BookPDF Available

Wooi fana: Life and Times in Ujir.

Abstract

This book is a community resource book of historical sources produced for the Ujir community of north-west Aru. I have uploaded the booklet here in the original language (i.e., English, Dutch and German). The final version of the book will be published in Indonesian under the title "Wooi fana: Ujir sepanjang masa".
WooiFana.LifeandTimesinUjir
1
CompiledbyAntoineeSchapper
Acommunitysourcebook.
WooiFanaWooiFana
Life and times in
Life and times in
Ujir.
Ujir.
Acommunitysourcebook
2
WooiFana.LifeandTimesinUjir
3
WooiFana
Life and times in Ujir.
Acommunitysourcebook.
Compiledby
AntoinetteSchapper
YayasanPustakaOborIndonesia
Jakarta,2018
Acommunitysourcebook
4
Wooi Fana. Life and times in Ujir. – Jakarta: Yayasan Pustaka Obor Indonesia, 2018
xxx hlm; 14,5 x 21 cm
ISBN: xxxx
Judul asli
Wooi Fana. Life and times in Ujir.
Copyright © 2018 Antoinette Schapper
Hak Cipta dilindungi Undang-Undang
All Rights reserved
Diterbitkan pertama kali ke dalam bahasa Indonesia
oleh Yayasan Pustaka Obor Indonesia
Anggota IKAPI DKI Jakarta
Cetakan pertama: xxxx
YOI:
Desain Sampul: Rahmatika
Yayasan Pustaka Obor Indonesia
Jl. Plaju No. 10 Jakarta 10230
Tlp. 021-31926978; 3920114
Faks: 021-31924488
E-mail: yayasan_obor@cbn.net.id
http: www.obor.or.id
WooiFana.LifeandTimesinUjir
i
Acknowledgements
This book is dedicated to the people of Ujir, past and present. Ujir has
garnered attention from travelers and researchers over several genera-
tions. However, the people of Ujir themselves have seen little, if any-
thing, of the results of these visits to their lands. This book is an attempt
to give back something of the work on Ujir to the Ujir people.
The research which allowed this work to be created was funded by the
Documentation of Endangered Languages (DoBeS) programme of the
Volkswagen Foundation, Germany. Through the Aru languages Docu-
mentation Project (which grew out of the original project Roos and Ru-
ins: A project to document Ujir), researchers have been able to create a
digital archive of recordings of the language-culture systems of the Aru
Islands, with Ujir being the most prominent among the documented
groups. The recorded materials can be accessed online through The
Language Archive, using this web address:
Acommunitysourcebook
ii
https://hdl.handle.net/1839/00-0000-0000-001C-903D-
9@view
With this archive, we hope to help the people of Ujir maintain and pro-
mote their history and traditions.
Many people have helped to ensure the success of the documentation
work in Aru. First and foremost, all the people of Ujir must be thanked
for welcoming researchers from the project into their village and for
supporting the documentation work. Many thanks go to Emilie T.B.
Wellfelt, Hans Hägerdal, and Fridus Steijlen who provided useful com-
ments and corrections on drafts of this book to me. I am also grateful to
Nikolaus Himmelmann of the University of Cologne who has hosted
this documentation project at his department since 2013.
Antoinette Schapper
Leiden, The Netherlands, October 2017
WooiFana.LifeandTimesinUjir
iii
The ruins of Ujir 59
Life in the village 71
Fashions of Ujir 79
The war on Ujir 43
Peace with Ujir 51
Landing in Aru 7
Dutch contract 13
Ujir in 1646 23
Early trade 29
Acknowledgements i
Table of contents iii
About this book v
Locating Ujir 1
Mosque of Ujir 65
Religion in Ujir 87
Table of contents
Acommunitysourcebook
iv
Acknowledgements i
Flags of Ujir 94
Sources used 97
Glossary 103
WooiFana.LifeandTimesinUjir
v
About this book
This book is a community source book created for the people of Ujir
and their descendants. Ujir was a prominent trading village in the Aru
Islands from an early time. From the first arrival of the Dutch in Aru in
the 17th century, the Ujir people and their village feature prominently
in the historical record on Aru, but little, if anything, of these accounts
by foreign visitors has ever been made available to the people of Ujir
themselves. Using publications of European archival materials and trav-
el accounts, the book presents descriptions of the village of Ujir and
anecdotes about the people of Ujir, their land and their lives.
There are always many sides to history. The descriptions and accounts
of Ujir’s past provided in this book do not replace indigenous Ujir
sources, but can be regarded as complementary to them. These Europe-
an accounts do not represent supreme authorities on the history of Aru.
Europeans who came to Aru and to Ujir were typically only there for a
Acommunitysourcebook
vi
few days, so their opportunity to observe was limited and they often
had little understanding of what they did see. Moreover, their view of
what they saw was also coloured by their own social-cultural back-
ground. European travelers to the Moluccas often assumed the superior-
ity of Westerners, their civilization and religion. As a consequence,
their accounts can include derogatory statements about the people they
encountered, for instance, concerning the colour of the skin, the clothes
they wore, or their manner of living.
The political circumstances of the European presence in the Moluccas
also mean that their accounts are biased. Because the VOC was con-
cerned with creating and maintaining the Dutch trade monopoly over
spices, those in the service of the VOC tend to speak in unfavourable
terms about peoples who resisted the Dutch and their rule, such as the
Bandanese, Ceramese or Ujirese. From the perspective of these groups,
however, it was natural to rebel against this foreign power which
sought to tax them and to prevent them from trading with the people
with whom they had been trading for centuries.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
vii
Differences between Ujir indigenous traditions and European sources
should not be regarded simply as a matter of one being right and the
other wrong. An example is the discrepancy between an indigenous
source and a European source is the origin of deer on Wasir. Deer are
not indigenous to Aru, but have been introduced from western Indone-
sia in the last few hundred years, according to archaeologists (Van Stri-
en 1996, O’Connor et al. 2007). In 1854 Bosscher writes that the Dutch
had released six deer for hunting three years earlier:
“Voor een drietal jaren zijn op verzoek van wijlen den gouverneur der
Moluksche eilanden, Cleerens door den heer Nitschke een zestal herten
derwaarts overgevoerd; twee daarvan heeft hij in de bosschen van
Wammer, en vier in de bosschen van Wassier in vrijheid doen stellen,
terwijl van mijne zijde een verbod is uitgevaardigd om op die beesten te
jagen. Zij zijn dan ook nog in leven en nog onlangs bij mijn laatst
verblijf op Dobo zag ik de ree van twee jongen vergezeld. Ook vernam
ik dat die op Wassier reeds geworpen hadden.” (Bosscher 1854: 344)
This account of the origins of deer in Aru contrasts with the Ujir tradi-
tion which says that a pasangan of deer were released on Wasir by lo-
cal people who rescued the animals off a sinking kapal portugis. While
Acommunitysourcebook
viii
these accounts initially appear to conflict, it is actually entirely possible
that deer were introduced into Aru more than once, with both accounts
reflecting separate introduction events.
What sources from Europe provide that is often lacking from oral tradi-
tions in history is precise dates. Most European written documents are
dated with a year, and as can be seen in this book, often even a month
and a day. These dates can help historians to understand relations be-
tween events across regions. For instance, we know from the Dutch
sources that the Ujir rebellion against the Dutch fort in Wokam oc-
curred in 1787. This was also the time in which there was a much wider
rebellion being waged by Prince Nuku of Ternate against the rule of the
VOC in Maluku. By comparing the dates of different events, we can
surmise that the people of Ujir were inspired and encouraged in their
rebellion by the larger geo-political mood of discontent and uprising
against the Dutch. This connection is, in fact, borne out by archival ma-
terial, which tells us that the brother of Prince Nuku, Mangofa, was in
Ujir at the time of the Dutch attack on the village in 1789 and was
WooiFana.LifeandTimesinUjir
ix
wounded, dying later in 1790. His presence in Ujir makes the link be-
tween the Prine Nuku rebellion and the Ujir rebellion clear.
Discrepancies between dates in indigenous and European sources do
exist. In some cases, these could be accounted for in terms of differ-
ences between calendars. In the Gregorian calendar used originally by
Europeans and now over most of the world, the year 2017 corresponds
to the Islamic year 1438, a difference of more than 500 years. It is for
the reader to decide the significance of any dates presented by the dif-
ferent sources.
This book should be viewed as a resource around which the people of
Ujir can discuss aspects of their own history across generations. Infor-
mation from local traditions should be used alongside the sources from
this book to create a holistic picture of Ujir history. Teachers in Ujir
can, for instance, use the sources in this book to help understand the
ruins of Ujir’s kampung lama, which are known to every child in Ujir
village. As this book makes clear, these ruins are evidence of Ujir’s
prominence and prosperity in the late 17th and 18th century, as well as
Acommunitysourcebook
x
the devastating war with the Dutch at the end of the 18th century. Uni-
versity students from Ujir can also use this book as a starting point for
investigating aspects of the history of their village, for example, as part
of research for a thesis. In this way, it is hoped that the traditions of the
Ujir people will be preserved.
The sources used in this book are detailed on pages 97-101. It should be
noted that place names in Dutch sources are often not identifiable.
Where they are, we have tried to give just a single spelling for the place
name to make reading easier. A glossary of explaining some Dutch and
Malay terms that were common in colonial period are given on page
103.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
xi
AnearlymapofNewGuineafrom1600.TheAruIslandsarealsocharted,and
indicatedashavingbeenthesojournofMartinAfonsodeMelo,aPortuguese
navigator,whosenamehasnotbeenotherwiserecordedinthehistoryofmaritime
discoveryintheseparts.
Acommunitysourcebook
xii
WooiFana.LifeandTimesinUjir
1
Locating Ujir
The Aru islands have a long history as a part of the extensive indige-
nous trading networks of the Moluccas. Their location at the eastern
extreme of the Indonesian archipelago, however, meant that for a long
time they were not directly known to the foreigners who visited the
Moluccas to trade in spices, bird plumes and other natural products of
the region.
The earliest mentions of Aru in European documents are on Portuguese
maps in the 16th century. It occurs in roughly the correct position la-
belled as Arrum on on the Dauphin Chart of 1530-1536, as Arru on the
Desceliers map of 1550, and as Aruu on Mercator’s 1569 map
(O’Connor et al. 2007). The earliest European visitor we know of is the
Portuguese navigator, Martim Afonso de Melo, who is thought to have
sighted the Aru islands and wintered nearby in 1522-1524. Another
Portuguese, Gomes de Sequeira, may also have visited Aru in 1526.
Acommunitysourcebook
2
ADutchexplorationmapfromaround1644representingJanszoon’svoyage
of1606ontheDuyken.Theoriginallogsandchartsofthevoyageofthe
Duykenhavebeenlost,butcopieswereapparentlymadeofthemap.Aru
appearsmarkedasArouwontheright‐handsideofthemap.
More precise information about Aru begins to emerge with the Dutch
arrival in the Moluccas at the beginning of the 17th century. The first
Dutch voyage to the region was Willem Janszoon’s voyage on the
Duyfken in 1606. He sailed by Aru, but is not known to have gone on
land there. As can be seen in a selection of the map from Janszoon’s
journey, the Aru Islands are represented as a single island under the
WooiFana.LifeandTimesinUjir
3
name Arouw.
Many names for Aru existing in the literature. There is one name that is
striking for its closeness to the Ujir name. In the Englishman John
Crawfurd's 1856 work A Descriptive Dictionary of the Indian Islands
and Adjacent Countries, the name Aru is explained as follows:
“ARU. The correct name is Pulo Aräu that is “the islands of the Cassua-
rina” ... They are, as usual, covered with tall trees among which the most
prominent is the casuarina, which gives them name.” (Crawfurd 1856:
23)
There is no other writer —Dutch, English or otherwise—that gives this
explanation of the name Aru. Crawfurd is not recorded as ever having
visited Aru and it is not known where he got his information, but he is
known for using oral sources that he collected himself in Java. We may
speculate that Crawfurd had this piece of information by way of a per-
son from Ujir. This is suggested by the fact that in the Ujir language,
the Aru Islands are called Jeraa. This word can be broken down into
two parts: je ‘casuarina’, a tree type known in the Aru Malay as pohon
kasuari, and raa ‘land’. Thus, in Ujir, Aru is quite literally the land of
Acommunitysourcebook
4
the casuarina.
Following Janszoon’s
voyage on the Duyfken
in 1606, knowledge of
Aru becomes much
greater. With this came
knowledge of Ujir.
Charts of subsequent
expeditions to Aru invar-
iably name Ujir and of-
ten also Wasir as anchor-
ing points. In the histori-
cal record, the name of
Ujir is written in many
ways: Wadjier, Wadjir, Wadia, Wadhia, Woedjier, Woedjir, Wodgier,
Wodjir, Wogier, Wui, Oedjir, Oedjier, Ougia, Udjir and others.
ThejetreeperhapsgivesitsnametotheAru
Islands.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
5
ADutchmaprepresentingstateofknowledgeofaround1630,following
CarstenszoonJanszoon’svoyageof1623.UjirisgivenonthemapasWodgier.
AnchoragesandreefsatUjirandWasirarealsomarked.
Acommunitysourcebook
6
ADutchmaprepresentingstateofknowledgeofaround1630,followingCarstenszoonJanszoon’svoyageof1623.
UjirisgivenonthemapasWodgier.AnchoragesandreefsatUjirandWasirarealsomarked.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
7
Landing in Aru
The first recorded landing of Europeans in Aru was in 1623. The Dutch
yacht Aernem captained by Jan Carstenszoon was sent from Banda to
investigate whether there was gold to be found in New Guinea. On the
way, they stopped by Aru making contact with the local population.
