ArticlePDF Available

Abstract

Onderzoeksmatig werken door leraren en schoolleiders is steeds belangrijker geworden in het onderwijs. Enerzijds door toenemende eisen op het gebied van verantwoording, anderzijds doordat steeds meer onderwijsmensen ervan doordrongen raken dat onderzoeksmatig werken bijdraagt aan onderwijsverbetering en de eigen professionalisering. Scholen die onderzoeksmatig werken, zijn zich bewust van de kwaliteit van hun onderwijs, zien waar zwakke punten in de instructie zitten en maken doelgericht aanpassingen om het onderwijs te verbeteren. Dat klinkt veelbelovend, maar hoe geef je een dergelijke onderzoekende cultuur in de school vorm? Een inkijkje in hoe anderen dit voor elkaar krijgen, kan een goede manier zijn om hiervoor ideeën op te doen. Dit artikel is gebaseerd op mijn proefschrift en bevat de verhalen van drie basisscholen die, ieder op geheel eigen wijze, onderzoeksmatig werken vormgeven.
5 / 2018
30
ONDERZOEK
Een inkijkje in hoe andere scho-
len een onderzoekende cultuur
voor elkaar krijgen, kan een
goede manier zijn om hiervoor
ideeën op te doen. Dit artikel is geba-
seerd op mijn proefschrift en bevat de
verhalen van drie basisscholen die ieder
op geheel eigen wijze onderzoeksmatig
werken vormgeven.
WAT IS EEN ONDERZOEKENDE
SCHOOLCULTUUR?
In een onderzoekende schoolcultuur
maken leraren en schoolleiders samen
systematisch gebruik van interne en
externe data op leerling- en schoolniveau
om vanuit een onderzoekende houding
beslissingen te kunnen nemen die leiden
tot voortdurende verbetering van de
eigen onderwijs- en schoolpraktijk. Dit
betekent dat schoolleiders leraren
betrekken bij het interpreteren en
gebruiken van data. Zij wakkeren een
gevoel van urgentie aan, gebruiken criti-
cal friends en maken tijd vrij om collec-
tief data te interpreteren en daar beteke-
nis aan te geven. Schoolleiders dragen
een duidelijke visie op onderzoeksmatig
werken uit en stimuleren leraren om een
onderzoeksmatige houding en onder-
zoeksvaardigheden te ontwikkelen (Earl
& Katz, 2006, Krüger & Geijsel, 2011,
Uiterwijk-Luijk, 2017).
EEN ONDERZOEKENDE CULTUUR
IN DE BASISSCHOOL
komt hoe de onderzoeksmatige cultuur
vorm krijgt, is een door de schoolleiding
georganiseerde inspiratiedag. Vooraf-
gaand aan deze dag bezochten leraren
andere scholen en bestudeerden daar
best practices. Tijdens de inspiratiedag
werden opgedane ideeën uitgewisseld en
verder uitgewerkt. Interessante ideeën
werden omgezet in zogenaamde proef-
tuintjes. Hierin worden nieuwe werkwij-
zen uitgeprobeerd en onderzocht of dit
bijdraagt aan de kwaliteit van het onder-
wijs. De intern begeleider: ‘De succes-
factor om onderzoeksmatig te werken op
deze school is dat we de kans krijgen
nieuwe ontwikkelingen uit te proberen
en deze uitgebreid met elkaar te bespre-
ken. Als iets op een betere manier kan,
bekijken we dat.’
VOORBEELDROL
De directeur bespreekt zelf ook onder-
zoeksresultaten met leraren. Zo pro-
beert zij een voorbeeldrol aan te nemen.
Leraren op De Brug staan positief
tegenover het doen van onderzoek.
Onderzoeksmatig werken door leraren en schoolleiders is steeds belangrijker gewor-
den in het onderwijs. Enerzijds door toenemende eisen op het gebied van verant-
woording, anderzijds doordat steeds meer onderwijsmensen ervan doordrongen
raken dat onderzoeksmatig werken bijdraagt aan onderwijsverbetering en de eigen
professionalisering. Scholen die onderzoeksmatig werken, zijn zich bewust van de
kwaliteit van hun onderwijs, zien waar zwakke punten in de instructie zitten en
maken doelgericht aanpassingen om het onderwijs te verbeteren. Dat klinkt veelbe-
lovend, maar hoe geef je een dergelijke onderzoekende cultuur in de school vorm?
LISETTE UITERWIJK
is Associate Lector en opleidingscoördinator bij Penta Nova, senior onderwijsadviseur
bij het Marnix Onderwijscentrum en kennismakelaar bij de NRO Kennisrotonde, e-mail:
l.uiterwijk@hsmarnix.nl.
