ArticlePDF Available

"II. Dünya Savaşı Dönemi ve Sonrasında Zirai Kombinalar Tarihi Hakkında Bir İnceleme (1937-1949)

Authors:

Abstract and Figures

1937 yılında Ziraî Kombinalar Kurumu’nun tesisinden 1949 yılına Devlet Üretme Çiftliklerinin kuruluşuna kadar Türkiye’de tarım üretimi faaliyetleri ile bu faaliyetlerin ekonomiye olan yansımaları çalışmanın konusunu teşkil etmektedir. Çalışmada, Zirai Kombinalar Kurumu’nun II.Dünya Savaşı öncesi, süreci ve sonrasında gerçekleştirdiği üretim faaliyetleri üç dönem halinde ele alınmıştır. Zirai Kombinalar Kurumu’nun tarımsal faaliyetleri ve bu faaliyetlerin ekonomiye olan katkıları sayısal veriler ışığında değerlendirilmiştir. Çalışmanın kaynak materyalini, Cumhuriyet arşivi belgeleri, resmi yayınlardan; zabıt ceridesi, kanunlar ve tutanak dergileri, resmi gazete, istatistik yıllıklarının yanında dönemin süreli yayınları arasında bulunan ekonomi ve tarım dergilerinin makaleleri oluşturmaktadır. Konu incelenirken, II. Dünya Savaşı şartlarında Ziraî Kombinaların tarım üretimine sağladığı destekler göz önüne alınarak gerekli değerlendirilmeler yapılmıştır. Çalışmada elde edilen sonuç şudur: 1937 yılında Ziraî Kombinalar Kurumu’nun teşkil edilmesiyle dış ülkelerden tarım alet ve makineleri ile hayvanlar satın alınarak üretimde köylüye örnek olunmaya çalışılmıştır. Bu manada beklenen verim alınamamıştır. Ancak II. Dünya Savaşı’nın başlaması üzerine Ziraî Kombinalar Kurumu, ordunun ve halkın hububat ihtiyacını karşılamak amacıyla tesis ettiği 13 çiftliğindeki 1.600.000 dönümden fazla arazisinden elde ettiği 10 binlerce ton hububat üretimiyle ülkenin iaşe ihtiyacını gidermeye yardımcı olmuştur. Bu suretle gerek II. Dünya Savaşı yılları gerekse savaş sonrasında ülkede baş gösteren açlık tehlikesine mani olarak milli ekonomiye önemli katkılar sağlamıştır.
No caption available
… 
Content may be subject to copyright.
ISSN: 1309 4173 (Online) 1309 - 4688 (Print)
Volume 10 Issue 4, p. 219-242, June 2018
DOI Number: 10.9737/hist.2018.616
Journal of History Studies
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
!
II. Dünya Savaşı Dönemi ve Sonrasında Ziraî Kombinalar Tarihi
Hakkında Bir İnceleme (1937-1949)
A Study of the History of Agricultural Combines in the Period and Aftermath of the
World War II (1937-1949)
Dr. Nadir YURTOĞLU
(ORCID: 0000-0001-7478-3149)
Kastamonu Üniversitesi - Kastamonu
Öz: 1937 yılında Ziraî Kombinalar Kurumu’nun tesisinden 1949 yılına Devlet Üretme Çiftliklerinin
kuruluşuna kadar Türkiye’de tarım üretimi faaliyetleri ile bu faaliyetlerin ekonomiye olan
yansımaları çalışmanın konusunu teşkil etmektedir. Çalışmada, Zirai Kombinalar Kurumu’nun
II.Dünya Savaşı öncesi, süreci ve sonrasında gerçekleştirdiği üretim faaliyetleri üç dönem halinde
ele alınmıştır. Zirai Kombinalar Kurumu’nun tarımsal faaliyetleri ve bu faaliyetlerin ekonomiye olan
katkıları sayısal veriler ışığında değerlendirilmiştir. Çalışmanın kaynak materyalini, Cumhuriyet
arşivi belgeleri, resmi yayınlardan; zabıt ceridesi, kanunlar ve tutanak dergileri, resmi gazete,
istatistik yıllıklarının yanında dönemin süreli yayınları arasında bulunan ekonomi ve tarım
dergilerinin makaleleri oluşturmaktadır. Konu incelenirken, II. Dünya Savaşı şartlarında Ziraî
Kombinaların tarım üretimine sağladığı destekler göz önüne alınarak gerekli değerlendirilmeler
yapılmıştır. Çalışmada elde edilen sonuç şudur: 1937 yılında Ziraî Kombinalar Kurumu’nun teşkil
edilmesiyle dış ülkelerden tarım alet ve makineleri ile hayvanlar satın alınarak üretimde köylüye
örnek olunmaya çalışılmıştır. Bu manada beklenen verim alınamamıştır. Ancak II. Dünya Savaşı’nın
başlaması üzerine Ziraî Kombinalar Kurumu, ordunun ve halkın hububat ihtiyacını karşılamak
amacıyla tesis ettiği 13 çiftliğindeki 1.600.000 dönümden fazla arazisinden elde ettiği 10 binlerce ton
hububat üretimiyle ülkenin iaşe ihtiyacını gidermeye yardımcı olmuştur. Bu suretle gerek II. Dünya
Savaşı yılları gerekse savaş sonrasında ülkede baş gösteren açlık tehlikesine mani olarak milli
ekonomiye önemli katkılar sağlamıştır.
Anahtar Kelimeler: Ziraî Kombinalar Kurumu, II. Dünya Savaşı, Tarımsal Üretim, Devlet Çiftlikleri
Abstract: This study deals with agricultural production activities and their effects on economy in
Turkey from 1937, when the Agricultural Combines Authority was established, to 1949, when state
hatcheries were set up. In this study, the production activities of the Agricultural Combines Authority
that took place before, during and after the World War II are investigated within three periods.
Evaluations on the agricultural activities of the Agricultural Combines Authority and their
contributions to economy have been made based on numeric data. The source material of the study
consists of Republic archive documents and official publications such as proceedings of
memorandum, laws, journals of official reports, official gazettes, and statistical annuals as well as
articles from economy and agriculture magazines of the period. The relevant evaluations have been
made considering the contributions made by agricultural combines to agricultural production on the
way to overcoming the severe conditions of the World War II. The study has found out that with the
establishment of the Agricultural Combines Authority in 1937, an attempt was made to be a model to
villagers through purchase of agricultural tools and machines and animals from foreign countries.
However, as the expected growth was not achieved and the World War II started, the Agricultural
Combines Authority helped to meet the food need of the country by producing tens of thousands of
tons of cereals on a land with an area over 1,600,000 decares in its 13 farms founded to fulfill the
cereals need of the army and people. By this means, it made significant contributions to national
!
!!
II.#Dünya#Savaşı#Dönemi#ve#Sonrasında#Ziraî#Kombinalar#Tarihi#Hakkında#Bir#İnceleme#(1937-1949)#
Journal of History Studies
220#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
!
!
economy by preventing the risk of starvation appearing in the country both during and in the
aftermath of the World War II.
Keywords: Agricultural Combines Authority, World War II, Agriculture, Agricultural Production,
State Farms
Giriş
Tarihin ilk dönemlerinden itibaren tarım ve hayvan üretimi konusunda dünyanın en
deneyimli milletleri arasında bulunan Türkler, bir yandan buğday ve darı yetiştirirken, öbür
yandan atı ehlileştirerek geniş bozkırları, yüksek dağları ve nehirleri aşma imkânını elde
etmiştir.1 Bitkisel üretim, hayvancılık, tarım sanatları, ormancılık, su ve kara avcığı gruplarını
kapsamına alan tarım sektörü, Osmanlı Devleti’nde ekonominin temelini teşkil etmiştir.2
Ancak tarım üretiminde yaşanan gelişmeler, ortaya çıkan doğal afetler, haşereler, göçler,
bulaşıcı hastalıklar ve savaşlar yüzünden zarara uğramıştır.3 Bu problemlere Osmanlı
Devleti’nin son dönemlerinde görülen yolsuzluklar, vergilerin ağırlığı, mal ve iş güvenliği
yetersizliği, adalet sisteminin bozukluğu, toprak mülkiyeti sorunu, ilkel tarım yöntemlerinin
uygulanması ve ulaşım araçlarının geriliği ile ürünlerin pazarlanması ve yol yetersizliği de
ilave edilince, üretim yeterince gerçekleştirilememiş, devlet ve köylü daha da sıkıntılı bir hale
şşr.4 Bu sıkıntıları aşmada, Osmanlı köylüsü, yeterli teknik donanıma ve mücadele
gücüne ulaşamadığı için başarısız olmuştur.5
I. Dünya Savaşı Döneminde üretimin sıkıntılı durumu, Mütareke ve İstiklal Savaşı
yıllarında da artarak devam etmiştir. Savaştan önce 66 milyon dekarlık alanda yapılan
hububat üretiminin, savaş dönemi ve sonrasında 35 milyon dekara şmesi ülkede açlık
tehlikesinin başstermesine yol açmıştır. Bunun üzerine, ekmeklik hububata arpa,
süpürge tohumu, yulaf ve palamut karıştırılmak suretiyle hububat ve ekmek ihtiyacı
giderilmeye çalışılmıştır.6
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
1 Türklerin tarım ve hayvancılık deneyimleri hakkında bilgi almak için Bk. Laszlo Rasonyı, Tarihte Türklük, Türk
Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2. Basım, Ankara, 1988, s. 52; Osman Turan, Türk Cihan Hâkimiyeti
Mefkûresi Tarihi, C. 1-2, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 1994, s. 116; Wolfram Eberhard, Çin Tarihi, TTK Yayınları,
2. Basım, Ankara, 1987, s. 17; Mehmet Altay Köymen, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, C. 1, Selçuklu Tarih
ve Medeniyeti Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1979, s. 18; Wolfram Eberhard, “Tobaların Hayvancılığı”, Belleten, C.
IX, S. 36, Yıl: Ekim 1945, s. 486.
2 Suat Aksoy, 100 Soruda Türkiye’de Toprak Meselesi, Gerçek Yayınları, İstanbul, 1969, s. 20; Ekonominin
büyüme hızı, istihdam düzeyi, dış ticaret dengesi ve iç fiyat istikrarı ile yakından ilgili bulunan tarım sektörünün
önemi, milli gelir, aktif nüfus, iç tüketim, ş ticaret ve imalat sanayine olan katkısı ile bilinir. Erol Zeytinoğlu,
Türkiye Ekonomisi, Met/er Matbaası, 6. Basım, İstanbul, 1978, s. 117; Reşat Aktan, Türkiye İktisadı, Ayyıldız
Matbaası, Ankara, 1968, s. 109; Yusuf Saim Atasağun, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası 1888-1939, Kenan
Basımevi, İstanbul, 1939, s. VII; Yusuf Saim Atasağun, Türkiye’de Ziraî Kredi Kooperatifleri 1929-1939, Kenan
Basımevi, İstanbul, 1940, s. V.
3 Kadreddin Oğuzalıcı, “Köyün Sosyal Gelişimine Bir Bakış”, Köy Postası, S. 38, Yıl: Haziran 1947, s. 5; Mustafa
Akdağ, Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi, 1453-1559, C. 2, Tekin Yayınevi, 2. Basım, Ankara, 1979, s. 207.
4 Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, Islahat Fermanı Devri, 1856-1861, C. VI, TTK Yayınları, Ankara, 1988, s.
218-219; Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, Islahat Fermanı Devri, 1861-1876, C. VII, TTK Yayınları, Ankara,
1988, s. 241-244; Oğuzalıcı, agm, s. 5; Tahsin Ünal, “Milli Mücadelede Ekonomik Durum”, Türk Kültürü, S. 118,
Yıl: 10, Ağustos 1972, s. 952; Nadir Yurtoğlu, Demokrat Parti Dönemi Tarım Politikaları ve Siyasi, Sosyal,
Ekonomik Hayata Tesirleri (1950-1960), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2017, s. 11-12.
5 Kadri Oğuz, “Köylü ve Toprak”, Köy Postası, S. 38, Yıl: Haziran 1947, s. 3.
6 Vedat Eldem, Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomisi, TTK Yayınları, Ankara,
1994, s. 160; Şevket Süreyya Aydemir, Enver Paşa, 1914-1922, C. 3, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1972, s. 32; Münif
Akmanoğlu, “Tarımsal Alanda Gelişmeler”, Tarım ve Ticaret, C. 5, S. 57, Yıl: 5, Eylül 1974, s. 22; Yurtoğlu, age,
s. 13.
#
#
#
####
#################################################################################################################################################################################################Nadir YURTOĞLU#
Journal of History Studies
221#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
'
!
!
Bu şartlar altında, I. Dünya Savaşı’ndan mağlup ayrılan Osmanlı Devleti’nin Mondros
gibi ağır bir ateşkes anlaşmasını imzalaması, itilaf devletleri tarafından ülke topraklarının dört
bir koldan işgale maruz kalmasına yol açmışr.7
Yapılan milli mücadele hareketiyle düşmanın Anadolu’dan atılmasından sonra Lozan
görüşmelerine ara verildiği bir süreçte Türkiye’nin, gerek ekonomik bakımdan yükselmesini
sağlamak gerekse bağımsız ekonomiye geçiş için alınacak tedbirleri görüşmek üzere, 17
Şubat 1923’te sanayi, ticaret ve işçi zümrelerinin yanında ziraat kesiminden seçilen 1.135
delegenin katılımıyla İzmir’de Türkiye İktisat Kongresi toplanmıştır.8
4 Mart 1923 tarihine kadar süren on altı günlük müzakere çalışmaları neticesinde, çiftçi
grubunun iktisat esasları; reji sorunu, tarımda eğitim sorunu, aşar sorunu, Ziraat Bankası ve
itibar-ı zirai sorunları, yol sorunu, orman sorunu, tarımda hayvanlar sorunu, çiftçiliğe ait bazı
maddeler ve ziraatta makine sorunu başğı adı altında belirlenmiştir.9
Atatürk, çiftçinin ağır vergi yükünü hafifletmek amacıyla 17 Şubat 1925 tarih ve 552
sayılı Kanunla de aşar vergisini kaldırmıştır.10 Devlet gelirinin takriben % 25’sini oluşturan ve
ilk bütçeye 27 milyon lira gelir temin edilen bu verginin kaldırılmasıyla, toplam vergi geliri
içindeki tarımın payı, % 33’den % 10’a düşştür.11
Atatürk, ayrıca ülke tarımının eğitim ve uygulama alanında çağdaş yöntemlere
ulaşabilmesini sağlamak amacıyla 5 Mayıs 1925 tarihinde Ankara’da Atatürk Orman Çiftliği
adıyla bilinen bir çiftlik kurmuştur.12 Ayrıca, Silifke’de Tekir ve Şövalye Çiftlikleri, Tarsus’ta
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
7 Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk 1919-1927, Yayına Hazırlayan Zeynep Korkmaz, Atatürk Araştırma Merkezi
Yayınları, Ankara, 2007, s. 1; Alptekin Müderrisoğlu, Kurtuluş Savaşının Mali Kaynakları, Atatürk Araştırma
Merkezi Yayınları, Ankara, 1990, s. 16; Fahri Belen, Türk Kurtuluş Savaşı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları,
2. Basım, Ankara, 1983, s. 24-27; Yurtoğlu, age, s. 13.
8 Ayşe Afetinan, Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyeti’nin Birinci Sanayi Planı 1933, TTK Yayınları, Ankara,
1972, s. 9; Ayşe Afetinan, İzmir İktisat Kongresi, TTK Yayınları, 2. Basım, Ankara, 1989, s. 12; Kazım Karabekir,
İktisat Esaslarımız, Hatıra ve Zabıtlarıyla 1923 İzmir İktisat Kongresi, Yayına Hazırlayan, Orhan Hülagü- Ömer
Hakan Özalp, Emre Yayınları, İstanbul, 2001, s. 31; Mahmut Goloğlu, Türkiye Cumhuriyeti 1923, Milli Mücadele
Tarihi-V, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2011, s. 98; A. Gündüz Ökçün, Türkiye İktisat Kongresi,
Haberler, Belgeler, Yorumlar, Ankara Üniversitesi S.B.F. Yayınları, 3. Basım, Ankara, 1981, s. 238-243; Uğur
Korum, “1923-1929 Döneminde Türkiye’de İmalat Sanayii ve Sanayi Politikaları”, Atatürk Dönemi Ekonomi
Politikası ve Türkiye’nin Ekonomik Gelişmesi, Ankara Üniversitesi SBF Yayınları, Ankara, 1982, s. 64; Yurtoğlu,
age, s. 17.
