli gospodarki bezpiecznej dla środowiska iekonomicznie racjonalnej.
Rysunek 1
Koncepcyjny model gospodarki oobiegu zamkniętym
zuwzględnieniem podejścia odgórnego ioddolnego
Ograniczenie wykorzystania
surowców
Ograniczenie strat
materiałowych
Ograniczenie poziomu
emisji zanieczyszczeń
Bezpieczne składowanie
odpadów
Ograniczenie generowania
odpadów stałych
Zwiększenie trwałości
zasobów
Polityka
i instrumenty prawne
Świadomość społeczna
Działania
wspierające
podejście
odgórne
Zielone modele biznesowe
Innowacje ekologiczne
Ekoprojektowanie
podejście
oddolne
KORZYŚCI
SPOŁECZNE
KORZYŚCI
EKOLOGICZNE
KORZYŚCI
EKONOMICZNE
CELE CE
Źródło: opracowanie własne.
Wcentrum przedstawionego na rysunku 1 modelu znajduje się pętla obrazują-
ca optymalizację wykorzystania zasobów oraz okrężny przepływ materiałów dzięki
efektom synergii iintegracji podaży zasobów iasymilacji odpadów. Wdrażanie
CE, zgodnie zzasadą 3R, wymaga:
1 ograniczenia wykorzystania surowców, czyli dostarczania większej wartości
zmniejszej ilości materiałów. Bezpośrednią konsekwencją takich działań jest
ochrona zasobów naturalnych, atakże zmniejszenie erozji naturalnych eko-
systemów;
1 ograniczenia poziomu emisji zanieczyszczeń (wtym także emisji pośrednich);
1 ograniczenia generowania odpadów stałych;
1 zwiększania trwałości zasobów poprzez przedłużanie ich żywotności (czasu,
wktórym mogą generować wartość). Bezpośrednią konsekwencją takich dzia-
Ekonomista 2018/3
egzemplarz autorski
egzemplarz autorski
Gospodarka oobiegu zamkniętym – model koncepcyjny 341
łań jest bardziej zrównoważone wykorzystanie zasobów, atakże substytucja
pomiędzy zasobami odnawialnymi inieodnawialnymi;
1 ograniczenia strat materiałowych (oraz strat energii) dzięki procesom odzy-
skiwania irecyklingu produktów imateriałów za pośrednictwem przepływów
zwrotnych. Podjęcie takich działań pozwoli na wdrażanie zamkniętych pętli
przepływów materiałowych, wktórych przetworzone produkty imateriały sta-
ną się nakładami wkolejnych procesach produkcji;
1 bezpiecznego składowania odpadów.
Efektywne wdrażanie CE wiąże się zjednoczesnym podejmowaniem działań
odgórnych oraz działań oddolnych, realizowanych przez przedsiębiorstwa. Dzia-
łania odgórne obejmują następujące obszary interwencji: 1) politykę iinstrumenty
prawne; 2) działania wspierające, 3) kształtowanie świadomości społecznej.
Instytucje rządowe odpowiadają za tworzenie polityki publicznej zpunktu wi-
dzenia osiągania szerokich korzyści społecznych. Obowiązujące przepisy prawne
dotyczące ochrony środowiska są często zorientowane na promowanie nowocze-
snych technologii zapewniających odgraniczanie emisji zanieczyszczeń, minimali-
zowanie spalania oraz składowania nadmiernej ilości odpadów. Wramach działań
odgórnych konieczne staje się wprowadzenie systemu podatkowego zakładające-
go nieopodatkowanie zasobów odnawialnych iopodatkowanie zasobów nieod-
nawialnych (Lieder, Rashid 2016). Wprowadzenie podatków może sprawić, że
marginalne koszty obciążeń środowiskowych zostaną ujęte wcenach rynkowych,
stąd uczestnicy rynku będą uwzględniać je wswoich wzajemnych transakcjach
(Andersen 2007). Wkonsekwencji poprawi się efektywność alokacji zasobów nie-
odnawialnych, aprzedsiębiorstwa staną się bardziej skłonne do wykorzystywania
mniej zasobochłonnych kombinacji produkcji, np. poprzez promowanie recyklin-
gu iponownego wykorzystania odpadów. Opodatkowanie może przyczynić się
również do ograniczania emisji izanieczyszczeń. Jeśli ceny dóbr obejmą koszty
środowiskowe, zanieczyszczający ograniczy emisje, jeśli będzie to bardziej opła-
calne niż płacenie podatków iodwrotnie, będzie płacić podatki wprzypadku, gdy
czystsze technologie okażą się zbyt kosztowne (Andersen 2007).