Carstenszoon’s report on the journey was published in 1859. It includes
a note containing the earliest depiction of life and land in Aru. This de-
scription is particularly relevant to the Ujir people, because it is known
from the report that the only place where Carstenszoon went on land
was on Ujir. We can therefore be assured that much of Carstenszoon’s
account is based on observations made in Ujir. Carstenszoon’s descrip-
tion is as follows:
T’eijlandt Aro, dat in alle de caerten geleijt wordt als één eijlandt te sijn,
bestaet wel in meer als 6 eijlanden, liggende het noordelijke daer
geanckert lagen op 5 gradn 30 min. en eenige der eijlanden liggen een
mijl ende andere minder van den anderen, het grootste strect van ’t noor-
delijcke aen de westzijde oft eijnde Z. ende Z. Z. W. lanck ontrent 9
mijlen ende van t’eijlandt Queij O. ende W. 21 mijlen, als per nieuwe
Acommunitysourcebook
8
gemaecte caerte breeder is blijckende, daer aen ons refereren, deselve
eijlanden sijn leech ende eenparisch sonder berch often heuvel, rontom
geode ancker grondt op 7, 8, 9, 10 ende meer vadem cleij, sandige,
schulpachtige, ende op eenige plaetsen steenachtige gront, heft oock ver-
scheijden hoecken ende inwijcken ende niet boven de 4 à 5 clippen, die
aen de noortsijde dichte bij t’landt sijn liggende; het landt is dicht be-
wassen met verscheijde wilde hooge boomen, sonderlinge goet hout, om
masten, schepen, correcorren, ende ander vaertuijch aff te maken, is
oock goet ende veth van aertryck om alle vruchten te planten ende
saeijen, is abondantt van versch water door de menichte van putten die
se graven, dan gans geen loopende revieren. Heeft menichte van Sa-
gouw, Pauwe, Cocus, Bananes, Ceripinang, Belingbings, ende eeinge
Nancke boomen, maer gans geen Dorions, Manges, Lanse ofte Canarij
boomen; daer wast oock menichte van Ubij, Cladij, Milho, ende
weijnich rijs, daer sijn mede verckens, bocken , heonders, Casawarisen
ende Peradijs vogels, die door de boeren ofte alfures met pijlen
geschoten worden, mede is daer een vremdt gedierte als de groote van
een bock, met root cort hair, sonder hoorens, hebbende de achterste
beenen van taemelycke lengte ende de voorste heel cordt, genaempt Or;
de eijlanden sijn seer bewoont, en near ons hebben connen informeren,
met meer als 50 dorpen, daer aff de huijsen op groote dicke houten (wt
vreese van haer naeburige vianden gevat te worden) staen; daer sijn
eenige die 4 à 500 weerbaer mannen wt connen leveren, hebben gans
WooiFana.LifeandTimesinUjir
9
geen forten ofte
sterckten, dan haer
macht bestaet in de
menichte van correcor-
ren die t’saemen ontrent
de hondert met 30 à 40
mannen elck wt connen
brengen; het volck is
swert, ende lanck ende
wel geproportionneert
van corpus, soo her
schijnt niet quae-
taerdich, eeinge met
glat ende ander met
gecrult hair, gaen
naecht, wt geseijt de
schamelheijt, die met
een weijnich lijwaet
bedect dragen, sijn hei-
dens sonder eenige ken-
nisse Godts, aenbidden de sonne ende t’water, seer expert
bosschschieters ende vissers met hoecken, oock cloecke timmerluijden,
ende te water in correcorren ende prauwen ervaren, daer en sijn gans
Thismarsupial,theDuskyPademelon
(Thylogalebrunii),isnativetoAruand
Kei.KnowninUjiraswair,
Carstenszoonrecordsitslocalnameas
orandcallsitabockinDutch.Thisis
theearliestimageofthisanimalin
1706byCornelisdeBruijn.Its
commonnameinEnglishisilander,a
corruptionoftheAruMalayname
pilandok,anamewhichisrecordedby
Kolffduringhis1825voyagetoAru.
Acommunitysourcebook
10
geen Coningen noch worden daerdoor niet geregeert, dan elck negrij ofte
dorp heft sekere Orancais, die als Hoofden erkent worden doch geen
bitcharingh sonder kennisse ofte voorweten van de geheele gemeente
mogen doen ofte besluijten. Haere oorloge diese voeren, is niet tegens
eeinge volckeren van ander eijlanden, maer een inlantse als tegens de
alfures ofte buren, die landtwaert in sijn woonende; de wateren ontrent
dese eijlanden sijn wit, vermits de cleijachtige gronden, maer abondant
van geode vis. Haer manier van die te vangen is met corven ofte bobers,
oock met hoecken in cleene prauwen mede met flitsen, daar se de vis
langs strand sonderling mede connen treffen; daer en sijn anders geen
manufacturen, als geode ende stercke Arambaijs, Prauwen ende Ma-
hulen, maer gans geen mijnerael, als gout, silver, tin, iser, loot, noch
eenich dinck van
valeur, maer daer
sijn wel eenige die
van soodaenige
metalen ende meer
kennisse hebben,
doordien met Ban-
danesen langen tijt
correspondentie
gehadt hebben, ende
daer gecontinueert AtraditionalAruneseishtrap,likelysimilartothe
ishing“baskets”mentionedbyCartenszooninhis
account.©TropenmuseumRV‐1287‐24
WooiFana.LifeandTimesinUjir
11
te vaeren; fijnalijck, dat t’eijlandt Aro, anders niet en heft oft van hem
geeft als seker fruijten ende vee, hier voor gementionneert, streckende
tot verversinge, ende dat in mangelinge van out ijser, slechte sorteringe
van cleeden ende meer ander dingen van cleene waerdije; dit is voor soo
veel als met eijgen ondersoeckinge ende informeren van ’t voors. eijlant
met waerheijt hebben connen schrijven.
Many aspects of this description remain true of Ujir and Aru in general
today: the people are expert fisherman and handle boats well; they live
from sago and other products of their gardens, but not typically rice;
they have no kings and many decisions are taken through community
discussions.
This description also makes clear that Ujir was to undergo some signif-
icant changes in the future. The people of Ujir had not yet started
building with stone as they did later, as we shall see. Cartenszoon
states that the houses were on large wooden posts and that there were
no fortifications in the village. He also describes the people of Ujir as
“heidens sonder eenige kennisse Godts” and does not mention a
mosque.
Acommunitysourcebook
12
ThisimagecomesfromtheendoftheaccountofavisittoUjirbyJan
Carstenszoon.Hissignaturecanbeseenherewiththedate1623.The
reportwaspublishedinthe1859bookTweetogtennaardeGolfvan
Carpentaria.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
13
Dutch contract
Part of Carstenszoon’s mission was to establish friendly relations with
the people of islands such as Aru on his way in search of the great land
of gold. On the 30th of January 1623 he came to anchor offshore from
Ujir. Carstenszoon deputized an interpreter to go onshore to Ujir and
talk to the orangkaya. Carstenszoon reports that the people of Ujir at
that time were concerned with a dispute with people on neighbouring
islands and were not in the mood to come on to the Dutchman’s ship.
After days of negotiation, three orangkaya of Ujir agreed to come on
board, so long as Carstenszoon left some of his men on shore. He
wrote:
Den 2n Donderdaechs, de voors. weder na landt gesonden met last ende
ordre ingevalle d’Orancais bevreest waeren aen t’ jacht te comen, dat 1 a
2 van d’onsen aen landt souden blijven; des selven daechs ontrent mid-
dach isser een arambaij wel gemant met drij Orancais bij mij aan boort
gecomen, hebbende twee van d’ onsen in ostagie gehouden, sij luijden
door de Jurebas onse meyninge ten deele verstaen hebbende ende nu op
Acommunitysourcebook
14
t’ nieuw door ons wat ampelder gerepeteert, als bij soo verre sij ons
rechte vruntschap meijnen ende de Bitcharingh van de verdrevene Ban-
danesen ofte Serammers te verwerpen daer voor souden genieten in Am-
boina ende Banda met haer waeren ende coopmanschappen vrij ende
onbeschaedigt te mogen comen handelen ende haer gevangenen die in
de voorseijde platse noch in levende sijn weder te crijgen, dat haer
sonderlinge aengenaem geweest is, ende alsoo wt haer eijgene wille
gepresenteert onderdaenen van de Ho. gemelte Heeren te sijn, ende tot
een kentelijcke ende bevestinge van sulex heben haren Mattacauw ofte
eet, met sout water dat se aen haer voorhooft ende op ’t hooft deden,
opsiende ende sprekende tegen de sonne, in ’t bijwesen van den raet
gedaen, dies haar een prince vlagge met behoorlijck respect gegeven is,
ende sinj also in alle vruntschap gescheijden, belovende met het aen-
staende oost mosson in Amboina ofte Banda met haer vaertuijch te
comen; ..
The Ujir people had good cause to be suspicious of the Dutch and to be
reluctant to come on board. In 1621, just two years earlier, the Dutch
had massacred the majority of the ethnic population of Banda, taking
possession of their islands and the lucrative nutmeg trees they were
home to. Some Bandanese escaped to Kei and a few to Aru, spreading
word of the heinous crimes of the Dutch in Banda. Part of Car-
WooiFana.LifeandTimesinUjir
15
stenszoon’s mission was to ingratiate himself with local populations to
encourage the reestablishment of the traditional trading lines which had
been substantially disrupted by the Dutch massacre. At that time, Banda
was supplied at great expense from Ambon and the Dutch port of Bata-
via, modern-day Jakarta.
By giving their flag to Ujir, the Dutch viewed Ujir as having agreed to
be their subjects and come under their rule. It seems unlikely that the
AreconstructionofthelagoftheDutchEastIndianCompany.Asimilarlag
waslikelygiventotheorangkayaofUjir.
Acommunitysourcebook
16
people of Ujir would simply have submitted to the Dutch in this way.
They probably thought of the receipt of the flag in friendship. This in-
terpretation is apparently confirmed by their sending of a Dusky Pade-
melon (which Carstenszoon calls a bock, meaning rusa) on board once
they had returned to land.
Carstenszoon cemented the Dutch perspective of the Arunese now be-
ing Dutch subjects by closing a written contract with them and by erect-
ing a wood column on Ujir to commemorate the event on his return
journey. In his journal for the 24th to the 26th of May 1623, he writes:
...naer landt ben gevaren, om met de orancais ende volckeren van de
dorpen Wodgier, Tutewanengh, Salguadingh, Bocan, Guamar, Bagam-
bel, Maijcoor, Rato ende Tarangan, die bijeen vergardert waeren, van
sulx als den dienst van de Ho. Mo. Heeren Staten Genl., Sijn Extie Prince
van Orange etc. ende de Heeren Bewinthebberen der Vereenichde Oost-
indische Compie is betreffende, te spreken; oock ben eendelijck met alle
de selve, wt den naem ende van wegen als boven, in schriftelijcke ver-
bont getreden, ’t welk sij al t’ saemen als onderdaenen van de Ho. ge-
melte Heeren, met haer mattacauw off eet, om ’t selffde in sijn geheel
ende elck int bijsonder na te comen, solemnelijck hebben bevestichtl
oock hebben voorder bewillicht ende toegelaten, datter een houte Col-
WooiFana.LifeandTimesinUjir
17
umne, bij gebreck
van steen, opt voorn.
eijlandt int dorp
Wodgier aen de Bal-
leuw gespijckert is,
daer in de naervol-
gende woorden in
effect gesneden sijn:
“A°. 1623 pr°.
Febrij sijn hier tot
Aru aengecomen
de jachten Pera
ende Arnem, commandeur Jan Carstensz., cooplieden Jan Breuwel
ende Pieter Lintges, schipper Jan Sluijs ende Dirck Melisz., stu-
urlieden Arent Martensz. ende Jan Jansz., door order ende com-
missie van den Ed. Hr. Generl Jan Pietersen Coen, wegen de Ho.
Mo.e Heeren Staten-Generael, Sijne Extie Prince van Orange, ende
de Heeren Bewinthebberen der Vereenichde Oost-Indische Com-
pagnie gesonden, ende is alsoo bij ons op den 4n voorschr. posses-
sie van ’t eijlandt voor de Hooge gemelte Heeren genomen; oock
hebben haer de orancais ende volckeren onder de gehoorsaemheijt
ende subjectie van voornoemde Heeren begeven ende de princce
vlagge ontfangen.”
AstoneplaqueinDutchcommemoratingthe
establishmentofFortBelgicaonBanda.A
similarplaque,albeitinwood,probably
markedtheDutchcontractwithAruinUjir.
Acommunitysourcebook
18
This wooden column constructed in Ujir no longer exists, but the Dutch
contract closed in Ujir does. Published in 1645 as an appendix to Kort
verhael ofte journael van de reyse gedaen naer de Oost-Indien met 4
schepen, the contract sets out the following terms:
Ian Carstenzoon Commandeur over de Iachten Peru, ende Aernem, ende
die dan sijnen raede/ sijn uyt last ende Commisse van de Ed: Heer Gen-
erael Ian Pieterszoon Coen, wegen de Hoog: Moog: Heeren Staten Gen-
erael, sijne Excell: Prince van Orangie, &c. Ende de Heeren Bewintheb-
beren der Generale Oost-indische Compagnie/ van de vereenigde Neder-
landen naer ’t Eylandt Aru, met voorsz. twee Jachten ghefonden / omme
de Orancays, ende volckeren onder de ghehoorsaemheydt van de Hoog:
gemelte Heeren sien te trecken; dat op den vierden Februarij, ANNO
1623. (Godt zy gedanckt) gescheit is / ende hebben haer also alle de
Orancays, ende volckeren van ’t Eylandt voornoemt goetwilligh ende
gaerne onder de gehoorsaemheyt / ende subjectie van de gemelte Heeren
overgeven / ende ’t landt opgedragen / op naervolgende conditien / ende
ordinatien.
Ten eersten: Dat d’Orancais ende Over-Hoofden van de Dorpen
Wodgier, Tutewanangh, Salguadingh, Bocan, Guamar, Maycoor, Rato,
Tarangan, ende meer / sullen beloven ende sweeren / gelijck sy vydesen
uyt den naem / ende van weghen de gantsche ghemeente op haer manier
al t’samen / ende elck van hun in’t bysonder belooven / ende sweeren de
WooiFana.LifeandTimesinUjir
19
Hoog: Moog: Heeren Staten Generael, sijne Excell: Prince van Orangie,
&c. Ende de heeren Bewinthebberen der Generale Oostindische Com-
pagnie van de vereenighde Nederlanden voor haren souvereynen / ende
sijne Gouverneurs / ofte andere gesubstitueerden.