9 Ökçün, age., s. 390-405; Karabekir, age, s. 35-56; Afetinan, İzmir İktisat Kongresi…, s. 21-32; Semen Aralov,
Rus Büyükelçisi’nin Hatıralarında Atatürk ve Türkiye, Kum Saati Yayınları, Yayına Hazırlayan: Erol Cihangir,
İstanbul, 2005, s. 210-211; Yüksel Ülken, Atatürk ve İktisat, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. Basım,
Ankara, 1984, s. 84; Yurtoğlu, age, s. 18.
10 TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 2, C. 3, 17.02.1341, s. 62; Resmi Gazete, Sayı No: 84, 23 Şubat 1341; Enver
Ziya Karal, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1918-1965 TTK Basımevi, Ankara, 1981 s. 175-176; Mete Tunçay, Türkiye
Cumhuriyetinde Tek Parti Yönetiminin Kurulması 1923-1931, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 4. Basım, İstanbul, 2005,
s. 195; Nur Sözen- Mustafa Arlı, “Atatürk Ulusal Ekonomi ve Tarım”, Atatürk ve Tarım, Tarım Orman Bakanlığı
Yayınları, Ankara, 1981, s. 57-58; Yurtoğlu, age, s. 19.
11 Erdinç Tokgöz, “Atatürk’ün Tasarruf Politikası”, Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası ve Türkiye’nin Ekonomik
Gelişmesi, Ankara Üniversitesi SBF Yayınları, Ankara, 1982, s. 41; İsmail Türk, “Atatürk ve Türk Mali Sistemi”,
Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası ve Türkiye’nin Ekonomik Gelişmesi, Ankara Üniversitesi SBF Yayınları,
Ankara, 1982, s. 16; Yurtoğlu, age, s. 19.
12 Aslan Tufan Yazman, “Ankara Orman Çiftliği”, İktisat ve Ticaret Ansiklopedisi”, C. 1, İstanbul, 1946, s.
317;Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti, Tarih IV, Türkiye Cumhuriyeti, Maarif Vekâleti Yayınları, İstanbul, 1931, s. 284;
Arnold J. Toynbee, Türkiye, Milliyet Yayınları, İstanbul, 1971, s. 237; A. Besim Gürocak, “Atatürk Çiftlikleri”,
Atatürk ve Tarım, Tarım ve Orman Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1981, s. 175; Arif Akman, “Atatürk ve Tarımsal
Öğretim”, Atatürk ve Tarım, Tarım ve Orman Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1981, s. 44; Şerafettin Turan, Mustafa
Kemal Atatürk, Bilgi Yayınevi, 2. Basım, Ankara, 2008, s. 559; Yurtoğlu, age, s. 19.
!
!!
II.#Dünya#Savaşı#Dönemi#ve#Sonrasında#Ziraî#Kombinalar#Tarihi#Hakkında#Bir#İnceleme#(1937-1949)#
Journal of History Studies
222#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
!
!
Piloğlu Çiftliği, Dörtyol’da portakal bahçesi ile Karabasamak Çiftliği, Yalova’da, Millet ve
Baltacı Çiftlikleri namıyla yine Atatürk tarafından başka çiftlikler de teşkil edilmiştir.13
13 yıl içerisinde büyük çaba sarf edilerek 154.729 dönüme ulaşan bu çiftlikler, Atatürk’ün
11 Haziran 1937 tarihinde Trabzon’dan Başvekâlete yazdığı bir mektupla hazineye armağan
edilmiştir.14 Bunun üzerine 7 Ocak 1938 tarihinde kabul edilen 3308 sayılı Devlet Ziraat
İşletmeleri Kurumu Hakkındaki Kanun ile çiftlikleri işletmesi için Devlet Ziraat İşletmeleri
Kurumu oluşturulmuştur.15
Bu dönemde çiftliklerin yanı sıra tohum ıslah istasyonları tarımda verim arşını
özendirdiği için Cumhuriyetin ilk on yılında Ankara, Eskişehir, Adapazarı, Yeşilköy tohum
ıslah istasyonlarıyla birlikte Eskişehir Dry Farming (kuru tarım) Deneme İstasyonu
kurulmuştur. İzleyen beş yıl içerisinde Antalya’da bir Sıcak İklim Nebatları Islah İstasyonu,
Kayseri’de Yonca Deneme ve Yonca Tohumu Temizleme İstasyonu, Erzurum’da Tohum Islah
ve Deneme İstasyonu, Lüleburgaz’da Devlet Örnek ve Üretme Çiftliği, Ordu, Konya ve
Çorum’da Deneme Tarlaları ihdas edilmiştir.16
1. Ziraî Kombinalar Kurumu’nun Tesisi ve Üretim Faaliyetleri (1937-1939)
II. Dünya savaşı yıllarına doğru Ziraî Kombinaların tesisi konusunda Tarım Bakanlığı
bünyesinde çalışmalar başlatılmıştır. Bu çalışmaların tamamlanmasıyla gerek çiftçilerin tarım
üretimini artırıp hayat standartlarını yükselterek refaha kavuşmasını sağlamak gerekse onlara
makineli tarım yapmanın yöntemlerini gösterip ilkel tarım yöntemlerinden kurtarmak amacıyla
12 Şubat 1937 tarih ve 3130 sayılı Kanun’la Tarım Bakanlığı’na bağlı Zirai Kombinalar
Kurumu teşkil edilmiştir.17 Tesisi ile birlikte kuruma, masraf tahsisatı olarak 1939 yılı sonuna
kadar bakiyesi devredilmek üzere 3 milyon lira ayrılmıştır.18
Kuruluşunun hemen ardından faaliyete başlayan Ziraî Kombinalar Kurumu, ş
ülkelerden tarım alet ve makinelerini satın almaya çalışştır. Tarım Bakanlığı’ndan yazılan
tezkerede, Ziraî Kombinalarda kullanılmak üzere yabancı ülkelerden tedariki zorunlu 206’şar
muhtelif tipte harman makinesi, traktör, traktör pulluğunun yanı sıra 5 adet biçer döğer, sabit
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
13 TBMM, Zabıt Ceridesi, Dönem: 5, Toplantı: 2, C. 19, 25. Birleşim, 12.06.1937, s. 267; Aslan Tufan Yazman,
“Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu”, İktisat ve Ticaret Ansiklopedisi, C. 4, İstanbul, 1949, s. 35; Hasan Rıza Soyak,
Atatürk’ten Hatıralar, C. II, Yapı Kredi Bankası Yayınları, İstanbul, 1973, s. 685; Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve
Beyannameleri, Yayına Hazırlayan: Ali Sevim vd., Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2006, s. 678;
Yurtoğlu, age, s. 19.
14 İlhan Tekeli-Selim İlkin, “Devletçilik Dönemi Tarım Politikaları”, Türkiye’de Tarımsal Yapılar 1923-2000, Yurt
Yayınları, Ankara, 1988, s. 48; Mahmut Goloğlu, Tek Partili Cumhuriyet 1931-1938, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi-
II, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2009, s. 259-260; Bilsay Kuruç, Mustafa Kemal Döneminde
Ekonomi, Bilgi Yayınevi, İstanbul, 1987, s. 179; Soyak, age., s. 688; Yurtoğlu, age, s. 19-20.
15 TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 5, C. 18, 07.01.1938, s. 101-104; Resmi Gazete, Sayı No: 3807, 13 Ocak
1938; Yazman, agm, s. 36.
16Zafer Toprak, “Türkiye Tarımı ve Yapısal Gelişmeler”, Türkiye’de Tarımsal Yapılar 1923-2000, Yurt Yayınları,
Ankara, 1988, s. 26.
17 Remzi Ayözger, “Zirai Kombinalar”, Tarım Bakanlığı Dergisi, S. 3, Yıl: 1, Aralık 1947, s. 4; Ziraat Vekaleti,
Devlet Üretme Çiftlikleri Umum Müdürlüğü, Hazırlayan Hamdi Tuncer, Ankara, 1957, s. 3 ;Öncel Zincirli.
Türkiye’de Tarım Teşkilatının Tarihçesi, Ankara, 1994, s. 18; 3130 sayılı Kanun gereğince Zirai Kombinalar
Kurumu’na gerekli olan alet ve makineleri yerlerinde görüp incelemek ve bunların çeşitli ülkelerde çalışma
tarzlarını öğrenmek amacıyla üç ay süre ile Avrupa’ya gönderilecek olan Kastamonu Milletvekili Tahsin Coşkan’a
1937 yılı döviza cetvellerinden harcırah olarak 3 bin liralık döviz verilmesi 24 Mayıs 1937 tarih ve 2/6668 sayılı
Bakanlar Kurulu ile kabul edilmiştir. BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 75-Dosya No: 43-Sıra No: 20.
18 TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 5, C. 17, 12.02.1937, s. 243-249; Resmi Gazete, Sayı No: 3538, 19 Şubat
1937; TBMM, Zabıt Ceridesi, Dönem: 5, Toplantı: 2, C. 18, 63. Birleşim, 24.05.1937, s. 174; TBMM, Zabıt
Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 5, Toplantı: 2, C. 18, 24.05.1937, s. 175; TBMM, Zabıt Ceridesi, Masraf
Bütçeleri, Dönem: 7, Toplantı: 1, C. 10, 22.05.1944, s. 270.
#
#
#
####
#################################################################################################################################################################################################Nadir YURTOĞLU#
Journal of History Studies
223#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
'
!
!
ve seyyar tamirhaneler ile çeşitli yedek parçalardan Türkiye şartları ve hazine imkânlarına
uygun olanlarının pazarlık ve kliring usulüyle satın alınması, 9 Nisan 1937 tarih ve 2/6363
sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile kabul edilmiştir.19
Öte yandan Ziraî Kombinalar Kurumu’nun işlerinde kullanılmak üzere Macaristan,
Yugoslavya ve Romanya’dan satın alınması zorunlu 50-100 bin liralık damızlık kısrağın bedeli
3130 sayılı Kanunla verilen tahsisattan kliring esasları kapsamında ödenmesi
kararlaştırılmıştır. Bu nedenle 2902 sayılı Kanun çerçevesinde Macaristan’da bulunan
komisyon vasıtasıyla, 2490 sayılı Kanunun 46. maddesinin P fıkrasına göre damızlık kısrağın
pazarlıkla satın alınması, 15 Mayıs 1937 tarih ve 2/6606 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile
onanmıştır.20
Kurum, hem damızlık hem de çiftlik işlerinde çalıştırılmak üzere temin edilmesi
kararlaştırılan hayvanlardan pazarlık yetkilerine dayanarak sadece 6 bin liralık bir satın alımın
gerçekleştiğini görmüştür. Bu yetkinin Fransa, Yugoslavya ve Macaristan’dan alınacak 50-60
bin liralık iş ve damızlık hayvanı ile numunelik bir araba için de kullanılması ve 2902 sayılı
Kanunun birinci maddesine göre bu alım için Ziraat Bankası İdare Meclisi Üyelerinden İhsan
Abidin Akıncı ile Yüksek Ziraat Enstitüsü Doçentlerinden Selahaddin Batuhan’ın
görevlendirilerek kendilerine resmî daireler harcırahından 2.500’er yüz liralık döviz verilmesi,
19 Ocak 1938 tarih ve 2/8100 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile kabul edilmiştir.21
Ziraî Kombinalar teşkilatında damızlık ve çiftlik işlerinde kullanılmak üzere elde edilmesi
zorunlu hayvanların yanı sıra tarım aletlerine de ihtiyaç duyulmuştur. Kurumun genişletilmesi
amacıyla satın alınacak çeşitli türde tarım aletleri ile yedek parçalarının ülke ziraat şartlarına
ve hazine menfaatine uygun olarak kliring (takas) sisteminin uygulandığı memleketlerden
temin edilmek şartıyla pazarlık yapılarak satın alınması, 4 Eylül 1939 tarih ve 2/11845 sayılı
Bakanlar Kurulu Kararı ile kabul edilmiştir.22
Öte yandan, Atatürk’ün Türk Milletine bıraktığı çiftlikleri devralan Devlet Ziraat
İşletmeleri Kurumu, 1938 yılında bira imal ve satışının inhisarlara devrinden sonra önemli bir
sarsıntı geçirmesine rağmen, işlettiği çiftlikler zarar etmeyerek aynı yılda 196.847 liralık kâr
elde etmiştir.23
Zirai Kombinalar Kurumu tesisinin ilk yılında 12 tip ve muhtelif markada toplamda 8.113
beygir gücünde 158 adet traktör satın almıştır. Bunlardan 2.170 beygir gücündeki 44 traktör
kurum işletmelerine, 5.943 beygir gücündeki 114 traktör Ziraat Vekâleti’nin diğer
işletmelerine tahsis edilmiştir. Kurumun faaliyete geçtiği 1937 yılından 1942 yılının Eylül
ayına kadar 473 traktör, 627 pulluk, 50 kültivatör, 214 diskharrov, 256 mibzer, 282 biçer-
döver, 234 harman makinesi, 192 selektör, 50 triyör, 60 ilaçlama makinesi, 22 biçerbağlar, 150
biçer orak, 807 orak makinesi, 622 pamuk mibzeri ve 250 çayır makinesi satın alınmıştır.
