ArticlePDF Available

Nurses' attitudes toward computer use in healthcare and computer literacy

Authors:
PONS Med Č 2018 / PONS Med J 2018;
Stavovi medicinskih sestara o upotrebi računara
u zdravstvenoj zaštiti i kompjuterska pismenost
Nurses’ attitudes toward computer use in
healthcare and computer literacy
strana / page 21
15(1):21-28
PRIMLJEN 7.3.2018.
PRIHVAĆEN 28.5.2018.
Dragana Milutinović,1 Elizabeta Ćirić,2 Dragan Simić3
1. Medicinski fakultet,Univerzitet u Novom Sadu, Novi Sad, Srbija
2. Institut za kardiovaskularne bolesti Vojvodine, Sremska Kamenica, Srbija
3. Fakultet tehničkih nauka, Univerzitet u Novom Sadu, Novi Sad, Srbija
RECEIVED 07.03.2018.
ACCEPTED 28.05.2018.
KORESPONDENCIJA / CORRESPONDENCE
Dragana Milutinović, Medicinski fakultet, Hajduk Veljkova 2, 21000 Novi Sad, Tel. 021 21 00 126, E-mail: dragana.milutinovic@mf.uns.ac.rs
Dragana Milutinovic, Medical Faculty, Hajduk Veljkova 2 , 21000 Novi Sad, Serbia, Phone: +381 21 21 00 126 , E-mail: dragana.milutinovic@mf.uns.ac.rs
Dragana Milutinovic,1 Elizabeta Ciric,2 Dragan Simic3
1. Faculty of Medicine, University of Novi Sad, Novi Sad, Serbia
2. Institute for cardivasculare disease of Vojvodina, Novi Sad, Serbia
3. Faculty of Science, University of Novi Sad, Novi Sad, Serbia
doi:10.5937/pomc15-16776
UDK: 614.2:004.9
COBISS.SR-ID 267545612
APSTRAKT
Cilj. Cilj studije je bio da se procene stavovi medicinskih
sestara o upotrebi računara u zdravstvenoj zaštiti i utvrdi da
li postoji veza između stava medicinskih sestara, njihovih so-
ciodemografskih karakteristika i komjuterske pismenosti.
Metode. Studija je sprovedena kao studija preseka u dve
univerzitetske bolnice na uzorku od 203 medicinske sestre.
Kao instrumenti istraživanja koristili su se: Skala procene
stavova prema računarima u zdravstvenoj zaštiti verzija 3,
upitnik kompjuterske pismenosti i socio-demografski upit-
nik.
Rezultati. Unutrašnja konzistentnost cele Skale procene
stavova prema računarima u zdravstvenoj zaštiti iznosila je
(α=0.92), a ukupni prosečni skor (63.9 od ukupno 100), uka-
zuje na umereno pozitivne stavove prema upotrebi računara.
U odnosu na ukupni skor koji su imale na skali većina medi-
cinskih sestara (46.3%) je bila kategorisana u grupu sa realnim
pogledom na trenutne kompjuterske mogućnosti u zdravst-
venoj zaštiti, dok nijedna medicinska sestra nije ispoljila znake
sajberfobije. Inferencijalne statističke metode ukazuju na
statistički značajne razlike u stavu medicinskih sestara prema
računarima u odnosu na nivo obrazovanja, mesto i dužinu
korišćenja računara tokom dana (p<0,05). Prosečan skor na
testu znanja o računarskoj tehnologiji iznosio je 6,3 ± 1,7 (SD)
od ukupno 10, ukazujući na kompjutersku pismenost srednjeg
nivoa. Utvrđena je pozitivna korelacija između kompjuterske
pismenosti i stava prema primeni računara u zdravstvenoj
zaštiti.
Zaključak. Rezultati ove studije ukazuju na pozitivne
stavove medicinskih sestara prema upotrebi računara i
pružaju dobru osnovu za podsticaj uvođenja informacionih
tehenologija, što predstavlja vitalni proces za unapređenje
i restrukturiranje zdravstvene zaštite. Ipak, neophodno je
pružiti podršku medicinskim sestrama, kako bi razvile svoje
računarske veštine.
Ključne reči: medicinske sestre; informaciona tehnologi-
ja; stavovi zdravstenih radnika.
ABSTRACT
Objective. The aim of study was to assess nurse attitudes to
computers use in healthcare and to determine if there is a re-
lationship between the attitudes, socio-demographic variables
and computers literacy.
Methods. Descriptive, analytical cross-sectional study was
conducted in the two university hospitals, on a sample of 203
nurses. Instruments used in this research included: The Pre-
test for Attitudes Towards Computers in Healthcare Assessment
Scale v. 3, the computer literacy questionnaire along with so-
cio-demographic questionnaire.
Results. The internal reliability of The Pretest for Atti-
tudes Towards Computers in Healthcare Assessment Scale was
acceptable (α = 0.92) and the overall score (M = 63.9 out of
maximum 100) indicated moderately positive nurse attitudes
toward the use of the computers in healthcare. According to
the classification categories of scale, 46.3% of nurses were in
realistic group, and no nurses with cyberphobia characteris-
tics. Inferential statistics methods revealed a significance dif-
ference in attitudes in respect to education, the place of use
of computer and duration of computer use (p<0.05). The mean
computer knowledge score including all the nurses was 6.3 ±
1.7 out of maximum 10 indicated the intermediate knowledge
level. The positive correlation was calculated between com-
puter literacy and attitudes toward utilization of computers in
healthcare.
Discussion. The findings of this study showed positive
nurse attitudes toward computers in healthcare, providing a
good basis for the introduction of technological developments,
which represents a vital process for improving and restructur-
ing healthcare. Still, it is necessary to support nurses to ex-
pand their computer skills.
Key words: nurses; information technology; attitude of
health personnel.
