ChapterPDF Available

Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski

Authors:

Abstract

K.P. Marczuk, 2012. Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski. In: A. Skrabacz and S. Sulowski, eds. 2012. Bezpieczeństwo społeczne: pojęcia, uwarunkowania, wyzwania. Warszawa: Elipsa, pp. 26-52. W artykule analizowano pojęcie bezpieczeństwa społecznego. Podjęto próbę zdefiniowania bezpieczeństwa społecznego w sposób szeroki. Nawiązano do postulatów zrównoważonego rozwoju. Ukazano ewolucję w rozumieniu bezpieczeństwa społecznego w Polsce. W pierwszej części tekstu nakreślono pokrótce zmianę jakościową w rozumieniu pojęcia bezpieczeństwa społecznego po 1989 roku, koncentrując się na przyczynach, wynikających w głównej mierze z trendów zachodzących w środowisku międzynarodowym. W części drugiej artykułu odniesiono się do ujmowania bezpieczeństwa społecznego jako jednego z elementów agendy zrównoważonego rozwoju. Z kolei w trzeciej części przedstawiono ewolucję podejścia w Polsce do bezpieczeństwa społecznego. Tekst kończy zestawienie wniosków płynących z przeprowadzonych badań.
Dr KARINA PAULINA MARCZUK
Uniwersytet Warszawski
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia.
Implikacje dla Polski
Obecnie, wdobie niestabilności gospodarczej iproblemów finansowych, które
od 2009 roku nękają, zmniejszymi bądź większymi przerwami, światowy ikra-
jowe rynki finansowe, dylematy gospodarcze państw znajdują bezpośrednie
przełożenie na poziom życia ich obywateli. Tym samym niestabilna sytuacja
ekonomiczna powoduje, że zwraca się jeszcze większą uwagę na zabezpieczenie
podstawowych potrzeb każdego człowieka, poczynając od kwestii zupełnie ele-
mentarnych, takich jak dostęp do żywności iwody pitnej, poprzez zapewnienie
odzieży, schronienia, dostępu do opieki zdrowotnej, edukacji etc., akończąc na
zaoferowaniu jednostce możliwości rozwoju. Dzieje się tak dlatego, że wczasach
trudności gospodarczych, które mogą skutkować między innymi wzmożonym bez-
robociem ispadkiem podaży miejsc pracy, nie każdy obywatel jest wstanie sam
zatroszczyć się oswój byt irozwój, azatem ci słabsi wsposób naturalny będą
oczekiwać pomocy na przykład za strony instytucji państwowych bądź gremiów,
takich jak Unia Europejska (UE). Sytuacja ta wymusza zmianę wpodejściu
do problematyki bezpieczeństwa postrzeganego całościowo, azwłaszcza wjego
aspekcie społecznym, który nie powinien jednakże być sprowadzany, czy też
zawężany, jedynie do sfery socjalnej, lecz postrzegany szerzej, ze szczególnym
uwzględnieniem problematyki rozwojowej. Jest to postulat tym bardziej aktualny
również dlatego, że obecna strategia rozwoju Unii Europejskiej, czyli „Europa
2020”, która zastąpiła obowiązującą wlatach 2010–2011 „Strategię lizbońską”,
kładzie duży nacisk na kwestie społeczne wkontekście rozwojowym, co wymaga
przeprowadzenia reform także przez Polskę (26 kwietnia 2011 roku Rada Mini-
strów przyjęła „Krajowy Program Reform na rzecz realizacji strategii Europa
2020”). Inny powód to fakt, że w2012 roku mija dwadzieścia lat od świato-
wej konferencji wRio, poświęconej problematyce zrównoważonego rozwoju
imożna oczekiwać, że zagadnienia ekonomiczno-społeczne zpewnością znajdą
się wagendzie obrad jubileuszowego szczytu Organizacji Narodów Zjednoczo-
nych (ONZ), poświęconego zrównoważonemu rozwojowi, czyli „Rio+20” 2012.
Poniższy artykuł koncentruje się zatem na przesłankach konieczności posze-
rzonego ujmowania konceptu bezpieczeństwa społecznego, nie ograniczania go
wyłącznie do sfery socjalnej ipłaszczyzny zabezpieczeń społecznych. W pierwszej
części tekstu nakreślono pokrótce zmianę jakościową wrozumieniu pojęcia
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 27
bezpieczeństwa społecznego po 1989 roku, koncentrując się na przyczynach,
wynikających wgłównej mierze ztrendów zachodzących wśrodowisku międzyna-
rodowym na przestrzeni ostatnich dwóch dekad, które znalazły odzwierciedlenie
wpojawieniu się tak zwanych alternatywnych koncepcji bezpieczeństwa. Podję-
to także autorską próbę zdefiniowania bezpieczeństwa społecznego wsposób
szeroki. W części drugiej artykułu odniesiono się do ujmowania bezpieczeń-
stwa społecznego jako jednego zelementów agendy zrównoważonego rozwoju.
Zkolei wtrzeciej części przedstawiono ewolucję podejścia Polski do konceptu
bezpieczeństwa społecznego. Tekst kończy zestawienie wniosków płynących
zprzeprowadzonych badań, których implementacja jest bądź mogłaby być roz-
ważana wprzypadku Polski.
W celu przeprowadzenia badań, podjętych wniniejszym artykule, poczyniono
kilka założeń. Po pierwsze ustalono ramy czasowe dla omawianych zagadnień,
wyznaczając jako cezurę koniec „zimnej wojny”, ztego względu, że dopiero
od lat 90. ubiegłego stulecia można mówić oszerokim ujmowaniu konceptu
bezpieczeństwa, skoncentrowanym wgłównej mierze na zagrożeniach ocharak-
terze pozamilitarnym oraz postrzeganiu bezpieczeństwa jako wartości zmiennej
ipozytywnej, czyli nastawionej na rozwój. Po drugie założono, że bezpieczeństwo
społeczne wpisuje się wkoncepcję bezpieczeństwa jednostki, czyli human security,
akonkretnie wjej szeroki aspekt zwany szkołą japońską iwtym kontekście
można je dziś postrzegać. Po trzecie, awynika to zpoprzednich założeń, bez-
pieczeństwo społeczne powinno być umiejscawiane (i realizowane) wramach
konceptu zrównoważonego rozwoju.
W artykule wykorzystano głównie akty prawne oraz materiały źródłowe,
jak również pomocniczo posłużono się dostępną literaturą przedmiotu. Pytania
badawcze, na które starano się odpowiedzieć, dotyczą tego, jak wczasach współ-
czesnych rozumieć bezpieczeństwo społeczne, wjakim kontekście teoretycznym
należy osadzić to pojęcie iojakich implikacjach dla Polski można mówić.
Ewolucja wujmowaniu konceptu bezpieczeństwa społecznego po 1989 roku
Koniec „zimnej wojny” iwarunkowany tym rozpad bipolarnego podziału
świata był przyczyną powstania oraz pożywką do konstruowania różnych, zwa-
nych alternatywnymi, koncepcji bezpieczeństwa, które zaczęły się rozwijać już
we wczesnych latach 90. ubiegłego stulecia, skutecznie konkurując zklasycz-
nym, realistycznym (opartym na potędze militarnej państwa) ujmowaniem tego
konceptu. Odchodzono stopniowo od tradycyjnego, państwowo-centrycznego
podejścia do bezpieczeństwa narodowego, zakładającego prymat państwa naro-
dowego –głównego podmiotu bezpieczeństwa (system westfalski) jako jedynie
słusznego paradygmatu bezpieczeństwa. Pojawiały się nowe koncepcje bezpie-
czeństwa, które postulowały, by współcześnie koncentrować się na zagrożeniach
ocharakterze pozamilitarnym, które są kluczowe, ponieważ mają charakter
KARINA PAULINA MARCZUK
28
transnarodowy (koncept intermestic security1) iwarunkują byt całej ludzkości.
Do koncepcji tych należą:
– bezpieczeństwo ekologiczne (environmental security), podkreślające wagę
zagrożeń dla środowiska naturalnego na przykład problem „dziury ozono-
wej”2;
– bezpieczeństwo „społecznościowe” (societal security), azatem sektor „społecz-
nościowy” bezpieczeństwa według koncepcji bezpieczeństwa szkoły kopenha-
skiej Barry’ego Buzana3, przez innych badaczy określany bezpieczeństwem
„zakorzenienia” danej społeczności (‘embedded’ security)4;
– bezpieczeństwo jednostki (human security), zwane również bezpieczeństwem
człowieka bądź bezpieczeństwem ludzkim. Jest to idea silnie promowana
przez Organizację Narodów Zjednoczonych, odnosząca się do całego spek-
trum zagrożeń dla ludzi, poczynając od podważenia podstaw ich egzystencji,
czyli wystąpienia zagrożeń ocharakterze społeczno-ekonomicznym (japońska
szkoła human security, inaczej zwana „wolnością od potrzeb”), akończąc
na łamaniu ich praw iwolności (kanadyjski wymiar human security, czyli
„wolność od strachu”).
W wymienionych teoriach, nazwanych za P.H. Liottą alternatywnymi koncep-
cjami bezpieczeństwa5, wspólne było również odejście od postrzegania państwa
narodowego jako jedynego podmiotu bezpieczeństwa iskoncentrowanie się na
pozapaństwowych podmiotach bezpieczeństwa, czyli na: ekosystemie (bezpie-
czeństwo ekologiczne), społeczeństwach igrupach społecznych (bezpieczeństwo
„społecznościowe”) oraz człowieku (human security). W tabeli 1 porównano
alternatywne koncepcje bezpieczeństwa iich zakres znaczeniowy.
Szczególną uwagę należy zwrócić na dwie koncepcje (oznaczone wtabe-
li1 kolorem), które podnoszą problem społecznych aspektów bezpieczeństwa.
Pierwszą znich jest bezpieczeństwo „społecznościowe”, problematyczne ze
względu na stosowaną terminologię angielską, co wymaga krótkiego uporząd-
kowania. Natomiast druga koncepcja, czyli human security, obejmuje społeczny,
1 Koncept intermestic security został wprowadzony przez V.D. Cha wartykule Globalization
and the Study of International Security, „Journal of Peace Research” 37, nr 3, maj 2000, s.391–403.
Szerzej na temat intermestic security autorka pisała winnym miejscu; zob.: K.P. Marczuk, A con-
temporary security concept and its implications for gendarmerie-type forces, [w:] J.L. Hovens, G.A.G.
van Elk (red.), Gendarmeries and the security challenges of the 21st century, The Hague: Koninklijke
Marechaussee 2011, s.76–79.
2 Znaczenie zagrożeń ekologicznych dla bezpieczeństwa podkreślano już wkońcu lat80. ubie-
głego stulecia; J. Tuchman Mathews, Redefining security, „Foreign Affairs”, t. 68, nr 2, Wiosna
1989, s.162–177.
3 Koncept bezpieczeństwa „społecznościowego” po raz pierwszy B. Buzan przedstawił wkla-
sycznej już pozycji People, states and fear: the national security problem in international relations,
Chapel Hill: University of North Carolina Press 1983.
4 P.H. Liotta, Creeping Vulnerabilities and the Reordering of Security, „Security Dialogue”, t.36,
nr 1, marzec 2005, s.60.
5 Ibidem.
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 29
aw tym także socjalny, wymiar bezpieczeństwa. Może więc stanowić teoretycz-
ną podstawę rozważań nad konceptem bezpieczeństwa społecznego wczasach
współczesnych.