Bunlardan 250 traktör, 499 pulluk, 50 kültivatör, 214 diskharrov, 256 mibzer, 275 biçer-ğer,
200 harman makinesi, 192 selektör, 60 ilaçlama makinesi ve 28 traktör kurum işletmelerine
tahsis edilirken, kalanları da vekâlete bağdiğer müesseselere dağıtılmıştır. Köylünün ödeme
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
19 BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 73-Dosya No: 28-Sıra No: 18.
20 BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 74-Dosya No: 40-Sıra No: 18.
21 BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 82-Dosya No: 8-Sıra No: 1; 2902 sayılı Kanun’un ayrıntıları için Bk. TBMM,
Kanunlar Dergisi, Dönem: 5, C. 16, 17.01.1936, s. 195; Resmi Gazete, Sayı No: 3222, 3 Şubat 1936.
22 BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 88-Dosya No: 85-Sıra No: 10.
23 “Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu”, İktisadi Yürüyüş, S. 3, 15 İkinci Kânun 1940, s. 10; Bu çiftliklerden
Ankara’da bulunan Gazi Çiftliği 1927 yılında 20 bin dönüm bataklığının kurulması ile tarım üretimine elverişli hale
getirilmiştir. İstatistik Genel Müdürlüğü (İGM), İstatistik Yıllığı 1929, Yayın No: 8, Ankara, 1929, s. 91 ; İGM,
İstatistik Yıllığı 1930, Ankara, 1930, s. 132; İGM, İstatistik Yıllığı 1931-1932, Yayın No: 21, Ankara, 1932, s. 139;
İGM, İstatistik Yıllığı 1932-1933, Yayın No: 34, Ankara, 1933, s. 145
!
!!
II.#Dünya#Savaşı#Dönemi#ve#Sonrasında#Ziraî#Kombinalar#Tarihi#Hakkında#Bir#İnceleme#(1937-1949)#
Journal of History Studies
224#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
!
!
imkânları göz önüne alınarak maliyet fiyatları üzerinden satışlar yapılmış, bedeli yüksek
olanlar taksitle verilmiştir.24 Ancak alınan makinaların ihtiyacı karşılayamaması üzerine temin
edilmesi gerekli görülen 30-40 adet harman makinesinin pazarlıkla satın alınıp bedellerinin
kliring esaslarına uygun olarak ödenmesi, 9 Mart 1939 tarih ve 2/10552 sayılı Bakanlar Kurulu
Kararı ile onanmıştır.25
1939 yılında yapılan genişletilme çalışmalarıyla gelişme kaydeden Zirai Kombinalar
İşletmesi’ne verilen belli başlı görevler şunlardır: 26
1.Devlet eliyle ve onun adına geniş ölçüde tarım üretimi yaparak ordunun ve halkın
ihtiyaç duyduğu ürünleri yetiştirmek,
2. Üretimi gerçekleştirirken aynı zamanda çevre ve iklim şartlarına uygun iyi vasıf
tohumluğu elde ederek köylünün ihtiyacını gidermek,27
3. Makine ve aletler ile hayvan satın almak,
4. Gerekli organizasyonlar yaparak görevlileri istihdam etmek,
5. Bitki ve hayvan hastalıklarıyla mücadele gerçekleştirip köy kalkınması ile ilgili bütün
işleri yerine getirmektir.28
2. II. Dünya Savaşı Yıllarında Ziraî Kombinaların Üretim Çalışmaları (1939-1945)
Türkiye’de Zirai Kombinalar fikrini ortaya atan VI ve VII. İnönü Hükümetlerinin 31
Aralık 1931’den 11 Haziran 1937 tarihine kadar Tarım Bakanlığı görevini yürütmüş olan
Reşat Muhlis Erkmen olmuştur. Kombinaların hizmete girdiği bu ilk dönemde teknik tarımın
köylüye yayılması konusunda yeteri kadar bir gelişme sağlanamamıştır. Ancak II. Dünya
Savaşı’nın ortaya çıkması, Zirai Kombinaların gelişme sürecine etki ederek önemli hamlelerin
yapılmasına ve bu kurumun ikinci teşekkül döneminin başlatılmasına neden olmuştur. Bu
dönemde dünyayı derinden sarsmaya başlayan savaş koşullarının Türkiye’yi de etkisi altına
alıp ülkeyi yokluk tehlikesi ile karşı karşıya bırakması, devlet işletmeleri konumunda yer alan
çiftliklerin devreye sokulup üretim yaparak ordunun ve halkın buğday ihtiyacını
desteklenmesini zorunlu hale getirmiştir. Bu sıralarda halkın Toprak Mahsulleri Ofisine
(TMO) verdiği yıllık 300 bin ton hububata Ziraî Kombinaların çiftliklerinde üretilerek Ofise
teslim ettiği 100-150 bin ton hububatın da ilave edilmesiyle ülke büyük gıda buhranından
kurtarılmıştır.
1940 yılında Zirai Kombinalar Kurumu’na 3780 sayılı Milli Korunma Kanunu’nun
sağladığı imkânlardan yararlanarak verilen 10 milyon liralık bir kredi ile makine tedarikine
gidilerek, üretimde yeni bir dönem başlatılmıştır. Başlangıçta Ankara’nın Polatlı ve Balâ;
Konya’nın Altınova (Başkuyu), Gözlü, Özden; Kırşehir’in Malya ve Çiçekdağı; Sivas’ın Ulaş;
Amasya’nın Gökhöyük; Samsun’un Gelemen; Urfa’nın Ceylanpınar; Niğde’nin Koçaş
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
24 Arı, agm, s. 8.
25 BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 86-Dosya No: 21-Sıra No: 6; Ziraî Kombinalar Kurumu ihtiyacı için
Almanya’dan satın alınması gerekli ilaç, malzeme ile aletlerinin bedelleri mevcut kliring anlaşması hükümlerince
ödenmek üzere 2490 sayılı Artırma, Eksiltme ve İhale Kanunu’nun 46. maddesinin “O” fıkrasına göre pazarlıkla
satın alınması, 5 Mart 1938 tarih ve 2/8253 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile kabul edilmiştir. BCA, Fon No: 30 18
1 2-Kutu No: 82-Dosya No: 15-Sıra No: 13; 2490 sayılı Kanun için Bk. TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 4, C.
13, 02.06.1934, s. 706-722; Resmi Gazete, Sayı No: 2723, 10 Haziran 1934.
26 Ragıp Ziya Mağden, Zirai Kombinalar, Güney Matbaacılık ve Gazetecilik TAO, Ankara, 1949, s. 8-13;
Tekeli-İlkin, agm, s. 49.
27 BCA, Fon No: 30 10 0 0-Kutu No: 184-Dosya No: 268-Sıra No: 17; TBMM, Tutanak Dergisi, 1949 Yılı Gider
Bütçeleri, Dönem: 8, Toplantı: 3, C. 16, 21.02.1949, s. 298.
28 Mağden, age, s. 8-13.
#
#
#
####
#################################################################################################################################################################################################Nadir YURTOĞLU#
Journal of History Studies
225#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
'
!
!
Kayseri’nin Keykubat mevkilerinde kurulan 13 açık devlet işletmesi 1.674.150 dönüm
genişliğindeki araziyi işletmiştir. İşlenen arazide bilhassa buğday üretiminin önem arz ettiği
bilinmektedir.29
Türkiye’de ekilebilir arazinin takriben yarısı buğday üretimine ayrılmış, 3 milyon ton olan
yıllık ortalama rekolte, dünya buğday üretiminin %2’sine tekabül etmiştir. Toplamda elde
edilen üretimin 1.600.000 tonu köylü tüketimine, 700.000 tonu şehir tüketimine, 600.000 tonu
tohum tahsisatına ayrılırken, ş ülkelere ancak 100 bin ton kadar buğday ihraç edilebilmiştir.
Yıllık üretilen buğday miktarı aynı zamanda kişi başına düşen buğday miktarının 119 kilogram
civarında seyretmesine de yol açmıştır.30
Geniş ve dağınık bir alana yayılan 13 açık devlet işletmesinin tek merkezden idaresinin
zor olması üzerine 1941 yılında Ankara, Polatlı, Niğde ve Yerköy’ü içine alan merkez bölgesi;
Eskişehir, Konya, Afyon ve Trakya’yı ihtiva eden Batı Bölgesi şeklinde bir yapılanmaya
gidilmiştir. Bu bölgelere bağ olarak Reyhaniye, Çukurova harası ve pamuk çiftliğiyle
Karacabey harası müstakil işletmeleri de yer verilmiştir. Mısır üretimini sağlamak amacıyla
Bafra, Çarşamba ve Havza’yı kapsamına alan Samsun’da ayrıca yeni bir bölge halinde tesis
edilerek 25 traktörle faaliyete başlamıştır.31
Ziraî Kombinalar’ın bölgelere ayrılarak yönetilmesi çalışmalarının yürütüldüğü esnada
Ziraat Vekilliği Müesseselerinde Yetiştirilen Üretme Vasıtalarının Satılabilmesi ve İşler
Sermaye ile İdaresi Hakkındaki 2654 Sayılı Kanun’un 9. maddesine dayanılarak Ziraî
Kombinalar işletme sermayesi talimatnamesinin yürürlüğe konulması, 15 Ocak 1940 tarih ve
2/12679 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile kabul edilmiştir.32
Aynı yıl içerinde Ziraî Kombinalar ile köy kalkınması faaliyetleri birlikte yürütülmeye
çalışılmış 1940 yılı Tarım Bakanlığı bütçesinden Kombinalar ve köy kalkınma faaliyetlerine
328 bin liralık bir ödenek ayrılmıştır.33 1941 yılında köy kalkınma ve ziraî kombinalar genel
masrafı için Bakanlık bütçesinden 105.960 lira tahsis edilmiştir. Aynı yılda tohum temizleme
çalışması için Kombinalara ayrıca 125 bin liralık bir ödenek ayrılmıştır.34 1942 yılında köy
kalkınma ve ziraî kombinalar genel masrafı için Bakanlıktan ayrılan ödenek miktarı 120 bin
liraya çıkarılırken, tohum temizleme masrafı için Kombinalara tahsis edilen tutar 95.000 liraya
şürülmüştür.35 1943 yılında Zirai Kombinalara 36 bin, tohum temizleme evlerine 95 bin lira
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
29 TBMM, Tutanak Dergisi, 1948 Yılı Gider Bütçeleri, Dönem: 8, Toplantı: 2, C. 8, 26.12.1947, s. 285; Ziya
Tataç, “Olaylara Bakış, Ziraat Ekonomisi”, Türk Ekonomisi, S. 34, Yıl: 4, Nisan 1946, s. 114; Ayözger, agm, s. 5;
Mağden, age, s. 16.
30Mağden, age, s. 16.
31 TBMM, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 6, Toplantı: 3, C. 25, 25.5.1942, s. 265; Şevket Arı,
“Memleketin Zirai İstihsalinde Kombinalar”, İktisadi Yürüyüş, 29 Ekim 1942 Ziraat Fevkalade Sayısı, s. 8;
TBMM’de 1941 ve 1942 yılı bütçe görüşmeleri esnasında Afyonkarahisar Milletvekili Berç Türker’in Zirai
Kombinalar ile ilgili değerlendirmesi için Bk. TBMM, Zabıt Ceridesi, Dönem: 6, Toplantı: 2, C. 18, 56. Birleşim,
26.6.1941, s. 160; TBMM, Zabıt Ceridesi, Dönem: 6, Toplantı: 3, C. 25, 62. Birleşim, 25.05.1942, s. 267.
32 BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 89-Dosya No: 127-Sıra No: 11; TBMM, Zabıt Ceridesi, 1939 Malî Yılı
Muvazene-i Umumiye Kanunu Lâyihası ve Bütçe Encümeni Mazbatası, Dönem: 6, Toplantı: F, C. 2, 22.05.1939,
S. Sayısı: 25, TBMM Matbaası, Ankara, 1939, s. 93; 2654 sayılı Ziraat Vekilliği Müesseselerinde Yetiştirilen
Üretme Vasıtalarının Satılabilmesi ve İşler Sermaye ile İdaresi Hakkındaki Kanun’un ayrıntıları için Bk. TBMM,
Kanunlar Dergisi, Dönem: 4, C.14, 23.12.1934, s. 366; Resmi Gazete, Sayı No: 2894, 31 Aralık 1934; TBMM,
Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 5, Toplantı: 3, C. 25, 23.05.1938, s. 326.
33 TBMM, Zabıt Ceridesi, 1940 Yılı Muvazene-i Umumiye Kanunu Lâyihası ve Bütçe Encümeni Mazbatası
Dönem: 6, Toplantı: 1, C. 11, 27.05.1940, S. Sayısı: 150, TBMM Matbaası, Ankara, 1940 s. 37.
34 TBMM, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 6, Toplantı: 2, C. 18, 26.6.1941 s. 288-289.
35 TBMM, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 6, Toplantı: 3, C. 25, 25.5.1942, s. 282-283.
!
!!
II.#Dünya#Savaşı#Dönemi#ve#Sonrasında#Ziraî#Kombinalar#Tarihi#Hakkında#Bir#İnceleme#(1937-1949)#
Journal of History Studies
226#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
!