Wramach działań wspierających, które uzupełniają inicjatywy prawne, koniecz-
ne jest stosowanie instrumentów ekonomicznych wpostaci opłat kompensacyjnych
(kompensacja szkód zdrowotnych) lub zezwoleń emisyjnych (Andersen 2007), pro-
mowanie koncepcji „paszportu produktu” (zbioru informacji na temat kompo-
nentów imateriałów, zktórych dany produkt jest wytworzony oraz informacji, jak
można je zdemontować pod koniec okresu użytkowania produktu) (Lieder, Rashid
2016), tworzenie inicjatyw symbiozy przemysłowej lub zrównoważonych standar-
dów zaopatrzenia (Sauvé, Bernard, Sloan 2016) oraz wprowadzanie mechanizmów
efektywnego wspierania wtórnego rynku surowców (Elia, Gnoni, Tornese 2016).
Osiąganie korzyści społecznych wwyniku wdrażania koncepcji gospodarki
oobiegu zamkniętym wymaga kształtowania świadomości społecznej wcelu od-
dzielenia produktów od generowanej przez nie użyteczności. Reorientacja nasta-
wienia konsumentów sprawia, że wcelu zaspokojenia własnych potrzeb będą oni
skłonni kupować usługi zamiast produktów, innymi słowy – nabywać możliwość
Ekonomista 2018/3
egzemplarz autorski
egzemplarz autorski
Magdalena Pichlak
342
wykorzystywania produktów wdanym okresie bez przeniesienia praw własności
(np. wypożyczenie samochodu jako alternatywa dla jego zakupu) (Sauvé, Bernard,
Sloan 2016). Reorientacja na wynajem iwspólne użytkowanie produktów może
prowadzić do zamknięcia pętli przepływów materiałowych dzięki naprawie, reno-
wacji iponownemu ich wykorzystywaniu. Kształtowanie świadomości społecznej
wymaga szerszej edukacji społecznej poprzez programy edukacyjne, kampanie
społeczne oraz seminaria (Lieder, Rashid 2016). Bez takich działań konsumenci
albo „nie wiedzą, jak reagować na presję recyklingu, albo mogą wykorzystywać
praktyki, które są nieskuteczne wzakresie ograniczania generowanych odpadów”
(Winans, Kendall, Deng 2017, s. 830).
Efektywne wdrażanie gospodarki oobiegu zamkniętym wymaga nie tylko dzia-
łań odgórnych, lecz również działań oddolnych, realizowanych przez przedsię-
biorstwa, obejmujących: 1) zrównoważone modele biznesowe, 2) podejmowanie
praktyk polegających na ekoprojektowaniu oraz 3) generowanie iimplementację
innowacji ekologicznych.
De los Rios iCharnley (2016) stwierdzają, że największym wyzwaniem dla
przedsiębiorstw, w kontekście wdrażania CE, jest opracowywanie zielonych
modeli biznesowych, promujących zrównoważone wykorzystanie zasobów oraz
zmniejszenie zależności od zasobów krytycznych. Zmniejszenie zależności przed-
siębiorstw od zasobów krytycznych może zapewnić im nie tylko przewagę strate-
giczną, lecz także zwiększyć ich odporność na niedobory materiałowe izmienność
cen (Asif, Rashid, Bianchi, Nicolescu 2015). Projektowanie zielonych modeli biz-
nesowych promujących nowe formy konsumpcji (tj. systemy produktowo-usługo-
we lub systemy konsument-konsument) opiera się na: 1) wykorzystaniu odnawial-
nych źródeł energii oraz zmniejszeniu całkowitej zawartości energii wproduktach
iusługach; 2) minimalizacji odpadów produktowych poprzez wybór odpowied-
nich materiałów (np. ograniczenie wykorzystania materiałów kompozytowych),
3)projektowaniu opcji demontażu produktów wcelu ułatwienia ich recyklingu
idążeniu, wmiarę możliwości, do standaryzacji rozwiązań oraz 4) maksymaliza-
cji elastyczności dzięki projektowaniu długowiecznych produktów, które można
łatwo naprawić lub poddać późniejszym modykacjom (Schulte 2013).