ORIGINALNI RAD / ORIGINAL ARTICLE
22 strana / page
UVOD
Savremena zdravstvena zaštita se suočava sa brojnim
promenama. Promene u načinu pružanja zdravstvenih
usluga u vezi su sa aktuelnim napretkom u informisanju,
komunikaciji i tehnologiji. Sestrinska, odnosno zdravst-
vena nega kao integralni deo svakog sistema zdravstvene
zaštite, takođe je kontinurano pod uticajem tih promena.1
Zdravstvena informaciona tehnologija (ZIT), posebno ele-
ktronska zdravstvena evidencija, je integrisana u sistem
zdravstvene zaštite u mnogim razvijenim zemljama, jer
utiče na unapređenje kvaliteta nege i lečenja i sigurn-
osti bolesnika, smanjujući učestalost pojave grešaka i
umanjujući troškove lečenja.2,3 U Srbiji upotreba računara
u bolnicama nije široko zastupljena pojava, a implemen-
tacija bolničkih informacionih sistema (BIS) započela to-
kom 2012. godine kao zajednički projekat Ministarstva
zdravlja Republike Srbije i Evropske unije.4
U implementaciji ZIT-a veliku ulogu imaju socijalni i
tehnički faktori, koji su određeni strukturom sistema, ljud-
skim resursima, tehnologijom i procesima. Svaka od nave-
denih komponenti može imati uticaj na uspeh ili neuspeh
implementacije ZIT-a. Socijalni faktori su značajniji od
tehničkih, pošto ljudski faktor ima vitalnu ulogu za us-
peh ili neuspeh svakog procesa promene.5 Shodno
tome, uspeh procesa implementacije ZIT-a u zdravstvene
ustanove ne zavisi samo od instaliranja opreme za nove
informacione tehnologije, već u najvećoj meri od prih-
vatanja novih tehnologija od strane svih zdravstvenih
radnika, a posebno medicinskih sestara kao pružalaca
usluga zdravstvene zaštite.6 S toga, stavovi medicinskih
sestara mogu uticati na tok implementacije i upotrebu
računara u zdravstvenoj zaštiti. Poznato je da negativni
stavovi predstavljaju potencijalnu prepreku za korišćenje
informacionih tehnologija.1
Ukoliko medicinske sestre ne bi koristile kompjuterske
tehnologije, sestrinska praksa ne bi bila integrisana u BIS,
odnosno u elektronsku zdravstvenu evidenciju bolesnika
u skladu sa procesom zdravstvene nege, što bi dovelo
do smanjene bezbednosti bolesnika i kvaliteta pruženih
usluga.7 Uvođenje ZIT-a u sestrinsku praksu neki smatraju
dehumanizirajućim faktorom, faktorom koji utiče na ne-
sigurnost i zbunjenost medicinskih sestara. Ranije spro-
vedene studije ukazuju da veliki broj medicinskih sestara
ima negativna iskustva u upotrebi računara u svom radu
sa bolesnicima, odnosno, pružanju zdravstvene nege.8,9
S druge strane, literatura novijeg datuma sugeriše da su
stavovi medicinskih sestara, u odnosu na kompjuterizaci-
ju uglavnom povoljni. Ovo ukazuje na to da su tokom vre-
mena, u eri računarske tehnologije, i u sestrinstvu nega-
tivne stavove zamenili pozitivni.1,10
Istraživanje stavova medicinskih sestara prema
računarima započeto je šezdesetih godina dvadesetog veka.
Rezultati studija, koje su najčešće sprovođene u SAD, Ve-
likoj Britaniji, Australiji i drugim razvijenim zemljama, su
različiti.7 Prema literaturnim podacima na stavove medi-
cinskih sestara o upotrebi računara u zdravstvenoj zaštiti
mogu uticati različiti sociodemografski faktori, kao što su:
pol, starost, nivo obrazovanja, godine radnog iskustva i nivo
nege koji se obezbeđuje bolesniku. Međutim, u literaturi
nije potvrđena njihova konstantnost.1,6–8,11 Osim, sociode-
mografskih faktora, značajno za oblikovanje stava prema
upotrebi računara je i to da li, koliko i u koje svrhe medicin-
ske sestre koriste računar van radnog mesta. U više studija
je potvrđeno da su kompjutersko obrazovanje i iskustvo bili
važni faktori koji su doprineli razvoju pozitivnih stavova
medicinskih sestara prema računarima.1,6,7
Slično tome, Gürdaş Topkaya i Kaya su zaključili da je
kompjuterska pismenost najuticajniji faktor za pozitivne
stavove medicinskih sestara. Kompjuterska pismenost je
denisana kao posedovanje teorijskog i praktičnog znanja
o hardveru i soeru koje omogućavaju osobi da uspešno
koristi računarske aplikacije u izvršenju svakodnevnih
zadataka (na poslu, u školi, kod kuće). Ona podrazumeva
da osoba zna da vrši obradu teksta, izrađuje tabele, šalje i
prima elektronsku poštu, kao i da zna da koristi internet.12
Implementacija zdravstvenih informatičkih tehnologi-
ja u zemljama u razvoju, kao i u Srbiji, napreduje teško i
sporo te zbog toga u našoj literaturi nedostaju informacije
o stavovima medicinskih sestara prema upotrebi računara
u zdravstvenoj zaštiti. S obzirom da medicinske sestre čine
najveći deo zdravstvenih profesionalaca, u svim zdravstven-
im ustanovama, njihovi pozitivni stavovi imaju odlučujući
uticaj u implementaciji BIS-a. Takođe ispitivanje kompjut-
erske pismenosti, kao značajnog faktora koji utiče na formi-
ranje stava prema ručunaru, je značajno ne samo u cilju
predviđanja ponašanja medicinskih sestara u procesu in-
formatizacije zdravstvenog sistema, nego i u cilju kreiranja
savremenog kurikuluma za obrazovanje medicinskih ses-
tara.
Imajući u vidu navedeno, osnovni cilj studije je bio
da se procene stavovi medicinskih sestara o upotrebi
računara u zdravstvenoj zaštiti i utvrdi da li postoji veza
između stava medicinskih sestara, njihovih sociodemo-
grafskih karakteristika i komjuterske pismenosti.