Ten tweeden: Verklaren oversulcks de voorsz. Orancays, dat sy alle
hare Landen / Sterckten / Steden ende vruchten aen de gemelte Heeren
suyver / ende daer op niemant yets heeft te pretendeeren / sinseerlijck
sonder arch / ofte list overgeven / ende opgedragen hebben / voor haar /
ende voor hare nakomelinghen / ghelijck by de selbe Landen ter goeder
trouwen opgedragen / ende overgeven mits desen / ende dat geen ander
Prince ofte Potentaet / dan alleene de vermelde Heeren sullen kennen
voor hare souvereynen / ende wettige Heeren.
Ten derden: De Orancays, ende volckeren hebben als Onderdanen
bewillight / ende toeghelaten / dat in de wederomme-reys op ’t voor-
noemde Eylant in’t Dorp Wodgier, een houte Colomme (door gebreck
van steen) opghericht is [...]
Ten vierden: De Commandeur / ende sijnen Raedt hebben de voorsz.
Onderdanen belooft / ende toegeseyt / ghelijck sy belooven / ende
toesegghen midtsdesen uyt den naem / ende van wegen als boven / dat
sy luyden met haar vaertuych / en Coopmanschappen in Ambona, ende
Banda mogen kommen / soo vry / ende onbeschadight al of sy in haer
eyghen landt waren / oock dat hare gevangen / die in voorseyde plaetse
noch in levende zijn / weder gegeven / ende restitueert sullen worden.
Acommunitysourcebook
20
Ten vijfden: De voorsz. Onderdanen en sullen niet vermoogen
eenighe handelinghe met de verdrevene Bandaneesz / ofte Ceramers te
doen / ja oock vele min met haer eenighe pitcharinghe te houden / ende
de gevluchte by haer / uyt het Eylandt te verjaegen / ende bannen.
Ten sesten: De voorsz. Onderdanen en sullen niet vermoghen op
eenighe andere plaets te varen / noch handelen / dan tot Ambona, ende
Banda, ten zy met behoorlijck consent / ende pas van de Gouverneurs
aldaer. Aldus gedaen ter presentie van de onder genomineerde Orancays
in’t Jacht Peru, gheanckert onder’t Eylandt Aru, voor ’t Dorp Wodgier,
den 26. May ANNO 1623.
Aco.
Levarga.
Bur Belle.
Sulack.
Quiylabo.
Luberouw.
Terra Terra.
Baran.
Vauorey.
Auma Lissy.
Mau Sully
Vay Lieuw.
The righthand column here presents the names of the orang kaya of
Aru who were party to the contract with Jan Carstenszoon. Written in
Ons present.
Ian Carstenzoon.
Ian van Sluys.
Arent Martsz de Leeuw.
Pedro Lintges.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
21
Dutch, these orangkaya certainly didn’t understand what they were be-
ing asked to agree to. The contract required the people of Aru swear
allegiance to the company and submit to being subjects of the Nether-
lands and no other power.
The terms of the contract also significantly limited the freedom of
movement and association of the people of Aru. The contract promises
to protect boats from Aru when they bring their goods to Ambon and
Banda, but at the same time forbids them from travelling with their
goods to other places. The contract also prohibits not only trade but also
interaction with the people who had been driven out of Banda and the
people of Ceram, who had not yet submitted to a contract with the
Dutch. Instead, according to the terms of the contract, the Bandanese
and Ceramese were to be hunted down and banned from Aru.
The people of Aru had been trading with the people of Banda and Se-
ram for centuries before the arrival of the Dutch. They were also ties of
blood between Ujir and East Seram and Seram Laut. It is unlikely that
Ujir would have knowingly agreed to give up their long-standing asso-
Acommunitysourcebook
22
ciations and family in favour of these European newcomers, and indeed
they didn’t.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
23
Ujir in 1646
Whilst Jan Carstenszoon’s 1623 account of Aru was based on what he
saw on Ujir, the information he provided was of a general nature; he
did not set out any specific details of Ujir village itself. The first de-
scription of Ujir is from 25 years later: in 1646 from the Dutchman
Adriaan Dortsman in the service of the VOC was sent from Banda to
survey the resources of Kei, Tanimbar and Aru.
Adriaan Dortsman’s journal of the journey was published in 1896 in the
Dutch journal Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde. From the
21st of February to the 29th of March in Aru, Dortsman moved back
and forth between Ujir (called Wodgier) and Wokam (called Wockum),
collecting information on the local politics and resources of Aru. When
he arrived in Aru, Dortsman had Laurens Tatalij on board with him.
Tatalij was a Bandanese who had been a mardijker in Wokam for sev-
eral months some years earlier. In Aru Tatalij was joined on board
Acommunitysourcebook
24
Dortsman’s ship by Boibatij and Calawaij, two men of Wokam known
to Tatalij. These men acted as interpreters, pilots and provided local
information to Dortsman during his stay in Aru.
In Aru, Dortsman first sailed past Ujir and on to Wokam. On the 3rd of
March 1646, he returned to Uijr to meet with the foremost orangkaya
of Ujir, named Wocan Amma. Dortsman described his approach to Ujir
and the position of the old Ujir village as “hidden” within the inlet at
Maiabil:
[Wij] liepen met hoogh water over de clippen langhs de wal, maer ver-
namenn geen negorij noch eenich vaertuich onde ’t landt, dan laet bij
den avondt genaeckende de W. N.-W. hoeck van Wodgier, sagen een
oranbaij met volck aen strant daer wij naer toe hielden, dese wesen ons
dat de negorije een wiejnich van ons voor uijt lach, en sijn omtrent een
musquet schoot binnen deselve hoeck gecomen voor een wijde creecke,
daer de zee met een krommen ellboogh landewaert in loopt, binnen
welcke inwijck de negorij Wodgier gelegen is langhs het water, soodat
men onder veel huijsen met hoogh water kan door vaaren maer men kan
van buijten de negerije niet sien.
On the 4th of March, at the invitation of Wocan Amma, Dortsman goes
WooiFana.LifeandTimesinUjir
25
on land to Ujir. His description of the village give the impression of a
large and prosperous place:
[Orangcaij Wocan Amma] quam omtrent de middach ons weder bij, heb-
bende een vergulde cris op sijn sijde, vereerde hem eenige cleenicheden
voor sijn sago, en andere snuijsterijen; na dat gegeten hadden, voer met
hem en den Luijtent Feijt nae de negorij die wel ruijm eens soo groot is
als Wocan en Wagnabar t’samen, licht aen alle canten open, sonder eeni-
ge borstweeringe van opgesette steen, in de huijsen en daar buijten
schijnt het van menschen te crielen. Insonderheijt kinderen en vrouwen,
die met groote nieusgiericht ons bleven nae kijcken; nae dat bij Wocam
Amma in sijn huijs wat vertoeft hadden, wierden bij een van sijn
maaghschap ten ssten genoot daer hij ons na toeleijde, onthaelde ons
seer schickelijck, t’huijs net en fraeij nae haer wijse opgeschickt, de
vrouwe sadt met een jongh kindt een weijnich ter sijden, en bereijde vast
den disch, de huijsweert diende ons met schoon hant water, uijt een
groote porceleine cop, daer nae versocht Wocan Amma dat wij de
maeltijt souden beginnen op de Hollantse maniere, ’t welck ick van het
gebedt verstont, doende het solve overluijt in’t maleijts; gegeten heb-
bende geleijden ons nae de riviere, en lieten ons met haer volcq aen
boort setten.
As in the account of Carstenszoon’s visit in 1623, Dortsman doesn’t
mention that the people of Ujir were Muslim, suggesting that also in
Acommunitysourcebook
26
1646 they had yet not converted. While silence cannot be considered to
be proof of a fact, Wocan Amma’s invitation for Dortsman to pray be-
fore the meal could be taken as corroboration of this interpretation of
Dortsman’s silence. The impression of Ujir people not being Muslim is
reinforced again by a later statement. On the 21st of March, Dortsman
and the orangkaya of Ujir, Wocan Amma, had argued over trade:
Dortsman accused of Wocan Amma of not wanting to trade with him.
Following this, Dortsman returned to his ship and wrote:
In fin ben nae dese en andere debatten weder aen boort gevaren, moei-
jelijck en verstoort van geest sijnde, dat de duijvel over al in roere is, om
de voortplantinge des Evangeliums te beletten en sijn ricke der duijst-
ernisse in te houden, gelijck hij dese schalcke emissarissen gebruijckt
heeft om de luijden het hooft vol te blaasen, en mijn vorstel van de
christelijcke religie aen de Wocanders gedaen om te stooten, gelijck
naederhandt niet sonder dreofenisse verstaen hebbe.
Dortsman’s despair at the possibility of Christianity’s success in Aru,
which he had attempted to propagate in Wokam, would seem out of
place if Ujir was already Muslim. It was not usual practice for Muslim
groups to be targeted for conversion to Christianity.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
27
In his description Dortsman makes clear the village was “sonder eenige
borstweeringe van opgesette steen”. Instead it appears that Ujir relied
on its alliances within Aru for protection. On the arrival of Dortsman
and his ship, Wocan Amma appears to have called on people from
Batuley (named by Dortsman Wateleijers) for their protection. On the
12th of March, their boats before Ujir and Wocan Amma asked for
them to be allowed in, as Dortsman recorded:
[B]ij den avondt deden haer verscheijde sabieren op, achter de W.N.W.
hoeck van Wodgier, die een voor een laughs de wal quamen heen
sluijpen, gisten dat het volck van Wateleij moest wesen, liet d’Orancaij
Wocan Amaa door den tolcq aen boort roepen, die selfs al onder wege
was, om verlof te vragen voor dese gasten, dat se mochten binnen de
riviere loopen, seggende dat se voor ons bevreest waren, sagh er heel
beteutelt en verbaest uijt, lieten ons voorstaen dat sij selfs dese roovers
hadde laaten roepon, uijt vreese van ons, ofte onse schepen, om sijn ne-
gorij daer mede te verstercken, want 2 a 3 dagen nae onse compste, ver-
stonden dat het volck in de negorije bevreest was; [...] vraeghde waerom
sooveel sabieren ’t seffens quamen, en of sulex wel meer geschiede,
seijde dat se visch on slaven te coop brachten en bij wijlen 2 a 3 en oock
wel meer int getal te comen plegen, belaste dat hij se bij dage alte mael
binnen soude brengen en laten se snachts niet uijtloopen, noch omtrent
Acommunitysourcebook
28
ons hengelen, ofte soude vuir op haar geven ...
From this passage it also appears that Ujir was acting as a trade inter-
mediary for people on the eastern side of Aru, such as the Batuley, to
bring their goods. From Ujir, slaves and other commodities could be
sold on to traders from further west, as we shall see in the following
section.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
29
Early trade
These early descriptions of Ujir we have looked at make clear that Ujir
was a flourishing trading village in the 17th century. People came from
far and wide to trade there.
Around Ujir, Dortsman observed not only Malay and Makasarese ships
but also Javanese junks, a rare sight at this time due to the heavy trade
restrictions in place in Java. A letter of 1645 to the Governor-General
of the East Indies, Antonio van Diemen, gives a similar picture of ex-
tensive indigenous trade connections with Aru. The author of the letter
had met and questioned two mardijkers who had spent several months
on Aru and was impressed by the riches to be had there:
Alsoo eenige iaren verleden seecker twee Mardijckers van Poulo-Aij,
genaemt Joan de Costa en de Laurens Tataly op Arouw seven à acht
maenden residentie gehouden, de gelegenheyt des eijlandts, de nature
der volckeren genoechsaem ende de tale eenigermate begrepen hebben,
verclaerden mede, als vooren verhaelt, dat ’t geseide eijlant niet allen
volckrijck, vlack, sonder ’t alderminste gebergte, maer oock vruchtbaer,
Acommunitysourcebook
30
ende van eenen goeden gront te sijn, bequaem om overvloedige vruchten
te teelen, indien maer d’ ingesetenen wat winsieck ende meer als dage-
licx broot begeerich waren, dat men in die binne landen tot de enclauwen
inden cleij ende slick trapt, alwaer ook verssche staende wateren ofte
binnen meeren gevonden worden. ’t Gunt d’ inwoonders van daer
herrewaarts brengen sijn gemeenlick soodanige provisien als Queijen,
Kouwers, Tenimbers ende andere vreemdelingen Banda toevoeren. […]
Dat ’t considerablste point waer by d’ E. Compe . eenich voordeel soude
mogen genieten, siet op den amber, schiltpadtshoorn ende peerlen die
men voor seecker weet, dat aldaer (maer niet hoe veele) vallen, welcke
TraditionalAruneseboatwithbarkclothsail.©MoluksHistorisch
Museum.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
31
costelicke goederen d’inwoonders aan de oostsijde van voorschreven
Arouw, omtremt de negeryen Kreij, Akkerij, Warkeij ende Mariri uyt der
see op een à twee vadem diepte, uyt groote oesters halen. […]
… gemelte Mardijckers seggen gesien te hebben dat vorschreven
coopmanschappen van de vier voornoemde negerien de aen de oostsyde
liggen, op de noortwest sijde aende negerijen Wackan, Wodgier, Ammer
and Wangammer iaerlijcx gebracht ende door der selver inwoonderen
aende Javanen, Macassers en andere verhandelt worden. (Documenten
betreffende de ontdekkingstochten: 268-269)
This passage confirms the picture from Dortsman: villages such as Ujir
on western side of Aru were trading hubs in which goods were brought
from elsewhere in Aru to be sold on to traders from western Indonesia.
Ujir appears to have continued in this role into the 20th century. The
German anthropologist Wilhelm Müller-Wismar visited Aru in 1913.