Opracowywanie zrównoważonych modeli biznesowych jest powiązane zarów-
no zekoprojektowaniem, jak izodwróconymi łańcuchami dostaw (Lieder, Rashid
2016). Ekoprojektowanie oznacza projektowanie dóbr generujących minimalne
ilości odpadów wfazie produkcji iktórych oddziaływanie na środowisko wcałym
ich cyklu życia jest jak najmniejsze (Roy 2000). Należy być jednak ostrożnym
wocenie potencjalnego negatywnego wpływu tych dóbr na środowisko, szczegól-
nie wkontekście długookresowej perspektywy ich cyklu życia. Przykładowo wyko-
rzystanie surowców, które emitują mniej zanieczyszczeń wprocesie wytwarzania
produktów może wkonsekwencji doprowadzić do zwiększenia obciążeń środo-
wiskowych na etapie recyklingu lub ponownego wykorzystania tych produktów
(Loiseau iin. 2016). Stąd bardziej przyjazne dla środowiska może być zastąpienie
funkcjonalnych elementów wyposażenia rozwiązaniami nowymi ibardziej eko-
logicznymi, tak aby – zgodnie zzałożeniem ekoprojektowania – korzyści dla śro-
Ekonomista 2018/3
egzemplarz autorski
egzemplarz autorski
Gospodarka oobiegu zamkniętym – model koncepcyjny 343
dowiska na określonym etapie cyklu życia produktu nie generowały negatywnych
oddziaływań na innych etapach (Sauvé, Bernard, Sloan 2016).
Nowe ibardziej ekologiczne rozwiązania (czyli ekoinnowacje) obejmują wszelkie
rodzaje innowacji zmierzające do realizacji celów zrównoważonego rozwoju, po-
przez ograniczanie oddziaływania na środowisko lub bardziej efektywne wykorzy-
stanie zasobów naturalnych, wtym energii (Carrillo-Hermosilla, del Río, Könnölä
2010). Teoria innowacji ekologicznych zakłada, że problemy środowiskowe mogą
być złagodzone poprzez innowacje technologiczne iorganizacyjne (Janicke 2008).
Innowacje technologiczne obejmują np. technologie czystszej produkcji ogranicza-
jące emisje izanieczyszczenia lub innowacyjne technologie recyklingu pozwalające
uniknąć generowania nadmiernej ilości odpadów. Aby zwiększyć szansę na sukces
rynkowy, działania wzakresie innowacji ekologicznych muszą wykraczać poza grani-
ce organizacyjne. Wtakich przypadkach niezbędne jest jednak wsparcie kadry zarzą-
dzającej dla innowacyjnych iproaktywnych praktyk, obejmujących m.in. tworzenie
zrównoważonych łańcuchów dostaw. Presja wywierana przez klientów, anawet przez
dostawców włańcuchu dostaw może być potencjalnym mechanizmem stymulującym
stworzenie wewnętrznego systemu zarządzania środowiskowego (eko-innowacje or-
ganizacyjne) (Zhu, Geng, Lai 2010). Generowanie iwdrażanie innowacji ekologicz-
nych wymaga wsparcia odgórnego, zwłaszcza wfazach opracowywania wynalazku
iwprowadzenia innowacji na rynek, np. poprzez donansowywanie projektów pilo-
tażowych. Dopóki rząd nie zacznie wspierać innowacyjnych działań podejmowanych
przez przedsiębiorstwa, konkurencja pomiędzy innowacjami ekologicznymi aroz-
wiązaniami standardowymi będzie zniekształcona (Rennings 2000).