Tabela 1. Alternatywne koncepcje bezpieczeństwa –porównanie
Alternatywne
koncepcje
bezpieczeństwa
Podmiot
bezpieczeństwa Cele
bezpieczeństwa Źródła zagrożeń
bezpieczeństwo
ekologiczne
(environmental
security)
ekosystem globalny
zrównoważony
rozwój
rodzaj ludzki (korzystanie
z zasobów wsposób
niezrównoważony;
zanieczyszczanie środowiska
naturalnego etc.)
bezpieczeństwo
„społecznościowe”
(societal security)
społeczeństwa
grupy
społeczne
zachowanie
tożsamości
przez społeczeństwo
państwa;
narody;
migracje;
ekspansja kulturowa;
bezpieczeństwo
jednostki
(human security)
pojedynczy
człowiek
(jednostka)
rodzaj ludzki
godne trwanie,
przetrwanie
i rozwój jednostek
w demokratycznym
państwie prawa
państwo (sic!);
procesy globalizacyjne;
katastrofy naturalne
izmiany klimatyczne;
Źródło: Opracowanie własne na podstawie P.H. Liotta, Creeping Vulnerabilities and the Reordering of
Security, „Security Dialogue”, t. 36, nr 1, marzec 2005, s.58–60.
Bezpieczeństwo „społecznościowe” (societal security), wprowadzone przez
szkołę kopenhaską Barry’ego Buzana, mimo zbliżonej nazwy nie nawiązuje
do tego, co kryje się pod pojęciem bezpieczeństwa społecznego isocjalnego
(social security), lecz dotyczy „(…) całościowej, samowspierającej się tożsamości
grupowej”6, czyli procesu konstruowania tożsamości narodowej, który stanowił
przedmiot badań kopenhaskiej szkoły studiów nad bezpieczeństwem, której
dorobek autorka opisała winnym miejscu7. Nie należy zatem utożsamiać tego
6 B. Buzan, O. Wæver, J. de Wilde, Security: A new framework for analysis, Lynne Rienner
Publishers, Boulder–London 1998, s.119.
7 K.P. Marczuk, Trzecia opcja: gwardie narodowe wwybranych państwach Basenu Morza Śród-
ziemnego, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2009, s.78–79; K.P. Marczuk, Bezpieczeństwo
wewnętrzne wposzerzonej agendzie studiów nad bezpieczeństwem (szkoła kopenhaska ihuman
security), [w:] S. Sulowski, M. Brzeziński (red.), Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa: wybrane zagad-
nienia, DW Elipsa, Warszawa 2009, s.67–69; K.P. Marczuk, A contemporary security concept…,
op. cit., s.71–74. Kopenhaska szkoła studiów nad bezpieczeństwem zyskuje popularność wpierw-
szej połowie lat 90. ubiegłego wieku; reprezentują ją naukowcy skupieni wokół twórcy podejścia
Barry’ego Buzana, prowadzący prace badawcze wInstytucie Badań nad Pokojem wKopenhadze
(stąd nazwa). Teoretycy szkoły kopenhaskiej oparli swoje tezy na obserwacji dążeń narodowościo-
wych krajów byłej Jugosławii wlatach 90., koncentrując się na pozamilitarnych zagrożeniach dla
bezpieczeństwa. Według tej grupy uczonych współcześnie można wyróżnić pięć sektorów (obsza-
rów) bezpieczeństwa, czyli „(…) sektor wojskowy, dotyczący relacji siłowego przymusu; sektor
KARINA PAULINA MARCZUK
30
pojęcia zproblematyką społeczną wrozumieniu social security. Problem, który
pojawił się przy tej okazji, dotyczy zakresu znaczeniowego pojęć bezpieczeństwa
społecznego ibezpieczeństwa socjalnego oraz stosowanej tu terminologii angiel-
skiej, ponieważ wjęzyku angielskim termin social może odnosić się zarówno do
sfery społecznej, jak isocjalnej8. W przypadku dorobku szkoły kopenhaskiej, dla
Barry’ego Buzana iskupionych wokół niego badaczy bezpieczeństwo socjalne to
social security, które nie jest tożsame zbezpieczeństwem „społecznościowym”,
czyli societal security: „(…) bezpieczeństwo społecznościowe [societal security]
nie jest tym samym co bezpieczeństwo socjalne [social security]. Bezpieczeństwo
socjalne [social security] dotyczy jednostek ijest wprzeważającej mierze ekono-
miczne. Bezpieczeństwo społecznościowe [societal security] dotyczy zbiorowości
iich tożsamości. Funkcjonalne powiązania często zaistnieją, gdy warunki socjal-
ne dla indywidualnego życia wpłyną na procesy zbiorowej samoidentyfikacji”9.
Genezy szerokiego ujmowania konceptu bezpieczeństwa społecznego należy
doszukiwać się wogólnym nurcie zmian wpodejściu do problematyki bezpie-
czeństwa po upadku systemu bipolarnego. Duże znaczenie wtym względzie
miał dorobek Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), akonkretnie wylan-
sowana przez tę instytucję koncepcja human security, inaczej bezpieczeństwa
jednostki (osoby ludzkiej) bądź bezpieczeństwa człowieka czy też bezpieczeństwa
ludzkiego. W tym miejscu trzeba przytoczyć, za Christopherem Hughesem, że
human security jest definiowane jako wyzwalanie iochranianie człowieka przed
wszelkimi formami potencjalnych lub obecnych zagrożeń10.
Termin human security upowszechnił raport Programu Organizacji Narodów
Zjednoczonych do spraw Rozwoju Społecznego (United Nations Development
ProgrammeUNDP) z1994 roku, jakkolwiek już znacznie wcześniej nawiązy-
wano do zakresu pojęciowego tej koncepcji. W czerwcu 1945 roku amerykański
Sekretarz Stanu podczas konferencji wSan Francisco mówił: „Bitwa opokój
musi być toczona na dwóch frontach. Pierwszy oznacza front bezpieczeństwa,
gdzie zwycięstwo zwiastuje wolność od strachu [tzn. od przemocy]. Drugi to front
ekonomiczny isocjalny, gdzie zwycięstwo znaczy wolność od ubóstwa. Tylko zwy-
cięstwo na tych dwu frontach może zapewnić światu długotrwały pokój (…)”11.
polityczny, dotyczący związków władzy, aparatu zarządzania ipoznawania; sektor ekonomiczny,
opierający się na relacjach pomiędzy handlem, produkcją ifinansami; sektor społecznościowy
[societal], dotyczący relacji wzakresie wspólnej tożsamości; oraz sektor ekologiczny, dotyczący
związku pomiędzy działalnością człowieka abiosferą planty” (B. Buzan, O. Wæver, J. de Wilde,
Security…, op. cit., s.7).
8
Na przykład brytyjska ustawa Social Security Act to „Ustawa ozabezpieczeniach społecz-
nych”, natomiast Social Security Administration Act to „Ustawa ozarządzaniu zabezpieczeniami
społecznymi”.
9
B. Buzan, O. Wæver, J. de Wilde, Security…, op. cit., s.120.
10 Por.: Ch.W. Hughes, Japan’s economic power and security: Japan and North Korea, Routledge,
London New York 1999, s.32.
11 Cyt. za: S. Alkire, A conceptual framework for human security, „CRISE Working Paper”,
nr 2, 2003, s.13. Zaznaczenie autorki.
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 31
Ta myśl została skonkretyzowana we wspomnianym raporcie UNDP z1994 roku,
który stanowi kluczowy dokument dla studiów nad human security.
Autorzy raportu wskazują na związek pomiędzy zrównoważonym rozwojem
społecznym (Sustainable Human Development) abezpieczeństwem. Ponadto
raport posłużył jako agenda dla obradujących podczas Światowego Szczytu
Rozwoju Społecznego w1995 roku wKopenhadze. W dokumencie tym stwier-
dza się, że „koncepcja bezpieczeństwa zbyt długo była rozumiana wąsko: jako
bezpieczeństwo terytorium, wolnego od zewnętrznej agresji lub jako ochrona
narodowego interesu wpolityce zagranicznej bądź jako światowe bezpieczeństwo,
wolne od zagrożenia nuklearnym holocaustem (…). Dla większości zwyczajnych
ludzi brak poczucia bezpieczeństwa [insecurity] wynika raczej zobawy ocodzienny
byt niż ze strachu przed światową katastrofą12. Raport wyróżnił dwa główne
nurty koncepcji human security. „Po pierwsze, oznacza [ona] bezpieczeństwo
[safety] wolne od tak przewlekłych problemów, jak głód, choroby iprześladowania
[freedom from want, czyli japońska szkoła human security]. Po drugie, oznacza
ochronę przed nagłymi ibolesnymi wypadkami wżyciu codziennym –czy to
wdomu, pracy bądź wspołeczeństwie [freedom from fear, azatem kanadyjska
szkoła human security]”13. Ustalono zatem cztery podstawowe determinanty
określające ten koncept: jest to pojęcie uniwersalne, ponieważ dotyczy całej
ludzkości; wszystkie wymiary human security są współzależne, bo powiązane
ze sobą; human security jest łatwiejsze do zapewniania poprzez prewencję niż
źniejszą interwencję; wreszcie, ijest to najważniejsza zowych determinant,
human security swoim obiektem zainteresowania czyni człowieka (people-centred),
nie państwo (non state-centric). W dokumencie wyliczono siedem wymiarów
human security, czyli: bezpieczeństwo ekonomiczne, żywnościowe, zdrowot-
ne, ekologiczne, osobiste, społeczności (community security) oraz polityczne.
Wczęści poświęconej bezpieczeństwu ekonomicznemu odniesiono się do socjal-
nego wymiaru bezpieczeństwa (social security), postrzegając tę problematykę
podobnie, jak czyniła to szkoła kopenhaska. Raport zwraca również uwagę na
zagrożenia ozasięgu globalnym dla bezpieczeństwa całej ludzkości, zktórych
część dotyczy problemów społecznych oogólnoświatowym charakterze, asą to:
niekontrolowany przyrost demograficzny, nierówny poziom rozwoju gospodar-
czego inadmierne migracje14.
Omawiając human security, należy zaznaczyć, że wyróżnia się dwie szkoły
pojmowania tej koncepcji: japońską oraz kanadyjską15.
12 United Nations Development Program, Human Development Report 1994, Oxford University
Press, New York Oxford 1994, s.22. Zaznaczenie autorki.
13 Ibidem, s.23. Zaznaczenie autorki.
14 Por.: ibidem, s.34.
15 Szerzej na temat koncepcji human security autorka pisała gdzie indziej; na przykład zob.:
K.P. Marczuk, Trzecia opcja…, op.cit., s.84–106; K.P. Marczuk, Bezpieczeństwo wewnętrzne wposze-
rzonej agendzie studiów nad bezpieczeństwem…, op.cit., s.69–74; K.P. Marczuk, A contemporary
security concept…, op.cit., s.74–76.
KARINA PAULINA MARCZUK
32
Z punktu widzenia problematyki tego artykułu na szczególną uwagę zasłu-
guje japońska szkoła human security (nazwa pochodzi od zdecydowanej polityki
rządu Japonii wczasie finansowego kryzysu azjatyckiego wlatach 90. ubiegłego
stulecia) jako ta, która wskazuje na „wolność od potrzeb”, czyli zaspokoje-
nie egzystencjalnych potrzeb jednostki izagwarantowanie jej bezpieczeństwa
waspekcie pozytywnym, czyli triady „trwania –przetrwania –rozwoju”. Japonia
zaadaptowała koncepcję bezpieczeństwa jednostki do swojej polityki wnastęp-
stwie finansowego kryzysu azjatyckiego wlatach 90. ubiegłego stulecia, koncen-
trując się na kwestiach rozwojowych oraz poszanowaniu godności człowieka.
Jest to tak zwane podejście szerokie do human security (podejście wąskie to
szkoła kanadyjska human security, czyli skupienie się na wolnościach politycznych
iprawach człowieka, co popularyzuje zwłaszcza rząd Kanady –stąd nazwa).