!
ayrılmıştır.36 1944 yılından itibaren Kombinalara tahsisat ayrılmamış ancak ihtiyaca binaen
Tarım Bakanlığı bütçesinden 1946 yılında 10 bin liralık bir ödenek teklifinde bulunulmuştur.37
Kurum, ayrıca elinde bulunan makinelerin bir yıl içerisinde harcayacağı motorin, benzin,
gazyağı ve makine yağlarını faaliyet yılı başlangıcında satın alarak Grup Amirlikleri
Merkezindeki çimento sarnıçlarında muhafaza etmiştir. Makineler çalışma mevsimine kadar
bölge hangarlarında kalmış, gerekli bakım ve tamirleri kurum atölyelerinde yapılştır.38
Ziraat Vekâleti gerek çiftçilerin iş varlığını garanti etmek, gerekse mahsulünü pazarlama
imkânlarını kolaylaştırmak amacıyla Zirai Kombinaların faaliyetlerinden yararlanmıştır.39
Devlet Üretme Çiftlikleri’nin kurulmasında 1941 ve 1942 yıllarındaki yiyecek sıkıntısının
etkili olduğu bilinmektedir.40 II. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte, Türkiye’de ekonomik
yapı bozulmuş, aranan mallar karaborsaya şş, hayat pahalılığı olabildiğince artmıştır.41
Savaşın ağırlığını hissettirdiği 1941-1942 yıllarında iaşe darlığının engellenmesi ve ordunun
ş ülkelerden tedariki zor olan yiyecek ihtiyacının giderilmesi amacıyla 18 Ocak 1940
tarihinde 3780 sayılı Milli Korunma Kanunu kabul edilmiştir. Kanunun 39 maddesi uyarınca
Kombinalara, üzerinde ziraat yapılmayan beş yüz hektardan fazla araziyi bir bedel
mukabilinde işletme yetkisi verilmiştir.42
Kurum, bu nedenle atıl halde bulunan çiftlikleri kiralayarak değerlendirme yoluna gitmiş,
tohum ıslah istasyonlarında elde edilen yüksek vasıflı tohumları bu çiftliklerde üreterek halka
dağıtmıştır. Ayrıca devlet adına Merkez, Batı ve Samsun bölgelerinde kurduğu 38 işletmedeki
300 bin dekar araziyi faaliyete geçirmiştir.43
Ziraî Kombinalar Kurumu 1940 yılında 114 traktörle 107.933 dekarı sürülen, 67.119
dekarı ikilenen44 ve 73.972 dekarı da ekilen arazi olmak üzere toplamda 249.023 dekar arazi
üzerinde çalışma yapmıştır. 1941 yılında 134 traktörle 513.365 dekarı sürme, 210.508 dekarı
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
36 TBMM, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 7, Toplantı: F. (Fevkalade), C. 2, 24.5.1943, s. 256; TBMM,
Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 7, Toplantı: 1, C. 10, 22.05.1944, s. 281.
37 TBMM, Tutanak Dergisi, 1947 Yılı Bütçe Kanunu Tasarısı ve Bütçe Komisyonu Raporu, Dönem: 8, Toplantı: 1,
C. 3, 18.12.1946, S. Sayısı: 9, TBMM Basımevi, Ankara, 1946, s. 85.
38 Arı, agm, s. 8: Zirai Donatım Kurumu ile Zirai Kombinalar Kurumu II. Dünya Savaşı yıllarında çiftçilere makine,
alet ve parça konusunda her türlü kolaylığı göstererek bunları maliyet fiyatına çiftçiye vermiştir. TBMM, Tutanak
Dergisi, Dönem: 8, Toplantı: 4, C. 24, 55. Birleşim, 24.02.1950, s. 1153-1154.
39 Suphi Rıza Doğukan, “Köy İçin, Köye Doğru”, İktisadi Yürüyüş, C. 2, S. 15, 1 Ağustos 1940, s. 14.
40 Sait Tahsin Tekeli, “Devlet Çiftliklerimizdeki Gelişmeler”, Ziraat Dünyası, S. 54, Yıl: 4, Temmuz 1954, s. 3.
41 II. Dünya Savaşı’nda yaşanan bu olumsuz koşullar için Bk. İhsan Ozanoğlu, “İsraf ve Sefahat”, Yeni Birlik, 19
İkinci Teşrin, Sayı No: 6; Faik Ahmet Barutçu, Siyasi Anılar 1939-1954, Milliyet Yayınları, İstanbul, 1977, s. 256-
257; Hilmi Uran, Meşrutiyet, Tek Parti, Çok Parti Hatıralarım 1908-1950, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları,
İstanbul, 2008, s. 314; Şevket Süreyya Aydemir, Suyu Arayan Adam, Remzi Kitabevi, 20. Basım, İstanbul, 2008, s.
461-462; Zekeriya Sertel, Hatırladıklarım, Gözlem Yayınları, 3. Basım, İstanbul, 1977, s. 233; Mahmut Goloğlu,
Milli Şef Dönemi, 1939-1945, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi-III, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2012,
s. 63; Cemil Koçak, Türkiye’de Milli Şef Dönemi, 1938-1945, C. 2, İletişim Yayınları, 2. Basım, İstanbul, 2003, s.
425-427.
42 TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 6, C. 21, 18.01.1940, s. 171; Resmi Gazete, Sayı No: 4417, 26 Ocak 1940;
Ayözger, agm, s. 5; Tarım Bakanlığı Teşkilat Proje Grubu, Tarım Hizmetleri ve Teşkilatının Yeniden Düzenlenmesi
Hakkında Rapor, Ankara, 1964, s. 270; II. Dünya Savaşı yıllarında ülke gelirini artırmak için 1943 yılında 4429 ve
4553 sayılı Kanunlarla tarımsal kazanç üzerinden vergi alınmaya başlamıştır. İzzettin Önder, “Cumhuriyet
Döneminde Tarım Kesimine Uygulanan Vergi Politikası”, Türkiye’de Tarımsal Yapılar, Yurt Yayınları, Ankara,
1988, s. 120; 4429 ve 4429 ve 4553 sayılı Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunları hakkında bilgi almak için Bk.
TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 7, C. 25, 04.06.1943, s. 521-528; Resmi Gazete, Sayı No: 5423, 7 Haziran
1943; Kanunlar Dergisi, Dönem: 7, C. 26, 26.04.1944, s. 136-145; Resmi Gazete, Sayı No: 5693, 28 Nisan 1944.
43 Arı, agm., s. 8, 36.
44 Tarlayı iki kez sürmek.
#
#
#
####
#################################################################################################################################################################################################Nadir YURTOĞLU#
Journal of History Studies
227#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
'
!
!
ikileme ve 180.626 dekarı da ekme olmak üzere toplamda 904.497 dekar araziyi işleyerek
ekmiştir.45
Kurum ayrıca 1942 yılında 243.771 dekarı buğday, 50.659 dekarı arpa, 19 bin dekarı
mısır, 16.100 dekarı çavdar ve 250 dekarı da yulaf olmak üzere toplamda 329.780 dekar
arazinin ekimini gerçekleştirmiştir. Ziraî Kombinalar Kurumu 1 Ocak 1943 tarihinden itibaren
yeni bir uygulama ile kendi işletmelerinde çalışmayı kararlaştırmış, Polatlı, Yerköy, Aksaray,
Sarayönü, Bafra ve Urfa çevrelerinde 353 bin dekarlık arazinin işlenmesini sağlayarak ekimini
tamamlamıştır.46 1943 yılı çalışmalarında yeni açma nadas miktarı 817.208, ekimi yapılan alan
miktarı 793.842 ve ekilen miktar ise 1944 yazlığı da dâhil 791.709 dekardır. Buna 1945
mahsul yılı için yapılan 159.757 dekarlık yeni açmalar da ilave edildiğinde genel toplamın
946.965 dekara yükseldiği görülür.47
Yapılan bu ziraî faaliyetlerin sermayeye bağ olması, Kombinalar Kurumu’nun
sermayesini yükseltmesine yol açmıştır. Kurum tarafından doğrudan doğruya tarım yapmak,
çiftlik ve arazi kiralayarak işletme masraflarında bulunmak için, Tarım Bakanlığı emrine
verilmiş 600 bin liralık döner sermayenin 3.376.350 liraya yükseltilmesine dair Koordinasyon
Kararının yürürlüğe konulması, 18 Ağustos 1942 tarih ve 2/18630 sayılı Bakanlar Kurulu
Kararı ile kabul edilmiştir.48 Ayrıca 1942 malî yılı içinde Milli Korunma Sermayesinden
12.400.000 lira kadar artırılan Tarım Bakanlığı’na tahsis edilen miktardan 8.500.000 lirası
çiftçilere satılmak üzere yabancı ülkelerden tarım aleti temin edilmesi için Zirai Donatım
Kurumu’na, 2. 700.000 lirası da tarım üretiminin artırılması için Ziraî Kombinalara
verilmiştir.49 Böylece 1940 yılından itibaren muhtelif kararnamelerle Milli Korunma Fonundan
alınan sermaye toplamı 10.396.350 liraya ulaşştır. Bu tutarın 6.610.000 lirası sabit
sermayeye, 3.786.350 lirası da kullanılan sermayeye tahsis edilmiştir. Sabit sermaye karşılığı
olarak mevcut nakit ve alacaklarla beraber amorti ve imha bedelleri indirildikten sonra elde
bulunan makine ve inşaat değerleri tutarının 5.598.805,54 liraya, işler sermaye karşılığının da
nakit alacak ve ayniyat olarak 6.499.004,93 liraya ulaşğı bilinmektedir.50
Tarım Bakanlığı tarafından Ziraî Kombinalar Kurumu’nun sermayesi ile ödeneğinin
yükseltilmesi artan personel masraflarını gidermede de faydalı olmuştur. Müessesenin merkez
ve taşra teşkilatı kadrolarının onaylanmasına ve Milli Korunma Kanunu’na göre verilen
sermayelerle ilgili aylık hesap bilgilerinin TC Ziraat Bankası’na yılsonundaki bilançolar
halinde gönderilmesine izin verilmesine dair K/498 sayılı Kararın yürürlüğe konulması, 18
Ocak 1944 tarih ve 3/288 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile onaylanmıştır.51
Ziraî Kombinalar Kurumu’nun sermayesini artırmasına paralel olarak çiftlikleri de
hizmetlerini artırmıştır. Bu çiftliklerden biri de Malya Çiftliği’dir.
2.1.Malya Çiftliği
Zirai Kombinalar bünyesinde teşkil edilen Malya Zirai Kombina İşletmesi, Kırşehir’in 27
km kadar Kuzey Doğusunda 220 bin dönüm arazi üzerine 1942 yılında kurulmuştur. Çiftliğin
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
45 TBMM, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 6, Toplantı: 3, C. 25, 25.5.1942, s. 265.
46 TBMM, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 7, Toplantı: F, C. 2, 24.5.1943, s. 244.
47 TBMM, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 7, Toplantı: 1, C. 10, 22.05.1944, s. 270.
48 BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 99-Dosya No: 77-Sıra No: 2.
49 TBMM, Zabıt Ceridesi, Dönem: 7, Toplantı: F, C. 2, 20. Birleşim, 24.5.1943, s. 159-160; Tarım üretiminin
geliştirilmesi sermayeye dayandığından 26.01.1341 tarih ve 549 sayılı Ziraat Müesseselerine Sermaye Vazına Dair
Kanun’un ayrıntıları için Bk. TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 2, C. 3, 26.01.1341, s. 52; Resmi Gazete, Sayı No:
84, 23 Şubat 1341.
50 TBMM, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 7, Toplantı: 1, C. 10, 22.05.1944, s. 270.
51 BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 104-Dosya No: 7-Sıra No: 33.
!
!!
II.#Dünya#Savaşı#Dönemi#ve#Sonrasında#Ziraî#Kombinalar#Tarihi#Hakkında#Bir#İnceleme#(1937-1949)#
Journal of History Studies
228#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
!
!
adını taşıyan Malya kelimesi Maliye kelimesinden gelmiş olup zamanla halkın diline Malya
şeklinde intikal etmiştir. 1948 yılında 100 bin dönüm buğday, 12 bin dönüm arpa ve 15 bin
dönüm çavdar ekilerek dönüm başına 236 kg buğday, 364 kg arpa ve 148 kg çavdar verim
alınmış, toplam arazinin bir kısmı nadasa bırakılarak ekim ayında aynı mahsullerin tekrar
ekimi sağlanmıştır. Malya Zirai Kombina İşletmesinde hasat mevsimi Temmuz ayında
başlamasına rağmen arazinin geniş alanı kaplaması 20 Eylül’den sonraki tarihlere kadar hasat
faaliyetinin sürmesine neden olmuştur. Çiftlikteki 47 biçer-ğerin 14’ü çevredeki köylülerin
mahsullerinin elde edilmesine kâr şünmeden günlük 200 lira ücret karşılığında yardımcı
olmuştur. Ayrıca isteyen her çiftçi tohum temizleme makinesinden ve tohumlukların
ilaçlanmasından yararlanmıştır.52
Malya Çiftliği’nde yakın çevre köylerinden ücretle tutulmuş traktör, biçer-ğer, kamyon
ve makine kullanımında maharetli ve tamir işlerinden anlayan kişiler çalıştırılmıştır. Çiftliğin
her biri 3.700 dönüm arazi ihtiva eden 2 km2’lik ve arasında ara yollar bulunan tarlalara
ayrılmıştır.53
Ucu bucağı görünmeyen Malya arazisinde buğdaya birinci derecede, arpaya ise ikinci
derecede önem verilmiş, maharetli ellerin idaresi altında bu işletme gelişmesini sürdürerek
uhdesinde değerli işletme elemanlarını yetiştirmesiyle diğer çiftliklerin adeta depo görevini
yerine getirmiştir. 1941 yılında deneme çalışmalarından başarılı sonuçlar alınması 1946 yılında
bu işletmeyi Devlet Çiftliği haline getirmiştir. Çiftlikte 50’si makinist, 50’si şoför olmak üzere
takriben 500 kişi görev yapmıştır. 1946 yılında 22.597.607 kg’ı buğday, 2.433.763 kg’ı arpa,
1.383.415 kg’ı da çavdar olmak üzere toplamda 26.414.785 kg mahsul TMO’ya verilmiştir.54
2.2. Gözlü Devlet Çiftliği
1942 yılında Sarayönü Grubu adı altında 287.000 dekar arazi üzerinde kurulan Gözlü
Devlet Çiftliği, bir süre açık işletme olarak çalışmalarını yürüterek 1946 yılında devlet çiftliği
haline getirilmiştir. Kadınhanı ilçesine bağlı Gözlü İşletmesinin kıraç topraklarında başta
buğday, arpa ve hayvancılık alanında koyunlar yetiştirilmiştir.55 Ayrıca aynı işletmeye bağ
Kaşınhan Deneme Tarlası ile Çumra sulama alanında yonca yetiştiriciliği için çalışma
başlatılmıştır. 287.000 dönüm bir sahaya sahip olan çiftliğin 1948-1949 yılına ait nadasa
bırakılan arazi miktarı 140 bin dönümü bulmuştur. Polatlı ile Sarayönü arasındaki bozkırların
ortasına hayat veren Gözlü Devlet Çiftliği, 1946 yılında yetiştirdiği 28.092.868 kg’ı buğday,
707.329 kg’ı arpa ve 394.861 kg’da yulaf olmak üzere toplamda 29.195.058 kg hububatı
TMO’ya teslim etmiştir.56
2.3. Özden Devlet Çiftliği
1944 yılında kurulan ve Kadınhanı ilçe sınırları içerisinde yer alan Özden Devlet
Çiftliği’nde, doğal çayır alanının bulunması nedeniyle tavuk yetiştiriciliği sahasında çalışmalar
gerçekleştirilmiştir. Ayrıca ahır, ağıl ve çevre şartlarının elverişli bulunması sığırcılık ve
arıcılık işlerinin günden güne gelişmesine yol açmıştır. Çiftliğin hemen yanı başında tesis
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
52 Charles Enlew, “Türkiye’de Eski ve Yeni Ziraat”, İktisadi Yürüyüş, C. 11, S. 244, Yıl: 11, 28 Şubat 1950, s. 13.
53 Enlew, agm, s. 13.
54 Mağden, age, s. 49.
55 Bilhassa Merinos koyunu yetiştiriciliği konusunda 2582 sayılı Kanunla Tarım Bakanlığı bütçesinden 1935
yılından itibaren destek sağlanmıştır. Bu Kanunun ayrıntıları için Bk. TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 4, C. 13,
05.07.1934, s. 988; Resmi Gazete, Sayı No: 2752, 15 Temmuz 1934; Aynıca ğır yetiştiriciliği teşvik etmek için
kurulacak inekhanelerin her birine en çok 50 bin liraya kadar sermaye veren 19 Temmuz 1943 tarihinde çıkarılan
4482 sayılı Kanun’un ayrıntıları için Bk. TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 7, C. 25, 19.07.1943, s. 683; Resmi
Gazete, Sayı No: 5464, 24 Temmuz 1943.