ZO KAN HET!
BETREK LERAREN BIJ HET
INTERPRETEREN EN GEBRUIKEN
VAN DATA
BASISSCHOOL DE BRUG
Op basisschool De Brug wordt het
belangrijk gevonden om aan te sluiten
bij de veranderende samenleving. De
focus ligt op innovatie en vernieuwing,
waarbij het team continu zowel de eigen
werkzaamheden als nieuwe plannen
kritisch onderzoekt en toetst. Onder-
zoeksmatig werken wordt hierbij ingezet
om nieuwe onderwijsstrategieën te ont-
dekken en uit te proberen.
De directeur van De Brug wil eerst een
probleemsignalering en een plan van
aanpak zien voordat er acties uitgevoerd
worden: ‘Elke verandering toetsen wij
aan onze visie op onderwijs.’ Op het
moment dat bijvoorbeeld de resultaten
op het gebied van begrijpend lezen ach-
terbleven sprak zij in het team de ambi-
tie uit om onderzoek te doen naar
instructiemethodes en nieuwe inzichten
op dit terrein. Een groepje leraren heeft
dit opgepakt en verder uitgewerkt.
PROEFTUINTJES
Een ander voorbeeld waarin naar voren
5 / 2018 31
ken thema’s. Alle leerlingen hebben een
portfoliomap waarin ze doelen, resulta-
ten en reecties vastleggen. Op de
Beatrixschool ligt de focus op het doen
van onderzoek op alle lagen in de school,
van bestuurders tot leerlingen. Waar je
ook kijkt op deze school, het gaat steeds
over onderzoek. Van een gesprek over
huisvesting, waarbij de cijfers worden
opgevraagd tot een gesprek tussen een
leerkracht en een leerling waarbij stee-
vast de vraag komt: ‘En wat heb je nu
ontdekt?’ of: ‘Hoe zou je dit nog verder
kunnen onderzoeken?’
VEILIGHEID EN RESPECT
De directeur is betrokken, maar geeft
ook ruimte aan het team om dingen uit
te zoeken. Er heerst een cultuur van
Ideeën om de kwaliteit van het onder-
wijs te verbeteren, worden besproken
en indien van toepassing wordt een
onderzoek opgestart. Zo is er bijvoor-
beeld een groep die de doorlopende
leerlijn voor het vak Engels onderzoekt.
Leraren lezen hiervoor literatuur en
bezoeken andere scholen.
NATUURLIJKE STAND
De directeur maakt dus letterlijk tijd,
geld en ruimte vrij om ideeën onder-
zoeksmatig te benaderen en verder uit te
werken. Ze biedt vertrouwen en heeft
tegelijkertijd hoge verwachtingen van de
leraren. Ze gaat ervan uit dat iedereen
in een soort natuurlijke stand staat om
zich verder te ontwikkelen. Een leraar:
‘Ik weet dat ze veel vertrouwen in mij
heeft en dat ik een bepaalde vrijheid van
haar krijg. Dat geeft aan dat ze mij
waardeert en dat motiveert mij om ver-
der te gaan.’ De school wil lesmateriaal
ontwikkelen op basis van samenwerking
met een vergelijkbare school waarbij
wederzijds inspiratie opgedaan wordt.
DE KONINGIN BEATRIXSCHOOL
De Koningin Beatrixschool is een acade-
mische basisschool. Daar is voor gekozen
om in beweging te blijven en zaken van
verschillende kanten te bekijken. Deze
innovatieve sschool werkt in units.
Iedere unit heeft drie basisgroepen met
een eigen leerkracht die samen gebruik-
maken van een leerplein, themahoeken,
stilteplekken en werkplekken. Leraren
ontwerpen de lesstof zelf rond afgespro-
5 / 2018
32
veiligheid en respect. Wanneer leraren
overleggen waarom bepaalde instructie-
modellen voor de ene leerling wel wer-
ken en voor de andere niet, stimuleert de
directeur hen om ook kritisch naar zich-
zelf en het eigen handelen te kijken. Een
van de leraren: ‘Ik vind dat het manage-
ment keuzes altijd goed overdenkt. Ze
denken out of the box en de communi-
catie is heel open. Ze hebben veel inte-
resse in de mensen en in de dingen die
we doen.’
Deze respectvolle manier van met elkaar
omgaan is ook herkenbaar tussen leraren
onderling. ‘Je ziet wel dat mensen din-
gen uitzoeken, aan elkaar willen laten
zien en willen delen. We praten er met
elkaar over zonder ook dat er ook maar
enige vorm van een verwijtende of nega-
tieve sfeer is. Het is allemaal heel opbou-
wend’, aldus de intern begeleider.