PONS Medicinski časopis / PONS Medical Journal
ORIGINALNI RAD / ORIGINAL ARTICLE
PONS Med Č 2018 / PONS Med J 2018; strana / page 23
ISPITANICI I METODE
Istraživanje stavova medicinskih sestara prema upotrebi
računara u zdravstvenoj zaštiti i kompjuterske pismenos-
ti sprovedeno je kao studija preseka u dve zdravstvene
ustanove tercijarnog nivoa u periodu od oktobra do decem-
bra 2017. godine. Sve zaposlene medicinske sestre su mogle
učestvovati u studiji, a od ukupno distribuiranih 250 an-
ketnih upitnika, 203 upitnika su ispravno popunjena i ušla
su završnu statističku obradu, što čini stopu odgovora od
81,2%. Prikupljanje podataka sprovodilo se anketiranjem
medicinskih sestara primenom seta samopopunjavajućih
upitnika. Upitnici su distribuirani i prikupljani na početku
i kraju prve smene u zatvorenoj koverti. Prilikom distri-
buiranja upitnika istraživači su potencijalnim učesnicima
objasnili svrhu, ciljeve i značaj istraživanja, način njego-
vog sprovođenja i informacije o poverljivosti i zaštićenosti
podataka. Studiju su odobrili stručni saveti i etički odbori
zdravstvenih ustanova u kojima se istraživanje sprovodilo,
kao i Etički odbor Medicinskog fakulteta u Novom Sadu.
Instrumenti istraživanja
Set samopopunjavajućih upitnika sastojao se od
sledećih instrumenta: Skala procene stavova prema
računarima u zdravstvu (e Pretest for Attitudes Towards
Computers in Healthcare (PATCH) Assessment Scale) ver-
zija 3, za procenu stavova, zatim upitnik kompjuterske
pismenosti za procenu sposobnosti korišćenja računara
i socio-demografski upitnik. Jun Kaminski je dizajnirala
PATCH skalu procene 1996. godine, a treća verzija ove
skale objavljena je 2011. godine.13 S obzirom da je skala
zaštićea autorskim pravom, dozvola je dobijena od au-
tora kako bi je koristili u našoj studiji. Upitnik se sastoji
od 50 tvrdnji u obliku pozitivnih i negativnih izjava, a koje
se ocenjuju petostepenom Likertovom skalom. Pozitivne
tvrdnje se boduju sa: 2 boda za „u potpunosti se slažem“,
1,5 bod za „delimično se slažem, 1 bod za „ne mogu da
procenim“, 0,5 bodova za „delimično se ne slažem“ ili 0
bodova za „u potpunosti se ne slažem“. Negativne tvrd-
nje se boduju obrnutim redosledom. Ukupan rezultat je
u opsegu od 0 do 100 bodova, a visoki rezultati su indika-
tori pozitivnih stavova prema računarima u zdravstvenoj
zaštiti.
Na osnovu rezultata upitnika, a na osnovu bodovne
skale svaka medicinska sestra svrstava se u jednu od sledećih
grupa: grupa 1: od 0 do 17 bodova, grupa 2: od 18 do 34
bodova, grupa 3: od 35 do 52 bodova, grupa 4: od 53 do 69
bodova, grupa 5: od 70 do 86 bodova i grupa 6: od 87 do 100
bodova. Upitnik je u dosadašnjim studijama imao odličnu
unutrašnju konzistentnost. Koecijent alfa koecijenta po
Cronbach-u za ukupnu skalu iznosio je preko 0.90.7 U ovoj
studiji je potvrđena pouzdanost upitnika. Kronbah koeci-
jent α za celu skalu iznosio je 0,92, a korelacija između stavki
iznosila je od 0,2 do 0,6.
Upitnik procene kompjuterske pismenosti dizjaniran
za potrebe ovog istraživanja sastojao se od pitanja gru-
pisanih u dve celine. U prvom delu, medicinske sestre
samoprocenjuju svoje znanje u osnovnim kompjuter-
skim veštinama koristeći petostepenu Likert skalu (1 =
minimum, 2 = ispod proseka, 3 = prosečno, 4 = dobro, 5
= odlično). Stavke uključuju programe za obradu teksta,
korišćenje tabelarnih podataka, korišćenje prezentacija,
upotrebu elektronske pošte i interneta. Drugi deo up-
itnika sastojao se od 10 pitanja u vezi sa poznavanjem
računarske tehnologije.
Sociodemografski upitnik korišćen je za prikupljanje
opštih podataka: pol, životna dob, nivo obrazovanja, radno
iskustvo.
Statistička analiza podataka
Za statističku obradu podataka koristio se programski
paket IBM SPSS Statistics 23. Analiza podataka je obuh-
vatala metode deskriptivne i inferencijalne statistike.
Numerička obeležja su prikazana putem srednjih vrednosti
(aritmetička sredina, medijana) i mera varijabiliteta (opseg
vrednosti, standardna devijacija), a atributivna obeležja
korišćenjem frekvencija i procenata. Univarijantna analiza
je za poređenje prosečnih vrednosti za dve različite grupe
uključila primenu χ2 testa za atributivna obeležja, a za
numerička obeležja primenu Studentovog t-testa, dok je za
poređenje tri i više grupa primenjana jednosmerna analiza
varijanse (ANOVA) sa "post hoc Tucky testom". Za doka-
zivanje korelacije između varijabli za numerička obeležja
primenjen Pirsonov test korelacije. Za analiziranje pouz-
danosti upitnika izračunat je koecijent pouzdanosti Cron-
bach alpha (α). Statistički značajnim su se smatrale vred-
nosti nivoa značajnosti p < 0.05.
PONS Medicinski časopis / PONS Medical Journal
ORIGINALNI RAD / ORIGINAL ARTICLE
24 strana / page
REZULTATI
Od ukupnog broja medicinskih sestara i
tehničara koji su učestvovali u ovoj studiji, 172
(84,7%) su bili ženskog, a 31 (15,3%) muškog
pola. Prosečna starost medicinskih sestara i
tehničara bila je 37,9 ±10,6 (SD) sa rasponom
od 19 do 58 godina. Većina njih je imala
završenu srednju školu 161 (79,3%), a 20,7%
imalo završene različite nivoe višeg/viskog ob-
razovanja. Prosečna dužina radnog staža medi-
cinskih sestara iznosila je 16,8±10,6 (SD), sa
rasponom od 1 do 39 godina.