He noted that the basketry that was produced in Letin, a village on the
eastern side of Aru, was sold on to Ujir via Batuley.
The people of Ujir were clearly also well-accustomed to European ships
passing through their waters and trading with them from an early time.
When Carstenszoon came to anchor offshore from Ujir in 1623, and
Acommunitysourcebook
32
received a friendly reception:
Den 30n ’s Maendaechs hebben de Arouesen met diverse prauties
verschiede verversinge als clappes, bananes ende hoenderen gecontin-
ueert aen boort te brengen, ...
Similarly, the Dutchman Pieter Pietersen sailed past Ujir more than a
decade after Carstenszoon on his way to New Guinea from Banda, re-
porting a population keen to trade. His experiences from the 5th of May
in 1636 are recorded in Dagh-register gehouden int Casteel Batavia:
..., sijnen cours recht West aen gestelt, ende beloopen heeft tlandt van
Arouw, hebbende onderwegen al goede steck anckergront, ende gemelte
eijlandt met verscheijden cleene eijlandekens beset gevonden, als onder
andere een dat bij Westen de Noorthoeck van Arouw leijt, daer aff d’in-
woonders vande negrije Woedjier met veel prauwen inhebbende varsche
visch, boontjens, clappussen, pompoenen, ende waterlemoenen op 12en
d° aen boort quamen, ende cleeden (doch seer duijr) verruijden, uijt
ooraecke soo de selve sijnde cleen van postuijr, de schamelheijt geheel
naeckt, ende niet anders dan met pijl ende booch gemonteert, rappor-
teerden, dat met d’Arouwers vande Noorthoeck in oorloghe waeren,
welcke haer lant bedorven, waeromme oock de paradijsvogels di alleen
op gemelten Noordcant sijn vallende niet en conden becomen, ...
WooiFana.LifeandTimesinUjir
33
The German Johann
Siegmund Wurffbain
was in the service of
VOC in Banda in Fort
Nassau in the 1630s.
He records that dozens
of boats from Kei and
Aru would come to
Banda during the East
monsoon, bringing pro-
visions and trade arti-
cles:
Was man nun so wol
an Kleidung als Speis und
anderer Nothdurfft/ auf diesen Inssuln benöthigt, wird alles vornehmlich
von Batavia und andern Oertern als Ceram, Java, ingleichen von Kay
und Arouw 40 bis 50 Meilen von Banda gelegen/ hiehergebracht: aus
welch beeden lesst besagten Insuln/ die Einwohner jährlich mit 16 bis 20
ihrer Schiffe/ deren jedes mit 80.100 ja 150. Männern versehen/ und mit
Arunese archer by the German artist Ernst Krammann,
probablydoneintheearly20thcentury.Thisimageis
highly reminiscent of the Pieter Pietersen’s 17th century
descriptionofthepeopleofUjirassleekiguresnaked
exceptfortheirbowsandarrows. © Ethnologisches
Museum,StaatlicheMuseenzuBerlin.Ident.Nr.:IC4998.
Acommunitysourcebook
34
Sagou, alten Cocus Nüssen und Blättern/ Bonen/ Erbsen/ Sclaven/
schönen Papegenen/ Paradeis-Vögeln (auch wider die allgemeine Mein-
ung/ mit Füssen) neben sehr viel andern geringen Waaren beladen/ zu
Marck kommen/ vor welches sie alt Eisen/ Leinwat/ Silber und Gold
zurück führen. (Wurffbain 1686)
In this passage the birds-of-paradise are particularly notable, because
they certainly came from Aru and not Kei, which is not home to any.
By contrast, two species are known in Aru, the King bird-of-paradise
Cicinnurus regius) and the Greater bird-of-paradise (Paradisaea apo-
da). Feathers of birds-of-paradise were items of luxury items of great
value that were highly sought after by traders coming to the Moluccas
from the earliest times.
The passage from Pieter Pietersen given at the beginning of this section
suggests that Ujir relied on supplies of birds-of-paradise from bigger
islands such as Kola and Wokam where there is more forest to support
bird populations. Nonetheless, Ujir was certainly involved in the bird-
of-paradise trade. In his book Oud en nieuw Oost-Indiën published in
1726, François Valentijn describes the King bird-of-paradise as a rare
WooiFana.LifeandTimesinUjir
35
bird found in Aru and explicitly names Ujir (which he calls Wodjir) as
the preeminent place of which they were traded. Valentijn presents a
rich and detailed description of the King bird-of-paradise and its mode
of capture in Aru:
Nun komen wy tot de beschryving van een zeer fraeje Vogel, die met
de naam ’t Konings-Vogeltje bekend is.
Veele hebben de zelve voor de Koning der Paradys-Vogels gehouden,
en hem daarom mede onder de Paradys-Vogels gesteld, dog dat is een
grove misslag, alzoo hy can de zelve zeer veel in gedaante, grootte, ver-
we, en in andreeygenschappen verschild, buiten dat hy met de zelve ook
gansch geen gemeenschap houd, schoon hy nevens de groote Aroeësche
Vogel, mede op een en ’t zelve Eiland, maar veel zeldzamer, en minder
daar gevonden werd. […]
Hy is kleen van kop, recht van bek, zeer kleen van oogen, en heft ron-
dom de zelve een zwarte plek. Op de kop is hy vuur-rood, in de nek
bloed-rood, den hals en borst is schoon Kastanien bruin, of als de Crocus
Martis, waar op een half-ronde plek, als een halve Maan, of hals-band,
de borst van de buik, zynde daar schoon groen gelyk een smaragd, af-
scheid. [...]
De staart is van vederen, gelyk aan de andre Vogels, te zamen vorige
Vogels; dog de zelve is kort, en ook bruin van verwe; maar uit het stuit-
Acommunitysourcebook
36
been komen mede twee lange zwarte draaden, die een hand breed ruim
langer dan d steert, an aan ’t einde met twee ronde schyfkens, of Pauwen
-oogskens, ter groote van een stuiver in een gedraeid (als of ’t een na-
veltje was) dog zeer plat, en schoon groen van verwe boven, dog bene-
den muisvaal zynde, voorzien zyn. […]
Die van Aroe noemen deze Vogel Wowi-Wowi, en die van de Pap-
oewasche Eilanden, Sopeloo; dog wy de Konings-Vogel.
Men brengt dezelve ook uit de Eilanden van Aroe, en is wel voor-
namelyk op Wodjir, een zeer bekend dorp aldaar, te vinden. [...]
Zy warden niet met pylen, gelyk de vorige geschoten; maar met
stricken van Gamoeto, of met Vogel-lym can de Bockom-vrugt gevan-
gen, aanftonds gedood, ontweid, gedroogd, en tusschen twee Borrekens
gebonden. Dus bewaren zy die, tot dat zy ze na Banda voeren, daar zy
die geemenelyk nog eens zo dier, als een Paradys-Vogel verkoopen.
[…]
De Aroeëzen, en andren, gebruiken die in hunne Scherm- en Tsja-
kalil-speelen, omze op hunne Storm-hoeden te steken, zoodanig dat zy
een Paradys-Vogel in ’t midden, en aan wederzyden een Konings-
Vogelken ’er op hebben, en daar na bewaren zy die in een Bamboesje,
om niet te verderven. (Valentijn, Vol. 3 129-131)
In this passage Valentijn repeatedly compares the King bird-of-paradise
to the Greater bird-of-paradise, the other prominent bird traded out of
WooiFana.LifeandTimesinUjir
37
KingBirdofParadise(CicinnurusRecius)bytheartistJosephWolfpublishedinAMonographof
theParadiseidae,orBirdsofParadise.ValentijntellsusthatUjirwasfamousforitstradeinthese
birds.
Aru. Under the name Groote Aroeësche Paradys-Vogel, Valentijn dis-
cusses its appearance and mode of capture within Aru as follows:
Wat de groote Paradys-Vogel aangaat, deze valt gemeenelyk twee
voeten lang, en een groote hand breed, zynde in ’t gemeen (zoo als wy
die krygen) zeer play gedrukt.
[...] Het achter-lyf bestaat uit veel lange en rechte pluimen, uit den
licht-bruinen, en geelen gemengden, en aan wederzyden met dunne
Acommunitysourcebook
38
hairkens, gelyk de pluimen van de Struisvogel, bezet. Deze pluimen
spreid hy in ’t rond uit, als hy vliegt, waar door hy op de lucht als druft,
konnende zich dus zeer lang op de zelve ophouden.
Aan weder zyden van zyn staan korter dog andre en styver pluimen,
die dicht gesloten als twe bossen, schoon Goud-geel, en blinkende zyn.
Op den rug uit het fluit -been ontspringen twee andre zwarte en styve
draden, die ter plaats, daar zy beginnen, te zamen-komen, en die zig van
daar verder verdeelen, zynde veel langer dan staart, en eenigzins ruig, en
aan de einden wat hairig. [...]
Die van de Aroeësche Eilanden, welke 65 mylen Beoosten Banda,
tusschen Key, en Nova Guinea leggen, noemen deze Vogel Fanaan. [...]
Op Key komt deze Vogel noit; maar wel op de Eilanden van Aroe, dat
eenigzins mede zyn Vaderland, hoewel hy nogtans van daar niet eigent-
lyk oorspronkelyk is, dog dit staat vast, dat hy ons door geen andre, dan
door de Aroeësen, aangebragt werd. [...]
Die Aroeësen weten de zelve, zoo zy zeggen, ook wel levendig te
vangen, ook wel levendig te vangen, dog alzoo niemand met de zelve,
om haar fel byten, en wilden aard, kan omgaan, en men ook haar kost
zoo niet weet te krygen , of by de hand heeft, slaan zy de zelve, om van
alle die moeite maar bevryd te zyn, ten eersten dood.
Zoo ras deze Vogels op ’t Land van Aroe komen overvliegen, on-
thouden zy zig, een trop by een, op zeere hooge Boomen, waar op zy de
WooiFana.LifeandTimesinUjir
39
GreaterBirdofParadise(Paradiseaapoda)byJ.Gould&W.HartpublishedinAMonographof
theParadiseidae,orBirdsofParadise.AruwasknowntoEuropeansinMalukuasagoodsource
forthesebirdsfromatleastthe17thcentury.TheArunesehuntingthesebirdswouldcuttheir
feetoff,leadingsomeinEuropetospeculatethattheyneverlandedontheearth,butdwelled
alwaysintheheavens,hencetheywerebirdsofparadiseorheaven.
zelve zien zitten, om enige roode beziën van de kleen-bladige Waringin-
Boom zyn. Het gebeurd ook nu en dan wel; dog zelden, dat ’er maar
twee a drie by een zitten. [...]
Om nu deze Vogels te vangen, schieten de Inlanders de zelve van
Acommunitysourcebook
40
beneden met stompe pylkens, en op de allerminste wonde valt hy ter
neder; dog die ’er van hen nog beter op afgerecht zyn, maken, eer zy
daar komen, kleene groene Huiskens in die Boom, waar in zich pas een
Man bergen kan, en die ’er zich in begeeft, terwyl zy op den dag elders
uitgevlogen zyn. Tegen den avond na Zonsondergang komen zy weer op
die Boom, en dan neemd hy ze met zyn pylken zoo wel waar, dat hy ’er
altyd eenige van krygt. [...]
Zoo ras zy ’er een gevangen hebben, snyden zy hem de pooten af,
halen ’er het ingewand uit, en droogen hem dan eenige dagen in de Zon.
Andre berooken hem, eenige dagen voor het inpakken, met Swavel,
pakken die dan tusschen twee plankjes in, en hangen die in hunne Rook-
huiskens op, tot dat zy die na Banda mede nemen, daar zy een
Rykxdaalder, en zomtyds ook wel een heele (als ’er weinig zyn) voor
ieder krygen, dog op Aroe zelf kan men ’er een voor en ouder Spyker, of
een stuk Yzer, krygen. (Valentijn, Vol. 3 307-309)
In short, Aru, and Ujir in particular, represented a trading entrepot that
attracted traders from across the archipelago in 17th and 18th centuries.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
41
ArunesemanbytheGermanartistErnstKrammann,
probablydoneintheearly20thcentury.Theman
carriesashieldforshootingbird‐of‐paradisesuchas
thatdescribedbyValentijn.©Ethnologisches
Museum,StaatlicheMuseenzuBerlin.Ident.Nr.:IC
4994.
Acommunitysourcebook
42
WooiFana.LifeandTimesinUjir
43
The war on Ujir
From the middle of the 17th century there are little to no published
sources that mention Ujir. However, towards the end of the 18th centu-
ry Ujir takes centre stage due to a series of conflicts between the Dutch
in Banda and the people of Ujir. The account of events I present here is
drawn from the article “Aroe-eilanden, in vroeger tijd en tegen-
woordig” published in the Tijdschrift voor Nederlandsch Indië in 1858.
In 1659 the Dutch established a fort on Wokam. This was done in ac-
cordance with “eene resolutie de hooge regering van Indië” made on
the 25th of September 1645 that ordered small military installations to
be established on the different islands surrounding Banda. The aim was
to stop smuggling of nutmeg out of these islands and thereby maintain
the monopoly control on the market with their plantations in Banda. An
extra motivation for the establishment of the fort in Aru was to limit the
disputes between the Arunese and traders coming from Banda in search
Acommunitysourcebook
44
of provisions. It was also thought that Christianity would have a better
chance of success in the presence of a protecting fort.
From the time of the establishment of the fort, the Dutch struggled to
control trade out. In their view, an illict trade in nutmeg and other
goods was being run out of Aru by Muslim groups such as the exiled
Bandanese, the people of Seram Laut and Geser-Gorom and, increas-
ingly, the Makasarese and Buginese. The Dutch decided to make ar-
rests in Aru to stop the trade. Ujir was the first village visited by the
commission and in 1783 they arrested an orang kaya of Ujir named Ta-
malola. At the time, he was said to be the only senior male in the vil-
lage and because of his status and influence, it was deemed appropriate
to arrest him. He was taken to Banda and imprisoned.