IN BEWEGING BLIJVEN
Het delen van leiderschap, verantwoor-
delijkheid en kennis karakteriseert de
samenwerking tussen leidinggevenden
en leraren. Het voorzitterschap van ver-
gaderingen wordt afgewisseld door alle
teamleden en collega’s geven elkaar
instructie over de onderzoekscyclus en
de daarbij te volgen stappen. Een leer-
kracht: ‘Ik denk dat wij heel erg kritisch
zijn op hoe we werken, waarom dingen
gaan zoals ze gaan. Bij mij roept dat ook
iets op van een lerende organisatie. Dat
je niet doorgaat in hetzelfde stramien,
maar elke keer kijkt hoe we bezig zijn,
wat de opbrengsten zijn, hoe de prakti-
ONDERZOEK
leerkrachten zelf iets vertellen. Je ziet
meteen, jij doet dat en dat doe ik eigen-
lijk ook. Dat is wel heel jn.’ Daarnaast
doen alle leraren twee keer per jaar een
klassenconsultatie bij een collega.
IN- EN UITSTROOM
Net als bij De Brug probeert ook hier de
directeur het goede voorbeeld te geven
door zelf een onderzoekende houding
aan te nemen. Zo wilde hij scherp krij-
gen of er een relatie bestond tussen lage
leerlingresultaten en de in- en uitstroom
van leerlingen. Hij verzamelde hiervoor
verschillende soorten data, zoals de post-
codegebieden en de scholen waar zijin-
stromers vandaan komen of juist heen
gaan en met welke resultaten ze binnen-
komen. Hij ontdekte dat ieder jaar 20
procent van de leerlingen van buiten de
stad instroomt en 15 procent de school
weer uit. ‘En wie stromen er uit? De
betere leerlingen. We hebben een
instroom van zwakke en een uitstroom
van sterke leerlingen. Ik probeer dan
inzichtelijk te maken hoe dat werkt.’
Ook op het Mozaïek wordt het belang
van een veilige omgeving genoemd. Een
leerkracht: ‘Ik vind de prettige werksfeer
heel jn. Dat je daardoor niet zelf vast-
loopt. Dat resulteert toch in beter onder-
wijs. Als je ergens een probleem mee
hebt, kun je dat bespreken.’
OVERZICHT VAN STRATEGIEËN
De voorgaande voorbeelden bieden een
inkijkje in hoe scholen een onderzoe-
kende cultuur vormgeven. De strategieën
die schoolleiders toepassen zijn in te delen
in vier categorieën: het stimuleren van de
onderzoekende houding en onderzoeks-
vaardigheden van leraren, het communi-
LITERATUUR
Ackoff, R. L. (1989). From data to wisdom. Journal of applied systems analysis,
16(1), 3-9.
Earl, L., & Katz, S. (2006). Leading schools in a data-rich world. Harnassing
data for school improvement. Thousand Oaks, California: Corwin Press.
Krüger M.L., & Geijsel, F.P. (2011). The effect of school leadership on teachers
inquiry habit of mind. Paper presented at the Annual Meeting of the American
Educational Research Association, New Orleans.
Uiterwijk-Luijk, L. (2017). Inquiry-based leading and learning in primary educa-
tion. Inquiry-based working by school boards, school leaders and teachers and
students’ inquiry habit of mind (Proefschrift). Universiteit van Amsterdam,
Amsterdam.
Uiterwijk-Luijk, L., Krüger, M., & Volman, M. (2017). Promoting inquiry-based
working: exploring the interplay between school board, school leaders and tea-
chers. Educational Management Administration & Leadership.
sche uitwerking is, hoe de kinderen zich
voelen, wat de reacties van ouders zijn
en hoe we onszelf voelen in waarmee
we bezig zijn en of het werkt. Dat je
elke keer weer terug gaat kijken: zijn
er dingen die anders moeten of hoe
kunnen we zorgen dat we ons onder-
wijs op een hoger plan krijgen?’
BASISSCHOOL MOZAÏEK
Op Basisschool Mozaïek ligt de nadruk
op het verhogen van de leerlingresulta-
ten. Onderzoeksmatig werken staat
hoofdzakelijk in het teken van het analy-
seren van behaalde cijfers en wordt inge-
zet als het middel om de resultaten te
verhogen. Een leerkracht: ‘Succes bij ons
op school zit in de wijze waarop we
resultaten analyseren. Dat we goed kij-
ken hoe kan het en wat er beter kan. En
ook dat we constant bezig blijven met
onszelf ontwikkelen. Loopt iets niet
goed, dan is dat een punt voor onder-
zoek en moeten we dat aanpassen.’