Veština
Nedovoljan Dovoljan Dobar Vrlo dobar Odličan Srednja
vrednost
(SD)
n (%) n (%) n (%) n (%) n (%)
Obrada teksta 39 (14.8) 33 (16.3) 56 (27,6) 54 (26.6) 30 (14.8) 3.1 (1.3)
Obrada brojevnih
podataka 42 (20.7) 48 (23.6) 68 (33.5) 34 (16.7) 11 (5.4) 2.6 (1.1)
Prezentacija
slajdova 57 (28.1) 40 (19.7) 36 (17.7) 36 (17.7) 34 (16.7) 2.8 (1.4)
Elektronska pošta 20 (9.9) 14 (6.9) 50 (24.6) 38 (18.7) 81 (38.9) 3.7 (1.3)
Internet pretraživači 8 (3.9) 6 (3.0) 29 (14.3) 51 (25.1) 109 (53.7) 4.2 (1.0)
Tabela 1. Samoprocena bazičnih računarskih veština
Prosečan skor na testu znanja o računarskoj tehnologiji
iznosio je 6,3±1,7 (SD) od ukupno 10 (najniši prosečni skor
bio je 2, a najviši 10). Više od polovine medicinskih sesta-
ra nije tačno odgovorilo na pitanja u vezi izlaznih uređaja
računara i komunikacije putem elektronske pošte. Prosečan
skor znanja se značajno razlikovao u odnosu na starost
medicinskih sestara [F=(2, 200)=3,4, p=0,03] i uočeno je da
su medicinske sestre starosti 30 godine i mlađe imale viši
skor u odnosu na one preko 40 godina života. Statistički
značajna razlika u skoru na testu znanja o računarskoj
tehnologiji je takođe uočena i u odnosu na mesto korišćenja
računara [F=(2, 200)=4,2, p=0,01]. Medicinske sestre koje
koriste računar samo kod kuće su imale statistički značajno
niži skor 5,3±2,0 (SD), u odnosu na one koje koje koriste
računar i kod kuće i na poslu 6,4±1,7 (SD). U odnosu
na druge sociodemografske karakteristike i korišećenje
računara nije bilo statistički značajne razlike (Tabela 2).
Većina medicinskih sestara je tokom svog školovanja
imala nastavu iz informatike 154 (75,9%), a dodatno ne-
formalno obrazovanje za rad na računaru je imalo njih 73
(36%). I na radnom mestu i kod kuće računar koristi 166
medicinskih seatara (81,8%) i to u proseku do 5 sati dnevno
114 (56.2%). Svakodnevno računar za informisanje ko-
riste 123 (60.6%), za komunikaciju 104 (51,2%), zabavu 99
(48,8%) pisanje teksta 57 (28,1) ili za istraživanje 48 (23,6%)
medicinskih sestara. Samoprocenjujući svoje veštine u
korišćenju računara medicinske sestre su najniže ocenile
svoje sposobnosti u korišćenju programa za obradu bro-
jevnih podataka 2,6±1,1 (SD), a najbolje veštine korišćenja
internet pretraživača 4,2±1,0 (SD) (Tabela 1).
Tabela 2. Ukupni skor na testu znanja o računarima: razlike u odnosu
na opšte karakteristike medicinskih sestara
1F (ANOVA) ili t (t test); ns=nije statistički značajno (>0.05)
Varijabla NProcenat Srednja vrednost
skora
Vrednost
testa1 p
Pol
Muško 31 15.3 6.5 (1.6) 0.828 ns
Žensko 172 84.7 6.2 (1.8)
Dob (godine)
< 31 70 34.5 6.7 (1.6)
3.454 0.03431 – 43 72 35.5 6.2 (1.8)
> 43 61 30.0 5.9 (1.8)
Nivo obrazovanja
Srednja škola 161 79.3 6.3 (1.8)
1.585 ns
Viša škola 52.5 5.6 (0.8)
Visoka stru-
kovna škola 21 10.3 5.8 (1.1)
Fakultet 8 3.9 6.7 (1.9)
Master studije 8 3.9 7.5 (0.7)
Radno iskustvo
< 10 73 36.0 6.6 (1.7)
2.414 ns10 – 21 63 31.0 6.2 (1.7)
> 21 67 33.0 6.0 (1.8)
Informatičko obrazovanje
Da 154 75.9 6.4 (1.7) 0.736 ns
Ne 49 24.1 6.1 (1.8)
Kompjutersko obrazovanje
Da 73 36.0 6.3 (1.8) 0.140 ns
Ne 130 64.0 6.2 (1.7)
Mesto korišćenja računara
Samo na poslu 24 11.8 5.3 (2.0)
4.260 0.015
Samo kod kuće 13 6.4 6.3 (1.7)
I kod kuće i na
poslu 166 81.8 6.4 (1.7)
Korišćenje računara (dnevno)
Manje od 1
sata 75 36.9 6.1 (1.6)
1.006 nsIzmeđu 1 i 5
sati 114 56.2 6.4 (1.8)
Više od 5 sati 14 6.9 6.6 (1.4)
PONS Medicinski časopis / PONS Medical Journal
ORIGINALNI RAD / ORIGINAL ARTICLE
PONS Med Č 2018 / PONS Med J 2018; strana / page 25
Prosečan skor na PATCH skali iznosio je 63,9±13,4
(SD) od ukupno mogućeg skora od 100. U odnosu na uku-
pni skor koji su imale na PATCH skali većina medicinskih
sestara i tehničara je bila kategorisana u četvrtu (46,3%) i
petu grupu (30,5%), dok je veoma mali procenat njih bilo
u trećoj (18,7%), šestoj (3,0%) i drugoj grupi (1,5%) (Tabela
3). Znači sajberfobije nisu utvrđeni ni kod jedne medicinske
sestre i tehničara.
Bodovi Interpretacija NPro-
cenat
1 – 17
Grupa 1
Pozitivna nalaz sajberfobije. Početni nivo znanja o os-
novama računara ili računarskim aplikacijama. Mogu
ispoljiti ambivalenciju ili anksioznost ka upotrebi
računara u zdravstvenoj nezi. Zahteva pomoć u savla-
davanju osnovnih računarskih veština.
0 0
18 – 34
Grupa 2
Ukazuje na neugodnost prilikom primene računara.
Veoma bazično znanje o osnovama računara i njegov-
im aplikacijama. Nesigurnost u korisnost računara u
zdravstvenoj zaštiti.
31.5
35 – 52
Grupa 3
Umerena komfornost prilikom u korišćenja računara.
Ima osnovno znanje o računarima i njihovim ap-
likacijama. Ograničena svest o primeni računarske
tehnologije u zdravstvenoj zaštiti.