56 Mağden, age, s. 49-50.
#
#
#
####
#################################################################################################################################################################################################Nadir YURTOĞLU#
Journal of History Studies
229#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
'
!
!
edilmiş Özden Ziraat Okulu’nda köylü çocuklarının 48.249 dönümlük bir tarım alanında pratik
ve teknik bilgiyle yetiştirilmesi için çaba sarf edilmiştir. Nadasları 140 bin dönüm, anızları 3
bin dönüm, ikilemeleri 17 bin dönümü bulan Özden Devlet Çiftliği bozkırın ortasında açılan
ve işlenen önemli bir arazi üretim merkezi haline getirilmiştir. 1946 yılı itibariyle 1.133.043
kg’ı buğday, 287.540 kg’ı arpa ve 93.041 kg’da yulaf olmak üzere toplamda 1.519.624 kg
hububat elde edilmiştir.57
2.4. Çiçekdağı Devlet Çiftliği
Yerköy tren istasyonunun hemen yakınında 25 bin dönümlük bir arazide 1944 yılında
kurulan Kırşehir sınırları içerisindeki Çiçekdağı Devlet Çiftliğ’inin, anızı bozulmuş tarlaları ile
ikilemeye tabi tutulmuş tarlaları 8’er bin dönümden ibarettir. İşletmede tavukçuluğun
gelişmesinin tavuk yemlerine bağ olduğu bilinmektedir. ğır ve at yetiştiriciliği
faaliyetlerinde de bir yükseliş söz konusudur. Çiftlik arazisi içerisinde bir kısım toprakların
küçük bent kurarak ve kanal açarak sulanması imkân dâhilinde görülmüş, ilerleyen süreçte
Teknik Ziraat Okulu’nun açılması şünülmüştür. 1946 yılı itibariyle 1.857.554 kg’ı buğday,
9.065 kg’ı ’da arpa olmak üzere toplamda 1.866.619 kg hububat üretilerek TMO’ya teslim
edilmiştir. Ayrıca meyvecilik sahasında da Çiçekdağı Devlet Çiftliği gelişme temayülü
içerisinde yer almıştır.58
2.5.Koçaş Devlet Çiftliği
Niğde Aksaray’a bağKoçaş Devlet Çiftliği, Hasan, Ekecik ve Toros dağlarına doğru
uzanıp giden kapalı bir ovada 24.710 hektarlık bir arazi üzerinde 1944 yılında kurulmuştur.
Selçuklular döneminde de bu ovada üretim yapılarak sulama çalışmalarına önem verilmesi bu
toprakların birer buğday ambarı olarak ortaya çıkmasına yol açmıştır. Ovanın geçmişine
bakarak geleceği ile ilgili planlar yapan devlet adamları bu çalışmalarda bir yandan teknik bir
ziraat okulunu tesis ederken öbür yandan kombina işletmesini meydana getirmiştir. Bereketli
24.710 dönüm araziye sahip Koçaş Devlet Çiftliği’nin nadasa bırakılmış arazisi 8.650 dönüm
iken, ikilemeye tabi tutulmuş arazi miktarı da aynı miktardadır. 1946 yılı itibariyle 201.276
kilogramı buğday, 161.827 kg arpa, 2.313 kg’ı da çavdar olmak üzere toplamda 365.416 kg
hububat üretimi sağlanmıştır.59
2.6. Ceylanpınar Devlet Çiftliği
Urfa grubu adı altında 1943 yılında açık işletme şeklinde kurularak 1946 yılında bir devlet
çiftliği haline getirilen Ceylanpınar Devlet Çiftliği, 364.000 dönüm arazisi ile Türkiye’nin en
büyük işletmelerinden biridir. Kuruluşunun ilk yılında 92.500 dekarı buğday, 52.100 dekarı
arpa olmak üzere toplamda 144.600 dekar ekim yapılmıştır. Çiftlik 1946 yılı itibariyle 22.500
dönümü açma, 177.500 dönümü nadas ve 200 bin dönümü de ikileme yapılan arazilerden
teşkil edilmiştir. 1946 yılında 5.116.148 kg buğday, 9.020.523 kg’da arpa olmak üzere
toplamda 14.136.671 kg hububat üretimi elde edilmiştir. Güney bölgesinde her geçen yıl
üretimini artıran bu kudretli işletmenin tarlaları üzerinde rüzgârla birlikte sallanan başakları
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
57 Mağden, age, s. 50; Çiftliklerde üretilen hububatın taşınmasında kamyonlardan da yararlanıldığı bilinmektedir.
1945 yılı itibariyle Kombinalar Kurumu’na ihtiyaca binaen 39 adet kamyon daha satın alınmıştır. TBMM, Zabıt
Ceridesi, 1946 Yılı Gider Bütçeleri, Dönem: 7, Toplantı: 3, C. 20, 17.12.1945, s. 257.
58 Mağden, age, s. 50-51.
59 Mağden, age, s. 51; Türkiye’de Çiftlik okullarının mazisi Cumhuriyetin ilk yıllarına kadar dayanır. 29 Mayıs
1926 tarihinde çıkarılan 867 sayılı Ziraat Vekâletine Merbut Bazı Mektep ve Müesseselerin Suret-i İdaresi Hakkında
Kanun’un ayrıntıları için Bk. TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 2, C. 4, 29.05.1926, s. 913; Resmi Gazete, Sayı
No: 403, 20 Haziran 1926.
!
!!
II.#Dünya#Savaşı#Dönemi#ve#Sonrasında#Ziraî#Kombinalar#Tarihi#Hakkında#Bir#İnceleme#(1937-1949)#
Journal of History Studies
230#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
!
!
denizlerin dalgalanışına benzetilmiştir. Ancak zaman içerisinde güneyden esen sıcak rüzgârlar
tarla ürünlerinin zarar görmesine neden olmuştur.60
2.7. Gelemen Devlet Çiftliği
Samsun ili sınırları içerisinde 1944 yılında 24.170 dekar arazi üzerinde kurulan Gelemen
Devlet Çiftliği’nin bir kısım arazisi sulanabilir, diğer bir kısmı da fundalık ve çalılıklarla kaplı
olduğu için ıslaha muhtaç durumda kalmıştır. Çiftlikte bir tohum ıslah istasyonu ile orman
fidanlığı açılırken, Bayındırlık Bakanlığı sel felaketinin önlenmesi amacıyla uzun bir kanal
oluşturma çalışmalarına başlamıştır. Zirai Kombina İşletmesi’nin ileride birer tohum ve
hayvan üretme merkezi haline getirileceği şüncesi göz önüne alındığında Samsun’da böyle
bir işletme tesisinin faydalı olacağı kabul edilmiştir. Çiftliğin kapladığı alan toplamda 24.170
dönümü bulurken, bunun 3 bin dönümü nadas, sulanabilen ve ıslaha muhtaç topraklardan
teşkil edilmiştir. Gelemen Devlet Çiftliği’nde 1944 yılı itibariyle 45.291 kg olan hububat
üretimi, 1945 yılında 63.500 kg’a, 1946 yılında da 255.100’a ulaşştır.61
2.8. Gökhöyük Devlet Çiftliği
1944 yılında Amasya sınırları içerisinde 26.641 dönüm arazi üzerinde kurulan Gökhöyük
Devlet Çiftliği’nde tavuk yemleri merkezli bir tavukçuluk hareketine girişilmiştir. Düzenli
ahır ve ağıllara sahip olunan çiftlikte ğır ve at yetiştiriciliği önem kazanmıştır. Bir miktar
sulanabilir arazisi ve çayırlığı bulunan Gökhöyük Devlet Çiftliği’nde akarsulardan küçük
bentler teşkil edilmesi suretiyle yararlanma imkânına sahip olunmuştur. Çiftlikte ayrıca Teknik
Ziraat Okulu hizmete açıldığından tarımsal kalkınma üretimle birlikte iki koldan
gerçekleştirilmeye çalışılmıştır. Nadasa bırakılmış, ikilemesi yapılmış ve ekime hazır hale
getirilmiş arazi miktarı 10’ar bin dönümden ibarettir. 1946 yılında 589.212 kg buğday,
316.364 kg arpa olmak üzere toplamda 905.576 kg hububat mahsulü TMO’ya verilmiştir.62
2.9. Keykubat Devlet Çiftliği
1944 yılında Kayseri’de 12 bin dönüm araziyi üzerinde kurulan Keykubat Devlet Çiftliği,
ülkenin yonca tohumluğu üretimi davasında önemli rol alacağı düşüncesiyle çalışmalara dâhil
edilerek bu yönde aday çiftlik olarak düşünülmüştür. Hububat üretimi 1945 yılında 83.691 kg,
1946 yılında ise 51.000 kg olarak gerçekleşmiştir.
2.10. Ulaş Devlet Çiftliği
Sivas’a bağ 45 bin dönümlük bir arazide 1945 yılında kurulan Ulaş Devlet Çiftliği’nin
nadas, ikileme ve işlenerek ekime hazırlanmış arazi miktarı 24 biner dönümden müteşekkildir.
1946 yılında 890.382 kg’ı buğday, 32.268 kg’ı arpa olmak üzere toplamda 1.152.479 kg
hububat ürünleri elde edilmiştir. 1947 ve 1948 yıllarında üretimde daha fazla verim alınması
sağlanmıştır. Tahsis ettiği buğdaylar sayesinde Erzurum’da ansızın ortaya çıkan kuraklık
tehlikesinin kısa sürede atlatılmasında etkili rol oynayan Ulaş Devlet Çiftliği, bu suretle
olumsuz bazı olayların yaşanmasının önüne geçmiştir. İstanbul ve Ankara’da ortaya çıkan
ekmek sıkıntısının giderilmesinde Ceylanpınar Çiftliği nasıl öncü bir rol oynadıysa Ulaş
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
60 Mağden, age, s. 51-52; TBMM, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 7, Toplantı: 1, C. 10, 22.05.1944, s.
271; Sıcak rüzgârların yanı sıra sel sularının da tarım ürünlerine zarar verdiği bilinmektedir. Çukurova bölgesinde
meydana gelen sel felaketinden zarar görenlere yapılacak yardımlarda, iki ay kullanılması amacıyla gerekli alet ve
makinelerinin muhtelif Koordinasyon kararları ile Ziraî Kombinalara tahsis edilmiş olan kredilerden sağlanan
paralardan 250 bin liraya kadar harcanmak suretiyle satın alma imal ve tamirleri için Tarım Bakanlığına yetki
verilmesi hakkındaki K/731 sayılı Kararın yürürlüğe konulması, 13 Mart 1948 tarih ve 3/7187 Bakanlar Kurulu
Kararı ile kabul edilmiştir. BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 116-Dosya No: 19- Sıra No: 20.
61 Mağden, age, s. 52.
62 Mağden, age, s. 53.
#
#
#
####
#################################################################################################################################################################################################Nadir YURTOĞLU#
Journal of History Studies
231#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
'
!
!
Devlet Çiftliği’ de Erzurum’da yaşanan kıtlık tehlikesinin atlatılmasında aynı rolü
oynamıştır.63
2.11. Altınova (Başkuyu) Grubu
Konya’nın Kadınhanı ilçesi sınırları içerisinde Polatlı ile Sarayönü arasında bulunan
bozkırların tam ortasında Zirai Kombinaların 300 bin dönüm araziye sahip en büyük
işletmelerinden biri olarak 1942 yılında kurulmuştur. Önce Aksaray grubu adı altında faaliyete
başlayarak 1945 yılında Sarayönü-Başkuyu işletmesi haline döştürülmüştür. Bozkırların
ortasında uçsuz bucaksız arazilerin büyük emekler harcanması karşılığında bir gönül vahası
haline getirilmesi ve neler yetiştirildiğini göstermesi bakımından Altınova İşletmesi örnek
teşkil etmiştir. Polatlı’ya bakarak daha düz arazide kurulan Altınova (Başkuyu) İşletmesinde
buğday birinci, arpa ikinci derecede önem arz ederken, 1946 yılı itibariyle 35.647.812 kg’ı
buğday 2.221.141 kg’ı arpa olmak üzere toplamda 37.868.953 kg hububat elde edilerek bu
alanda rekor kırılmıştır. Buğdayın adeta altın muamelesi gördüğü ve ekmek ihtiyacının had
safhaya ulaşğı bir dönemde bu miktarda bir üretiminin yapılması milli ekonomi bakımından
önemli bir gelişme teşkil etmiştir. 37 milyon kg’nin üzerinde hububat üretimi o dönemde
İstanbul ile Ankara halkını yıllarca açlıktan kurtaracak bir mahsul toplamı olarak
değerlendirilmiştir.64
2.12. Bâlâ Grubu
Ankara’nın Bâlâ ilçesi sınırlarında bulunan Bâlâ Grubu 1942 yılında 45 bin dönüm arazi
üzerinde kurulmuş olup, nadasa bırakılmış ve ikilenmiş arazi miktarı 24.683’er dönümden
ibarettir. Ankara’dan Kırşehir istikametine giderken gidişzergâhının sağ tarafında toplanmış
düzenli binaları, depoları ve hangarları ile dikkat çekmiştir. Grubun bütün ikmal işleri Bâlâ
İşletmesinde intizamlı biçimde yürütülmüştür. Eski kuruluşlardan biri olan Grubun 1946 yılı
itibariyle 1.294.160 kg’ı buğday, 3.678 kg’ı da arpa olmak üzere toplamda 1.297.838 kg
hububat üretimi elde edilmiştir. En çetin şartlarda bile çalışmalarından taviz vermeyen çiftlik
elemanlarının yaptığı fedakârlıkların semeresi elde edilen bu ürünler olmuştur.65
2.13. Polatlı Grubu
Polatlı Grubu Ankara’nın Polatlı yakınlarında 191 bin dönümlük bir arazi üzerinde 1942
yılında kurulmuştur. İşletme kısmen düz kısmen de dalgalı ve kır arazide tesis edilirken
diğer işletmelerde olduğu gibi buğdaya birinci arpaya ikinci derecede önem verilmiştir.