Według japońskiej szkoły human security „(…) to nowa idea. Może pomóc
uformować nowy porządek rodzaju ludzkiego, który skupi się na ochronie god-
ności każdego indywidualnego człowieka (…)”16. Wytyczne japońskiej polityki
wzakresie human security zawierała przyjęta przez władze Japonii w2000 roku
„Niebieska księga dyplomacji”. Ponadto zinicjatywy władz wTokio dopro-
wadzono do powołania wramach ONZ Funduszu Powierniczego ds. Human
Security (UN Human Security Trust Fund), zktórego środków są finansowane
projekty związane zpromocją bezpieczeństwa jednostki; Fundusz Powierniczy
sfinansował również utworzenie międzynarodowej Komisji ds. Bezpieczeństwa
Jednostki (Human Security Commssion), której przewodniczącą, lansującą japoń-
skie podejście do human security, była Wysoka Komisarz ONZ ds. Uchodźców
Sadako Ogata, atakże noblista Amartaya Sen.
Biorąc pod uwagę te rozważania, można dostrzec, że odwołują się one do
kategorii bezpieczeństwa socjalnego ispołecznego, pojęć, które wymagają wtym
miejscu doprecyzowania. Przyjęto zatem, że bezpieczeństwo socjalne jest katego-
rią węższą, ponieważ ogranicza się do zapewnienia (wystarczających) środków do
życia, ajego zagrożenia sprowadzają się do ryzyk socjalnych, azatem możliwości
wystąpienia choroby, choroby zawodowej, wypadku bądź niepełnosprawności
etc. Z kolei bezpieczeństwo społeczne to koncept bardziej pojemny, ponieważ
oznacza nie tylko dostatek środków utrzymania oraz brak zagrożeń wpostaci
ryzyk socjalnych, lecz także daje perspektywę rozwoju człowieka17. Schemat1
obrazuje zakres pojęciowy obu kategorii. Jak widać bezpieczeństwo socjalne
wpisuje się wproblematykę bezpieczeństwa społecznego.
Odrębną kwestią, która wymaga krótkiego wyjaśnienia, jest zakres znacze-
niowy innego pojęcia, związanego ze sferą socjalną, czyli zabezpieczenia spo-
łecznego. Termin „zabezpieczenia społeczne” jest stosowany wwielu państwach
16 K. Takemi, Capacity Building for Human Dignity: The Essence of the International Order in the
21st Century. Speech, New York: Asia Society 01.09.1999, <http://www.ciaonet.org>, [12.12.2006].
17 Por.: B. Rysz-Kowalczyk (red.), Leksykon polityki społecznej, ASPRA-JR, Warszawa 2001,
s.20–21.
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 33
Schemat 1. Relacje pomiędzy bezpieczeństwem społecznym asocjalnym
BEZPIECZEŃSTWO
SOCJALNE
BEZPIECZEŃSTWO SPOŁECZNE
Źródło: Opracowanie własne.
europejskich, aw języku angielskim również określa się go jako social security.
Teresa Bińczycka-Majewska podkreśliła, że wwarunkach polskich „[m]imo upły-
wu czasu pojęcie to nigdzie jednak nie zostało zdefiniowane inie uzyskało, także
współcześnie, klarownej treści”18. Jak wskazuje zakres tematyczny konwencji
nr102 Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) z1952 roku zabezpiecze-
nia społeczne, jakkolwiek nie zdefiniowane wprost wtym dokumencie, wiążą
się wgłównej mierze zobszarem ubezpieczeń społecznych oraz sferą pomocy
(opieki) finansowej ze strony państwa wtym względzie19. Dlatego zakres poję-
ciowy zabezpieczenia społecznego można wpisać wsferę socjalną. Schemat2
przedstawia relacje zachodzące pomiędzy bezpieczeństwem społecznym, socjal-
nym aproblematyką zabezpieczenia społecznego.
Schemat 2. Relacje pomiędzy bezpieczeństwem społecznym, socjalnym aproblematyką
zabezpieczenia społecznego
BEZPIECZEŃSTWO
SOCJALNE
ZABEZPIECZENIA
SPOŁECZNE
BEZPIECZEŃSTWO SPOŁECZNE
Źródło: Opracowanie własne.
18 T. Bińczycka-Majewska, Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego wUnii Europejskiej,
Zakamycze, Kraków 1999, s.510.
19 Konwencja nr 102 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotycząca minimalnych norm zabezpie-
czenia społecznego, przyjęta wGenewie dnia 28 czerwca 1952r., „Dziennik Ustaw” zdnia 25maja
2005r.
KARINA PAULINA MARCZUK
34
W tym miejscu należy odnieść się do relacji między bezpieczeństwem spo-
łecznym apolityką społeczną, ponieważ można zaobserwować niepokojący
tendencje wzacieraniu zakresu znaczeniowego obu tych pojęć20. Podstawowa
żnica pomiędzy polityką społeczną abezpieczeństwem społecznym dotyczy
kategoryzacji obu pojęć, wspólne są im natomiast dwie wartości: 1. uczynienie
człowieka podmiotem (bezpieczeństwo społeczne), jak ibeneficjentem (polityka
społeczna) podejmowanych działań oraz 2. cel, czyli konieczność zaspokojenia
potrzeb każdej jednostki.
Pojęcie polityki odnosi się zarówno do rządzenia państwem (politics), jak
ido strategii postępowania wcelu osiągnięcia władzy –„politykowania” (policy).
Zpunktu widzenia omawianej problematyki istotne jest pierwsze ujęcie, czyli
rozumienie polityki jako rządzenia państwem (politics). Tak pojmowana polityka
stanowi instrument (narzędzie), służące realizacji celów państwa. Oznacza ona
zatem rządzenie jako działanie wcelu rozwiązania problemów publicznych.
Wprzypadku konieczności rozwiązania kwestii społecznych kluczowe jest pojęcie
potrzeb –zarówno gdy mowa opolityce społecznej, jak iobezpieczeństwie spo-
łecznym. Przechodząc zatem do pojęcia polityki społecznej można powiedzieć,
że problemem wkwestiach społecznych jest brak zaspokojenia podstawowych
potrzeb ludzkich. Stąd można wyciągnąć wniosek, że polityka społeczna ozna-
cza szereg działań władz, mających na celu zaspakajanie potrzeb społecznych
chociażby wdrodze stanowienia prawa dotyczącego kwestii społecznych. W tym
ujęciu polityka społeczna jest więc obszarem rządzenia (zarządzania) sprawami
społecznymi.
Z kolei kategoria bezpieczeństwa społecznego powinna być definiowana na
podstawie dorobku teoretycznego wzakresie bezpieczeństwa. Można rozróżnić
dwa kluczowe podejścia do kategorii bezpieczeństwa, to znaczy jego aspekt
„fizyczny”, nawiązujący do realnych zagrożeń (np. podmiotów państwowych),
określanych wnauce zachodniej jako security (ang.), sécurité (fr.) bądź sicurezza
(wł.) oraz sferę bezpieczeństwa, odnoszącą się do zabezpieczenia podstawo-
wych potrzeb podmiotu, czyli „pewność” określaną jako safety (ang.), sûreté
(fr.) lub siguranza (wł.). Problematyka bezpieczeństwa społecznego, ponieważ
wiąże się zkluczową dla tego obszaru kwestią, którą jest problem zaspokojenia
potrzeb, będzie nawiązywać zatem do drugiego rozumienia pojęcia bezpieczeń-
stwa (safety).
20 Za przykład wtej materii może posłużyć chociażby zawartość dotychczasowych progra-
mów nauczania przedmiotu „bezpieczeństwo społeczne” wszkołach wyższych (chodzi tu otak
zwane minima programowe, opracowane przez Ministerstwo Nauki iSzkolnictwa Wyższego),
które uwypuklają treści kształcenia zobszaru polityki społecznej, zbyt mało uwagi poświęcając
teoretycznemu osadzeniu bezpieczeństwa społecznego bądź zapominając omiędzynarodowym
wymiarze tego konceptu (koncept zrównoważonego rozwoju). Znowelizowana ustawa „Prawo
oszkolnictwie wyższym”, które weszła wżycie wpaździerniku 2011 roku daje nadzieję, że przy-
znanie większej swobody uczelniom wzakresie opracowywania treści nauczania pozwoli dokonać
modyfikacji programów nauczania.
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 35
W ujęciu tradycyjnym bezpieczeństwo było rozumiane statycznie inegatywnie,
czyli jako stan braku zagrożeń. Bazując zatem na tym podejściu, można byłoby
przyjąć, że bezpieczeństwo społeczne to stan braku potrzeb, czyli taki, wktórym
podstawowe potrzeby społeczne ludzi są zaspokojone. Jednakże współcześnie
odchodzi się od tak wąskiego istatycznego podejścia do bezpieczeństwa, na
co niewątpliwie wpłynął rozwój iupowszechnienie omówionych alternatywnych
koncepcji bezpieczeństwa, jak również dynamika zmian współczesnego świata,
powodowana między innymi procesami globalizacyjnymi, które wsposób szcze-
gólny postępują wUnii Europejskiej (zjawisko „europeizacji” bezpieczeństwa21).
Z tego względu współczesne podejście do bezpieczeństwa (safety) koncentruje
się na aspekcie dynamicznym ipozytywnym –bezpieczeństwo postrzega się
jako triadę pojęć „trwanie –przetrwanie –rozwój” tak państw (bezpieczeństwo
narodowe), jak iludzi (human security). Jeżeli sprzęgnie się to twierdzenie
zinną trójelementową koncepcją, czyli klasyczną definicją państwa rozumianego
jako „terytorium –ludnośćwładza”, to okaże się, że bezpieczeństwo oznacza
zmienny idynamiczny proces, gwarantujący trwanie, przetrwanie irozwój każ-
dego człowieka (ludność) wpaństwach (terytorium), zapewniany przez rządy
tych państw (władza). Możliwość trwania, przetrwania irozwoju jest zatem
podstawową potrzebą społeczną każdego człowieka. Dlatego wykorzystując te
stwierdzenia, można założyć, że bezpieczeństwo społeczne należy rozumieć jako
zmienny idynamiczny proces, gwarantujący zaspokojenie podstawowych potrzeb
społecznych ludzi wpaństwach, zapewniany przez rządy tych państw, czego
świadectwem są na przykład rosnące wskaźniki zrównoważonego rozwoju spo-
łecznego (Human Development IndexHDI). Tak rozumiane bezpieczeństwo
społeczne jest traktowane jako komponent bezpieczeństwa narodowego.
Przedstawiona koncepcja bezpieczeństwa społecznego ulega jednak ewolucji
powodowanej dynamiką zmian współczesnego świata. Wykorzystując zaprezen-
towane rozwiązania, oferowane przez alternatywne koncepcje bezpieczeństwa,
akonkretnie human security (w aspekcie japońskim) oraz biorąc pod uwagę
rozwój procesu globalizacji, który prowadzi do erozji tradycyjnych atrybutów
państw narodowych, należy przyjąć szeroką definicję bezpieczeństwa społeczne-
go, według której bezpieczeństwo społeczne będzie oznaczać zmienny idyna-
miczny proces, gwarantujący zaspokojenie podstawowych potrzeb społecznych
jednostkom na danym terytorium przez dany podmiot, którym może/powinno
(lecz nie musi) być państwo narodowe. Human security postrzega bowiem pań-
stwo jako źródło potencjalnego zagrożenia dla ludzi (na przykład dyktatorskie
rządy, które pociągały za sobą krwawe ofiary), dopuszczając tym samym na
przykład możliwość podjęcia interwencji humanitarnej przez inne państwa lub
organizacje międzynarodowe, takie jak ONZ, wcelu ochrony jednostek. Oczy-
wiście takie podejście budzi kontrowersje ijest poddawane krytyce. Założyciel
szkoły kopenhaskiej Barry Buzan stwierdził, że „[p]aństwa nie tworzą dostatecz-
21 K.P. Marczuk, A contemporary security concept…, op.cit., s.80.
KARINA PAULINA MARCZUK
36
nych warunków dla bezpieczeństwa jednostkowego imogą nawet być głównym
problemem (pomyślcie oKambodży za czasów Pol Pota). Jednakże są one
zpewnością koniecznym warunkiem bezpieczeństwa jednostki, ponieważ bez
państwa nie jest jasne, co inny podmiot zamierza czynić wimieniu jednostek”22.