Podsumowanie
Powyższe rozważania jednoznacznie wskazują, że efektywne wdrażanie koncepcji
gospodarki oobiegu zamkniętym nie może zostać zredukowane jedynie do dzia-
łań podejmowanych przez przedsiębiorstwa, czy też rozwiązań realizowanych na
poziomie politycznym ispołecznym, ale musi polegać na jednoczesnym uwzględ-
nieniu obu perspektyw. Przedsiębiorstwa będą realizować praktyki prośrodowi-
skowe tylko wtedy, gdy zapewni im to uzyskanie korzyści ekonomicznych. Jed-
nak bez wsparcia odgórnego (wpostaci np. dotacji iulg podatkowych) inicjatywy
zmierzające do ograniczenia wykorzystania surowców, ograniczenia poziomu emi-
sji izanieczyszczeń oraz zamknięcia pętli przepływów materiałowych nie będą
trwałe. Opracowany model koncepcyjny zakłada utrzymanie równowagi pomiędzy
podejściem odgórnym ioddolnym, tak aby uwzględnić (anie ograniczyć) odmien-
ne motywacje różnych interesariuszy koncepcji CE wkontekście harmonizacji ko-
rzyści ekonomicznych, ekologicznych ispołecznych. Może również stanowić punkt
wyjścia dla przeprowadzenia badań empirycznych, atakże pomóc decydentom
wtworzeniu różnych scenariuszy poprzez uwzględnienie bardziej szczegółowych
ispecycznych dla poszczególnych branż zmiennych.
Tekst wpłynął: 8 marca 2017 r. (wersja poprawiona: 10 października 2017 r.)
Ekonomista 2018/3
egzemplarz autorski
egzemplarz autorski
Magdalena Pichlak
344
Bibliograa
Andersen M.S., An Introductory Note on the Environmental Economics of the Circular
Economy, „Sustainability Science” 2007, nr 2.
Asif F.M.A., Rashid A., Bianchi C., Nicolescu C.M., System Dynamics Models for Deci-
sion Making in Product Multiple Lifecycles, „Resources, Conservation and Recycling”
2015, nr 101.
Ayres R.U., Kneese A.V., Production, Consumption and Externalities, „The American
Economic Review” 1969, nr 59(3).
Bartelmus P., The Future We Want: Green Growth or Sustainable Development?, „Environ-
mental Development” 2013, nr 7.
Boulding K., The Economics of the Coming Spaceship Earth, w: Environmental Quality in
aGrowing Economy, red. H. Jarrett, John Hopkins University Press, Baltimore 1966.
Carrillo-Hermosilla J., del Río P., Könnölä T., Diversity of Eco-Innovations: Reections
from Selected Case Studies, „Journal of Cleaner Production” 2010, nr 18.
De los Rios I.C., Charnley F.J., Skills and Capabilities for aSustainable and Circular Eco-
nomy: The Changing Role of Design, „Journal of Cleaner Production” 2017, nr 160.
Elia V., Gnoni M.G., Tornese F., Measuring Circular Economy Strategies through Index
Methods: ACritical Analysis, „Journal of Cleaner Production” 2017, nr 142.
Ellen MacArthur Foundation, Towards the Circular Economy. Economic and Business
Rationale for an Accelerated Transition, Ellen MacArthur Foundation Report, 2013a.
Ellen MacArthur Foundation, Towards the Circular Economy. Opportunities for the Con-
sumer Goods Sector, Ellen MacArthur Foundation Report, 2013b.
Franklin-Johnson E., Figge F., Canning L., Resource Duration as aManagerial Indicator
for Circular Economy Performance, „Journal of Cleaner Production” 2016, nr 133.
Hobson K., Lynch N., Diversifying and De-Growing the Circular Economy: Radical Social
Transformation in aResource-Scarce World, „Futures” 2016, nr 82.
Janicke M., Ecological Modernization: New Perspectives, „Journal of Cleaner Production”
2008, nr 16.
Komisja Europejska, Closing the Loop – An EU Action Plan for the Circular Economy,
Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu
Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, COM(2015) 614, Bruksela 2015.
Leontief W.W., The Economy as aCircular Flow, „Structural Change and Economic Dy-
namics” 1991, nr 2(1).
Lieder M., Rashid A., Towards Circular Economy Implementation: AComprehensive Review
in Context of Manufacturing Industry, „Journal of Cleaner Production” 2016, nr 115.
Liu J.Y., Circular Economy and Environmental Efciency – The Case of Traditional Hakka
Living System, „Procedia-Social and Behavioral Sciences” 2012, nr 57.
Loiseau E., Saikku L., Antikainen R., Droste N., Hansjürgens B., Pitkänen K., Leskinen
P., Kuikman P., Thomsen M., Green Economy and Related Concepts: An Overview,
„Journal of Cleaner Production” 2016, nr 139.
Lovins A.B., Lovins L.H., Hawken P., ARoad Map for Natural Capitalism, „Harvard Bu-
siness Review” 1999, nr 77(3).