The people of Ujir did not know what had happened to Tamalola. A
few years after the fact, however, word travelled from Banda to Ujir
that Tamalola had died there whilst imprisoned by the Dutch. Ujir did
not respond immediately to this news. Instead they appear to have wait-
ed until April 1787 to take their revenge. According to the Dutch ac-
WooiFana.LifeandTimesinUjir
45
count of 1858, the fort could not resist against the Ujir attack for long.
The people of Ujir overwhelmed the defenses and killed the Dutch oc-
cupants of the fort.
Reprisal against the people of Ujir came in early 1789. An expedition
under the command of the opperkoopman Adrianus Anthony ’s Graves-
sande was sent to punish the Ujir people for the violence they had com-
mitted against the occupants of the Wokam fort and once again bring
them under the control of the Company. On their way to the main vil-
lage site, they encountered little resistance and burnt several smaller
settlement areas. In the main Ujir village settlement, however, they
were met by a different sight. The author of “Aroe-eilanden, in vroeger
tijd en tegenwoordig” writes of the attack in the following terms:
In de nabijheid dier plaats gekomen, vond ’s Gravesande haar op
eene indrukwekkende wijze versterkt, met verscheiden voorwerken en
andere fortifikatiën. Twee dier werken of benting’s warden ingemonen,
doch town stuitte men onverwacht op hindernissen, die men te vergeefs
trachtte te overwinnen. Het verder doordringen werd onmogelijk, want
Acommunitysourcebook
46
de rivier was toegedamd, zoodat de waterweg was afgesneden; het land
was met voetangels bezaaid, en verdedigingsmiddel door de inboor-
lingen van vele streken van den Archipel aangewend, dat [de Hollandse]
krijgslieden dikwijls veel afbreuk heft gedaan; de toegangen tot de
negeri waren met omgekapte boomen afgesloten. (N/A. 1858: 269-270)
The Ujir people had protected their village through extensive fortifica-
tions and elaborate defenses. The Dutch left in defeat.
The Dutch were enraged by the humiliation of the defeat and began to
assemble a sizeable force with which to attack Ujir. 400 soldiers were
sent along with weapons and ammunition from Java, and another men
100 were brought from Ambon. Their orders were to “door de gehele
vernieting van Oedjir een indrukwekkend voorbeeld te stellen, de
bevolking zwaar te straffen en te Oedjir zelf eene sterkte op te
bouwen” (N/A. 1858: 269-270).
On the 15th of March, the ships with these men on board set sail from
Banda under the command of a major named De Bose. On the way to
Aru, De Bose was murdered by a corporal for reasons that are not un-
derstood. As a result, a captain named Augustinus Heijenberg had to
WooiFana.LifeandTimesinUjir
47
quickly assume command of the expedition when they arrived at Ujir
on the 23th of March 1790. The loss of De Bose and the unprepared-
ness of Heijenberg meant the second attack on Ujir was also a disaster:
Onmiddelijk liet [Heijenberg] de troepen ontschepen sen opened hij het
vuur. De Aroenezen verdedigden zich hardnekkig en zoo lang mogelijk.
Talrijke gekwetsen en gesneuvelden warden door het vuur der onzen in
hunne gelderen gemaakt, en ’t gelukte de aanvallers eindelijk meester
van de versterkingen en van de gansche hoofdnegeri Oedjir te worden,
maar niet zonder zware verliezen van hunne zijde. Behalve zwee of-
ficieren en 19 soldaten, die sneuvelden, hadden zij nog een groot aantal
gekwetsten; en toen men eindelijk Oedjir had ingenomen, was men in ’t
bezit der plaats, maar meer ook niet, want de vijandelijke krijgsmagt en
de gansche bevolking had zich veilig teruggetrokken, zoodat eigenlijk
nog niets was gewonnen.” (N/A. 1858: 271)
The Ujir people were safe; the leading body of the Dutch government in
Indonesia, the Hooge Regering van Indië, was not happy. Many sol-
diers had been killed, but for nothing. The expedition had failed to de-
feat the Ujir people and to establish the Dutch monopoly on trade out of
Aru.
A third expedition to Ujir was planned. This time with three ships: the
Acommunitysourcebook
48
frigate Bellona, the brig the Mercuur, and the cutter Patriot. They left
Java on the 5th of April 1791 under the command of J. Werner Gobius.
A few days after this new expedition arrived in Ujir on the 18th of
April, the Ujir people surrendered to the Dutch on the 24th of April.
From the time of the second attack on the 23th of March 1790 and the
third attack a year later, it seems likely that the Ujir people had not been
able to return to their village. Heijenberg had set up a fort for the Dutch
to watch over the remains of the captured village. We can only assume
that the people of Ujir were left to wander the forests foraging and
hunting for their food. It is little wonder that after more than three years
at war with the Dutch, the Ujir people were ready for peace. Still, it was
only in 1793, once the fort on Ujir had been dismantled, that a contract
of peace between the Dutch and the Ujir people was signed.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
49
Acommunitysourcebook
50
OneoftheoldcannonsthatcanstillbefoundinUjirtoday.Wemayspeculatethatthisis
oneoftheweaponsthattheUjirwereallowedtokeepforself‐defenseaftertheir
settlementofpeacewiththeDutch.©EmilieWellfelt
WooiFana.LifeandTimesinUjir
51
Peace with Ujir
Following the war between Ujir and the Dutch, there was a settlement
of peace. The original document appears to have been lost from Dutch
archives. However, in 1862 the commander of the government steam-
ship Telegraaf, W. Huisman, visited Ujir. Here he obtained a copy of
the 1793 contract between the VOC and the people of Ujir to settle
peace after the war between them. This contract was sent in by Huis-
man to the Notulen van de Algemeene en Bestuurs-Vergaderingen van
het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen and
printed in 1874 (149-151). It is reproduced in full here:
Tractaat van vreede tusschen de Edele Oost-Indische Compagnie en
de negorijen van Oedjier en [Vang]abel uit naam en van wege Den
Hoog Edelen en Wijdgebiedende Heer Mr. WILLEM ARNOLD ALYING
Gouverneur-Generael beneffens de verdure Heeren raeden van Neder-
landsch-Indië en Den Wel Edelen Agtharen Heer JOHANNES HAGEMAN,
oper koopman en gezaghebber, benevens den raad der provincie Banda.
Articul 1.
Acommunitysourcebook
52
Sal aan de volkeren van Oedjir en Fangabel Eene Generaele vergifnis
verleend, en al het voorgevallene voor altoos vergeeten worden, mits dat
se sig als getrouwe vrinden van de E. compagnie gedraegen, alle com-
pagnies vijanden als hunne vijanden betragten, alle haer te vervallen Go-
rammers opvatten en aan De E. compagnie overleveren. Ook soo direct
bij aankomst der selven het hoofd van companies weegen te Wockum,
Resideerende kennis geven, en met geene vreemde Natiön Eenigen Han-
del drijven.
Articul 2.
Aan de volkeren van Oedjir sal weder gepermitteerd zijn hare Nego-
rey op Oedjir op te rigten, dog het fort moet Eerst tot de Grond toe ges-
legt zijn: en zullen de selven eene Muragie of versterkirg rond hare Ne-
gorey noijt weeder moogen maaken; de aldaar staande claepres en sago
boomen worden haar lieden weeder tot leevens onderhoud gegeven.
Articul 3.
Zij zullen om de E. Compagnie van hare Trouwe te overtuigen alle
maanden 6 kannen clapres, olie aan het fort te Wockum moeten leveren,
en gelijk voor deezen de diensten doen, die met billjkheijd van ten be-
hoeven voor de E. Compagnie.
Articul 4.
Zij lieden sullen afstaan van alle de Eijschen van onderhoorigheijd op
de Alfoeren van Kola, so dat die geheel, en alleen onder de E. Com-
WooiFana.LifeandTimesinUjir
53
pagnie staan zullen.
Articul 5.
Zij zullen geene meerdere waapenen aanhouden als die hun van E.
Compagnie sullen gepermitteerd worden tot defensie tegen’s companies
vijaanden en geen meerdere vaartuigen moogen hebben, als hoogst
noodig sal bevonden worden, en zal de posthouder de vrijheid hebben,
soowel het een als het andere na te zien.
Articul 6.
Dat zij noit meerdere omgang met die van Goram,
Ceeram of andere vijande van de E. compagnie zullen habben, maar
gehouden zijn met alle magt van haar land te weeren en so als bij articul
1 Tragten in’s compagnies handen te leeveren.
Articul 7.
Dat zij te verwaagten sullen hebben, ingevolge van haar trouwe en
goed gedrag ten opzigte van de E. compagnie meerdere voorregten en
gusten te zullen genieten.
Articul 8.
Dat alle de geduurende de onlusten gemaakt zijnde slaeven in slaver-
ney moeten blijven, dog sal het aan haarlieden vrij staan om ze uit te
lossen.
Articul 9.
Acommunitysourcebook
54
Dat zij moeten gehoorsamen aan den Orang Kay
van Wockum, en Eijndelijk, dat ze dit alles moeten
belooven en sweeren.
Aldus gedaan, en geslooten in ’s E. compagnie
Post Te Wockum, den 17e Maart 1793.
(w.g.) F. SALGARY
P. POLS
BORNINSCHOFF
The terms of peace make it clear that, prior to the war, Ujir was a vil-
lage with considerable fortifications and defensive weaponry. The stone
wall around and fortifications within Ujir allowed them to resist the
Dutch attacks for so long. Not being allowed to reconstruct their wall
and being permitted only limited defenses would have certainly have
left the Ujir people feeling vulnerable.
The contract also makes clear that there were close alliances between
Ujir, Seram and Goram. The people of Goram, in particular, appeared
to have played a role in the Ujir attack on the fort on Wokam. The au-
thor of “Aroe-eilanden, in vroeger tijd en tegenwoordig” writes that
WooiFana.LifeandTimesinUjir
55
both the second and third attacks on Ujir were followed by attacks on
Goram. Over the second attack:
In [de] instruktie [van Heijenberg] was hem nog de last opgedragen ,
om, na de expeditie tegen de Aroe-eilanden volbragt te hebben, zich naar
Goram te begeven, om de inboorlingen aldaar een tuchiging te doen
ondergaan wegens de hulp, die zij aan de Oedjirezen in hunnen opstand
tegen het Nederlandsche Gouvernement hadden verleend. (N/A. 1858:
271)
The third attack :
Nu vertrok de opperbevelhebber den 11den Mei naar Goram, om dat we-
gens de verleende hulp aan Oedjir te straffen. Den 19den kwam hij voor
dat eiland. Reeds den volgenden dag landde hj met zijne tropen. Tot den
26sten warden onderscheiden, soms zeer bloedige, gevechten geleverd.
(N/A. 1858: 272)
The Dutch continued to regard the people of East Seram and Geser-
Gorom as pirates for a long time to come.
Not mentioned in the treaty is that the Dutch also constructed a fort on
Ujir. Heijenberg erected a fort for the Dutch to watch over the remains
of the captured village. The historical record shows the fort was aban-
Acommunitysourcebook
56
doned after a short time. The location of the fort was said to be un-
healthy, with those stationed there falling sick too readily. The
orangkaya of Ujir in 1824 told the Dutchman Bik that it was because
the fort was built on the original site of the mosque that the soldiers fell
ill:
“Te voren was de Komp. bezetting op het eiland Wadhier gevestigd, dat
stormenderhand ingenomen wierd Ao. 1790. Hun kerk, die fraay was en
staande op het hoogste terrein van de negory werd, deels om dat er reeds
steene muren om waren, deels om dat dat punt de negory bestreek, tot
een fort aangelegd. De orangkaya zeide mij, en scheen ook stellig te ge-
loven, dat de sterfte onder de soldaten, die eindelijk de Komp.
noodzaakte de bezetting naar Woken te verplaatzen, allen voortkwam uit
de schending van deze heilige plaats, daar nu de trom, het gedruisch der
wapenen en vooral het geknor der varkens, de gebeden van Mahomet
vervangden; ...” (Bik 1824 [1928]: 50-51)
Also it was thought to be too far from the Christians of Wokam, who
the fort, in part, was meant to protect. On the 10th of March 1792, only
two years after its establishment, the order was sent from Banda to
move the fort from Ujir. Eventually, a new fort was reestablished at the
site of the first fort in Wokam.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
57
Acommunitysourcebook
58
AcoralblockcolumnfromUjiroldvillageshowingplaster‐workwith
lowerydesigns.©EmilieWellfelt
WooiFana.LifeandTimesinUjir
59
The ruins of Ujir
Ujir island is home to a remarkable complex of stone ruins covering a
large area. Located near the modern village of Ujir, the remains are sit-
uated on a natural habour in the tidal channel Maiabil and appear to
comprise a maritime trading settlement. The remarkable architecture of
the Ujir ruins all attest to a vigorous exchange network at a scale that is
largely otherwise undocumented. The ruins are in their extent unparal-
leled in eastern Indonesia, and have repeatedly attracted the attention of
visitors to the Aru Islands.
The Dutchman Kolff (1828:233) on his visit in 1825 was the first to
remark on the ruins he found in Ujir:
“Gedurende ons verblijf alhier, bezigtigde ik de omstreken van het dorp,
en eenige voormalige sterkten, welker overblifselen nog bewezen, dat zij
zeer uitgebreid moeten geweest zijn. Wij vonden hier ook nog de sporen
van eene lange straat, met muren omgeven, die van het ooste naar het
weste door het geheele dorp loopt. Hier en daar zagen wij ook vele
Acommunitysourcebook
60
bouwvallen van steenen huizen.”
The Dutchman Brumund (1845:82-83) was equally impressed by Ujir’s
ruins on his visit in 1843. He observed the high wall around the village
and the stone houses overgrown with plants as in the pictures given
here. He speculated that Ujir had once been a wealthy, populous place:
“[De negorij] is omringd door eenen uit klipsteen opgestapelden muur
van zes tot acht voeten hoogte, waar binnen weder andere loopen.