Potrzeby ludzi mogą być jednak zaspokajane nie tylko przez władze państwo-
we, lecz również przez agendy organizacji międzynarodowych, humanitarnych,
pozarządowych lub inne podmioty (osoby fizyczne –fundacje, związki wyzna-
niowe etc.). Obecnie taka sytuacja ma miejsce najczęściej podczas zagranicznych
operacji pokojowych iwynika zupowszechnienia: idei współczesnego interwen-
cjonizmu, którego orędownikiem, zwanym „ojcem współczesnego interwencjo-
nizmu”, jest były francuski minister Spraw Zagranicznych Bernard Kouchner23;
koncepcji „odpowiedzialności za ochronę” (Responsibility to ProtectR2P lub
RtoP) wramach realizacji human security24; dyplomacji humanitarnej, dla której
priorytet stanowi zaspokojenie potrzeb ludzkich, anie realizacja partykularnych
interesów innych państw, jak ma to miejsce wprzypadku klasycznej dyplomacji25.
Bezpieczeństwo społeczne powinno być zatem ujmowane szeroko, jako
uwzględniające nie tylko bezpieczeństwo socjalne, wtym dostęp do zabezpie-
czenia społecznego, lecz także godność i„wolność od potrzeb” dla każdego
człowieka, jak postuluje to japońska szkoła human security. Tabela 2 unaocznia
sposób, wjaki problematyka szeroko rozumianego bezpieczeństwa społeczne-
go wpisuje się wnurt alternatywnych koncepcji bezpieczeństwa, akonkretnie
wwymiar japoński human security.
Tabela 2. Bezpieczeństwo społeczne wagendzie human security
Human
Security
(szkoła
japońska)
Podmiot bezpieczeństwa Cel bezpieczeństwa Źródła zagrożeń
pojedynczy człowiek
rodzaj ludzki
godne trwanie,
przetrwanie irozwój
jednostek
państwo (sic!);
procesy globalizacyjne;
katastrofy naturalne
izmiany klimatyczne;
BEZPIECZEŃSTWO SPOŁECZNE
Źródło: Opracowanie własne.
22 B. Buzan, Human security in International Perspective, [w:] A.C. Mely, M.J. Hassan (red.),
The Asia Pacific in the new millennium: political and security challenges. Papers presented at the 14th
Asia-Pacific Roundtable, June 3–7, 2000, Kuala Lumpur, ISIS Malaysia, Kuala Lumpur 2001, s.589.
23 K. Marczuk, A Visionary and aPractitioner: the Bernard Kouchner’s moder interventionism idea
and the David Kilcullen’s counterinsurgency theory, „Defence and Strategy”, nr 2, 2007, s.109–116.
24 International Commission on Intervention and State Sovereignty, The Responsibility to Pro-
tect: report of the International Commission on Intervention and State Sovereignty, Ottawa: Interna-
tional Research Development Centre 2001, <http://responsibilitytoprotect.org/ICISS%20Report.
pdf>, [25.11.2011].
25 P. Kerr, Human security and diplomacy, [w:] M. Dunn Cavelty, V. Mauer, The Routledge
handbook of security studies, Routledge, Abingdon New York 2010, s.115–125.
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 37
Jakkolwiek koncepcji bezpieczeństwa jednostki zarzuca się ułomność, kon-
trowersyjność ibrak precyzji, co podkreślił Roland Paris26, obecnie jest to nie-
wątpliwe teoria popularna, która przenika bieżącą politykę państw wsprawach
bezpieczeństwa inie można oczekiwać, że pozostanie bez wpływu na tak ważny
obszar, jak bezpieczeństwo społeczne, zwłaszcza że, podobnie jak ono, koncen-
truje się właśnie na potrzebach jako kluczowej kategorii.
Uzupełniając powyższe rozważania, należy pod koniec dodać, że polityka
społeczna jest instrumentem służącym osiągnięciu bezpieczeństwa społecznego
ijako taka pełni rolę służebną wobec kategorii bezpieczeństwa społecznego.
Zaś polityka socjalna jako ta, która skupia się na węższym zakresie, dotyczącym
głównie redystrybucji środków, będzie zawierać się wobszarze znaczeniowym
polityki społecznej (tabela 3).
Tabela 3. Bezpieczeństwo społeczne apolityka społeczna
BEZPIECZEŃSTWO SPOŁECZNE POLITYKA SPOŁECZNA
1. człowiek jako podmiot (bezpieczeństwo społeczne) ibeneficjent (polityka społeczna)
działań;
2. cel, czyli konieczność zaspokojenia potrzeb (trwania, przetrwania, rozwoju) każdej
jednostki;
Zmienny idynamiczny proces,
gwarantujący zaspokojenie podstawowych
potrzeb społecznych jednostkom na danym
terytorium przez dany podmiot.
Szereg działań (rządzenie), mających na
celu zaspakajanie potrzeb społecznych.
Źródło: Opracowanie własne.
Bezpieczeństwo społeczne aagenda zrównoważonego rozwoju
Kolejnym argumentem na rzecz ujmowania bezpieczeństwa społecznego
wszerokiej perspektywie jest postrzeganie tego konceptu wramach zrówno-
ważonego rozwoju.
Geneza idei zrównoważonego rozwoju sięga początku lat 70. ubiegłego stule-
cia, gdy podniesiono kwestię problemów ozasięgu globalnym wraporcie „Klubu
Rzymskiego”, zatytułowanym „Granice wzrostu”, wktórym autorzy pesymi-
stycznie wieszczyli, że jeśli tendencje wzrostu: ludzkości, industrializacji, zanie-
czyszczania, produkcji żywności iuszczuplania światowych zasobów pozostaną
niezmienione, możliwe granice rozwoju na Ziemi zostaną osiągnięte wprze-
ciągu następnych stu lat27. Jednakże definicji zrównoważonego rozwoju należy
26 R. Paris, Human security: paradigm shift or hot air?, „International Security”, t. 26, nr 2,
Jesień 2001, s.87–102.
27 D.H. Meadows et al., The Limits to growth: areport for the Club of Rome’s project on the
predicament of mankind, Universe Books, New York 1972.
KARINA PAULINA MARCZUK
38
doszukiwać się winnym dokumencie, czyli pochodzącym z1987 roku raporcie
Gro Harlem Brundtland, zatytułowanym „Nasza wspólna przyszłość”, wktórym
zrównoważony rozwój określa się jako „(…) rozwój, który zaspakaja potrze-
by teraźniejszych bez narażania na szwank możliwości przyszłych pokoleń do
zaspakajania ich własnych potrzeb. Zawiera się wdwóch głównych konceptach:
koncepcji ‘potrzeb’, wszczególności podstawowych potrzeb ubogich na świecie,
którym trzeba nadać nadrzędny priorytet; oraz idei ograniczeń, nałożonej przez
stan technologii iorganizacji społecznej dotyczącej zdolności środowiska do
zaspakajania obecnych iprzyszłych potrzeb”28. Koncept zrównoważonego roz-
woju opiera się na trzech filarach, czyli rozwoju ekonomicznym, który pociąga
za sobą rozwój społeczny oraz ochronie środowiska naturalnego. Tak ujęta idea
zrównoważonego rozwoju stała się przedmiotem dyskursu środowiska między-
narodowego, czego wyrazem były tak istotne wydarzenia jak Światowy Szczyt
Ziemi wRio de Janeiro w1992 roku, który zaowocował przyjęciem dokumentu
„Agenda 21”. Dokument ten podtrzymywał definicję zrównoważonego rozwoju
zraportu Brundtland, między innymi jako pierwszą zasadę ustanawiając, że
podmiotem zrównoważonego rozwoju jest człowiek („Istoty ludzkie stanowią
centrum zainteresowania wprocesie trwałego izrównoważonego rozwoju. Mają
prawo do zdrowego oraz twórczego życia wharmonii zprzyrodą29) oraz postu-
lując, by państwa przyjęły dokumenty strategiczne wzakresie realizacji zrówno-
ważonego rozwoju, co większość uczyniła. Kolejnym ważnym wydarzeniem była
konferencja wJohannesburgu, czyli „Rio+10”, ponieważ odbyła się wdekadę
po szczycie wRio (2002 rok). Kolejny szczyt odbędzie się wczerwcu 2012 roku
(„Rio+20”) ibędzie poświęcony tak zwanej „zielonej ekonomii” oraz ograni-
czeniu ubóstwa, atakże budowaniu ram instytucjonalnych dla zrównoważonego
rozwoju30. W tabeli 4 zamieszczono główne raporty oraz światowe konferencje
wzakresie zrównoważonego rozwoju.
Analizując sytuację wzakresie bezpieczeństwa społecznego wposzczególnych
państwach, należy brać pod uwagę dane, które oferują poszerzone spojrzenie
na kwestie rozwojowe, wykraczające poza tradycyjne wskaźniki ekonomiczne.
Program Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju Społecznego od początku
lat 90. ubiegłego stulecia publikuje wcorocznych raportach wskaźnik rozwoju
ludzkiego (Human Development IndexHDI), stanowiący alternatywę dla tra-
dycyjnych wskaźników pomiaru rozwoju państw, bazujących na takich danych,
jak wpływy do budżetu bądź dochód narodowy. HDI zakłada szeroką definicję
dobrobytu ijest wyliczany przy uwzględnieniu trzech głównych sektorów iczte-
28 World Commission on Environment and Development, Our Common Future, Oxford Uni-
versity Press, Oxford–New York 1987, <http://www.un-documents.net/wced-ocf.htm>, [25.11.2011].
29 Deklaracja zRio wsprawie środowiska irozwoju. Konferencja Narodów Zjednoczonych „Środo-
wisko iRozwój” na posiedzeniu wRio de Janeiro wdniach od 3 do 14 czerwca 1992r., <http://bs.sejm.
gov.pl/F?func=find-b&request=000000280&find_code=SYS&local_base=TEK01>, ]21.11.2011].
30 Zob.: United Nations Conference on Sustainable Development Rio+20, <http://www.uncsd
2012.org/rio20/>, [25.11.2011].
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 39
rech subsektorów: zdrowia (oczekiwana długość życia), edukacji (średnia liczba
lat spędzonych wszkole; oczekiwana liczba lat spędzonych wszkole) idocho-
dów (produkt narodowy brutto per capita). Łączący dane ekonomiczne, lecz
także odnoszący się do kwestii społecznych, HDI uważa się zatem za wiarygod-
ne narzędzie, pozwalające zbadać nie tylko gospodarczy, lecz także społeczny
poziom rozwoju danego kraju. HDI jest wyrażany wwartościach ułamkowych,
plasujących się pomiędzy 0 (najniższy poziom rozwoju) a1 (najwyższy poziom
rozwoju)31. W tabeli 5 przedstawiono sposób, wjaki kształtował się światowy
wskaźnik rozwoju wlatach 1980–2010.
Tabela 4. Główne raporty ikonferencje na temat zrównoważonego rozwoju
Rok Główne raporty ikonferencje nt. zrównoważonego rozwoju
1972 Raport Klubu Rzymskiego „Granice wzrostu”
1987 Raport Brundtland „Nasz wspólna przyszłość
1992 Światowy Szczyt Ziemi wRio („Agenda 21”)
2002 Światowy Szczyt Zrównoważonego Rozwoju wJohannesburgu („Rio+10”)
2012 Światowy Szczyt Zrównoważonego Rozwoju („Rio+20”)
Źródło: Opracowanie własne.
Tabela 5. Światowy wskaźnik HDI wlatach 1980–2010
Rok Światowy wskaźnik HDI
1980 0,455
1990 0,526
2000 0,570
2010 0,624
Źródło: United Nations Development Programme (UNDP), Human Development Report 2010.
The Real Wealth of Nations: Pathways to Human Development. The 20th Anniversary Edition,
UNDP 2010, s.148, <http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Tables_reprint.pdf>,
[17.10.2011].