Grubun 90 bin dönüm, nadas arazisi ve 10 bin dönüm bozulmuş anızı olmak üzere toplamda
100 bin dönüm ekime hazır ve işlenmiş durumda arazisi mevcut olmuştur. Takriben 100 bin
dönüm arazisinin de ikilemesi yapılmıştır. 1946 yılı itibariyle 11.548.247 kg’ı buğday,
1.330.408 kg’ı arpa ve 135.300 kg’da çavdar olmak üzere toplamda 13.013.955 kg hububat
üretimi elde edilmiştir.66
Tablo 1’de 1942-1945 yılları arasında Ziraî Kombinalar Kurumu tarafından ekilen dekar
cinsinden arazi ile ton cinsinden hububat miktarları gösterilmiştir.
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
63 Mağden, age, s. 53-54.
64 Mağden, age, s. 54.
65 Mağden, age, s. 55.
66 Gös. Yer.
!
!!
II.#Dünya#Savaşı#Dönemi#ve#Sonrasında#Ziraî#Kombinalar#Tarihi#Hakkında#Bir#İnceleme#(1937-1949)#
Journal of History Studies
232#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
!
!
TABLO: 1. Ziraî Kombinaların Üretim Faaliyetleri (1942-1945)
1942-1943
1943-1944
1944-1945
Ekiliş
(Dekar)
Ürün
(Ton)
Ekiliş
(Dekar)
Ürün
(Ton)
Ekiliş
(Dekar)
Ürün
(Ton)
238.800
33.629
528.467
52.491
690.421
34.683
55.698
9.054
102.553
11.244
61.457
7.094
16.100
1.256
47.800
3.008
14.632
460
37.656
3.224
104.812
6.662
99.05
467
348.254
47.163
783.632
73.405
776.415
42.704
Kaynak: İstatistik Genel Müdürlüğü (İGM), Küçük İstatistik Yıllığı 1948, Yayın No: 290,
Ankara, 1948, s. 249; İGM, İstatistik Yıllığı 1942-1945, Yayın No: 255, Ankara, 1946, s. s.
238; İGM, Küçük İstatistik Yıllığı 1942-1945, Yayın No: 253, Ankara, 1947, s. 187.
Tablo 1’e göre 1942-1943 yıllarında 348.254 dekar olarak ekilen arazi miktarı %125,01
oranında artarak 1943-1944 döneminde 783.632 dekara, 1944-1945 döneminde de % 122,94
oranında artışla 776.415 dekara yükselmiştir. Buna karşılık 1942-1943 döneminde 47.163 ton
olarak elde edilen ürün miktarı 1943-1944 döneminde %55,64 oranında bir artış göstererek
73.405 tona, 1944-1945 döneminde ise %9,45 oranında azalarak 42.704 tona düşştür. 1944-
1945 döneminde üretimin yarı yarıya şmesinde hava şartlarının tarım ürünlerinin
yetişmesine uygun gitmemesinin etkili olduğu bilinmektedir.
3. II. Dünya Savaşı Sonrasında Ziraî Kombinaların Üretim Faaliyetleri (1945-1949)
II. Dünya Savaşı’nın (1939-1945) olumsuz şartlarına rağmen üretimine devam ederek
görevini sürdüren Zir Kombinalar Kurumu, savaşın sonlarına doğru ülkenin ıslah edilmiş
tohum üretme işini üzerine alarak Samsun’un Çarşamba ovasında Gelemen, Sivas’ın Kangal
ilçesinde Ulaş adlarında kurduğu çiftlikleri ile bu görevi yerine getirmeye çalışştır.67 Zirai
Kombinalar savaşın sona ermesiyle birlikte bir yandan tarım üretimini çeşitlendirirken öbür
yandan hayvancılık, meyvecilik ve fidancılık gibi yeni faaliyet alanları üzerinde çalışmalar
yürütmüştür.68
Ziraî Kombinalar İşletmesi, yeni çalışma alanları üzerinde icraatlarını yürüttüğü sıralarda
11 Haziran 1945 tarih ve 4753 sayılı Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu uygulaması kapsamında
bazı devlet çiftliklerinin sınırlarının tahdidi cihetine gitmiş, Samsun, Antalya, Eskişehir ve
Urfa Resülayn’daki çiftliklerin planlarının tespitine çalışştır.69
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
67 Ekrem Üzümeri, “Cumhuriyetimizin XXII. Yılında Tarım Bakanlığı”, İktisadi Yürüş, C. 6, S. 140, 31 Ekim
1945, s. 3; Yeni üretme çiftlikleri kurulması ve Kombinalar Kurumu’nun gittikçe büyümesine rağmen Eskişehir
Milletvekili Emin Sazak, TBMM’nin 1945 yılı bütçe görüşmeleri esnasında yaptığı konuşmada çiftliklerin
randımanı ve gidişatı konusunda eleştirilerde bulunmuştur. Sazak’ın eleştirileri için Bk. TBMM, Zabıt Ceridesi,
Dönem: 7, Toplantı: 2, C. 17, 58. Birleşim, 21.05.1945, s. 217.
68 Ayözger, agm, s. 5; Ziraî Kombinaların tarım üretimini çeşitlendirmesinin yanı sıra üretimi artırmasıyla birlikte
TMO 1945 yılında piyasalardan serbest alımlarla ve aynî olarak alınan vergi ile önemli stoklar yapmış, Ziraî
Kombinalara 9 milyon lira borçlanmıştır. TBMM, Zabıt Ceridesi, Dönem: 7, Toplantı: 2, C. 17, 58. Birleşim,
21.05.1945, s. 206; TBMM, Zabıt Ceridesi, 1945 Yılı Yedi Aylık Bütçe Kanunu Tasarısı ve Bütçe Komisyonu
Raporu, Dönem: 7, Toplantı: 2, C. 17, 21.05.1945, S. Sayısı 103, TBMM Basımevi, Ankara, 1945, s. 125.
69 Ziya Tataç, “Olaylara Bakış, Ziraat Ekonomisi”, Türk Ekonomisi, S. 31, Yıl: 4, Ocak 1946, s. 26; 4753 sayılı
Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun ayrıntıları için Bk. TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 7, C. 27, 11.06.1945,
s. 696-707; Resmi Gazete, Sayı No: 6032, 15 Haziran 1945; Şevket Pamuk, “II. Dünya Savaşı Yıllarında Devlet,
Tarımsal Yapılar ve Bölüşüm”, Türkiye’de Tarımsal Yapılar (1923-2000), Yurt Yayınları, Ankara, 1988, s. 107-
108.
#
#
#
####
#################################################################################################################################################################################################Nadir YURTOĞLU#
Journal of History Studies
233#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
'
!
!
Çiftliklerin istikrarlı bir düzene kavuşturulmasında nemin hükümetlerinin katkısı
önemli olmuştur. Hasan Saka, 13 Ekim 1947 tarihinde TBMM’de açıklağı I. Hükümet
Programı’nda “Devletin elinde bulunan işletme çiftliklerini istihsal müesseseleri halinden
çıkarıp bulundukları ziraat bölgelerinde müstahsile modern usulleri öğretecek bir mektep
vazifesi gördürmek ve çiftçilerin muhtaç oldukları tohumları sağlayacak örnek müesseseler
haline getirmek kararındayız diyerek, Kombinalara bağlı çiftliklerin köylüye her konuda
rehberlik ederek tohum ihtiyacını gideren örnek kuruluşlar haline getirileceğini beyan
etmiştir.70
Çiftçilere tarım alanında rehberlik etmede yayın yolunun takip edildiği ve bu alana
sermaye tahsisi sağlandığı bilinmektedir. K/363 sayılı Kararla Ziraî Kombinalar İdaresine
tahsis edilen sermayenin kullanılacağı bazı işlere dair K/ 697 sayılı Kararın yürürlüğe
konulması 7 Haziran 1947 tarih ve 3/5944 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile kabul edilmiştir.
K/697 sayılı Karara göre, Ziraî Kombinalar Kurumu tarafından tohum, ekim dönemi, hastalık,
nadas, münavebe, tarım alet ve makineleri ve makine sistemleri gibi köylülerce bilinmesi
faydalı görülen konularla ilgili hazırlanan kitap, broşür, afiş ile basılan süreli yayınların
masraflarının Tarım Bakanğı’nın izni ile Kombinalara ayrılan sermayeden karşılanabilmesi
uygulaması başlatılmıştır.71
Kombinaların basın ve yayın yolu ile çiftçileri tarım alanında bilinçlendirme çalışmalarını
yürütmesinin akabinde Tarım Bakanlığı Muş’ta çiftçinin teknik tarım faaliyetlerine
katılabilmesine rehberlik etmek ve bölgenin tohumluk ihtiyacını sağlamak amacıyla 100 bin
dönümlük bir devlet çiftliği işletmesi kurulmasına karar vermiştir. Murat Suyu ile Elbahar
dereleri arasında bulunan hazineye ait topraklar üzerinde kurulacak bu devlet işletmesinin
1949 yılının ekim mevsiminden önce faaliyete geçirilebilmesi için Zirai Kombinalar Kurumu
ile Toprak İşleri Umum Müdürlüğü’nde hazırlık çalışmalarına girişilmiştir.72 Ayrıca 6 yerde
devlet çiftliklerinin yer ölçme ve haritası, iki yerde de dağıtım planları yapılmıştır.73
Ziraî Kombinalar Kurumu’nun yeni devlet çiftliklerini teşkil etme çalışmalarıyla her
geçen gün daha da büyümesi, kârlardan hâsıl olmak kaydıyla sermayesini 1948 yılında 48
milyon liranın üzerine çıkarmasına yol açmıştır.74
1948 yılı itibariyle zirai kombina çiftliklerinde bulunan 235 adet traktörün tamamına
yakını ABD’den, tarla araçlarının çoğunluğu ise ABD veya Kanada’dan getirilmiştir. Tarım
üretiminde yararlanılan bu araç ve gereçlerden 292’si biçer-ğer, 350’si pulluk, 181’i
diskharrow, 189’u mibzer 58’i kültivatör iken, kalanını da az sayıda selektör, ot balya
makinesi, vagonet ve muhtelif aletler oluşmuştur. Ayrıca kombina çiftliklerinde büyük ve
küçükbaş olarak 60 at, 397 inek, 6.000 koyun ve 1.400 kümes hayvanı yer almakla birlikte bu
sayının artırılması yolunda çalışmalar sürdürülmüştür.75
1948 yılında 13 çiftlikte bulunan 1.674.120 dönüm araziye 709. 680 dönümü buğday,
67.780 dönümü arpa, 16.480 dönümü çavdar ve 8.580 dönümü de yulaf olmak üzere toplamda
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
70 TBMM, Tutanak Dergisi, Dönem: 8, Toplantı: 1, C. 6, 85. Birleşim, 13.10.1947, s. 674; İsmail Arar, Hükümet
Programları 1920-1965, Burçak Yayınevi, İstanbul, 1968, s. 193.
71 BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 113-Dosya No: 39-Sıra No: 4.
72 Ziya Tataç, “Olaylara Bakış, Haziran 1949, Ziraat Ekonomisi”, Türk Ekonomisi, S. 74, Yıl: 7, Ağustos 1949, s.
181; Zirai Kombinaların faaliyetini yoğun biçimde sürdürdüğü bir dönem olan 8 Temmuz 1948 tarihinde 5254
sayılı Muhtaç Çiftçilere Ödünç Tohumluk Verilmesi Hakkında Kanun çıkarılarak çiftçilere bu alanda destek
sağlanmıştır. TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 8, C. 30, 08.07.1948, s. 778-779; Resmi Gazete, Sayı No: 6957,
14 Temmuz 1948.
73 TBMM, Tutanak Dergisi, 1949 Yılı Gider Bütçeleri, Dönem: 8, Toplantı: 3, C. 16, 21.02.1949, s. 303.
74 TBMM, Tutanak Dergisi, 1948 Yılı Gider Bütçeleri, Dönem: 8, Toplantı: 2, C. 8, 26.12.1947, s. 285.
75 Enlew, agm, s. 15.
!
!!
II.#Dünya#Savaşı#Dönemi#ve#Sonrasında#Ziraî#Kombinalar#Tarihi#Hakkında#Bir#İnceleme#(1937-1949)#
Journal of History Studies
234#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
!
!
802.520 dönüm mahsul ekiminden takriben 104.561.38 kg buğday, 13.598.010 kg arpa,
2.365.200 kg çavdar, 2.025.000 kg yulaf elde edilmiştir.76
Bu mahsullerin elde edilmesinde çiftlikte çalışan personelin eğitimli olması önem teşkil
etmiştir. Kurumun çiftliklerindeki ziraat alet ve makinelerini kullanacak personelinin
yetiştirilmesi için açılacak kurslar ve atölye tesislerinin takviyesine 200 bin liraya kadar para
tahsis edilmesi konusunda Tarım Bakanlığı’na yetki tanınması hakkındaki K/776 sayılı
Kararın yürürlüğe konulması, 5 Nisan 1949 tarih ve 3/9003 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile
kabul edilmiştir.77
Ziraî Kombinalar Kurumu’nun merkez teşkilatı şu birim ve kadrolardan oluşmuştur.
Teknik ve İdari İşlerde; Kombinalar Dairesi Reisi, reis muavini, teknik şavir, teknik
müfettiş ve iki adet hesap müfettişi; Tesis İşleri Şubesinde, müdür ve iki adet memur; Tarla
İşleri Şubesinde, müdür ve iki adet memur; Makine ve Levazım İşleri Şubesinde, müdür, şef
ve iki adet memur; Zat İşleri Şefliğinde, şef ve memur; Nakit ve Ayniyat Şubesinde, nakit
birimi olarak müdür, nakit muhasebe şefi, muhasebe mümeyyizi, memur kâtip, ayniyat birimi
olarak ayniyet muhasibi, ayniyat mümeyyizi, levazım mümeyyizi ve iki adet memur;
Muamelât Şubesinde, müdür, şef ve iki adet memur yer almıştır. Ayrıca Ziraî Kombinaların
muhasebe, muamelât, merkez atölyesi, fenni tesisat bürosu, teknik ve idari memurlar,
müteferrik müstahdemler gibi farkhizmet ve kadrolarında çalışan personeli de olmuştur.78
Kurumun bu teşkilat kadrosunun bir süre sonra K/573 sayılı Kararla değişikliği uğrağı
bilinmektedir.