VERANTWOORDELIJKHEID DELEN
Twee keer per jaar worden de groepsre-
sultaten van de hele school met elkaar
besproken. Voorheen presenteerde de
directeur die gegevens, maar sinds kort
presenteren leraren zelf de resultaten van
hun eigen groep en vertellen daar de
achtergrond bij. Op deze manier delen
de leidinggevenden de verantwoorde-
lijkheid en is het minder confronterend
om met elkaar over resultaten in gesprek
te gaan. Een leerkracht: ‘Het is meer iets
van ons. Nu krijg je ook echt dat de
5 / 2018 33
ceren van een visie op onderzoeksmatig
werken en het bieden van ondersteuning.
Tabel 1 geeft een overzicht van wat lei-
dinggevenden op deze drie scholen doen
op het gebied van onderzoeksmatig lei-
derschap. Deze lijst is niet bedoeld als dé
lijst die iedereen zou moeten naleven,
maar geeft een overzicht van mogelijkhe-
den hoe onderzoeksmatig leidinggeven
vormgegeven kan worden.
VERTAALSLAG
Voor andere schoolleiders kan het zinvol
zijn om op basis van de tabel een vertaal-
slag naar de eigen school te maken en na
te gaan welk van deze strategieën ze kun-
nen toepassen in de eigen organisatie. In
gesprekken met schoolleiders over dit
promotieonderzoek komt vaak naar
voren dat scholen wel veel data verzame-
len, maar daar relatief weinig mee doen.
Of ze analyseren wel data, maar gebrui-
ken ze niet als bron om het gesprek over
aan te gaan. Schoolleiders geven aan dat
ze slechts in zeer beperkte mate daadwer-
kelijk met het team samen data analyse-
ren, bespreken en naast de visie van de
school leggen. De grote uitdaging voor
de schoolleider is om het goede voor-
beeld te geven. Een hulpmiddel daarbij
HET PAD NAAR WIJSHEID
Wanneer ruwe data zoals leerlingresul-
taten in het leerlingvolgsysteem, geana-
lyseerd worden en weergegeven in bij-
voorbeeld graeken of tabellen wordt
het informatie genoemd. Wanneer
schoolleiders en leraren samen een pro-
fessionele dialoog voeren en deze infor-
matie interpreteren ontstaat kennis.
Bijvoorbeeld zoiets als: we weten nu dat
in groepen waarin aandacht wordt
besteed aan samenwerkingsvaardighe-
den, de sociale ontwikkeling van leer-
lingen wordt versterkt. Wanneer we
deze kennis vervolgens koppelen aan de
waarden en de visie van de school,
komen we tot wijsheid. Bijvoorbeeld:
wij vinden de sociale ontwikkeling van
leerlingen belangrijk, daarom wordt in
alle lessen aandacht besteed aan samen-
werkingsvaardigheden. Op basis van
deze gezamenlijk geformuleerde wijs-
heid kunnen beslissingen genomen en
doorgevoerd worden. De uitdaging is
om niet direct van informatie naar
besluitvorming te gaan, maar alle beslis-
singen in de school te nemen op basis
van wijsheid.
is de hiërarchie van Acko: data-infor-
matie-kennis-wijsheid (zie guur 1).
Data
Informatie
Kennis
Wijsheid
Figuur 1. De Data - Informatie - Kennis - Wijsheid hiërarchie van Ackoff (1989)
Tabel 1. Strategieën van schoolleiders om een onderzoekende cultuur in de school vorm te geven
STRATEGIEËN
Stimuleren van de onderzoekende houding van leraren
1. Data (zoals leerlingresultaten) samen met leraren bespreken
2. Leraren stimuleren om leerlingresultaten met elkaar te bespreken
3. Kennis delen
4. Voorbeeldgedrag tonen
5. Eisen stellen
6. Hoge verwachtingen hebben
Stimuleren van onderzoeksvaardigheden van leraren
7. Externen betrekken bij het doen van onderzoek in de school
8. Zelf onderzoeksvaardigheden aanleren aan leraren
9. Stapsgewijze instructies over onderzoek doen aanreiken
10. De school omvormen tot een academische basisschool
Docenten ondersteunen in het onderzoeksmatig werken
11. Communiceren van een visie op onderzoeksmatig werken
12. Leiderschap spreiden: het delen van leiderschap met de docenten
13. Faciliteren in geld, tijd en ruimte
14. Open staan voor nieuwe onderzoeksideeën
15. Een veilige omgeving creëren
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
ResearchGate has not been able to resolve any references for this publication.