Jak już wspomniano, wświetle omówionych założeń szkoły japońskiej human
security, postrzeganie obowiązków państwa jedynie zpunktu widzenia wydatków
iskładek, przeznaczanych przez to państwo na potrzeby obywateli (obszar pro-
blematyki bezpieczeństwa socjalnego), wydaje się zbyt wąskie, ponieważ szko-
ła japońska bezpieczeństwa jednostki uwzględnia ponadto kontekst społeczny
31 Szerzej na temat metodologii, na podstawie której jest opracowywany HDI zob.: United
Nations Development Programme (UNDP), The Human Development Index (HDI), <http://hdr.
undp.org/en/statistics/hdi/>, [17.10.2011].
KARINA PAULINA MARCZUK
40
ikwestie ekologiczne. Są to zatem elementy, które nakładają się na koncept
zrównoważonego rozwoju, co wynika zzapisów chociażby tak fundamentalnego
dokumentu jak raport Brundtland. W dokumencie tym postuluje się, by bez-
pieczeństwo postrzegać szeroko, uwzględniając wzajemne powiązania pomiędzy
bezpieczeństwem azrównoważonym rozwojem, ponieważ „(…) idea suweren-
ności narodowej fundamentalnie się zmieniła ze względu na fakt wzajemnych
współzależności wsferach gospodarki, środowiska ibezpieczeństwa. Globalne
problemy nie mogą być rozwiązywane zjednego narodowego centrum: państwo
narodowe nieskutecznie rozwiązuje problemy, które są wspólne dla ekosyste-
mów”32. Poszerzając to stwierdzenie oproblematykę społeczną, analogicznie
można stwierdzić, że erozji ulega suwerenność państw również wsferze spo-
łecznej, zjednej strony ze względu na fakt konieczności podporządkowania się
szeregowi regulacji wkwestiach społecznych, przyjmowanych przez organiza-
cje międzynarodowe (Międzynarodową Organizację Pracy, Radę Europy etc.),
azatem nie generowanych przez te państwa, lecz przez podmioty zewnętrz-
ne; zdrugiej strony tak ważne problemy społeczne, jak na przykład kwestie
demograficzne bądź problem żywnościowy mają wymiar ponadpaństwowy, co
wymaga uruchomienia również ponadpaństwowych mechanizmów wcelu ich
rozwiązywania. Ponadto podmiotem tak human security, jak izrównoważonego
rozwoju jest jednostka ludzka.
Wydaje się zatem, że problematykę bezpieczeństwa społecznego należy roz-
patrywać wszerszym kontekście, czyli wramach idei zrównoważonego rozwoju.
W przypadku decydentów politycznych przyjęcie takiego założenia jest istotne
ztego względu, że konstruując dokumenty strategiczne, dotyczące obszaru zrów-
noważonego rozwoju (strategie zrównoważonego rozwoju) powinni oni uwzględ-
niać podejście trójelementowe (rozwój ekonomiczny, społeczny iekologiczny),
traktując te elementy jako równie ważne (na przykład tak interpretuje koncept
zrównoważonego rozwoju Wielka Brytania), jakkolwiek częste są przypadki fawo-
ryzowania aspektów ekologicznych jako głównej kwestii, do której odnosi się
zrównoważony rozwój (na przykład we Włoszech). Biorąc pod uwagę obecną
sytuację gospodarczą na świecie, aw szczególności wramach Unii Europejskiej
(fala kryzysu, który dotknął państwa członkowskie wmniejszym bądź więk-
szym stopniu) wydaje się, że realizacja idei zrównoważonego rozwoju zyskuje
szczególne znacznie, ponieważ oferuje możliwość korelacji wszystkich polityk
państwowych wramach tej koncepcji jako nadrzędnej, tym samym przypisując
istotne znaczenie kwestiom społecznym. Tę linię postępowania obrały takie
państwa, jak: Luksemburg, Belgia bądź Niemcy, czyli kraje onajwyższych wskaź-
nikach rozwoju społecznego wUnii Europejskiej. Wdrażanie takiego podej-
ścia wymusiło wtych krajach między innymi zmiany wustawach zasadniczych,
które wobecnym kształcie gwarantują obywatelom zjednej strony bezpieczeń-
32 World Commission on Environment and Development, Our Common Future…, op.cit.,
<http://www.un-documents.net/ocf-11.htm#III>, [25.11.2011].
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 41
stwo socjalne, azdrugiej odnoszą się do konceptu zrównoważonego rozwoju
(tabela 6).
Tabela 6. Odniesienia do konceptu zrównoważonego rozwoju ibezpieczeństwa socjalnego
wustawach zasadniczych Luksemburga, Belgii iNiemiec
Kraj Odniesienia do zrównoważonego rozwoju
Czy ustawa
zasadnicza nadaje
obywatelom prawo
do bezpieczeństwa
socjalnego?
Luksemburg
„Państwo zagwarantuje poszanowanie środowiska
ludzkiego i naturalnego, pracuje nad zachowaniem
równowagi pomiędzy ochroną przyrody, azwłaszcza
jej zdolnościami do odnawiania się izaspokojeniem
potrzeb obecnych iprzyszłych pokoleń
(art. 11bis z1999r.)
Tak (art. 20)
Belgia
„W wykonywaniu swoich właściwych zadań Państwo
Federalne, Wspólnoty iRegiony podążają za
celami długotrwałego rozwoju wjego społecznych,
gospodarczych iekologicznych aspektach, biorąc
pod uwagę solidarność pomiędzy pokoleniami”
(art. 7bis z2007r.)
Tak (art. 23)
Niemcy
„Państwo, wpoczuciu odpowiedzialności wobec
przyszłych pokoleń, chroni wramach porządku
konstytucyjnego naturalne warunki życia izwierzęta
poprzez ustawodawstwo, astosownie do ustaw
iprawa, przez władzę wykonawczą iwymiar
sprawiedliwości” (art. 20a z1994r., obecne
brzmienie nadane ustawą z2002 roku)
Tak (art. 11)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie artykułu 11bis, Constitution du Grand-Duche de Luxem-
bourg. Texte ajour au 1er avril 2009, Luxembourg: Service Central de Législation 2009;
artykułu 7bis, The Belgian Constitution, Brussels: The Belgian House of Representatives
10.2007, <http://legislationline.org/download/action/download/id/1744/ le/b249d2a58a8d0
b9a5630012da8a3.pdf>, [21.11.2011]; artykułu 20a, Konstytucja Niemiec, Warszawa: Wy-
daw nictwo Sejmowe 2008.
Schemat 3 przedstawia relacje pomiędzy ideą zrównoważonego rozwoju,
konceptem human security abezpieczeństwem społecznym.
Szeroko rozumiana koncepcja human security przenika komponenty zrów-
noważonego rozwoju, aw tę problematykę wpisuje się także bezpieczeństwo
społeczne, bezpośrednio powiązane zpoziomem rozwoju gospodarczego. We
wszystkich tych koncepcjach wspólne jest również uczynienie człowieka pod-
miotem, agłównym celem –zaspokojenie jego potrzeb społecznych iśrodo-
wiskowych. Dlatego bezpieczeństwo społeczne należy postrzegać szeroko, nie
tylko wramach human security, lecz także przez pryzmat idei zrównoważonego
rozwoju.
KARINA PAULINA MARCZUK
42
Schemat 3. Relacje pomiędzy zrównoważonym rozwojem, human security abezpieczeństwem
społecznym
filar
ekonomiczny
filar
społeczny
bezpieczeństwo
społeczne
filar
ekologiczny
human security
zakres pojęciowy human security
filary zrównoważonego rozwoju
Źródło: Opracowanie własne.
Szerokie ujęcie bezpieczeństwa społecznego apolityka Polski
Polska, podobnie jak większość krajów Unii Europejskiej, obawia się dziś
konsekwencji światowego kryzysu gospodarczego mogącego rzutować na sytuację
gospodarczą, który przełoży się również na poziom bezpieczeństwa społecznego.
W 2011 roku ludność Polski liczyła 38,5 miliona mieszkańców, natomiast
w2010 roku dochód narodowy brutto per capita Polski wyniósł 18800 USD,
bezrobocie sięgnęło 12,1%, 17% populacji żyło poniżej poziomu ubóstwa (dane
za 2003 rok), natomiast średnia długość życia wyniosła 76,05 lat33. Polska uwa-
żana jest za jedną ze stabilniejszych gospodarek europejskich. Opracowywany
przez UNDP wskaźnik rozwoju społecznego także osiągnął wysoką wartość
w2011 roku wyniósł 0,813 (światowy HDI –0,682), co dało Polsce 39 miejsce
wśród 187 państw, które uwzględniono opracowując HDI34. Wartość wskaźni-
ka HDI dla Polski w2011 roku przekroczyła zatem światowy HDI owartość
0,131. W tabeli 7 przedstawiono kształtowanie się wskaźnika HDI dla Polski od
1995 roku, czyli od momentu, gdy UNDP zaczęło go opracowywać dla Polski,
wporównaniu do światowego wskaźnika HDI badanym okresie.
33 Por.: Poland, „The CIA World Factbook”, Central Intelligence Agency 07.2011, <https://
www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pl.html>, [21.11.2011].
34 Por.: United Nations Development Programme (UNDP), Poland: Country profile of
human development indicators 2010, <http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/POL.html>,
[21.11.2011].
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 43
Tabela 7. Wskaźnik HDI dla Polski wlatach 1995–2011 wporównaniu do światowego
wskaźnika HDI
Rok Wskaźnik HDI dla Polski Światowy wskaźnik HDI
1995 0,727 0,613
2000 0,770 0,634
2005 0,791 0,660
2010 0,811 0,679
2011 0,813 0,682
Źródło: United Nations Development Programme (UNDP), Human Development Report 2010.
The Real Wealth of Nations: Pathways to Human Development. The 20th Anniversary Edition,
UNDP 2010, s.148, <http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Tables_reprint.pdf>,
[17.10.2011]; United Nations Development Programme (UNDP), Poland: Country pro le of
human development indicators 2010, <http://hdrstats.undp.org/en/countries/pro les/POL.
html>, [21.11.2011].
Odnosząc się do omówionego szerokiego podejścia do bezpieczeństwa spo-
łecznego, należy przedstawić wogólnym zarysie sytuację polityczną wPolsce
wtej kwestii. Podstawowe regulacje, dotyczące materii socjalnej zawiera kon-
stytucja wodrębnym podrozdziale (artykuły 64–76), przede wszystkim nadając
obywatelom prawo do zabezpieczenia społecznego (art. 67). W pozostałych
artykułach odniesiono się do innych praw społecznych, takich jak: prawo do
pracy iswobodnego jej wyboru (art. 65), bezpieczeństwa ihigieny pracy (art.66),
ochrony zdrowia (art. 68), szczególnej troski wtym względzie wobec osób nie-
pełnosprawnych (art. 69), nauki (art. 70). Państwo zobowiązuje się także do
wspierania rodziny (art. 71) oraz ochrony praw dziecka (art. 72), prawa do
wolności działalności artystycznej ibadań naukowych (art. 73), własnego miesz-
kania (art. 75) oraz gwarantowania ochrony konsumentów (art. 76)35.
Z drugiej strony należy zaznaczyć, że polska ustawa zasadnicza odnosi się
również do zrównoważonego rozwoju, głosząc, iż „Rzeczpospolita Polska strzeże
niepodległości inienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności iprawa
człowieka iobywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa naro-
dowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego
rozwoju36. W innym miejscu mowa jest otym, że „[w]ładze publiczne prowadzą
politykę zapewniającą bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu iprzyszłym
pokoleniom”37. Jak widać zaadaptowano tu koncepcję zrównoważonego roz woju,
wywodzącą się zraportu Brundtland „Nasz wspólna przyszłość”, jakkolwiek
35 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej zdnia 2 kwietnia 1997r., <http://www.sejm.gov.pl/prawo/
konst/polski/kon1.htm>, [25.11.2011].
36 Artykuł 5, ibidem. Zaznaczenie autorki.
37 Artykuł 74, ibidem.
KARINA PAULINA MARCZUK
44
wyraźnie położono nacisk na kwestie związane zochroną środowiska natural-
nego jako priorytetowe.