38 18.7
52 – 69
Grupa 4
Osećaju ugodnost prilikom korišćenja korisničkih
računarskih aplikacija. Svesni korisnosti računara u
različitim situacijama. Imaju realan pogled na tre-
nutne kompjuterske mogućnosti u zdravstvenoj
zaštiti.
94 46.3
70 – 86
Grupa 5
Sigurni u svoju sposobnost korišćenja računara u
različitim situacijama. Računare vide kao korisno
sredstvo u razvoju društva. Entuzijastični u pogledu
upotrebe računara u zdravstvenoj zaštiti.
62 30.5
87 – 100
Grupa 6
Veoma samouvereni da mogu da nauče da koriste
računar za razvoju kreativnosti, ali i u obavljanju
rutinskih zadataka. Prepoznaju jedinstvenu vred-
nost korišćenja informacionih tehnologija u društvu.
Idealistično pozitivano mišljenje o upotrebi računara
u zdravstvenoj zaštiti.
63.0
Tabela 3. Distribucija medicinskih sestara u odnosu na prosečne
vrednosti PATCH skale.
Srednja vrednost = 63.9, SD = 13.4
U tabeli 4 su prikazani rezultati deskriptivne i inferen-
cijalne statistike prosečnih skorova PATCH skale. Prosečne
vrednosti PATCH skale su se statistički značajno razlikovale
u odnosu na nivo obrazovanja (p=0,038), mesto (p=0.003) i
dužinu korišćenja računara tokom dana (p=0,001). Post hoc
analiza je pokazala statistički značajnu razliku u stavu prema
primeni računara u zdravstvenoj nezi između grupe medi-
cinskih sestara sa završenom srednjom i medicinskih sesta-
ra sa završenom višeg/viskog strukovnom školom (p=0,05),
zatim između onih koje koriste računar samo na radnom
mestu i onih koje koriste računar i kod kuće i na radnom
mestu (p=0,007). Najniže vrednosti skora PATCH skale su
utvrđene kod medicinkih sestara koje koriste računar samo
na poslu (Tabela 4).
Kada je razlika u stavu u odnosu na dužinu korišćenja
računara testirana pot hoc analizom utvrđena je značajna
razlika između grupe medicinskih sestara koje koriste
računar manje od 1 sata i onih koje koriste računar izmeđi 1
i 5 sati (p=0,018), kao i onih koje ga koriste manje od 1 sata
i onih koje koriste računar više od 5 sati dnevno (p=0,001).
Najviše prosečne vrednosti skora PATCH skale imale su
medicinske sestre i tehničari koji su računar koristili duže
od 5 sati (tabela 4).
Varijabla NProcenat Srednja vrednost
skora
Vrednost
testa1 p
Pol
Muško 31 15.3 64.8 (14.3) 0.395 ns
Žensko 172 84.7 63.8 (13.3)
Dob (godine)
< 31 70 34.5 63.3 (13.6)
0.360 ns31 – 43 72 35.5 63.5 (13.7)
> 43 61 30.0 65.1 (13.4)
Nivo obrazovanja
Srednja škola 161 79.3 62.4 (12.9)
2.593 0.038
Viša škola 52.5 67.7 (13.8)
Visoka stru-
kovna škola 21 10.3 70.6 (12.7)
Fakultet 8 3.9 70.3 (19.6)
Master studije 8 3.9 67.8 (14.2)
Radno iskustvo
< 10 73 36.0 63.4 (13.9)
0.241 ns10 – 21 63 31.0 64.9 (13.3)
> 21 67 33.0 63.6 (13.1)
Informatičko obrazovanje
Da 154 75.9 64.4 (13.6) 0.870 ns
Ne 49 24.1 62.5 (12.8)
Kompjutersko obrazovanje
Da 73 36.0 65.6 (11.8) 1.334 ns
Ne 130 64.0 63.0 (14.3)
Mesto korišćenja računara
Samo na poslu 24 11.8 56.7 (15.0)
6.087 0.003
Samo kod kuće 13 6.4 58.0 (15.4)
I kod kuće i na
poslu 166 81.8 65.4 (12.6)
Korišćenje računara (dnevno)
Manje od 1
sata 75 36.9 60.0 (14.4)
7.834 0.001Između 1 i 5
sati 114 56.2 65.3 (11.9)
Više od 5 sati 14 6.9 73.5 (13.1)
Tabela 4. Ukupni skor na PATCH skali: razlike u odnosu na opšte karak-
teristike medicinskih sestara
1F (ANOVA) ili t (t test); ns=nije statistički značajno (>0.05)
PONS Medicinski časopis / PONS Medical Journal
ORIGINALNI RAD / ORIGINAL ARTICLE
26 strana / page
DISKUSIJA
Uzimajući u obzir da stav dopušta predviđanje ponašanja
pojedinca prema objektu često se koristi za predviđanje i
objašnjavanje ponašanja ljudi prema društveno važnim po-
javama i pitanjima. Dakle, između stava i ponašanja postoji
povezanost.14,15 Ukoliko zdravstveni radnici iskazuju pozi-
tivan stav prema informatizaciji za očekivati je njihovo pri-
hvatanje ZIT-a u svim područjima rada. Zdravstveni rad-
nici koji imaju negativan stav prema radu na računarima
odbijaće korišćenje novih informacionih tehnologija. S
obzirom da medicinske sestre čine najveći deo zdravst-
venih profesionalaca, u svim zdravstvenim ustanovama,
njihovi pozitivni stavovi imaju odlučujući uticaj u uspešnoj
implementaciji BIS-a. Takođe, ispitivanje kompjuterske pis-
menosti, kao značajnog faktora koji utiče na formiranje stava
prema računaru, je značajno ne samo u cilju predviđanja
ponašanja medicinskih sestara u procesu informatizacije
zdravstvenog sistema, nego i u cilju kreiranja savremenog
kurikuluma za obrazovanje medicinskih sestara.