McDonough W., Braungart M., Anastas P.T., Zimmerman J.B., Peer Reviewed: Applying
the Principles of Green Engineering to Cradle-To-Cradle Design, „Environmental Scien-
ce & Technology” 2003, nr 37(23).
Ministerstwo Rozwoju, Mapa drogowa transformacji w kierunku gospodarki o obiegu za-
mkniętym, Warszawa 2016; https://www.mr.gov.pl/media/31893/MapaGOZ.pdf (do-
stęp: 5.06.2017).
Ekonomista 2018/3
egzemplarz autorski
egzemplarz autorski
Gospodarka oobiegu zamkniętym – model koncepcyjny 345
Szczygielski T., Wskaźniki obiegu zamkniętego, w: Minerały antropogeniczne agospodarka oobiegu
zamkniętym, red. T., Szczygielski, Wyd. Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2015.
Park J., Sarkis J., Wu Z., Creating Integrated Business and Environmental Value within the
Context of China’s Circular Economy and Ecological Modernization, „Journal of Cle-
aner Production” 2010, nr 18.
Pearce D.W., Turner R.K., Economics of Natural Resources and the Environment, Johns
Hopkins University Press, Baltimore 1990.
Rennings K., Redening Innovation-Eco-Innovation Research and the Contribution from
Ecological Economics, „Ecological Economics” 2000, nr 32.
Roy R., Sustainable Product-Service Systems, „Futures” 2000, nr 32.
Sauvé S., Bernard S., Sloan P., Environmental Sciences, Sustainable Development and Cir-
cular Economy: Alternative Concepts for Trans-Disciplinary Research, „Environmental
Development” 2016, nr 17.
Schulte U.G., New Business Models for aRadical Change in Resource Efciency, „Environ-
mental Innovation and Societal Transitions” 2013, nr 9.
Wijkman A., Skånberg K., Korzyści społeczne z gospodarki o obiegu zamkniętym, Raport
z badania zamówionego przez Klub Rzymski ze wsparciem z Fundacji MAVA, 2016.
Winans K., Kendall A., Deng H., The History and Current Applications of the Circular
Economy Concept, „Renewable and Sustainable Energy Reviews” 2017, nr 68.
Xuan L., Baotong D., Hua Y., The Research Based on the 3-R Principle of Agro-Circular
Economy Model-The Erhai Lake Basin as an Example, „Energy Procedia” 2011, nr 5.
Zhu Q., Geng Y., Lai K-H., Circular Economy Practices among Chinese Manufacturers
Varying in Environmental-Oriented Supply Chain Cooperation and the Performance Im-
plications, „Journal of Environmental Management” 2010, nr 91.
GOSPODARKA O OBIEGU ZAMKNIĘTYM – MODEL KONCEPCYJNY
Streszczenie
Koncepcja gospodarki o obiegu zamkniętym (CE) jest coraz częściej traktowana jako
alternatywa dla dominującego obecnie otwartego i liniowego modelu działalności gospo-
darczej. Stanowi nowe i coraz bardziej popularne podejście do rozwiązywania problemów
ekologicznych związanych ze zbyt ekstensywnym wykorzystaniem zasobów naturalnych,
rosnącym poziomem emisji zanieczyszczeń oraz zbyt krótką żywotnością większości
produktów konsumpcyjnych. Opierając się na dokonanym przeglądzie literatury, w ar-
tykule podjęto próbę opracowania zintegrowanego modelu koncepcyjnego gospodarki
oobiegu zamkniętym, łączącego dwie podstawowe perspektywy badawcze, czyli podejście
odgórne i podejście oddolne. Artykuł kładzie nacisk na integrację czterech głównych
aspektów: 1) nadrzędne cele wdrażania koncepcji CE; 2) kluczowe wyzwania leżące
upodstaw tej koncepcji; 3) niezbędne działania podejmowane na poziomie politycznym
i społecznym oraz 4) praktyki prośrodowiskowe realizowane przez przedsiębiorstwa.
Przeprowadzona analiza skłania do generalnego wniosku, że efektywna implementacja
gospodarki o obiegu zamkniętym wymaga jednoczesnego uwzględnienia odmiennych
motywacji wszystkich jej interesariuszy, a także połączenia i zrównoważenia korzyści eko-
nomicznych i społecznych z korzyściami ekologicznymi.