W tym kontekście należy zauważyć, że Polska, przygotowując się do konfe-
rencji wRio już wmaju 1991 roku przyjęła sejmową uchwałę wsprawie polityki
ekologicznej, gdzie odniesiono się do zrównoważonego rozwoju jako rozwoju
opartego na zasadach ekologiczno-społecznej gospodarki rynkowej (ekorozwój)
izapowiedziano, że takie sektory polityki państwa, jak: energetyka, przemysł,
motoryzacja, rolnictwo, ochrona zdrowia, edukacja, nauka ipolityka informacyj-
na mają być zgodne zzałożeniami polityki ekologicznej, której kierunki wytyczał
rządowy dokument zlistopada 1990 roku „Polityka ekologiczna państwa”, któ-
rego założenia uzgodniono już wtrakcie obrad „Okrągłego stołu”38. Zarówno
uchwała Sejmu, jak irządowy dokument „Polityka ekologiczna państwa” czyniły
kwestie ekologiczne nadrzędnymi ipostrzegały realizację idei zrównoważonego
rozwoju wobszarze ochrony środowiska naturalnego.
W trakcie przygotowań do uczestnictwa wŚwiatowym Szczycie Zrówno-
ważonego Rozwoju wJohannesburgu („Rio+10”) polski parlament uchwalił
27kwietnia 2001 roku ustawę „Prawo ochrony środowiska”, wktórej zdefi-
niowano koncept zrównoważonego rozwoju jako „(…) taki rozwój społeczno-
-gospodarczy, wktórym następuje proces integrowania działań politycznych,
gospodarczych ispołecznych, zzachowaniem równowagi przyrodniczej oraz
trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, wcelu zagwarantowania
możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności
lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak iprzyszłych pokoleń39.
Podobnie koncept zrównoważonego rozwoju interpretowała wcześniejsza „Usta-
wa oochronie ikształtowaniu środowiska” z31 stycznia 1980 roku, uchylona
w2001 roku40. Regulacjom ustawowym towarzyszyło opracowanie iprzyjęcie
przez Radę Ministrów wczerwcu 2000 roku dokumentu „II Polityka ekolo-
giczna państwa”, wktórym podtrzymano dotychczasowe założenia iogłoszono,
że wiodącą zasadą polityki ekologicznej jest zrównoważony rozwój: „[p]odsta-
wowym założeniem zrównoważonego rozwoju jest takie prowadzenie polityki
idziałań wposzczególnych sektorach gospodarki iżycia społecznego, aby zacho-
wać zasoby iwalory środowiska wstanie zapewniającym trwałe, nie doznające
38 Por.: Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej zdnia 10 maja 1991r. wsprawie polityki
ekologicznej, „Monitor Polski”, nr 18, poz. 118, 1991, <http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=
WMP19910180118>, [21.11.2011].
39 Artykuł 3.50, „Ustawa prawo ochrony środowiska” z27 kwietnia 2001r., „Dziennik Ustaw”,
nr62, poz. 627, 2001.
40 „Ustawa oochronie ikształtowaniu środowiska” z31 stycznia 1980 roku wartykule 3.3a
głosiła, że zrównoważony rozwój to „(…) taki rozwój społeczno-gospodarczy, wktórym wcelu
równoważenia szans dostępu do środowiska poszczególnych społeczeństw lub ich obywateli –zarów-
no współczesnego, jak iprzyszłych pokoleńnastępuje proces integrowania działań politycznych,
gospodarczych ispołecznych zzachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych
procesów przyrodniczych” („Ustawa oochronie ikształtowaniu środowiska” z31 stycznia 1980r.,
„Dziennik Ustaw”, nr 3, poz. 6, 1980).
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 45
uszczerbku, możliwości korzystania znich zarówno przez obecne jak iprzyszłe
pokolenia, przy jednoczesnym zachowaniu trwałości funkcjonowania procesów
przyrodniczych oraz naturalnej różnorodności biologicznej na poziomie kraj-
obrazowym, ekosystemowym, gatunkowym igenowym. Istotą zrównoważonego
rozwoju jest równorzędne traktowanie racji społecznych, ekonomicznych iekolo-
gicznych, co oznacza konieczność integrowania zagadnień ochrony środowiska
zpolityką wposzczególnych dziedzinach gospodarki. Zasada zrównoważonego
rozwoju powinna być przy realizacji polityki ekologicznej państwa uzupełniona
szeregiem zasad pomocniczych ikonkretyzujących, które znalazły zastosowanie
wrozwiniętych demokracjach”41. Co prawda wpowyższych aktach prawnych
irządowym dokumencie jest mowa otrzech filarach zrównoważonego rozwoju,
lecz fakt osadzenia tej koncepcji wustawie poświęconej problematyce ochrony
środowiska oraz przyporządkowanie jej realizacji do obszaru zadaniowego polity-
ki ekologicznej jako wiodącej, rzutuje na postrzeganie założeń zrównoważonego
rozwoju, głównie jako odnoszących się do spraw związanych zproblematyką
ochrony środowiska naturalnego.
Spójny charakter realizacji przesłanek zrównoważonego rozwoju próbowano
nadać w„Strategii zrównoważonego rozwoju Polski do roku 2025” zgrudnia
1999 roku, uchylonej decyzją Rady Ministrów w2007 roku. Był to pierwszy,
ijak do tej pory jedyny, całościowy dokument ocharakterze strategicznym,
który odnosił do konieczności wdrażania założeń konceptu zrównoważonego
rozwoju. Zawarto wnim definicję zapożyczoną zraportu Brundtland ipotwier-
dzoną zapisami „Agendy 21” oraz odniesiono się do trzech głównych filarów
idei zrównoważonego rozwoju, azatem problematyki gospodarczej, społecz-
nej iekologicznej. „Strategia zrównoważonego rozwoju Polski do roku 2025”
opierała się na omówionych wcześniej dokumentach, co spowodowało, że rów-
nież wykazywała tendencję do czynienia problematyki ekologicznej nadrzędną:
„Polska, zuwagi na swe zobowiązania międzynarodowe, na proces integracji
zUnią Europejską, ale przede wszystkim ze względu na ochronę zdrowia iśro-
dowiska wskali kraju iregionów, musiała oprzeć swą politykę środowiskową
na zasadach rozwoju zrównoważonego, zktórych najważniejszą jest integracja
ikoherencja aspektów ekonomicznych, ekologicznych ispołecznych wproce-
sie rozwoju kraju”42. Odnosząc się do wymiaru społecznego, potwierdzono, że
zgodnie zzałożeniami „Agendy 21” człowiek jest podmiotem zrównoważonego
rozwoju, aco za tym idzie wwarunkach polskich „[p]rawo do bezpiecznego
społecznie iekologicznie życia jednostek nie może być realizowane wyłącznie
41 II Polityka Ekologiczna Państwa. Dokument przyjęty przez Radę Ministrów wczerwcu 2000r.
iSejm RP wsierpniu 2001r., s.3, <http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/poziom_krajowy/
polska_polityka_przestrzenna/zespol_realizacyjny_KPZK/Documents/00e310cf16854a37b3517b2
ad6b70443II_PEP.pdf>, [21.11.2011]. Zaznaczenie autorki.
42 Strategia zrównoważonego rozwoju Polski do roku 2025: wytyczne dla resortów opracowujących
strategie sektorowe, Ministerstwo Środowiska, Warszawa, grudzień 1999, <http://www.access.zgwrp.
org.pl/materialy/dokumenty/StrategiaZrownowazonegoRozwojuPolski/index1.html>, [25.11.2011].
KARINA PAULINA MARCZUK
46
poprzez system zasiłków, zapomóg isubwencji. Rozwój oparty na pomocy bezzwrot-
nej nie jest rozwojem zrównoważonym, gdyż nie generuje aktywności jednostek
igrup społecznych. Pomoc państwa musi być nastawiona przede wszystkim na
tworzenie możliwości działania iwspieranie aktywności indywidualnej43. Oznacza
to odniesienie się do szeroko rozumianego bezpieczeństwa społecznego, wykra-
czającego poza sferę bezpieczeństwa socjalnego iodwołanie się do kategorii
polityki społecznej jako skutecznego narzędzia, które posłuży osiągnięciu tego
celu przez aktywizowanie jednostek do działań uwzględniających poprawę ich
bytu. Ponadto w„Strategii” podniesiono kwestie, które powinny znaleźć się
wagendzie zrównoważonego rozwoju Polski, czyli: zaspokojenie podstawowych
potrzeb ocharakterze egzystencjalnym; możliwość życia wzdrowym ibezpiecz-
nym środowisku; dostęp do edukacji, przynajmniej na szczeblu podstawowym
oraz do ochrony zdrowia; opieka społeczna dla osób starszych, niedołężnych
iniepełnosprawnych; spójność społeczna; dostęp do zatrudnienia; dostęp do
zdrowego środowiska; nietykalność iochrona własności prywatnej idóbr ogól-
nospołecznych44.
Do konceptu bezpieczeństwa społecznego odwołuje się również aktualnie
obowiązujący dokument strategiczny wzakresie bezpieczeństwa narodowego,
czyli „Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej” z2007
roku. Jakkolwiek nie definiuje się tu wprost pojęcia bezpieczeństwa społecz-
nego, to uznaje się je za sektor bezpieczeństwa narodowego oraz podkreśla
się, że wtakim ujęciu celem priorytetowym władz państwowych wobszarze
bezpieczeństwa społecznego powinno być „(…) zapewnienie szybkiej iodczu-
walnej poprawy jakości życia obywateli”. Należy do tego wykorzystać takie
narzędzie, jak skuteczna iefektywna polityka społeczna. Celami operacyjnymi
stają się: ograniczenie sfery ubóstwa, wykluczenia społecznego, zmniejszenie
bezrobocia, osiąganie spójności społecznej oraz wzrost bezpieczeństwa socjalne-
go, czyli wzrost zatrudnienia, doskonalenie systemu zabezpieczeń społecznych,
niwelowanie różnic pomiędzy wsią amiastem, przeciwdziałanie niekorzystnym
trendom demograficznym oraz migracji45. Nie ma tu mowy oosiąganiu bezpie-
czeństwa społecznego wramach realizacji konceptu zrównoważonego rozwoju.
Skoncentrowano się na ujęciu wąskim, włączającym aspekt społeczny bezpie-
czeństwa wagendę bezpieczeństwa narodowego, tym samym czyniąc państwo
polskie podmiotem, odpowiedzialnym za jego zagwarantowanie. Można zatem
stwierdzić, że wtym kontekście dominuje tradycyjne, klasyczne ipaństwowo-
-centryczne podejście do bezpieczeństwa.
Zmiana wpodejściu do problematyki rozwojowej wPolsce nastąpiła w2009
roku, gdy dokonano nowelizacji „Ustawy ozasadach prowadzenia polityki roz-
woju” z2006 roku. Zmiana podejścia była warunkowana między innymi przystą-
43 Ibidem. Zaznaczenie autorki.
44 Por.: ibidem.
45 Por.: Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2007, s.16.
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 47
pieniem Polski do Unii Europejskiej w2004 roku, przy czym należy zaznaczyć,
że organizacja ta od 2001 roku dysponuje własną „Strategią Unii Europejskiej
dla zrównoważonego rozwoju: zrównoważona Europa dla lepszego świata”,
zrewidowaną w2005 roku.