Za procenu stava medicinskih sestara prema prime-
ni računara u ovoj studiji je korišćena PATCH skala koja
ima dobre psihometrijske karakteristike. Prosečne vred-
nost skale dobijene u ovoj studiji ukazuju da medicinske
sestre imaju pozitivan stav prema upotrebi računara u
zdravstvenoj nezi. Ovi nalazi su konzistentni sa nalazima
i zaključcima studija sprovedenih u Turskoj i Sjedinjenim
Američkim Državama.7,10,12
Većina ispitanika u ovoj studiji je bila ženskog pola, jer
je sestrinstvo bilo i još uvek jeste dominantno ženska profe-
sija. Pol u sprovednoj studiji nije imao značajnog uticaja na
stav ispitanika prema komjuterizaciji. Ovakav rezultat je u
suprotnosti sa rezultatima Sukumsa i saradnika koji su ut-
vrdili da zdravstveni radnici muškog pola imaju pozitivniji
stav prema primeni računara.11 Iako su pojedini istraživači
u zaključcima svojih studija ukazali da mlađe medicinske
sestre imaju pozitivnije stavove prema upotrebi računara,1,6,7
naši rezultati ukazuju da nema značajne razlike u stavu pre-
ma računarima u odnosu na godine života.
Istraživanja o stavovima medicinskih sestara potvrđuju
da je nivo obrazovanja povezan sa stavovima o upotrebi
računara. Rezultati većine studija ukazuju da medicinske
sestre sa višim nivoom obrazovanja imaju benevolentne
stavove u odnosu na korišćenje računara u zdravstvu.1,2,7,8,11
Isto tako i u ovoj studiji, pozitivan stav je utvrđen kod medi-
cinskih sestara sa visokim obrazovanjem. Nasuprot tome,
analiza uticaja radnog iskustva na stavove prema primeni
računara u zdravstvenoj nezi u ovoj studiji nije potvrdila
značajnu razliku u odnosu na dužinu kliničkog staža. Ovak-
vi rezultati su u saglasnosti sa nalazima drugih istraživača.1,7
Stav medicinskih sestara u ovoj studiji se značajno ra-
zlikovao u odnosu na mesto i dužinu korišćenja računara
tokom dana. Medicinske sestre koje su koristile računar i
kod kuće i na poslu i koje su koristile računar više od pet sati
dnevno su imale pozitivan stav prema primeni računara u
zdravstvenoj nezi i takođe, su pokazale bolju kompjutersku
pismenost nego ostale medicinske sestre. Naime, prosečan
skor koji su one imale na testu kompjuterskog znanja je bio
značajno viši nego kod medicinskih sestara koje računar ko-
riste manje (6,4 vs 5,3).
Generalno posmatrajući, kompjuterska pismenost
medicinskih sestara u ovoj studiji je bila na srednjem
nivou. Međutim, većina medicinskih sestara je u os-
novnim računarskim veštinama kao što su rad u pro-
gramu za obradu teksta (Word), prezentacija (PowerPoint)
bila na nivou početnika. Ovakvi razultati su u saglasnosti
sa rezultatima iz studije Gürdaş Topkaya i Kaya.12 U ovoj
studiji je utvrđena značajna korelacija između rezulata na
testu znanja o računarskoj tehnologiji i skora na PATCH
skali. Medicinske sestre koje si imale bolji rezultat na testu
znanja pokazale su i pozitivniji stav prema računarima.
Ovakav nalaz potvrđuje navode Alquraini i saradnika da
duža upotreba računara unapređuje nivo kompjuterskih
veština korisnika i razvija pozitivne stavove.8
U zaključku, danas je ZIT dovela do mnogih prom-
ena u zdravstvenoj zaštiti i sestrinstvu. Sa ciljem pravilnog
korišćenja ZIT-a potreban je pozitivan stav prema računaru.
Rezultati ove studije potvrđuju činjenicu da obrazovanje i
upotreba računara utiču na formiranje pozitivnog stava.
Stoga je neophodno pružiti podršku medicinskim sestrama,
kroz različite formalne i neformalne oblike edukacije, kako
bi poboljšale svoje kompjuterske sposobnosti.
SKRAĆENICE
ZIT – Zdravstvena informaciona tehnologija;
BIS – Bolnički informacioni sistem;
PATCH – Skala procene stavova prema računarima u
zdravstvenoj zaštiti
PONS Medicinski časopis / PONS Medical Journal
ORIGINALNI RAD / ORIGINAL ARTICLE
PONS Med Č 2018 / PONS Med J 2018;
LITERATURA
1. Kipturgo MK, Kivuti-Bitok LW, Karani AK, Muiva MM.
Attitudes of nursing sta towards computerisation: A
case of two hospitals in Nairobi, Kenya. BMC Med Infor-
matics Decis Mak 2014; 14: 1–8.
2. Goldsack JC, Robinson EJ. e impact of health in-
formation technology on stang. J Nurs Adm 2014; 44:
117–20.
3. Hessels A, Flynn L, Cimiotti JP, Bakken S, Gershon R.
Impact of heath information technology on the quality
of patient care. Online J Nurs Inform 2016; 19: 1. (http://
www.himss.org/impact-heath-information-technology-
quality-patient-care).
4. HIS Implementation Guide. IPA/2012/283-805 (EC);
00080065 (UNOPS). Beograd: EU-IHIS, 2012. (http://www.
eu-ihis.rs/docs/Docs/HIS%20Implementation%20Guide.
pdf).
5. Cresswell KM, Bates DW, Sheikh A. Ten key consid-
erations for the successful implementation and adoption
of large-scale health information technology. J Am Med
Informatics Assoc 2013; 20(E1): e9–e13.
6. Brumini G, Ković I, Zombori D, Lulić I, Petrovečki
M. Nurses' attitudes towards computers: Cross sectional
questionnaire study. Croat Med J 2005; 46: 101–4.
7. Kaya N. Factors aecting nurses' attitudes toward
computers in healthcare. CIN Comput Informatics Nurs
2011; 29: 121–9.
8. Alquraini H, Alhashem AM, Shah MA, Chowdhury RI.
Factors inuencing nurses' attitudes towards the use of
computerized health information systems in Kuwaiti hos-
pitals. J Adv Nurs 2007; 57: 375–81.
9. Chow SKY, Chin W, Lee H, Leung H, Tang F. Nurses'
perceptions and attitudes towards computerisation in a
private hospital. J Clin Nurs 2012; 21: 1685–96.
10. Yontz LS, Zinn JL, Schumacher EJ. Perioperative
nurses' attitudes toward the electronic health record. J
Perianesth Nurs 2015; 30: 23–32.