Ziraî Kombinalar Kurumu’nun 18 Ocak 1944 tarih ve 3/ 288 sayılı Kararla onaylanmış
olan teşkilat kadrosunun değiştirilmesi hakkındaki ilişik K/573 sayılı Kararın yürürlüğe
konulması, 22 Şubat 1945 tarih ve 3/2229 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile kabul edilmiştir.
Bu Kararla idarenin merkez kadrosunun bazı birimlerinde değişikliğe gidilmiş, taşra teşkilatı
ise teknik ve idari memurlar ile farklı hizmetli kadrolarından teşkil edilmiştir.79
1949 yılı itibariyle Zirai Kombinalar Kurumu’na bağlı 10 devlet çiftliği ile 3 grup amirliği
yer almıştır. Devlet çiftliklerinin ve grup amirliklerinin başına birer müdür ile yardımcısı,
ihtiyaç ölçüsünde de memur ve işçi kadrosu tahsis edilmiştir. İşletmelerde daimi kadroda
bulunmayan ve mevsimlik işlerde çalışan ayrıca yüzlerce işçi görev almıştır.80
Faaliyet döneminin sona erdiği 1950 yılı başlarına kadar 68.339.481 lira sermayesi,
1.897.621 dekar işlenmiş arazisi, 10.836 baş koyunu, 875 baş ğırı ve sayısız bağ, bahçe,
fidan, süs ve orman ağaçlarıyla Zirai Kombinalar Kurumu, Devlet Üretme Çiftlikleri Umum
Müdürlüğü’ne katılmıştır.81
SONUÇ
II. Dünya Savaşı emarelerinin ortaya çıktığı süreçte 12 Şubat 1937 tarih ve 3130 sayılı
Kanun’la Tarım Bakanlığı’na bağ Zirai Kombinalar Kurumu’nun teşkil edilmesi, ülkede
tarım işletmeciliği konusunda yeni bir dönemin başlatılmasına neden olmuştur. Kurum
varlığını sürdürdüğü zamanlarda tarım verimliliğinin sağlanması ve tohum temini konusunda
çiftçiye destek vererek örnek teşkil etmiştir.
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
76 Enlew, agm, s. 15.
77 BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 119-Dosya No: 25-Sıra No: 4.
78 BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 104-Dosya No: 7-Sıra No: 33.
79 BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 107-Dosya No: 102-Sıra No: 2.
80 Mağden, age, s. 32.
81 Ziraat Vekâleti, Devlet Üretme Çiftlikleri Umum Müdürlüğü, Hazırlayan Hamdi Tuncer, Ankara, 1957, s. 4.
#
#
#
####
#################################################################################################################################################################################################Nadir YURTOĞLU#
Journal of History Studies
235#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
'
!
!
Çiftçiye yol göstermesinin yanı sıra tarım alet ve makineleri ile tarım ilaçlarını satın
alarak halkın nadas, ekim, hasat ve harmanına da yardım eden Ziraî Kombinalar Kurumu, II.
Dünya Savaşı yıllarında üretimi artırmak ve ülkenin yiyecek ihtiyacını karşılamak amacıyla
Devlet Çiftliklerini meydana getirerek çalışma sürecini hızlandırmıştır.
II. Dünya Savaşının bilhassa iaşe sıkıntılarının yaşanmaya başladığı yıllarında kurum,
daha da önemli hale gelmiş, ülkede varlığını hissettirmeye başlayan açlık tehlikesine karşı
çiftliklerinde ürettiği hububatla halkın ve ordunun imdadına yetişmiştir.
Savaşın ortaya koyduğu ekonomik koşulların giderilmesinin için 18 Ocak 1940 tarihinde
kabul edilen Milli Korunma Kanunu çerçevesinde sermayesini artıran ve bu kanun kapsamında
Tarım Bakanlığı’ndan sürekli destek alan Kurum, bu sayede devlet çiftlikleri şeklinde
büyümesini sürdürerek üretim potansiyelini her geçen yıl yükseltmiştir.
Bu dönemde Kurumun çiftliklerinden elde edilen hububat ürünleriyle bir yandan insan
beslenmesi için gerekli ekmek ihtiyacının giderilmesi sağlanırken, diğer yandan halkın ve
ordunun sahip olduğu hayvanlar için yem ihtiyacı temin edilmiştir. Bunun yanı sıra II. Dünya
Savaşı sonrasında ülkenin bazı yörelerinde ortaya çıkan kuraklık ve yaşanan hububat
sıkıntısının aşılmasında devlet çiftliklerinin önemli bir görevi yerine getirdiği bilinmektedir.
Netice itibariyle Ziraî Kombinalar Kurumu’na bağlı Türkiye’nin çeşitli bölgelerinde tesis
edilen 13 devlet çiftliği gerek İkinci Dünya Savaşı Dönemi ve gerekse savaş sonrası dönemde
yaptığı üretimlerle halkın ve ordunun binlerce ton tahıl ihtiyacıyla hayvanlarının
beslenmesinde önemli bir fonksiyonu yerine getirerek ülkenin milli ekonomisine katkılar
sağlamıştır.
KAYNAKÇA
I. ARŞİV BELGELERİ
BAŞBAKANLIK CUMHURİYET ARŞİVİ (BCA)
BCA, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 75-Dosya No: 43-Sıra No: 20.
_________, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 73-Dosya No: 28-Sıra No: 18.
_________, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 74-Dosya No: 40-Sıra No: 18.
_________, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 82-Dosya No: 8-Sıra No: 1.
_________, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 88-Dosya No: 85-Sıra No: 10.
_________, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 86-Dosya No: 21-Sıra No: 6.
_________, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 82-Dosya No: 15-Sıra No: 13.
_________, Fon No: 30 10 0 0-Kutu No: 184-Dosya No: 268-ra No: 17.
_________, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 89-Dosya No: 127-Sıra No: 11.
_________, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 99-Dosya No: 77-Sıra No: 2.
_________, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 104-Dosya No: 7-Sıra No: 33.
_________, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 116-Dosya No: 19- Sıra No: 20.
_________, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 113-Dosya No: 39-Sıra No: 4.
_________, Fon No: 30 18 1 2-Kutu No: 119-Dosya No: 25-Sıra No: 4.
!
!!
II.#Dünya#Savaşı#Dönemi#ve#Sonrasında#Ziraî#Kombinalar#Tarihi#Hakkında#Bir#İnceleme#(1937-1949)#
Journal of History Studies
236#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
!
!
II. RESMİ YAYINLAR
A. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Kanunlar Dergisi, Zabıt Ceridesi ve Tutanak
Dergisi
TBMM, Kanunlar Dergisi, Dönem: 2, C. 4, 29.05.1926, s. 913.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 2, C. 3, 26.01.1341, s. 52.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 2, C. 3, 17.02.1341, s. 62.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 4, C. 13, 05.07.1934, s. 988.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 4, C. 13, 02.06.1934, s. 706-722.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 4, C.14, 23.12.1934, s. 366.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 5, C. 16, 17.01.1936, s. 195.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 5, C. 17, 12.02.1937, s. 243-249.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 5, C. 18, 07.01.1938, s. 101-104
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 6, C. 21, 18.01.1940, s. 171.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 7, C. 25, 04.06.1943, s. 521-528.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 7, C. 25, 19.07.1943, s. 683.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 7, C. 26, 26.04.1944, s. 136-145.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 7, C. 27, 11.06.1945, s. 696-707.
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 8, C. 30, 08.07.1948, s. 778-779.
_________, Zabıt Ceridesi, Dönem: 5, Toplantı: 2, C. 18, 63. Birleşim, 24.05.1937, s.
174.
_________, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 5, Toplantı: 2, C. 18, 24.05.1937, s.
175.
_________, Zabıt Ceridesi, Dönem: 5, Toplantı: 2, C. 19, 25. Birleşim, 12.06.1937, s.
267.
_________, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 5, Toplantı: 3, C. 25, 23.05.1938,
s. 326.
_________, Zabıt Ceridesi, 1940 Yılı Muvazene-i Umumiye Kanunu Lâyihası ve Bütçe
Encümeni Mazbatası Dönem: 6, Toplantı: 1, C. 11, 27.05.1940, S. Sayısı: 150,
TBMM Matbaası, Ankara, 1940 s. 37.
_________, Zabıt Ceridesi, Dönem: 6, Toplantı: 2, C. 18, 56. Birleşim, 26.6.1941, s. 160.
_________, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 6, Toplantı: 2, C. 18, 26.6.1941 s.
288-289.
_________, Zabıt Ceridesi, Dönem: 6, Toplantı: 3, C. 25, 62. Birleşim, 25.05.1942, s.
267
_________, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 6, Toplantı: 3, C. 25, 25.5.1942, s.
265,282-283.
#
#
#
####
#################################################################################################################################################################################################Nadir YURTOĞLU#
Journal of History Studies
237#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
'
!
!
_________, Zabıt Ceridesi, Dönem: 7, Toplantı: F, C. 2, 20. Birleşim, 24.5.1943, s. 159-
160.
_________, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 7, Toplantı: F, C. 2, 24.5.1943, s.
244, 256.
_________, Zabıt Ceridesi, Masraf Bütçeleri, Dönem: 7, Toplantı: 1, C. 10, 22.05.1944,
s. 270-271, 281.
_________, Zabıt Ceridesi, Dönem: 7, Toplantı: 2, C. 17, 58. Birleşim, 21.05.1945, s.
206, 217.
_________, Zabıt Ceridesi, 1945 Yılı Yedi Aylık Bütçe Kanunu Tasarısı ve Bütçe
Komisyonu Raporu, Dönem: 7, Toplantı: 2, C. 17, 21.05.1945, S. Sayısı 103,
TBMM Basımevi, Ankara, 1945, s. 125.
_________, Zabıt Ceridesi, 1946 Yılı Gider Bütçeleri, Dönem: 7, Toplantı: 3, C. 20,
17.12.1945, s. 257.
_________, Tutanak Dergisi, 1947 Yılı Bütçe Kanunu Tasarısı ve Bütçe Komisyonu
Raporu, Dönem: 8, Toplantı: 1, C. 3, 18.12.1946, S. Sayısı: 9, TBMM Basımevi,
Ankara, 1946, s. 85.
_________, Tutanak Dergisi, Dönem: 8, Toplantı: 1, C. 6, 85. Birleşim, 13.10.1947, s.
674.
_________, Tutanak Dergisi, 1948 Yılı Gider Bütçeleri, Dönem: 8, Toplantı: 2, C. 8,
26.12.1947, s. 285.
_________, Tutanak Dergisi, 1949 Yılı Gider Bütçeleri, Dönem: 8, Toplantı: 3, C. 16,
21.02.1949, s. 298, 303.
_________, Tutanak Dergisi, Dönem: 8, Toplantı: 4, C. 24, 55. Birleşim, 24.02.1950, s.
1153-1154.
B. Resmi Gazete
Resmi Gazete, Sayı No: 84, 23 Şubat 1341.
_________, Sayı No: 403, 20 Haziran 1926.
_________, Sayı No: 2723, 10 Haziran 1934.
_________, Sayı No: 2752, 15 Temmuz 1934.
_________, Sayı No: 2894, 31 Aralık 1934.
_________, Sayı No: 3222, 3 Şubat 1936.
_________, Sayı No: 3538, 19 Şubat 1937.
_________, Sayı No: 3807, 13 Ocak 1938.
_________, Sayı No: 4417, 26 Ocak 1940.
_________, Sayı No: 5423, 7 Haziran 1943.
_________, Sayı No: 5464, 24 Temmuz 1943.
_________, Sayı No: 5693, 28 Nisan 1944.
_________, Sayı No: 6032, 15 Haziran 1945.
!
!!
II.#Dünya#Savaşı#Dönemi#ve#Sonrasında#Ziraî#Kombinalar#Tarihi#Hakkında#Bir#İnceleme#(1937-1949)#
Journal of History Studies
238#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
!
!
_________, Sayı No: 6957, 14 Temmuz 1948.
C. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü (İGM), Yayınları
İGM, İstatistik Yıllığı 1929, Yayın No: 8, Ankara, 1929, s. 91.
_________, İstatistik Yıllığı 1930, Ankara, 1930, s. 132.
_________, İstatistik Yıllığı 1931-1932, Yayın No: 21, Ankara, 1932, s. 139.
_________, İstatistik Yıllığı 1932-1933, Yayın No: 34, Ankara, 1933, s. 145.
_________, Küçük İstatistik Yıllığı 1948, Yayın No: 290, Ankara, 1948, s. 249.
_________, İstatistik Yıllığı 1942-1945, Yayın No: 255, Ankara, 1946, s. s. 238.
_________, Küçük İstatistik Yıllığı 1942-1945, Yayın No: 253, Ankara, 1947, s. 187.
III. SÜRELİ YAYINLAR
A. Gazeteler
Yeni Birlik ( 1942)
B. Dergiler
Belleten (1945)
İktisadi Yürüyüş (1940-1950)
Köy Postası (1947)
Tarım Bakanlığı Dergisi (1947)
Tarım ve Ticaret (1974)
Türk Ekonomisi (1946-1949)
Türk Kültürü (1972)
Ziraat Dünyası (1954)
IV. KİTAPLAR
AFETİNAN, Ayşe, Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyeti’nin Birinci Sanayi Planı
1933, TTK Yayınları, Ankara, 1972.
_________, İzmir İktisat Kongresi, TTK Yayınları, 2. Basım, Ankara, 1989.
AKDAĞ, Mustafa, Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi, 1453-1559, C. 2, Tekin
Yayınevi, 2. Basım, Ankara, 1979.
AKSOY, Suat, 100 Soruda Türkiye’de Toprak Meselesi, Gerçek Yayınları, İstanbul,
1969.
AKTAN, Reşat, Türkiye İktisadı, Ayyıldız Matbaası, Ankara, 1968.
ARALOV, Semen, Rus Büyükelçisi’nin Hatıralarında Atatürk ve Türkiye, Kum Saati
Yayınları, Yayına Hazırlayan: Erol Cihangir, İstanbul, 2005.
ARAR, İsmail Arar, Hükümet Programları 1920-1965, Burçak Yayınevi, İstanbul, 1968.
ATASAĞUN, Yusuf Saim, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası 1888-1939, Kenan
Basımevi, İstanbul, 1939.
#
#
#
####
#################################################################################################################################################################################################Nadir YURTOĞLU#
Journal of History Studies
239#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
'
!
!