Polski ustawodawca przyjął całościowe podejście, uwzględniające wymiar
społeczny, rozumiejąc pod pojęciem polityki rozwoju „zespół wzajemnie powią-
zanych działań podejmowanych irealizowanych wcelu zapewnienia trwałego
izrównoważonego rozwoju kraju, spójności społeczno-gospodarczej, regional-
nej iprzestrzennej, podnoszenia konkurencyjności gospodarki oraz tworzenia
nowych miejsc pracy wskali krajowej, regionalnej lub lokalnej”46. Ustawa okre-
śla, że wrealizacji polityki rozwojowej należy uwzględniać kompleksową strategię
rozwoju (art. 4), przy czym wyróżniono strategie długookresowe, przewidziane
na co najmniej 15 lat oraz średniookresowe, obejmujące okres od 4 do 10 lat,
atakże strategie ocharakterze sektorowym (art. 9). Pierwszym dokumentem
była średniookresowa „Strategia rozwoju kraju 2007–2015”, przyjęta przez Radę
Ministrów wlistopadzie 2006 roku. Dokument ten formułował szereg priory-
tetów, zktórych część dotyczyła kwestii społecznych (priorytet 2 –poprawa
stanu infrastruktury społecznej; priorytet 3 –wzrost zatrudniania ipodniesienie
jego jakości; priorytet 4 –budowa zintegrowanej wspólnoty społecznej ijej
bezpieczeństwa)47. W kwietniu 2009 roku Rada Ministrów przyjęła dokument
polityczny „Założenia systemu zarządzania rozwojem Polski”, którego celem
było przedstawienie wytycznych reform wzakresie zarządzania polityką wie-
loaspektowego rozwoju wPolsce. Zgodnie zdecyzją Rady Ministrów od 2009
roku trwają prace nad aktualizacją strategii z2006 roku48, którą ma zastąpić
znowelizowana „Średniookresowa strategia rozwoju kraju 2020 –ŚSRK” (w listo-
padzie 2011 roku rozpoczęto fazę konsultacji społecznych jej treści49). Co ważne,
dokument ten nawiązuje wswoich założeniach do nowej koncepcji rozwoju Unii
Europejskiej „Europa 2020”50, która zastąpiła dotychczasową „Strategię lizboń-
46 Artykuł 2, „Ustawa ozasadach prowadzenia polityki rozwoju” z6 grudnia 2006r., „Dziennik
Ustaw”, nr 227, poz. 1658.
47 Strategia rozwoju kraju 2007–2015, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, listopad
2006, s.29–84.
48 Założenia aktualizacji „Strategii Rozwoju Kraju 2007–2015”. Dokument przyjęty przez Radę
Ministrów dnia 30 grudnia 2008r., Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, grudzień
2008; Informacja uzupełniająca do dokumentu pt. „Założenia aktualizacji Strategii Rozwoju Kraju
2007–2015” przyjętego przez Radę Ministrów wdniu 30 grudnia 2008r. Dokument przyjęty przez Radę
Ministrów wdniu 1czerwca 2009r., Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, czerwiec 2009.
49 Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Rozpoczęcie konsultacji społecznych projektu Strategii
Rozwoju Kraju 2020, 14.11.2011, <http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Polityka_rozwoju/SRK
_2020/Strony/SRK_2020.aspx>, [25.11.2011].
50 Cele rozwoju Unii Europejskiej, określone wdokumencie „Europa 2020” to: 1. rozwój
inteligentny, czyli rozwój gospodarki, która oparta jest na wiedzy iinnowacji; 2. rozwój zrówno-
ważony, polegający na wspieraniu efektywniej gospodarki, korzystającej zzasobów, bardziej przy-
jaznej środowisku ibardziej konkurencyjnej; 3. rozwój sprzyjający włączeniu społecznemu, azatem
wspieranie gospodarki owysokim poziomie zatrudnienia, zapewniającej spójność społeczną itery-
KARINA PAULINA MARCZUK
48
ską”. Zadaniem nowego polskiego dokumentu średniookresowego jest określe-
nie celów strategicznych rozwoju kraju do 2020 roku. Towarzyszyć mu będzie
dziewięć zintegrowanych strategii ocharakterze sektorowym, opracowywanych
przez właściwe resorty isłużących realizacji założonych celów rozwojowych:
„Strategia innowacyjności iefektywności gospodarki”, „Strategia rozwoju kapi-
tału ludzkiego”, „Strategia rozwoju transportu”, „Bezpieczeństwo energetyczne
iśrodowisko”, „Sprawne państwo”, „Strategia rozwoju kapitału społecznego”,
„Krajowa strategia rozwoju regionalnego –Regiony-miasta-obszary wiejskie”,
„Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP”, „Strategia zrów-
noważonego rozwoju wsi, rolnictwa irybactwa”51. Dokumentem nadrzędnym,
jednoczącym cele, zawarte wstrategii średniookresowej idziewięciu strategiach
sektorowych będzie „Długookresowa strategia rozwoju kraju 2030 –DSRK”,
której projekt przedstawiono do konsultacji społecznych także wlistopadzie 2011
roku52. Należy podkreślić, że dokument ten bazuje na wcześniejszym rządowym
raporcie „Polska 2030: wyzwania rozwojowe”53. ŚSRK, DSRK, dziewięć strategii
rozwojowych, atakże „Koncepcja przestrzennego zagospodarowania kraju 2030”
itowarzyszący jej „Plan Zagospodarowania Przestrzennego” składają się na nowo
tworzony system zarządzania rozwojem Polski54. Powyższe dokumenty odnoszą
się także do problematyki społecznej; wtabeli 8 przedstawiono cele dla Polski,
skorelowane zcelami strategicznymi dla UE (określone wdokumencie „Europa
2020”), zawarte projekcie „Długookresowej strategii rozwoju kraju 2030”.
torialną (Rada Ministrów, Krajowy Program Reform na rzecz realizacji strategii „Europa 2020”,
Warszawa, 26 kwietnia 2011).
51 Strategia Rozwoju Kraju 2020. Projekt, Minister stwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa,
listopad 2011, s.5.
52 Polska 2030: Trzecia fala nowoczesności. Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Projekt,
t.I iII, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa, 17listopada 2011.
53 Zespół Doradców Strategicznych Prezesa Rady Ministrów, Polska 2030: wyzwania rozwojowe,
Warszawa: Kancelaria Prezesa Rady Ministrów 2009, <http://zds.kprm.gov.pl/raport-polska-2030-
wyzwania-rozwojowe>, [25.11.2011].
54 „Przez system zarządzania rozwojem należy rozumieć zespół działań zmierzających do
efektywnego wykorzystania zasobów ludzkich iśrodków materialnych, podejmowanych wskoor-
dynowany sposób przez jednostki administracji publicznej różnych szczebli, we współpracy zprzed-
stawicielami partnerów społeczno-gospodarczych oraz organizacji pozarządowych, woparciu na
zasadzie partnerstwa, wcelu osiągnięcia wcześniej założonych celów. W procesie zarządzania
można wyróżnić następujące funkcje: planowanie, organizowanie, podejmowanie decyzji, dele-
gowanie zadań, koordynację, monitorowanie ikontrolowanie. W ramach każdej ztych funkcji
zarządzający może wykorzystywać określone instrumenty służące do ich realizacji. Sprawny system
zarządzania rozwojem zwiększa skuteczność programowania iwdrażania polityki rozwoju oraz
podnosi jakość funkcjonowania instytucji publicznych. W ramach systemu zarządzania rozwojem
wyróżniamy podsystem programowania, podsystem instytucjonalny oraz podsystem wdrażania”;
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, System zarządzania rozwojem, 03.09.2009, <http://www.mrr.
gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_rozwoju/system_zarzadzania_rozwojem/strony/system_zarzadza
nia_rozwojem.aspx>, [24.11.2011].
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 49
Tabela 8. Cele dla Unii Europejskiej iPolski związane zrealizacją strategii „Europa 2020”
Cele dla całej Unii Europejskiej Cel dla Polski
75% zatrudnienia osób wwieku 20–64 lat 71% zatrudnienia osób wwieku 20–64 lat
3% PKB UE na inwestycje (badania
irozwój) 1,7% PKB na inwestycje (badania
irozwój)
Cele wzakresie klimatu ienergii Wzrost efektywności energetycznej,
redukcja emisji dwutlenku węgla
Ograniczenie liczby osób przedwcześnie
kończących naukę szkolną do 10% oraz
zwiększenie do co najmniej 40% liczby
osób z młodego pokolenia posiadających
wyższe wykształcenie
Zmniejszenie do 4,5% odsetka osób
wcześnie porzucających naukę oraz
zwiększenie do 45% odsetka osób
zwykształceniem wyższym wwieku
30–34lat
Zmniejszenie liczby osób zagrożonych
ubóstwem o20 mln Obniżenie o1,5–2 mln liczby żyjących
poniżej relatywnej granicy ubóstwa
Źródło: Polska 2030…, op. cit., t. I, s.7.
Przedstawione cele, określone nieco skromniej niż wdokumencie europej-
skim, odnoszą się wwiększości do kwestii społecznych (zwiększenie zatrudnie-
nia osób wwieku produkcyjnym, promocja edukacji, obniżenie odsetka ludzi
żyjących poniżej granicy ubóstwa), co wiąże się również zaktualną sytuacją,
wktórej znalazły się wszystkie kraje UE, czyli obawą przed eskalacją kryzysu
finansowego.
Na zakończenie należy dodać, że koncept bezpieczeństwa społecznego nie
został uwzględniony wprojekcie „Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa
narodowego RP 2011–2022”, czyli sektorowym dokumencie, bazującym na
„Strategii bezpieczeństwa narodowego” z2007 roku, odnoszącym się wgłów-
nej mierze do bezpieczeństwa zewnętrznego imilitarnego. „Strategia rozwoju
systemu bezpieczeństwa narodowego RP” bezpieczeństwo społeczne traktuje
jako obszar, który powinien zostać zagospodarowany wpozostałych strategiach
sektorowych55. W dokumencie tym natomiast zdefiniowano koncept bezpieczeń-
stwa narodowego, twierdząc, że „(…) oznacza [ono] zdolność państwa ijego
społeczeństwa do zapewnienia warunków jego przetrwania, jako instytucji, wspól-
noty obywatelskiej, biologicznego przeżycia ludności, integralności terytorialnej,
niezależności politycznej, stabilności wewnętrznej oraz jakości życia56. Podkre-
ślenie roli społeczeństwa jako istotnego podmiotu, nawiązuje do nowoczesnej
konstrukcji „strategii nowej generacji”, przyjmowanych obecnie przez państwa
członków Sojuszu Północnoatlantyckiego. Dokumenty te określa się mianem
dokumentów strategicznych nowej generacji ze względu na ujmowany wnich
55 Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego RP 2011–2022. Projekt z20.06.2011,
Ministerstwo Obrony Narodowej, Warszawa, 20.06.2011, s.4.
56 Ibidem, s.3. Zaznaczenie autorki.
KARINA PAULINA MARCZUK
50
szeroki zakres wyzwań dla bezpieczeństwa oraz wynikającą ztego faktu koniecz-
ność zaangażowania nie tylko władz na wszystkich szczeblach, lecz także całego
społeczeństwa –poszczególnych obywateli, instytucji, przedsiębiorstw etc., wcelu
sprostania owym wyzwaniom. Ponadto ich wszechstronność czyni je aktualnymi
przez dłuższy czas57. Tego rodzaju dokumentami strategicznymi dysponują, na
przykład: Wielka Brytania, Holandia, Finlandia, atakże Kanada.
Wykorzystanie alternatywnych koncepcji bezpieczeństwa (popularnych po
zakończeniu „zimnej wojny”), aszczególnie zyskującej coraz szersze grono
zwolenników koncepcji human security, jako teoretycznej bazy do prowadzenia
badań nad społecznym wymiarem bezpieczeństwa, owocuje zmianą jego para-
dygmatu. Rozumie się przez to odejście od wąskiego ujęcia, skupiającego się
na kwestiach socjalnych oraz państwowo-centrycznego, na rzecz podejścia szero-
kiego, uwzględniającego rozwój procesów globalizacyjnych (erozję tradycyjnych
atrybutów państw narodowych), które zakłada, że bezpieczeństwo społeczne to
zmienny idynamiczny proces, gwarantujący zaspokojenie podstawowych potrzeb
społecznych jednostkom na danym terytorium przez podmiot, którym nieko-
niecznie jest wyłącznie państwo narodowe. Narzędziem, służącym do osiągnięcia
bezpieczeństwa społecznego jest polityka społeczna, prowadzona nie tylko przez
państwa, lecz także inne podmioty (na przykład Unię Europejską). Ponadto
tak ujmowane bezpieczeństwo społeczne powinno być postrzegane wszerszej
agendzie, czyli wkontekście idei zrównoważonego rozwoju, przy założeniu,
że wszystkie komponenty tej koncepcji będą traktowane co najmniej równo-
prawnie (chodzi ouniknięcie sytuacji, gdy zrównoważony rozwój sprowadza się
wyłącznie do kwestii związanych zochroną środowiska naturalnego). Zatem
teza przedstawiona we wstępie do niniejszego artykułu, dotycząca poszerzania
się zakresu pojęciowego bezpieczeństwa społecznego, znalazła potwierdzenie
wtrakcie przeprowadzonych badań.