11. Sukums F, Mensah N, Mpembeni R, Kaltschmidt J,
Haefeli WE, Blank A. Health workers' knowledge of and
attitudes towards computer applications in rural African
health facilities. Global Health Action 2014; 7: 1–11.
12. Gürdaş Topkaya S, Kaya N. Nurses' computer liter-
acy and attitudes towards the use of computers in health
care. Int J Nurs Pract 2015; 21(S2): 141–49.
13. Kaminski, J. (1996, 2007, 2011). Pretest for Atti-
tudes Toward Computers in Healthcare: P.A.T.C.H. Assess-
ment Scale v. 3. (http://nursing-informatics.com/niassess/
plan.html).
14. Pennington CD. Stavovi i promjene stava. U: Pen-
nignton CD. Osnove socijalne psihologije. Jastebarsko:
Naklada Slap, 1997: 828.
15. Rot N. Osnovi socijalne psihologije. Beograd: Za-
vod za udžbenike, 2010.
strana / page 27
PONS Medicinski časopis / PONS Medical Journal
ORIGINALNI RAD / ORIGINAL ARTICLE
... Respondents' attitudes toward using computers at work were above average. Surveys in Serbia and Turkey also showed a positive attitude toward computer use by nurses and even asked nurses to support their service in order to expand their knowledge and skills regarding computer use (Gürdaş Topkaya & Kaya, 2015;Milutinović, Ćirić, & Simić, 2018). ...
Article
Full-text available
Introduction: Lifelong professional education is considered as a qualitative indicator in the health discipline, as it can improve health professionals’ knowledge and skills, as well as nursing care. Purpose: The purpose of this original research is to examine and record the attitudes and behavior of nurses working in state-run hospitals in the Municipality of Thessaloniki regarding lifelong education through new technologies. Identification of nurses’ motivations for lifelong distance education, recording of nurses’ perception of the need for continuing nursing education, and determining how nurses pursue lifelong learning are the objectives of this study. Methodology: The study was conducted between January and March 2019. The sample of the study consisted of 124 nurses (n = 124) from three state hospitals of the Municipality of Thessaloniki. A questionnaire consisting of 5 parts was used as a research tool. SPSS 23 statistical software platform was used for statistical analysis. Results: The sample consisted of 124 participants, 12 were men and 112 were women. The mean age of the participants was 42.37 years and the mean experience in the field was 16.78 years. Two main reasons for continuing education were attributed to the upgrade of the nursing profession and the need to improve the quality of care provided. Conclusions: Nurses believe that continuing education is essential and their professional knowledge must periodically be enriched and renewed.
Chapter
This paper is focused on a new approach based on fuzzy clustering system for diagnosing headache disorders. The proposed fuzzy clustering system is based on two steps Gustafson-Kessel clustering system. Experimental data set consist of the frequency of the computer use and habits while using the computer and assessment of the adverse health effects due to computer use. The attribute selection for major features is done based on the experimental data set. The proposed fuzzy clustering system is tested on data set collected from patients in Clinical Centre of Vojvodina, in Novi Sad, Serbia.
Article
Full-text available
The adoption of an electronic health record (EHR) is mandated under current health care legislation reform. The EHR provides data that are patient centered and improves patient safety. There are limited data; however, regarding the attitudes of perioperative nurses toward the use of the EHR. The purpose of this project was to identify perioperative nurses' attitudes toward the use of the EHR. Quantitative descriptive survey was used to determine attitudes toward the electronic health record. Perioperative nurses in a southeastern health system completed an online survey to determine their attitudes toward the EHR in providing patient care. Overall, respondents felt the EHR was beneficial, did not add to the workload, improved documentation, and would not eliminate any nursing jobs. Nursing acceptance and the utilization of the EHR are necessary for the successful integration of an EHR and to support the goal of patient-centered care. Identification of attitudes and potential barriers of perioperative nurses in using the EHR will improve patient safety, communication, reduce costs, and empower those who implement an EHR. Copyright © 2015 American Society of PeriAnesthesia Nurses. Published by Elsevier Inc. All rights reserved.
Article
Full-text available
Background The QUALMAT (Quality of Maternal and Prenatal Care: Bridging the Know-do Gap) project has introduced an electronic clinical decision support system (CDSS) for pre-natal and maternal care services in rural primary health facilities in Burkina Faso, Ghana, and Tanzania. Objective To report an assessment of health providers’ computer knowledge, experience, and attitudes prior to the implementation of the QUALMAT electronic CDSS. Design A cross-sectional study was conducted with providers in 24 QUALMAT project sites. Information was collected using structured questionnaires. Chi-squared tests and one-way ANOVA describe the association between computer knowledge, attitudes, and other factors. Semi-structured interviews and focus groups were conducted to gain further insights. Results A total of 108 providers responded, 63% were from Tanzania and 37% from Ghana. The mean age was 37.6 years, and 79% were female. Only 40% had ever used computers, and 29% had prior computer training. About 80% were computer illiterate or beginners. Educational level, age, and years of work experience were significantly associated with computer knowledge (p<0.01). Most (95.3%) had positive attitudes towards computers – average score (±SD) of 37.2 (±4.9). Females had significantly lower scores than males. Interviews and group discussions showed that although most were lacking computer knowledge and experience, they were optimistic about overcoming challenges associated with the introduction of computers in their workplace. Conclusions Given the low levels of computer knowledge among rural health workers in Africa, it is important to provide adequate training and support to ensure the successful uptake of electronic CDSSs in these settings. The positive attitudes to computers found in this study underscore that also rural care providers are ready to use such technology.
Article
Full-text available
The health sector is faced with constant changes as new approaches to tackle illnesses are unveiled through research. Information, communication and technology have greatly transformed healthcare practice the world over. Nursing is continually exposed to a variety of changes. Variables including age, educational level, years worked in nursing, computer knowledge and experience have been found to influence the attitudes of nurses towards computerisation. The purpose of the study was to determine the attitudes of nurses towards the use of computers and the factors that influence these attitudes. This cross sectional descriptive study was conducted among staff nurses working at one public hospital (Kenyatta National Hospital, (KNH) and one private hospital (Aga Khan University Hospital (AKUH). A convenience sample of 200 nurses filled the questionnaires. Data was collected using the modified Nurses' Attitudes Towards Computerisation (NATC) questionnaire. Nurses had a favorable attitude towards computerisation. Non-users had a significantly higher attitude score compared to the users (p = 0.0274). Statistically significant associations were observed with age (p = 0.039), level of education (p = 0.025), duration of exposure to computers (p = 0.025) and attitudes towards computerisation. Generally, nurses have positive attitudes towards computerisation.This information is important for the planning and implementation of computerisation in the hospital as suggested in other studies.