Verder staan nog eenige steenen huizen allen echter zeer vervallen, met
struiken en planten begroeid. Daar tusschen staan de tegenwoordig be-
woonde huizen van gabba-gabba met atap gedekt, zoo dat het geheel het
aanzien heeft der ruïnen eener oude verwoeste stad; waar tusschen eeni-
ArchedwindowwithsurroundingplasterworkattheUjiroldvillage.©Sue
O’Connor
WooiFana.LifeandTimesinUjir
61
ge zwervers hunne hutten hebben opgeslagen. Deze ruïnen toonen geno-
egzaam, gelijk men mij ook verzekerde, dat Oedjier vroeger veel rijker
was en sterker bevolkt.”
The German naturalist Hugo Merton also remarked on the ruins on his
visit in 1908:
“Als wir an Land gingen, machte auch alles einen ungewohnten
Eindruck. An einer kleinen Landungsbrücke stiegen wir aus; von hier
führte ein gut gehaltener Weg zum Dorfe, an mohammedanischen
Gräbern vorbei, die teils aus Stein, teils aus Holz aufgeführte waren. Das
Dorf selbst war von Steinmauern umgeben, vielfach waren auch die zu
einem Haus gehörigen Grundstücke durch Mauern von dem benachbar-
ten abgegrenzt, ... [Es] waren verschiedenen stellen die Reste von stei-
nerem Fundamenten. Am Ufer befand sich noch eine zweite Landungs-
brücke mit steinernem Geländer. All das scheint auf eine höhere Kultur
hizudeuten, die früher hier existiert haben muss, …” (Merton 1910: 166)
Like Brumund before him, Merton observed not just ruins but also not-
ed that there were many stone walls in use in Ujir village:
“Das Dorf selbst war von Steinmauern umgeben, vielfach waren auch
die zu einem Haus gehörigen Grundstücke durch Mauern von dem bena-
chbarten abgegrenzt, wie wir das später häufig auf den Kei-Inseln anget-
roffen haben. Die Häuser waren grössenteils höher und massiver gebaut
Acommunitysourcebook
62
ArchedwindowintheruinsofUjirkampunglama©SueO’Connor
RuineddecoratedcoralblockfromUjirkampunglama©EmilieWellfelt
WooiFana.LifeandTimesinUjir
63
als diejenigen, die wir bisher kannten und ruhten auf dicken, starken
Pfaelen, teilweise mit Ornamenten verziert. Dahinter lagen direkt die
Gemüsegärten, in denen hauptsächlich Pisang, Zuckerrohr und Cladi ge-
zogen wurde. Udjir besteht aus vielen Häusern und ist eine der grössten
Ortschaften der Aru-Inseln.” (Merton 1910: 166)
Almost a century after Merton’s visit, a group of Australian and Indone-
sian archaeologists were no less impressed, calling the ruins a mystery
that awaited unravelling:
“On the basis of architectural construction, the nature of the decorative
plasterwork and the presence of ‘long graves’, the ruins of Ujir are clear-
ly non-European, whilst the large rectangular building is possibly an ear-
ly Dutch, or at least Dutch-inspired, fort which was later modified by the
Ujir villagers to serve as a mosque, […]
Whoever made the structures, it is clear that a settlement of this per-
manence and extent implies an involvement in regional, if not global,
trading systems. The degree of Aru’s involvement in these early trading
systems has probably been historically neglected […]” (O’Connor et al.
2007)
It is clear from these passages that the ruins of Ujir old village have
been the source of great fascination for the Europeans who have visited.
Acommunitysourcebook
64
Some of the ruins likely represent the fortifications that the Dutch en-
countered when they first attacked Ujir. It were these defenses that
caused the Dutch to fail in their attacks. As a result, they ordered them
to be ruined in the peace treaty they settled with them in 1793.
We know from the account of Dortsman that there were no stone de-
fenses in Ujir in 1646. So it must have been sometime between 1646
and 1789 that the Ujir people constructed the network of fortifications.
We can conjecture that this was a time of a flourishing of trade through
Ujir. The construction of such buildings would have been costly and the
decorative designs of many points to foreign influences.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
65
Mosque of Ujir
The most impressive ruin of the Ujir old village is the one which is re-
ferred to by the people of Ujir as mesjid lama. In its time, this was an
imposing building also remarked upon by successive visitors to Ujir.
In 1843, the Dutchman Brumund was struck by dominant position over
Maiabil.
“Oedjier is zeer bevallig een eind naar binnen aan eene kreek gelegen;
de Moskée, op eene hoogte van dezelve uitgebouwd, vertoont zich reeds
in de verte, de negorij ligt bijna geheel achter geboomte verborgen. Eene
zandbank bemoeijelijkt den ingang en, daar het water begon te vallen
moesten de scheepsgasten, over boord om de barkas naar binnen te
werken. Reeds in de verte knalden ons eenige schoten uit lilla's te ge-
moet; aangekomen, wachtte ons de Orang kaija met zijn gevolg aan den
oever.” (Brumund 1845:81)
The German Hugo Merton was in 1908 awe-struck by the beauty of the
landscape in which the Ujir mosque was situated:
“Als wir in den Sungi von Udjir einfuhren, hatten wir ein
Acommunitysourcebook
66
TheoldmosqueofUjiron
WooiFana.LifeandTimesinUjir
67
MaiabilbyMerton(1910)
Acommunitysourcebook
68
wunderhübisches Landschaftsbild vor uns, wie wir es schöner selten hier
gesehen hatten. Ein breiter Sungi der von Mangroven und Kokopalmen
eingerahmt wird, und im Vordergrund einige überhängende Casuarinen,
war ja für uns eingentlich nichts Neues, und doch hatte diese Landschaft
etwas Fremdartiges. Am einen Ufer stand auf einem Felsenvorsprung
ein rechteckiger Bau aus Steinen aufgeführt; sein Palmblätterdach war
stufenweise abgesetzt. Das war die Moschee von Udjir, das einzige
Gebäude, das wir vom ganzen Ort sahen, der wahrscheinlich von einem
Palmenwald verdeckt wurde.” (Merton 1910: 166).
The Australian and Indonesian archaeology teams who have visited
Ujir suggested that the mesjid lama was a repurposing of an original
fortified structure. It is therefore possible that the mesjid lama was built
on the base of the fort that was constructed by the Dutch on Ujir in
1791 after Heijenberg’s attack. Repurposing a fort into a mosque would
have been suggested by the square shape that was typical of both, in
those times. In fact, the original structure in Ujir kampung lama may
have been both fort and mesjid. Bik (1824 [1928]: 95) writes that “[h]et
Kompagnies fort is in den beginnen geplaatst geweest op het eiland
Wadhier, op de overblijfselen eener Mahomedaansche kerk, ...”.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
69
ThebaseofthemesjidlamawitharchedwindowsintheUjirkampunglama.
ThehighwallissituateddirectlyonMaiabil.Itwouldhavebeenclearly
suitablenotonlyforabuildingsuchasamosque,butalsoasadefensive
structure.©EmilieWellfelt.
Acommunitysourcebook
70
Thisimageistheonlyknownone
oftheUjirmesjidlamaperched
highonthesungaiMaiabil.
AtraditionalmosqueinKajeli,
Buru,datedto1890‐1940.©
TropenmuseumTM‐10016561
The mosque of the Ujir kampung
lama has a structure that is typical
of early mosques across Indonesia.
Compare the pictures on the left.
Like other mosques of its era, the
Ujir mosque had three roofs in py-
ramidal form. These roofs are
thought by some scholars to sym-
bolize the refinement of Islamic
values (Wiryomartono 2009): be-
ing faithful in the absolute tran-
scendence, surrendering the ego,
and striving to be a perfect humble
human being.
AtraditionalmosqueinBlora,
centralJava,datedto1857‐1874.
©TropenmuseumTM‐60021121
WooiFana.LifeandTimesinUjir
71
Life in the village
The many accounts of Ujir kampung lama in the 19th and early 20th
century also give us a picture not only of the ruins, but also of what life
was like in Ujir at that time.
Numerous accounts make it clear that Ujir was a neat and orderly vil-
lage. For instance:
“Den 17den April om half zes ’smorgens, van Samang gestoomd,
kwamen wij om half acht op de reede van Oedjer; ik ging dadelijk naar
wal. De ontvangst was behoorlijk en de negorij muntte uit boven al de
anderen der Aroe eilanden in zindelijkheid en goede bouworde der
huizen;…” (van Eijbergen 1864: 303)
The Dutchman Brumund visited Ujir in 1843 and describes the manner
of living of people of Ujir:
“[In Oedjier] leven zij van hunne vischvangst en sagoboomen. De huizen
zijn op palen gebouwd. Ter hoogte van vier of vijf voet met een ladder-
tje opgeklommen, komt men in een vertrek dat de geheele ruimte beslaat
en waar gewoonlijk drie of meer familieën bijeen wonen, welke ieder
Acommunitysourcebook
72
voor zich en de hunnen een gedeelte der breede balie balie's langs de
wanden bewonen, terwijl de middenvloer gemeen eigendom is. Daar
leven man vrouw kinderen slaven en verdere leden der familie bij een;
het is hun keuken, slap- kleed- en huiskamer. Gewoonlijk is de ruimte
niet meer dan van tien tot vijftien vierkante voeten en echter hoewel zoo
verscheidene huisgezinnen zamen zijn, leven allen vreedzaam met
elkander en hoort men van geene oneenigheden. Sommige huizen zijn
gelijkvloers, slechts bestaande uit een of twee daken, waaronder men de
ruimte in verschillende vakken heeft verdeeld en waar even zoo vele
huisgezinnen bij een wonen.” (Brumund 1845: 83-84)
Whilst Ujir gave a wholesome impression to visitors, the people there
ThistheearliestpictureoftheArunesevillagethatwehave.Itcomesfrom
Bik(1824)anddepictsthevillageofBemun,ontheeasternsideofAru.The
housesonhighstiltsthatcanbeseeninthebackgroundarelikelysimilarto
theonesthatusedtobebuiltinUjir.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
73
struggled with the ravages of war and sickness as Brumund notes:
“Ziekte en oorlog zouden hetzelve, hoewel reeds lang geleden, in den
tegenwoordigen toestand gebragt deszelfs bevolking mannen vrouwen
en kinderen mede gerekend tot slechts honderd zielen hebben vermind-
erd.” (Brumund 1845: 83)
A series of outbreaks of disease in the 1840s were particularly devastat-
ing for the population of Ujir. Ujir had once been heavily populated but
by 1843 it had less than 150 residents (Van Hoëvell 1888: 259). Fol-
lowing this, the village began to build itself up again and had reached a
population of 169 in 1849. But this was then hit by a bout of cholera
reducing its numbers to just 49 people in 1850 (Bosscher 1853: 323).
Due to its position within Maiabil, Ujir kampung lama was largely safe
from attack. However, villages elsewhere were not so protected. Slave-
raiders from Papua ravaged the small population of Wasir. During his
visit to Ujir village in 1843, Brumund met with an orang tua from the
neighbouring island of Wasir. He described how the villages of Wasir
had been abandoned:
“De goede man en zijne onderdanen waren zwervelingen. Eenige
Acommunitysourcebook
74
maanden geleden waren zes Papoesche rooverspraauwen des nachts aan
zijne negorij gekomen, hadden alles verwoest geroofd of omgebragt en
de overigen genoodzaakt te vlugten. Nog vertrouwden zij zich niet in
hunne negorij terug en lagen in den omtrek van Oedjier gelegerd, onze-
ker waarheen te trekken.” (Brumund 1845: 88)
After this event, Wasir appears to have been partially resettled, but nev-
er permanently reoccupied. In 1850 the Dutch surveyed the population
of the Aru and found no one living on Wasir at that time (Bleeker
1856: 296), but by 1864 H.C. van Eijbergen (1864: 303) observed that
around 50 people lived on Wasir. Today many people in Ujir still have
gardens on the island of Wasir, but there are no villages.
Disagreements within Ujir village at different times in the past also led
to groups of people splitting away to form new villages. Until the last
19th century, there was a small settlement on the eastern side of Ujir
island called Wooi Timi or Ujir Timur, which was formed due to a dis-
agreement in Ujir (Van Hoëvell 1888: 259). Samang village, which still
exists today on Wokam, was also the result of a break away group in
Ujir.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
75
Today, Ujir village is composed of two halves: Kafosal and Jeriri.
However, according to the German anthropologist Müller-Wismar who
visited Ujir in 1913, the kampung lama was divided into three parts:
Kafosal, Jeriri and Walili or Walay, after the been ‘marga’ who lived
there. The Ujir kampung lama was destroyed during the Second World
War. Allied bombers flying out of Australia had been regularly flying
over and bombing Japanese positions on Wamar and elsewhere in Aru
from 1943 to 1945. A bomb from one of these missions was dropped on
Ujir some time in the late stages of the Japanese occupation.
One of the last people to remember the Ujir kampung lama was Bapak
Jafar Hatala (pictured). In 2013 he recounted his experiences on the day
the old village was destroyed. When the bomb dropped, he was nearby
the village on a beach with a friend. The force of the bomb caused a
huge amount of sand to be displaced and Bapak Jafar’s friend become
buried in sand. He hastily dug his friend out of the sand. The village
was later rebuilt in its current location outside of the sungai.
Acommunitysourcebook
76
March1943.ARAAFLockheedHudsonaircraftoverDobo,aJapaneseloat
planebase.Duringthismonththerewasaconcertedbombingeffortagainst
DoboandotherJapanesebasesintheBanda‐ArafuraSeas.©AustralianWar
MemorialNWA0056
WooiFana.LifeandTimesinUjir
77
BapakJafarHatala(died2016)wasoneofthelastpeopletoliveintheUjir
kampunglama.HerememberthedayitwasdestroyedbyAlliedbombers.
Acommunitysourcebook
78
Kainbasta,suchaswaspopularinUjirinthe19thcentury©Museum
Siwalima,Ambon2819.