Problemem, który rozważano wtym artykule są implikacje dla Polski, wynika-
jące zposzerzania się konceptu bezpieczeństwa społecznego. Analizując polską
politykę wciągu ostatnich dwóch dekad można dojść do następujących wniosków:
1) w latach 90. ubiegłego stulecia wiodącą linią polityczną wzakresie realizacji
idei zrównoważonego rozwoju była polityka ekologiczna, której podporządko-
wano winne działy polityki skupiając się przede wszystkim na definiowaniu
pojęcia zrównoważonego rozwoju jako konceptu ekorozwoju. azatem zawę-
żono to pojęcie do kwestii związanych zochroną środowiska naturalnego.
Można zatem oceniać, że bezpieczeństwo społeczne wlatach 90. było iden-
tyfikowane wgłównej mierze ze sferą socjalną, czy nawet węziej –zproble-
matyką zabezpieczenia społecznego, azatem obszarem odpowiedzialności
państwa;
57 S.L. Caudle, S. de Spiegeleire, A new generation of National Security Strategies: early findings
from the Netherlands and the United Kingdom, „Journal of Homeland Security and Emergency
Management”, t. 7, nr 1, 2010.
Bezpieczeństwo społeczne: potrzeba szerokiego ujęcia. Implikacje dla Polski 51
2) momentem przełomowym staje się akcesja Polski do Unii Europejskiej
w2004 roku, wydarzenie które skutkuje między innymi koniecznością reali-
zacji unijnej „Strategii lizbońskiej”, wytyczającej cele rozwoju UE na lata
2000–2010. Z tego względu władze polskie wpołowie ubiegłej dekady odeszły
od koncentrowania się na polityce ekologicznej jako wiodącej ipołożyły
nacisk na politykę rozwojową, czego świadectwem było przyjęcie w2006 roku
„Ustawy ozasadach prowadzenia polityki rozwoju” (znowelizowana w2009
roku) oraz pierwszego średniookresowego dokumentu strategicznego wtym
zakresie –„Strategii rozwoju kraju 2007–2015”;
3) przyjęcie przez Unię Europejską nowej strategii rozwoju „Europa 2020”
wymusiło na władzach polskich zmianę wpodejściu do konceptu rozwoju,
czyli budowę zintegrowanego systemu zarządzania rozwojem, opartego
zarówno na szeregu dokumentów strategicznych ocharakterze ogólnym,
jak isektorowych. Jest to podejście całościowe ikompleksowe, ponieważ
uwzględnia realizowanie trójfilarowej koncepcji zrównoważonego rozwoju,
podkreślając znacznie osiągnięcia celów społecznych. Tym samym, dokonując
włączenia tej problematyki wkwestie rozwojowe, wdraża się szeroki koncept
bezpieczeństwa społecznego;
4) wśród dokumentów strategicznych ocharakterze sektorowym, znajdujących
się wtrakcie konsultacji społecznych, brak jednak strategii zrównoważonego
rozwoju, dokumentu, który obowiązywał do 2007 roku. Nie opracowano
również dokumentu, który koncentrowałby się ściśle na problematyce bezpie-
czeństwa społecznego, chociaż kierowano się wytycznymi, zawartymi wdoku-
mencie „Europa 2020”, dotyczącym wdużej mierze problemów zzakresu
bezpieczeństwa społecznego Również kwestie, związane ze sprawami spo-
łecznymi są obszarem zainteresowania polskiego rządu58;
5) do wybranych obszarów zzakresu problematyki bezpieczeństwa społecznego
odnoszą się zarówno DSRK iŚSRK, jak iposzczególne strategie sektorowe.
Rozproszenie zagadnień społecznych wszeregu dokumentów może rodzić
ryzyko późniejszej fragmentaryzacji działań ibraku spójności (koherentności)
wrozwiązywaniu pojawiających się problemów natury społecznej;
6) nadrzędnym dokumentem, odnoszącym się do problematyki bezpieczeń-
stwa narodowego pozostaje nadal „Strategia bezpieczeństwa narodowego
Rzeczypospolitej Polskiej” z2007 roku. Chociaż autorzy dokumentu nie
zdefiniowali wnim wprost pojęcia bezpieczeństwa społecznego, to uznali je
za sektor bezpieczeństwa narodowego zaznaczając, że celem władz wtym
zakresie powinno być zagwarantowanie poprawy bytu obywatelom. Jest to
ujęcie wąskie ipaństwowo-centryczne, bo pomijające osiąganie bezpieczeń-
stwa społecznego wramach polityki rozwojowej;
7) podniesienie, wprojekcie „Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa naro-
dowego RP 2011–2022”, społeczeństwa do rangi kluczowego (obok państwa)
58 Zob.: „Gazeta Wyborcza” z19–20.11.2011r.
KARINA PAULINA MARCZUK
52
podmiotu bezpieczeństwa narodowego, pozwala uchwycić zmianę wpostrze-
ganiu konceptu wPolsce, czyli adaptację podejścia szerokiego, zakładającego
w nawiązaniu do tak ważnych dokumentów, jak „Europejska strategia
bezpieczeństwa” z2003 roku –że warunkiem sine qua non rozwoju jest
bezpieczeństwo59. Jest to ujęcie stosowane wprzyjmowanych wostatnich
latach przez demokratyczne państwa strategiach „nowej generacji”. Położe-
nie nacisku na rozwój wiąże się zobraniem celu, którym jest poprawa bytu
obywateli, czyli bytu jednostek (podmiotów human security), azatem jest to
równoznaczne zosiągnięciem celów bezpieczeństwa społecznego.
Na zakończenie można dodać, że pożądanym byłoby położenie wprzyszłości
nacisku na rozwój badań teoretycznych wzakresie bezpieczeństwa społecznego,
które wykorzystywałyby jako bazę nowoczesne, alternatywne koncepcje bezpie-
czeństwa, takie jak human security, odchodząc od tradycyjnego koncentrowania
się na aspekcie funkcjonalnym bezpieczeństwa społecznego, czyli postrzeganiu
tej problematyki wyłącznie przez pryzmat instytucji polityki społecznej.
59 Europejska strategia bezpieczeństwa: bezpieczna Europa wlepszym świecie, Bruksela 2003,
<http://consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/031208ESSIIPL.pdf>, [25.11.2011].
Book
Full-text available
Celem pracy jest zarówno analiza teoretycznych aspektów manipulowania informacją w mediach, jak i ocena konkretnych przypadków oraz przyczyn i skutków działań manipulacyjnych.
Article
Full-text available
K.P. Marczuk, 2014. Zrównoważone społeczności lokalne i ich bezpieczeństwo: doświadczenia państw anglosaskich. Studia Politologiczne, 34, pp. 184-210. Sustainable Communities and Their Safety: Experience of the Anglo-Saxon Countries The article focuses on the category of the community and sustainable community, the concept that is well-known in the Anglo-Saxon countries. The author has explored forms of cooperation of the community with the local authorities aimed at improving safety such as community policing. The author has elaborated how communities are evolving reaching the category of sustainable communities. The article concludes with a summary containing the final conclusions. W artykule skoncentrowano się na kategorii społeczności lokalnej, a konkretnie na zrównoważonej społeczności lokalnej (ang. sustainable community), pojęciu, które jest popularne zwłaszcza w państwach anglosaskich. Przedstawiono formy współpracy władz z lokalną społecznością w celu poprawy bezpieczeństwa, znajdujące swój wyraz np. w realizacji koncepcji community policing. Badano, w jaki sposób ewoluuje obecnie lokalna społeczność, przywołując kategorię zrównoważonej społeczności lokalnej. Artykuł kończy podsumowanie, zawierające wnioski płynące z przeprowadzonych badań.
Article
Full-text available
Organizacje międzynarodowe, w tym organizacje rządowe i pozarządowe, są jednym z podmiotów stosunków międzynarodowych. Ochrona cywilów przed katastrofami naturalnymi, konfliktami zbrojnymi oraz pomoc humanitarna wpisuje się w działalność m.in.: United Nations Disaster Assessment and Coordination (UNDAC) - mechanizm ekspercki Narodów Zjednoczonych ds. oceny i koordynacji działań w przypadku wystąpienia kryzysów humanitarnych, katastrof naturalnych lub spowodowanych przez człowieka. Jest on zapleczem eksperckim Biura ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej ONZ (OCHA).Inną instytucją zajmującą się obroną cywilną w ramach Unii Europejskiej jest Dyrekcja Generalna ds. Pomocy Humanitarnej i Ochrony Ludności (ECHO). Celem niniejszego artykułu jest zwrócenie uwagi na genezę i działalność Międzynarodowej Organizacji Obrony Cywilnej (International Civil Defence Organisation, ICDO) z siedzibą w Szwajcarii, która od początku swojej aktywności zorientowana była na pomoc ludności cywilnej w wypadku konfliktów zbrojnych, a obecnie także w przypadku katastrof naturalnych. Ponadto przeanalizowane zostaną cele i działalność ICDO w czterech obszarach: budowania potencjału narodowego (national capacity building), współpracy międzynarodowej (international cooperation), działalności humanitarnej (humanitarian projects) oraz aspekty dotyczące świadomości i gotowość (awarness and preparedness). Określone zostaną także wyzwania stojące przed tego typu organizacją. Słowa kluczowe: obrona cywilna, międzynarodowa organizacja rządowa (IGO’s), pomoc humanitarna, zarządzanie kryzysowe Summary: International organizations, including governmental and non-governmental, are one of the subjects of international relations. Protecting civilians against natural disasters, armed conflicts and humanitarian aid is in line with the activity of the United Nations Disaster Assessment and Coordination (UNDAC). Another example is the civil protection mechanism within the European Union, as the office as DG. Humanitarian Aid and Civil Protection (ECHO). The purpose of this article is to draw attention to the genesis and activity of the International Civil Defence Organisation (ICDO), with headquartered in Switzerland. ICDO from the very beginning of its activity was oriented to help the civilian population in the event of armed conflict, and now also in the case of natural disasters.In addition, there will be analyzed the aims and activities of ICDO in four areas: national capacity building, international cooperation, humanitarian projects and aspects of awareness and preparedness. It will also specify the challenges facing this type of organisation. Keywords: civil defence, international governmental organisation (IGO’s), humanitarian aid, crisis management
Dokument przyjęty przez Radę Ministrów dnia 30 grudnia 2008 r., Ministerstwo Rozwoju Regionalnego
Założenia aktualizacji "Strategii Rozwoju Kraju 2007-2015". Dokument przyjęty przez Radę Ministrów dnia 30 grudnia 2008 r., Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, grudzień 2008; Informacja uzupełniająca do dokumentu pt. "Założenia aktualizacji Strategii Rozwoju Kraju 2007-2015" przyjętego przez Radę Ministrów w dniu 30 grudnia 2008 r. Dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 1 czerwca 2009 r., Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, czerwiec 2009.
System zarządzania rozwojem
  • Regionalnego Ministerstwo Rozwoju
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, System zarządzania rozwojem, 03.09.2009, <http://www.mrr. gov.pl/rozwoj_regionalny/polityka_rozwoju/system_zarzadzania_rozwojem/strony/system_zarzadza nia_rozwojem.aspx>, [24.11.2011].