Article
Full-text available
The implementation of health information technology interventions is at the forefront of most policy agendas internationally. However, such undertakings are often far from straightforward as they require complex strategic planning accompanying the systemic organizational changes associated with such programs. Building on our experiences of designing and evaluating the implementation of large-scale health information technology interventions in the USA and the UK, we highlight key lessons learned in the hope of informing the on-going international efforts of policymakers, health directorates, healthcare management, and senior clinicians.
Article
Objective: To examine the relationships among Electronic Health Record (EHR) adoption and adverse outcomes and satisfaction in hospitalized patients. Materials and methods: This secondary analysis of cross sectional data was compiled from four sources: (1) State Inpatient Database from the Healthcare Cost Utilization Project; (2) Healthcare Information and Management Systems Society (HIMSS) Dorenfest Institute; (3) Hospital Consumer Assessment of Healthcare Providers and Systems Survey (HCAHPS) and (4) New Jersey nurse survey data. The final analytic sample consisted of data on 854,258 adult patients discharged from 70 New Jersey hospitals in 2006 and 7,679 nurses working in those same hospitals. The analytic approach used ordinary least squares and multiple regression models to estimate the effects of EHR adoption stage on the delivery of nursing care and patient outcomes, controlling for characteristics of patients, nurses, and hospitals. Results: Advanced EHR adoption was independently associated with fewer patients with prolonged length of stay and seven-day readmissions. Advanced EHR adoption was not associated with patient satisfaction even when controlling for the strong relationships between better nursing practice environments, particularly staffing and resource adequacy, and missed nursing care and more patients reporting "Top-Box," satisfaction ratings. Conclusions: This innovative study demonstrated that advanced stages of EHR adoption show some promise in improving important patient outcomes of prolonged length of stay and hospital readmissions. Strongly evident by the relationships among better nursing work environments, better quality nursing care, and patient satisfaction is the importance of supporting the fundamentals of quality nursing care as technology is integrated into practice.
Conference Paper
Aim To estimate the attitudes of hospital nurses towards computers and the influence of gender, age, education, and computer usage on these attitudes. Methods The study was conducted in two Croatian hospitals where integrated hospital information system is being implemented. There were 1,081 nurses surveyed by an anonymous questionnaire consisting of 8 questions about demographic data, education, and computer usage, and 30 statements on attitudes towards computers. The statements were adapted to a Likert type scale. Differences in attitudes towards computers were compared using one-way ANOVA and Tukey-b post-hoc test. Results The total score was 120 15 (mean standard deviation) out of maximal 150. Nurses younger than 30 years had a higher total score than those older than 30 years (124 +/- 16 vs 119 +/- 16 for 30-39 age groups and 117 +/- 15 for > 39 age groups, P < 0.001). Nurses with a bachelor's degree (119 +/- 16 vs 122 +/- 14, P = 0.002) and nurses who had attended computer science courses had a higher total score compared to the others (124 +/- 13 vs 118 +/- 16, P < 0.001). Nurses using computers more than 5 hours per week had higher total score than those who used computers less than 5 hours (127 +/- 13 vs 124 +/- 12 for 1-5 h and and 119 +/- 14 for < 1 hour per day, P < 0.001, post-hoc test). Conclusion Nurses in general have positive attitudes towards computers. These results are important for the planning and implementing an integrated hospital information system.
Article
This descriptive and cross-sectional study was designed to address nurses' computer literacy and attitudes towards the use of computers in health care and to determine the correlation between these two variables. This study was conducted with the participation of 688 nurses who worked at two university-affiliated hospitals. These nurses were chosen using a stratified random sampling method. The data were collected using the Multicomponent Assessment of Computer Literacy and the Pretest for Attitudes Towards Computers in Healthcare Assessment Scale v. 2. The nurses, in general, had positive attitudes towards computers, and their computer literacy was good. Computer literacy in general had significant positive correlations with individual elements of computer competency and with attitudes towards computers. If the computer is to be an effective and beneficial part of the health-care system, it is necessary to help nurses improve their computer competency.
Article
Hospitals nationwide must demonstrate meaningful use by 2015 or face fines. For over 20 years, researchers have attempted to assess the impact of electronic record keeping technologies on the quality, safety, and efficiency of care, but results are inconclusive and hospital managers have little evidence on which to base staffing decisions as we hurtle toward the era of the paperless hospital.
Article
To explore nurses' attitudes and level of satisfaction in using the Hospital Information System in clinical practice. Application of the Hospital Information System is increasing and there is substantial evidence suggesting that the successful implementation of Hospital Information System is significantly related to nurses' attitudes. However, little information is currently available on the factors influencing those attitudes and their level of satisfaction in Hospital Information System use. Cross-sectional survey. A stratified, random sampling of 342 nurses working in a Hong Kong private hospital and using Hospital Information System was recruited. A questionnaire was used to collect data on perceptions, level of satisfaction and attitudes towards Hospital Information System usage. Correlations and linear regressions were used to analyse the data. Multiple linear regression analysis showed that work units, perceived usefulness and information technology support are the three predictors of nurses' attitudes and level of satisfaction with the system. In addition, nurses who have higher perceived ease of use and better satisfaction towards using the system are associated with positive attitude. The study results serve to guide the nurse managers to develop information systems based on the nurses' needs. Previous studies regarded nurses' level of satisfaction as a part of nurses' attitude. What is of interest in this study is that nurses' satisfaction level can be viewed as an individual factor affecting nurses' attitudes. With a user-friendly system, nurses tend to be more satisfied and therefore potentially more engaged in its use. This may indirectly improve patient care by saving time on documentation and enhancing communication among departments. The nurse managers should promote an institutional culture to motivate staff towards positive acceptance of innovation. An effective collaboration with the information technology team would enhance a more efficient exchange of information to understand the complex factors of IT implementation.