WomeninavillageoftheAruIslands,wearingimportedcloth,circa1903
©KITLV82677.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
79
FashionsofUjir
In the 17th century accounts of Aru, cloth is already mentioned as a
trade item. By the 19th century, we find many descriptions of the love
of cloth in the western islands of Aru, such as Ujir. The Dutchman A.J.
Bik, for instance, visited Aru in 1824 and described the great appetite
for imported cloth:
“Ik heb ondervonden dat de inwoonders van Aroe’s westkust veel smaak
hebben in de naagemaakte blaauwe, roode en vooral in het in Nederland
zwaart geverfde katoen, alsmede in gestreepte geele, en kleine, digt in
elkander gebloemde chitz, doch deze goederen zijn te fijn en te hoog in
prijs voor de Alfoeren van den achterwal en die in de menigte kreken die
de Aroe eilanden doorsnijden, wonen. Alle waarde van hunne goederen
wordt steeds met zoo of zoo veel stukken katoene geras bepaald, om het
even of deze stukken dan fijnder or grover in soort zijn.” (Bik 1824
[1928]: 49-50)
Almost identical remarks are found about Ujir and the western side of
Aru more generally in the accounts of the Dutchmen Kolff and van
Acommunitysourcebook
80
Traditionalskirtwovenfrom
palmleavesthatwerewornin
Aru©TropenmuseumRV‐1287
‐7
TraditionalwovenbilmatfromAru,©
TropenmuseumRV‐1476‐94
WooiFana.LifeandTimesinUjir
81
Doren who visited Aru in 1825 and 1836 respectively. The people of
Ujir appear to have given up almost entirely on the traditional Arunese
clothes woven from palm leaves, such as those picture opposite. Van
Doren, in particular, makes it clear that in this respect Ujir and western
Aru follows the trend of the Ambonese capital:
“Wat de kleederdragt betreft, hierin verschillen de bewoners van de
westkust der Arröo-eilanden niet met de Ambonezen. Zij zijn bijzonder
gesteld op blaauwe en zwarte lijnwaden, terwijl fijn gestreepte of met
bloemen bezaaide sits bij hen zeer gezocht is. Bij feestvieringen ver-
sieren de vrouwen, even als die op de Molukko’s, zich met fijn gebor-
duurde, neteldoeksche bajus, groet gebloemde sarongs en eenige gouden
haar– en oorsieraden.” (van Doren 1854: 398)
The people of Ujir were not just like the people of Ambon in the way
they dressed. They also had many ties of family to western Maluku.
This led Merton to observe in 1908 that they looked different from
much of the Arunese population:
“Die Leute von Udjir sahen nicht sehr echt arunesisch aus, und es ist mir
nicht unwahrscheinlich, dass sie sich mit zugewanderten Fremdlingen
vermischt haben. Ihre Hautfarbe is bedeutend heller, mehr gelblich-
braun.” (Merton 1910: 167)
Acommunitysourcebook
82
In the published accounts by 19th century visitors to Ujir, we find nu-
merous descriptions of orang kaya of Ujir and their fine clothing. Bik
visited Aru in 1824 and describes meeting an unnamed orangkaya of
Ujir dressed in extravagant clothes:
“Ik ontving den orangkaya van Wadhier, vergezeld van verscheidene
hoffden en zijnen opperpriester, in de kajuit, hij scheen eenigsints ver-
legen; zijne kleeding bestond uit een roode broek, wit satijn vest met
lange panden, en een licht blaauwe rok met geëmailleerde knopen en
zwaar met zilver galon belegd; het was een costuum dat zijn vader in
vroegere dagen van een gezaghebber van Banda ten geschenck gekregen
had; een witte tulband die hij droeg, maakte een aardige vertooning met
deze echt oude kleeding.” (Bik 1824 [1928]: 50)
Not only is the fine clothing of the orangkaya of Ujir repeated men-
tioned by visitors to Ujir, but also a cane with a golden knob. The cane
originally belonged to Bole-Bole, from which the been Boli-Bole in
Ujir today appears to get its name. The cane is first mentioned by van
Doren who visited Aru Islands in 1836. On Ujir he met with the village
head whom he describes as extravagantly dressed and carrying the
cane:
WooiFana.LifeandTimesinUjir
83
“[In Aru] I met the orang kaya of Ujir. … He wore a red skirt and trou-
sers and a blauw gevlaamde doek around his head. Alongside this spe-
cial clothing he had a cane with a gold knob, which—as the inscription
indicated— he had received in 1808 from the Governor-General, the
marshal Daendels, for his good services. ” (van Doren 1854: 387-388)
Van Eijbergen visited Ujir in 1864 and mentions the cane in the posses-
sion of the unnamed orang kaya from Ujir, again in fine dress:
“De orang kaija is een zeer oud mannetje, voorzien van een gouden rot-
tingknop uit den tijd van den maarschalk Daendels.” (van Eijbergen
1864: 303)
Whilst Bik, van Doren and van Eijbergen do not name the owner of the
stick, it appears that Von Rosenberg may have met the same orangkaya
of Ujir when he visited Aru in 1865. Von Rosenberg did not go to Ujir,
but while in Dobo met the then orangkaya of Ujir, at that time named
Osman, who was once again carrying the golden cane. He is described
as having a mode of dress similar to that described by van Doren:
“Onderwijl ontving ik bezoeken van verschillende hoofden waaronder
ook de regent van het eiland Oedjier, Orangkaja Osman, een oud schraal
mannetje met een goedig uiterlijk. Terwijl de andere hoofden de Am-
bonsche kleeding droegen, stak hij in een witte das, hemd, zwart grijnen
Acommunitysourcebook
84
broek, witte kousen en schoenen; als bovenkleed droeg hij een rood
lakenschen rok met tot aan de enkels afhangende panden. Op den rok
was eene bronzen medaille voor trouwe militaire dienst vastgespeld, die
aan een groot en tamelijk vuil oranjelint hing. Op het hoofd droeg onze
vriend een ronden hoed met oranje kokarde en breed driekleurig lint ver-
sierd. In de hand hield hij een stok waarvan de knop eene nadere
beschrijving verdient. Hij is van goud zeer eenvoudig bewerkt met een
rond vlak aan den bovenkant.” (von Rosenberg 1867: 10)
Von Rosenberg notes the inscription on the golden nob of the cane:
DEN
M. EN G.G.
DAENDELS
AAN
VAN ORANG-KAY VAN
OEDJIER BOLE-BOLE
VOOR
SIJN BEWEESEN TROUW
IN DEN JARE
1808.
According to Von Rosenberg, Bole-Bole, the father of the orang kaya
Osman, received the cane as a reward for his good deeds during an at-
tack on the Dutch fort of Wokam by people from Wamar. Von Rosen-
berg writes that the commander of the fort and his men escaped just in
time, fleeing to Ujir where Bole-Bole sheltered them and then took
WooiFana.LifeandTimesinUjir
85
them in his own boat some months later to Banda.
The last record of this historical cane of Ujir comes from the Oud-
heidkundig Verslag 1930 (1931: 65). In this it is noted that the widow
of the raja of Ujir was in possession of the cane and that the resident
believes these to be safe hands for the protection of the cane.
In sum, it is clear from these accounts that the people of Ujir were well
connected to the rest of Maluku and purchased much cloth from there.
The orangkaya of Ujir wore elaborate clothes and carried symbols of
status and wealth.
Acommunitysourcebook
86
Adetailfromapieceofkainbastashowingthelittleredlower
patternsthatwereoncepopularinUjir.Kainbastasuchasthese
originatefromIndiaandwerehighlyprizedbypeopleinMaluku.©
MuseumSiwalima,Ambon,KokaNo.Registrasi:2819.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
87
Religion in Ujir
Across Indonesia, conversion to Islam has been connected by historians
to expanding global trade networks. Writers on Aru have linked Islam
in Ujir with the arrival of the traders from further west. For instance,
Bik 1824 [1928]: 95) links Islam in Ujir to the Makasarese:
“De christen leer wierd voortgezet tot 1660 te Wokam, Wammer en
Meykor; de Makassaren die reeds lang op Wadhier handelen, bragten
aldaar het Mahomedaansche geloof.”
The earliest mention that we have to Islam is Aru comes from the Gen-
erale Missiven of 1625. This reference confirms that the Makasarese
were responsible for introducing Islam to Aru generally:
“De Maccassaercn waeren met twee joncken op Aru geweest, die daer
aireede eenjge orangcays ende inwoonders Moors gemaect ende seven
mosquiten opge-
recht hadden, dacr dagclijcx den Moorschcn dienst in gedaen
wiert.” (Generale Missiven I, 1960: 166).
Whilst Ujir is likely to have been Muslim from the 17th century, other
Acommunitysourcebook
88
parts of Aru converted in the 19th century. In 1824 Bik observed that
there were new conversions to Islam under the Alfoeren:
“De Mahomedaansche daarentegen nemen toe, en maken veel prose-
lijten onder de Alfoeren, te meer daar bij hun steeds preisters aanwezig
zijn. Er bestaat anders op Aroe geen ijverzucht tusschen de twee
Godsdiensten, hetgeen veel woorkomt uit ruime veld dat er is onder de
Alfoeren voor die maar moeite doen wil om geloofsgenoten aan te win-
nen.” (Bik 1824 [1928]: 46)
The peaceful attitude of the Muslims and Christians to one another that
Bik mentions is echoed by van Doren in 1835, who further notes the
people of Ujir’s support for the church building in Wokam:
“Tusschen de bevolking, die de Christelijke en Mohammedaansche
godsdienst belijden, bestaat geen ijverzucht. Een duidelijk bewijs vindt
men in het bekende geval, dat, toen er sprake was, om te Wokan eene
Christenkerk te bouwen, de Mohammedaansche bevolking van Wadjier
den Christenen ten dienste stond. Welk een voorbeeld van verdraa-
gzaamheid!” (van Doren 1854: 394)
The peaceful relations between Muslims and Christians on the west
coast of Aru may have been, in part, on account of their having a com-
mon enemy. Bik notes the shared dislike of Makasarese traders bypass-
WooiFana.LifeandTimesinUjir
89
ing them and trading directly with the peoples of the east coast of Aru:
“De christen en Mahomedaansche hoofden van Wokan, Wammer, Wad-
hier enz. zien met veel afgunst de Makassaaren op de oostwal met de
Alfoeren handelen, waardoor zij veel voordeel missen en de Alfoeren te
veel naar hun zin met de waarde der tripang.” (1824 [1928]: 97)
The people of Ujir were not being pleased with having their source of
income cut short by foreign traders, irrespective of religious affiliation.
Bik notes that the Ujir people had taken action against Makasarese trad-
ers:
“De Wadhierezen hadden sedert eenige jaren de door de Makassaren
gebouwde lootzen
verbrand na hun
vertrek van Dobo;
daar dit onder
Wammer behoort
geeft dit eene groote
moeite aan den op
nieuw aankomenden
koopmen, daar het
een maand aanloopt
eer zij met hun eig-
ABugishouseinDobo,1912.Itwasprobablyone
likethisthattheUjirpeopleburntin1823©
Tropenmuseum,TM‐10017112
Acommunitysourcebook
90
en volk hout gekapt en adap gesneden hebben, om zulk eene lootz op te
staan. Vier maanden geleden hadden de Wadhierezen eene landing op
Wammer gedaan, doch waren met verlies van twee dooden afgesla-
gen.” (Bik 1824 [1928]: 44)
The mood of discontent amongst the Ujir people is also evident in the
first letter preserved from Aru, which was written by a person from
Ujir. The letter (pictured opposite) is written in Malay using Jawi script.
The author is from kampung Walai, one of the parts of the Ujir old vil-
lage, who was being taught to write by the imam. There appear to have
been imams with knowledge of reading and writing in Ujir for some
time. For instance, when the Dutchman van der Crab visited Ujir, he
wrote that “[t]he Mulism population is led in their services by imans
and hatibs, who were born in Aru and acquired their knowledge of the
koran also in Aru” (1862: 83).
The letter was given to the Australian naturalist J. T. Cockerell in 1872
when he was visiting Aru Islands. It was then forwarded to the English
naturalist Alfred Russell Wallace who had spent several months in Aru
in 1857. The name of the letter’s author is not known, but he told Cock-
WooiFana.LifeandTimesinUjir
91
Acommunitysourcebook
92
erell the he had piloted Wallace up the Wanumbai Creek in Aru in
1857. Cockerell sent the letter to Wallace in England and it is now kept
in the British Library in London (British Library MS. 46442, f.93.)
along with the other papers of Wallace.
The letter was published in A Jawi Sourcebook for the Study of Malay
palaeography and orthography (2015) with an interpretation by Anna-
bel Teh Gallop:
“This is a record based on memories of the past, from the Malays whose
forefathers have possessed the land of Aru up to the land of Wasir. The
English came here to meet us Malays. Wallace, who was the English
chief, established a bond of friendship with all the elders of the house,
and their children and grandchildren, their children and grandchildren.
Kampong Walai; the imam who teaches students, the end.”
It is not known what exactly the intent of the letter’s author was, but it
appears that there was discontent with the Dutch rule in Aru. The Eng-
lish appear, through Wallace to be being invited to take over the gov-
ernance of Aru.
The English had been active in Maluku and Arafura sea since the be-
ginning of the 19th century. The English ruled parts of Maluku in the
WooiFana.LifeandTimesinUjir
93
two decades of the 1800s
(1796-1802 and 1810-1817),
following the decline and col-
lapse of the Vereenigde Oost-
Indische Compagnie (VOC).
Even after power was returned
to the Dutch, the English were
still to be found in Aru. Oper-
ating out of northern Austral-
ia, they would visit part of
Aru and the other eastern is-
lands of Maluku looking for pearl divers.
In1857AlfredRussellWallacespent
sixmonthsinAru.Herehefamously
describedthedisplayoftheGreater
Birdofparadise.
Acommunitysourcebook
94
Thislagwascollectedin1904byadoctorintheRoyalDutchNavynamedL.vanCoevorden.