Słowa kluczowe: gospodarka o obiegu zamkniętym, zintegrowany model koncepcyjny,
korzyści ekonomiczne, ekologiczne i społeczne
JEL: Q01, Q32, Q57
Ekonomista 2018/3
egzemplarz autorski
egzemplarz autorski
Magdalena Pichlak
346
CIRCULAR ECONOMY – A CONCEPTUAL MODEL
Summary
The concept of circular economy (CE) is to a growing extent treated as an alternative
to the currently dominating open and linear model of economic activities. It represents
a new and increasingly popular solution to environmental problems associated with too
extensive use of existing natural resources, increasing pollution emission levels and too
short product life-cycles. Based on a comprehensive review of the state-of-the-art re-
search, an integrated circular economy conceptual model applying two basic research per-
spectives (top-down and bottom-up approaches) was developed. The author emphasizes
the need for simultaneous consideration of four main aspects: (1) CE main objectives; (2)
key challenges underlying this concept; (3) essential political and social activities, and (4)
sustainable practices implemented by companies. The analysis allows to conclude that an
effective implementation of the concept of circular economy calls for the consideration of
different motivations existing among its stakeholders while economic and social benets
need to be aligned and balanced with ecological benets.
Key words: circular economy, conceptual model, economic, ecological and social benets
JEL: Q01, Q32, Q57
ЭКОНОМИКА ЗАМКНУТОГО ЦИКЛА – КОНЦЕПТУАЛЬНАЯ МОДЕЛЬ
Резюме
Концепция экономики замкнутого цикла (СЕ) все чаще рассматривается в качестве аль-
тернативы для доминирующей в настоящее время открытой и линейной модели эконо-
мической деятельности. Она представляет собой новый и все более популярный подход
к решению экологических проблем, связанных с чрезмерно экстенсивным использовани-
ем естественных ресурсов, растущим уровнем эмиссии загрязнений и слишком коротким
жизненным циклом большинства потребительских продуктов. Используя имеющуюся
литературу, автор пытается разработать интегрированную концепцию модели экономи-
ки замкнутого цикла, соединяющую две основные исследовательские перспективы, т.е.
подход сверху и подход снизу. В статье делается упор на интеграцию четырех главных
аспектов: 1) главные цели внедрения концепции СЕ, 2) ключевые вызовы, лежащие
в основе этой концепции, 3) необходимые меры, предпринимаемые на политическом
и общественном уровне, а также 4) проэкологические действия предприятий. В резуль-
тате проведенного анализа автор делает общий вывод о том, что эффективное внедрение
экономики замкнутого цикла требует одновременного учета различных мотиваций всех
заинтересованных сторон, а также гармонизации экономических и социальных выгод
с экологическими выгодами.
Ключевые слова: экономика замкнутого цикла, интегрированная концептуальная мо-
дель, экономические, экологические и социальные выгоды
JEL: Q01, Q32, Q57
Ekonomista 2018/3
egzemplarz autorski
egzemplarz autorski
... У лінійній моделі зростання витрат ресурсів прямо пропорційно до обсягів виробництва, що суперечить завданню збереження цінного природного капіталу. На противагу лінійній моделі циркулярна економіка ба зується на засадах безперервного обороту технічних і біологічних матеріалів при виробництві та імперативах, пов'язаних з довговічністю товарів [6][7][8]. Збільшення життєвого циклу продукту є складним для реалізації принципом в сучасному бізнес просторі, оскільки йде в розріз з ідеєю параметризації. Параметризація перед бачає випуск товарів з фіксованим (гарантійним) термі ном служби, по завершенні якого споживач купує но вий товар, забезпечуючи виробникові запланований обсяг прибутку, паралельно збільшуючи частку відходів. ...
Article
Full-text available
The intermeshing of disciplines from the natural sciences, social sciences, engineering and management has become essential to addressing today's environmental challenges. Yet, this can be a daunting task because experts from different disciplines may conceptualize the problems in very different ways and use vocabularies that may not be well understood by one another. This paper explores three alternative environmental concepts used in transdisciplinary research, and outlines some of the epistemological and practical problems that each one poses. It pays particular attention to the increasingly popular concept of "circular economy", and contrasts it with the more commonly-used concepts of "environmental sciences" and "sustainable development". In clarifying the nature, meaning and inter-relationship of these alternative concepts, the paper helps trans-disciplinary researchers to understand the opportunities and challenges associated with each one.