_________, Türkiye’de Ziraî Kredi Kooperatifleri 1929-1939, Kenan Basımevi, İstanbul,
1940.
ATATÜRK, Mustafa Kemal, Nutuk 1919-1927, Yayına Hazırlayan Zeynep Korkmaz,
Atatürk Araşrma Merkezi Yayınları, Ankara, 2007.
Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, Yayına Hazırlayan: Ali Sevim vd., Atatürk
Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2006.
AYDEMİR, Şevket Süreyya, Enver Paşa, 1914-1922, C. 3, Remzi Kitabevi, İstanbul,
1972.
_________, Suyu Arayan Adam, Remzi Kitabevi, 20. Basım, İstanbul, 2008.
BARUTÇU, Faik Ahmet, Siyasi Anılar 1939-1954, Milliyet Yayınları, İstanbul, 1977.
BELEN, Fahri, Türk Kurtuluş Savaşı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2. Basım,
Ankara, 1983.
EBERHARD, Wolfram, Çin Tarihi, TTK Yayınları, 2. Basım, Ankara, 1987.
ELDEM, Vedat, Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomisi,
TTK Yayınları, Ankara, 1994.
GOLOĞLU, Mahmut, Tek Partili Cumhuriyet 1931-1938, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi-II,
Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2009.
_________, Türkiye Cumhuriyeti 1923, Milli Mücadele Tarihi-V, Türkiye İş Bankası
Kültür Yayınları, İstanbul, 2011.
_________, Milli Şef Dönemi, 1939-1945, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi-III, Türkiye İş
Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2012.
KARAL, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, Islahat Fermanı Devri, 1856-1861, C. VI, TTK
Yayınları, Ankara, 1988.
_________, Osmanlı Tarihi, Islahat Fermanı Devri, 1861-1876, C. VII, TTK Yayınları,
Ankara, 1988.
_________, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1918-1965 TTK Basımevi, Ankara, 1981.
KARABEKİR, Kazım, İktisat Esaslarımız, Hatıra ve Zabıtlarıyla 1923 İzmir İktisat
Kongresi, Yayına Hazırlayan, Orhan Hülagü- Ömer Hakan Özalp, Emre
Yayınları, İstanbul, 2001.
KOÇAK, Cemil, Türkiye’de Milli Şef Dönemi, 1938-1945, C. 2, İletişim Yayınları, 2.
Basım, İstanbul, 2003.
KÖYMEN, Mehmet Altay, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, C. 1, Selçuklu Tarih ve
Medeniyeti Enstitüsü Yayınları, Ankara, 1979.
KURUÇ, Bilsay, Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi, Bilgi Yayınevi, İstanbul, 1987.
MAĞDEN, Ragıp Ziya Mağden, Zirai Kombinalar, ney Matbaacılık ve Gazetecilik
TAO, Ankara, 1949.
MÜDERRİSOĞLU, Alptekin, Kurtuluş Savaşının Mali Kaynakları, Atatürk Araştırma
Merkezi Yayınları, Ankara, 1990.
!
!!
II.#Dünya#Savaşı#Dönemi#ve#Sonrasında#Ziraî#Kombinalar#Tarihi#Hakkında#Bir#İnceleme#(1937-1949)#
Journal of History Studies
240#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
!
!
ÖKÇÜN, A. Gündüz, Türkiye İktisat Kongresi, Haberler, Belgeler, Yorumlar, Ankara
Üniversitesi S.B.F. Yayınları, 3. Basım, Ankara, 1981.
RASONYI, Laszlo, Tarihte Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2.
Basım, Ankara, 1988.
SERTEL, Zekeriya Sertel, Hatırladıklarım, Gözlem Yayınları, 3. Basım, İstanbul, 1977.
SOYAK, Hasan Rıza, Atatürk’ten Hatıralar, C. II, Yapı Kredi Bankası Yayınları,
İstanbul, 1973.
Tarım Bakanlığı Teşkilat Proje Grubu, Tarım Hizmetleri ve Teşkilatının Yeniden
Düzenlenmesi Hakkında Rapor, Ankara, 1964.
TOYNBEE, Arnold J., Türkiye, Milliyet Yayınları, İstanbul, 1971.
TUNÇAY, Mete, Türkiye Cumhuriyetinde Tek Parti Yönetiminin Kurulması 1923-1931,
Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 4. Basım, İstanbul, 2005.
TURAN, Osman, Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi, C. 1-2, Boğaziçi Yayınları,
İstanbul, 1994.
TURAN, Şerafettin, Mustafa Kemal Atatürk, Bilgi Yayınevi, 2. Basım, Ankara, 2008.
TÜRK TARİHİ TETKİK CEMİYETİ, Tarih IV, Türkiye Cumhuriyeti, Maarif Vekâleti
Yayınları, İstanbul, 1931.
URAN, Hilmi, Meşrutiyet, Tek Parti, Çok Parti Hatıralarım 1908-1950, Türkiye İş
Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2008.
ÜLKEN, Yüksel, Atatürk ve İktisat, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. Basım,
Ankara, 1984.
YURTOĞLU, Nadir, Demokrat Parti Dönemi Tarım Politikaları ve Siyasi, Sosyal,
Ekonomik Hayata Tesirleri (1950-1960), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları,
Ankara, 2017.
ZEYTİNOĞLU, Erol, Türkiye Ekonomisi, Met/er Matbaası, 6. Basım, İstanbul, 1978.
ZİNCİRLİ, Öncel, Türkiye’de Tarım Teşkilatının Tarihçesi, Ankara, 1994.
ZİRAAT VEKÂLETİ, Devlet Üretme Çiftlikleri Umum Müdürlüğü, Hazırlayan Hamdi
Tuncer, Ankara, 1957.
V. MAKALELER
AKMAN, Arif, “Atatürk ve Tarımsal Öğretim”, Atatürk ve Tarım, Tarım ve Orman
Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1981, s. 37-49.
AKMANOĞLU, Münif, “Tarımsal Alanda Gelişmeler”, Tarım ve Ticaret, C. 5, S. 57,
Yıl: 5, Eylül 1974, s. 22.
ARI, Şevket, “Memleketin Zirai İstihsalinde Kombinalar”, İktisadi Yürüyüş, 29 Ekim
1942 Ziraat Fevkalade Sayısı, s. 8, 36.
AYÖZGER, Remzi, “Zirai Kombinalar”, Tarım Bakanlığı Dergisi, S. 3, Yıl: 1, Aralık
1947, s. 4.
ENLEW, Charles, “Türkiye’de Eski ve Yeni Ziraat”, İktisadi Yürüyüş, C. 11, S. 244, Yıl:
11, 28 Şubat 1950, s. 13-15.
#
#
#
####
#################################################################################################################################################################################################Nadir YURTOĞLU#
Journal of History Studies
241#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
'
!
!
“Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu”, İktisadi Yürüyüş, S. 3, 15 İkinci Kânun 1940, s. 10.
DOĞUKAN, Suphi Rıza, “Köy İçin, Köye Doğru”, İktisadi Yürüyüş, C. 2, S. 15, 1
Ağustos 1940, s. 14.
EBERHARD Wolfram, “Tobaların Hayvancılığı”, Belleten, C. IX, S. 36, Yıl: Ekim 1945,
s. 485-496.
GÜROCAK, A. Besim, “Atatürk Çiftlikleri”, Atatürk ve Tarım, Tarım ve Orman
Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1981, s. 175-180.
KORUM, Uğur, “1923-1929 Döneminde Türkiye’de İmalat Sanayii ve Sanayi
Politikaları”, Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası ve Türkiye’nin Ekonomik
Gelişmesi, Ankara Üniversitesi S.B.F. Yayınları, Ankara, 1982, s. 63-78.
OĞUZ, Kadri, “Köylü ve Toprak”, Köy Postası, S. 38, Yıl: Haziran 1947, s. 3.
OĞUZALICI, Kadreddin, “Köyün Sosyal Gelişimine Bir Bakış”, Köy Postası, S. 38, Yıl:
Haziran 1947, s. 5.
OZANOĞLU, İhsan , “İsraf ve Sefahat”, Yeni Birlik, 19 İkinci Teşrin 1942, Sayı No: 6.
ÖNDER, İzzettin, “Cumhuriyet Döneminde Tarım Kesimine Uygulanan Vergi
Politikası”, Türkiye’de Tarımsal Yapılar, Yurt Yayınları, Ankara, 1988, s. 113-
133.
PAMUK, Şevket, “II. Dünya Savaşı Yıllarında Devlet, Tarımsal Yapılar ve Bölüşüm”,
Türkiye’de Tarımsal Yapılar (1923-2000), Yurt Yayınları, Ankara, 1988, s. 91-
108.
SÖZEN, Nur-ARLI, Mustafa, “Atatürk Ulusal Ekonomi ve Tarım”, Atatürk ve Tarım,
Tarım Orman Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1981, s. 53-77.
TATAÇ, Ziya, “Olaylara Bakış, Ziraat Ekonomisi”, Türk Ekonomisi, S. 31, Yıl: 4, Ocak
1946, s. 26-29.
_________, “Olaylara Bakış, Ziraat Ekonomisi”, Türk Ekonomisi, S. 34, Yıl: 4, Nisan
1946, s. 114-126.
_________, “Olaylara Bakış, Haziran 1949, Ziraat Ekonomisi”, Türk Ekonomisi, S. 74,
Yıl: 7, Ağustos 1949, s. 181-185.
TEKELİ, Sait Tahsin, “Devlet Çiftliklerimizdeki Gelişmeler”, Ziraat Dünyası, S. 54, Yıl:
4, Temmuz 1954, s. 3.
TEKELİ, İlhan-İLKİN, Selim, “Devletçilik Dönemi Tarım Politikaları”, Türkiye’de
Tarımsal Yapılar 1923-2000, Yurt Yayınları, Ankara, 1988, s. 37-89.
TOKGÖZ, Erdinç, “Atatürk’ün Tasarruf Politikası”, Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası
ve Türkiye’nin Ekonomik Gelişmesi, Ankara Üniversitesi S.B.F. Yayınları,
Ankara, 1982, s. 35-43.
TOPRAK, Zafer, “Türkiye Tarımı ve Yapısal Gelişmeler”, Türkiye’de Tarımsal Yapılar
1923-2000, Yurt Yayınları, Ankara, 1988, s. 19-35.
TÜRK, İsmail, “Atatürk ve Türk Mali Sistemi”, Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası ve
Türkiye’nin Ekonomik Gelişmesi, Ankara Üniversitesi S.B.F. Yayınları, Ankara,
1982, s. 7-21.
!
!!
II.#Dünya#Savaşı#Dönemi#ve#Sonrasında#Ziraî#Kombinalar#Tarihi#Hakkında#Bir#İnceleme#(1937-1949)#
Journal of History Studies
242#
Volume'10'
Issue'4'
June'
2018'
'
!
!
ÜNAL, Tahsin, “Milli Mücadelede Ekonomik Durum”, Türk Kültürü, S. 118, Yıl: 10,
Ağustos 1972, s. 952.
ÜZÜMERİ, Ekrem, “Cumhuriyetimizin XXII. Yılında Tarım Bakanlığı”, İktisadi
Yürüyüş, C. 6, S. 140, 31 Ekim 1945, s. 2-3
YAZMAN, Aslan Tufan, “Ankara Orman Çiftliği”, İktisat ve Ticaret Ansiklopedisi”, C. 1,
İstanbul, 1946, s. 316-321.
_________, “Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu”, İktisat ve Ticaret Ansiklopedisi, C. 4,
İstanbul, 1949, s. 35-38.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Tobaların Hayvancılığı
  • Wolfram Eberhard
EBERHARD Wolfram, "Tobaların Hayvancılığı", Belleten, C. IX, S. 36, Yıl: Ekim 1945, s. 485-496.
Yıl: Haziran 1947, s. 5; Mustafa Akdağ, Türkiye'nin İktisadi ve İçtimai Tarihi
  • Kadreddin Oğuzalıcı
Kadreddin Oğuzalıcı, "Köyün Sosyal Gelişimine Bir Bakış", Köy Postası, S. 38, Yıl: Haziran 1947, s. 5; Mustafa Akdağ, Türkiye'nin İktisadi ve İçtimai Tarihi, 1453-1559, C. 2, Tekin Yayınevi, 2. Basım, Ankara, 1979, s. 207.
Yıl: 10, Ağustos 1972, s. 952; Nadir Yurtoğlu
  • Tahsin Ünal
Tahsin Ünal, "Milli Mücadelede Ekonomik Durum", Türk Kültürü, S. 118, Yıl: 10, Ağustos 1972, s. 952; Nadir Yurtoğlu, Demokrat Parti Dönemi Tarım Politikaları ve Siyasi, Sosyal, Ekonomik Hayata Tesirleri (1950-1960), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2017, s. 11-12.
Ankara, 1994, s. 160; Şevket Süreyya Aydemir, Enver Paşa, 1914-1922, C. 3, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1972, s. 32; Münif Akmanoğlu
  • Vedat Eldem
  • Harp Ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomisi
Vedat Eldem, Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomisi, TTK Yayınları, Ankara, 1994, s. 160; Şevket Süreyya Aydemir, Enver Paşa, 1914-1922, C. 3, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1972, s. 32; Münif Akmanoğlu, "Tarımsal Alanda Gelişmeler", Tarım ve Ticaret, C. 5, S. 57, Yıl: 5, Eylül 1974, s. 22;
İstanbul, 1973, s. 685; Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, Yayına Hazırlayan: Ali Sevim vd
  • C Atatürk'ten Hatıralar
  • Yapı Ii
  • Kredi Bankası
  • Yayınları
Atatürk'ten Hatıralar, C. II, Yapı Kredi Bankası Yayınları, İstanbul, 1973, s. 685; Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, Yayına Hazırlayan: Ali Sevim vd., Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2006, s. 678;
Devletçilik Dönemi Tarım Politikaları
  • İlhan Tekeli-Selim İlkin
İlhan Tekeli-Selim İlkin, "Devletçilik Dönemi Tarım Politikaları", Türkiye'de Tarımsal Yapılar 1923-2000, Yurt Yayınları, Ankara, 1988, s. 48;
Dönem: 5, C. 18, 07.01.1938, s
  • Kanunlar Dergisi
_________, Kanunlar Dergisi, Dönem: 5, C. 18, 07.01.1938, s. 101-104
  • Resmi Gazete
  • Sayı No
Resmi Gazete, Sayı No: 3807, 13 Ocak 1938;
Türkiye Tarımı ve Yapısal Gelişmeler
  • Zafer Toprak
TOPRAK, Zafer, "Türkiye Tarımı ve Yapısal Gelişmeler", Türkiye'de Tarımsal Yapılar 1923-2000, Yurt Yayınları, Ankara, 1988, s. 19-35.