AccordingtotherecordsoftheVerslagvandenDirecteurvan1oktober1903tot30september
1904,thelagwastakenfrompiratesoftheAruIslands.ThelagisredwithwhiteArabic
letteringandquotesseveralversesoftheKoranandbearssimilaritieswithcoloursoftheUjir
andWasirlagsinRiedel(1886),givenopposite.TheprominenceofArabiconthelag
indicatesthatitoriginatesfromaMuslimgroup.AsthehistoricallymostprominentMuslim
grouponAru,thelagmayhavebelongedtopeopleofUjir.©RV‐1446‐1Tropenmuseum.
WooiFana.LifeandTimesinUjir
95
ThelagofWasir,asgiveninRiedel(1886).
ThelagofUjir,asgiveninRiedel(1886).
Acommunitysourcebook
96
WooiFana.LifeandTimesinUjir
97
Sources cited
Bagoes Wiryomartono. 2009. A Historical View of Mosque Architecture in In-
donesia. The Asia Pacific Journal of Anthropology 10: 33-45.
Bik, A.J. 1824 [1928]. Dagverhaal eener reis, gedaan in het jaar 1824, tot
nadere verkenning der eilanden Kefing, Goram, Groot- en Klein Kei en de
Aroe-eilanden. Leiden: Sijthoff.
Bleeker, P. 1856. Reis door de Minahassa en den Molukschen Archipel :
Gedaan in de maanden September en Oktober 1855 in het gevolg van den
gouverneur generaal Mr. A.J. Duymaer van Twist. Batavia: Lange & Co.
Bosscher, C. 1853. Staat aantoonende de voornaamste eilanden der Aroe-Groep,
benevens de voornaamste negorijen en het aantal van hare bewoners en
huizen in 1850. Tijdschrift van Indische Taal-, Land- en Volkenkunde I: 323-
336.
Bosscher, C. 1854. Statistieke aanteekeningen omtrent de Aroe-eilanden.
Tijdschrift van Indische Taal-, Land- en Volkenkunde II: 337-378.
Brumund, J. F. G. 1845. Aanteekeningen gehouden op eene reis in het oostelijke
gedeelte van den indischen archipel. Tijdschrift voor Nederlandsch-Indië
Volume 15: 39-89, 251-299.
Crab, P. 1862. De Moluksche eilanden : Reis van Z.E. den Gouverneur-
Acommunitysourcebook
98
Generaal Charles Ferdinand Pahud, door den Molukschen archipel. Bata-
via: Lange.
Crawfurd, J. 1886. A Descriptive Dictionary of the Indian Islands and Adjacent
Countries. Cambridge: Cambridge University Press.
Dijk, Carstenz, Gonzal, Carstenz, J., & Gonzal, J.E. 1859. Twee togten naar de
Golf van Carpentaria : J. Carstensz 1623, J. E. Gonzal 1756 : Benevens iets
over den togt van G. Pool en Pieter Pietersz (Mededeelingen uit het Oost-
Indisch Archief ; no. 1 040676749). Amsterdam: Scheltema.
Doren, J.B.J. van. 1854. Fragmenten uit de Reizen in den Indischen Archi-
pel, enz., door J.B.J. van Doren, Oud-Onder-Intendant der 1e Klasse, Ridder
van de Militaire Willems-Orde en van den Nederlandschen Leeuw, enz.
Eerste Deel. Amsterdam: J.D. Sijbrandi.
Eijbergen, H. van. 1864. Verslag eener reis naar de Aroe- en Key-eilanden, in de
maanden April en Mei 1864. T. Bat. Gen. XV: 293-361.
Kolff, D.H. 1828. Reize door den weinig bekenden zuidelijken Molukschen ar-
chipel en langs de geheel onbekende zuidwest kust van Nieuw-Guinea,
gedaan in de jaren 1825 en 1826. Amsterdam: Bij G.I.A. Beijerinck.
Hoëvell, G. van. 1888. De Aroe-eilanden, geographisch, ethnographisch en com-
mercieel. Tijdschrift van het Koninglijk Nederlandsch Aardrijkskundig Ge-
nootschap 33: 57–102.
Merton, H. 1910. Ergebnisse einer Zoologischen Forschungsreise in den
Südöstlichen Molukken (Aru- und Kei-Inseln) im Auftrag der Sencken-
WooiFana.LifeandTimesinUjir
99
bergischen Naturforschenden Gesellschaft. Frankfurt am Main: Sencken-
bergische Naturforschende Gesellschaft .
Müller, S. 1857. Reizen en onderzoekingen in den Indischen Archipel, gedaan op
last der Nederlandsche Indische regering, tusschen de jaren 1828 en 1836.
Amsterdam: Frederik Muller.
O'Connor, S., M. Spriggs & P. Veth. 2007. The Archaeology of the Aru Islands,
Eastern Indonesia (Terra Australis 22). Canberra: ANU E-Press.
Riedel, J. G. F. 1886. De sluik- en kroesharige rassen tusschen Selebes en Pa-
pua. 's-Gravenhage: Nijhoff.
Rosenberg, C., & Robidé van der Aa, P. 1867. Reis naar de Zuidoostereilanden,
gedaan in 1865 op last der regering van Nederlandsch-Indië (Werken van
het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch
-Indië. Tweede afdeeling, Afzonderlijke werken 041191536). 's Gravenhage:
Nijhoff.
Strien, N.J. van. 1996. Mammals of the Aru Islands. In H.P. Nooteboom (ed.),
The Aru Archipelago: Plants, Animals, People and Conservation, 87–106.
Amsterdam: Nederlandse Commissie Voor Internationale Natu-
urbescherming. Mededeling 30.
Teh Gallop, A., et al. 2015. A Jawi Sourcebook for the study of Malay Palaeog-
raphy and Orthography. Indonesia and the Malay World 43:125, 13-171.
Valentyn, F. 1724-1726. Oud en Nieuw Oost-Indiën. 5 Volumes. Amsterdam/
Dordrecht.
Acommunitysourcebook
100
van der Aa, A.J. 1848. Aardrijkskundigwoordenboek der Nederlanden. Dl. 12 W
-IJ. Zaltbommel: Europese Bibliotheek.
Wurffbain. J.S. 1686. Vierzehen jährige Ost-Indianische Krieg- und Ober-
Kauffmanns-Dienste, in einem richtig geführten Journal- und Tage-Buch.
Auf vielfältig und offt wiederholtes Begehren mit unterschiedlichen Kupffern
gezieret, endlich an den Tag gelegt von J. P. W. D. Sultzbach. Johann Georg
Endters.
Documents without specified authors:
Aroe-eilanden, in vroeger tijd en tegenwoordig. Tijdschrift voor Nederlandsch
Indië 1858 20: 257-275.
Dagh-register gehouden int Casteel Batavia, 1634-1636. Batavia: G. Kolff.
Documenten betreffende de ontdekkingstochten. Journael ofte dachbeschrijvinge
waer in aengeteeckt is, het notebelste dat sich toegedragen heeft, op de voi-
jagie van den Predicant Jacobus Vertrecht, gaende op ’t galjoot de
Loosboot, g’acompagneert met de tijnangh Langerack van ’t Eijlandt Ten-
imber over Groot Queij nae Arouw, met permissie van d’Edn Heeren raaden
ende directeurs van Nederlants India, onder directie van hat Commandert
Opperhooft Sr Ariaen Dortsman, int jaer ons Heeren A° 1646.
Kort verhael ofte journael van de reyse gedaen naer de Oost-Indien met 4
schepen, Nederlandt, Vereenigde Landen, Nassou, ende Hoff van Hollandt,
onder den admirael Pieter Both van Amesfort, voor reeckeninge van de Nieu-
we Brabantsche Compagnie tot Amsterdam, in de jaren 1599, 1600 ende
WooiFana.LifeandTimesinUjir
101
1601 by Caerden, Paulus van, 1569-1615. 1645. Amsterdam: Joannes Jans-
sonius.
Generale missiven van gouverneurs-generaal en raden aan heren XVII der
Verenigde Oostindische Compagnie. Deel 1, 1610-1638. 1960. Rijks Ges-
chiedkundige Publicatiën.
Oudheidkudige Dienst in Nederlandsch-Indië. 1931. Oudheidkudig Verslag
1930. Koninklijk Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen.
Batavia-Centrum: Albrecht & Co.
Tractaat van vreede tusschen de Edele Oost-Indische Compagnie de negorijen
van Oedjier en Gabel . Notulen van de Algemeene en Bestuurs-
Vergaderingen van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Weten-
schappen 1874 11: 149-151.
Acommunitysourcebook
102
WooiFana.LifeandTimesinUjir
103
Glossary
During Dutch rule in the Moluccas and Indonesia more generally, many
terms were in use that are no longer current today. In order to help the
reader understand the texts presented here better, some of the common
terms used that are explained here.
Alfoeren un-Christianised and un-Islamized indigenous population, particu-
larly of the Moluccas.
mardijker a freeman, a released slave, or his/her descendants, originally from
Malay merdeka.
opperkoopman merchant with a high position in VOC sent to execute instruc-
tions from the VOC directors.
orambaai a covered barge or vessel, particularly used for transporting digni-
taries.
orangkaya a local rules, a person of high rank, a village chief or representa-
tive.
resident representative of Dutch colonial authority who headed a government
of a region, where he supervised a local ruler (orangkaya).
Acommunitysourcebook
104
Wooi Fana. Life and Times in Ujir is a community source book created for the people of Ujir and their
descendants. Ujir was a prominent trading village in the Aru Islands from an early time. From the first
arrival of the Dutch in Aru in the 17th century, the Ujir people and their village feature prominently in
the historical record on Aru. Using publications of European archival and other materials, the book
presents descriptions of the village of Ujir and anecdotes about the people of Ujir, their land and their
lives. These accounts do not replace indigenous Ujir sources, but can be regarded as complimentary to
local knowledge.
Researchfundingfrom:
Article
Full-text available
The present study focuses on a set of events in the Aru Islands, Maluku, in the late eighteenth century which are documented in some detail by Dutch records. A violent rebellion with Muslim and anti-European overtones baffled the Dutch colonialists (VOC) and led to a series of humiliations for the Company on Aru, before eventually being subdued. As one of the main catalysts of the conflict stands the chief Tamalola from the Muslim island Ujir. Interestingly, this persons also a central figure in local traditions from Ujir. Moreover, his story connects with wider cultural and economic networks in eastern Indonesia. Thus the article asks how the imprints of the Tamalola figure in textual and non-textual sources can add to our knowledge of how communities of Eastern Indonesia ordered their lives outside colonial control.
Article
This special issue of Indonesia and the Malay World was compiled by friends and colleagues as a tribute to Professor E. Ulrich Kratz's three decades of teaching Jawi and traditional Malay literature at the School of Oriental and African Studies, University of London, and to mark his 70th birthday on 14 October 2014. Reflecting Ulrich's deep interest in Malay manuscript texts and letters over many years (see the list of publications compiled by Helen Cordell in this issue), this Festschrift takes the rather unusual form of a compilation of reproductions of Malay manuscripts in Jawi script, accompanied by commentaries on the handwriting and spelling. Nearly all the manuscripts are dated or firmly dateable, and come from known locations. The hope is that this issue will be useful as a sourcebook for the study of the development of Jawi script, and in particular its palaeography and orthography, over the course of nearly three and a half centuries. The manuscripts presented date from the end of the 16th century to the early 20th century, and originate from all corners of the Malay world, from Aceh to Aru and from Melaka to Mindanao, as well as from Malay communities in Sri Lanka and Mecca.
Article
For Muslims universally, the mosque is the place of prostration to the Almighty. Its design, however, is left to local cultures. The mosque is both architecturally unique and contextual: the present essay explores the development of mosque architecture in Indonesia through different eras and is developed from my field research, as well as from my experience living there and working as an architect and urban planner between 1993 and 2005.
Reis door de Minahassa en den Molukschen Archipel : Gedaan in de maanden September en Oktober 1855 in het gevolg van den gouverneur generaal Mr
  • P Bleeker
Bleeker, P. 1856. Reis door de Minahassa en den Molukschen Archipel : Gedaan in de maanden September en Oktober 1855 in het gevolg van den gouverneur generaal Mr. A.J. Duymaer van Twist. Batavia: Lange & Co.
Staat aantoonende de voornaamste eilanden der Aroe-Groep, benevens de voornaamste negorijen en het aantal van hare bewoners en huizen in 1850
  • C Bosscher
Bosscher, C. 1853. Staat aantoonende de voornaamste eilanden der Aroe-Groep, benevens de voornaamste negorijen en het aantal van hare bewoners en huizen in 1850. Tijdschrift van Indische Taal-, Land-en Volkenkunde I: 323-336.
Statistieke aanteekeningen omtrent de Aroe-eilanden
  • C Bosscher
Bosscher, C. 1854. Statistieke aanteekeningen omtrent de Aroe-eilanden. Tijdschrift van Indische Taal-, Land-en Volkenkunde II: 337-378.
Aanteekeningen gehouden op eene reis in het oostelijke gedeelte van den indischen archipel
  • J F G Brumund
Brumund, J. F. G. 1845. Aanteekeningen gehouden op eene reis in het oostelijke gedeelte van den indischen archipel. Tijdschrift voor Nederlandsch-Indië Volume 15: 39-89, 251-299.
De Moluksche eilanden : Reis van Z.E. den Gouverneur-A community source book 98
  • P Crab
Crab, P. 1862. De Moluksche eilanden : Reis van Z.E. den Gouverneur-A community source book 98
Benevens iets over den togt van G. Pool en Pieter Pietersz (Mededeelingen uit het Oost-Indisch Archief
  • Carstenz Dijk
  • Gonzal
  • J Carstenz
  • J E Gonzal
Dijk, Carstenz, Gonzal, Carstenz, J., & Gonzal, J.E. 1859. Twee togten naar de Golf van Carpentaria : J. Carstensz 1623, J. E. Gonzal 1756 : Benevens iets over den togt van G. Pool en Pieter Pietersz (Mededeelingen uit het Oost-Indisch Archief ; no. 1 040676749). Amsterdam: Scheltema.