Article
The challenges of balancing industrial development, environmental and human health, and economic growth in China and elsewhere in the world are drivers for recent resource use and low-carbon development strategies that include the application of the circular economy (CE) concept. A central theme of the CE concept is the valuation of materials within a closed-looped system with the aim to allow for natural resource use while reducing pollution or avoiding resource constraints and sustaining economic growth. The objectives of this study are (1) to review the history of the CE concept to provide a context for (2) a critical examination of how it is applied currently. Thematic categories are used to organize the literature review results including policy instruments and approaches; value chains, material flows, and products; and technology, organizational, and social innovation. The literature review illustrates the variability in CE project success and failure over time and by region. CE successes, key challenges, and research gaps are identified. The literature review results provide useful information for researchers as well as multi-stakeholder groups who seek to define the CE concept in practical terms, and to consider potential challenges and opportunities it presents when implemented.
Article
Implementing practices for a circular economy transforms the way companies do business, notably in the manufacturing industry. However, a circular economy requires a transformation of both production and consumption systems; the standard approach for creation, fabrication, and commerce of products is challenged. Authors repeatedly call for the development of new proficiencies to attend to system transformations, but these so far have not been described for design and engineering. Given that the design of a product directly influences the way a value chain will be managed, building circular, globally sustainable value chains inevitably signifies a fundamental change in the practice of design. Comprehensive analyses were conducted on case studies from a variety of multinational enterprises that are transforming their product strategies for climate change. Changes in design processes were identified, revealing a growing necessity for industry to employ new proficiencies that support closure of material loops. This paper contributes to existing literature by depicting successful practices being implemented in industry. A variety of new capabilities are key to design for a sustainable future; these range from deeper knowledge of material composition to rich understanding of social behaviour. Resulting from this research, learning goals are proposed to serve as guidance for manufacturing companies seeking to tackle climate change. Conclusions aim to encourage researchers and academics to respond to emerging needs by re-thinking education in design and engineering.
Article
For the last ten years, the notion of a green economy has become increasingly attractive to policy makers. However, green economy covers a lot of diverse concepts and its links with sustainability are not always clear. In this article, we focus on definitions of green economy and related concepts and an evaluation of these concepts against the criterion of strong and weak sustainability. The article serves three purposes: Firstly, we identify and describe diverse theories, concepts, approaches and tools related to a “green economy”. Among these are the theories of environmental economics and ecological economics, the concepts and approaches of cleaner production, waste hierarchy, bio-economy, industrial ecology, circular economy, nature-based solutions, and dematerialization through product-servicizing, and tools like life cycle assessment, and cost-benefit analysis. Secondly, we develop a framework that shows the capacity of the green economy concepts, approaches and tools to support the transition towards sustainability. Such a framework can serve as a heuristic to embed diverse concepts and approaches into a green economy framework. Thirdly, we briefly discuss green economy concepts with respect to their impact on strong and weak sustainability. Depending on the different concepts, approaches and tools identified in the green economy framework, different degrees of substitutability and trade-offs between environmental and economic benefits are allowed, and more or less structural changes of our modes of living are required. By discussing the notion of green economy and related concepts, approaches and tools we seek to make a contribution to their definitions and relationships as a prerequisite for operationalizing green economy.
Article
The concept of circular economy (CE) is to an increasing extent treated as a solution to series of challenges such as waste generation, resource scarcity and sustaining economic benefits. However the concept of circularity is not of novel as such. Specific circumstances and motivations have stimulated ideas relevant to circularity in the past through activities such as reuse, remanufacturing or recycling. Main objectives of this work are: to provide a comprehensive review of research efforts encompassing aspects of resources scarcity, waste generation and economic advantages; to explore the CE landscape in the context of these three aspects especially when they are considered simultaneously; based on an idea of a comprehensive CE framework, propose an implementation strategy using top-down and bottom-up approach in a concurrent manner. To fulfill this objective a comprehensive review of state-of-the-art research is carried out to understand different ideas relevant to CE, motivation for the research and context of their recurrence. Main contributions of this paper are a comprehensive CE framework and a practical implementation strategy for a regenerative economy and natural environment. The framework emphasizes on a combined view of three main aspects i.e. environment, resources and economic benefits. It also underlines that joint support of all stakeholders is necessary in order to successfully implement the CE concept at large scale. The proposed framework and implementation strategy also identify new avenues for future research and practice in the field of CE.