ArticlePDF Available

Litvanya Trakai'da Yaşayan Günümüz Musevi Karay Türkleri ve Kültürel Mirasları

Authors:
Turkish Studies
Comperative Religious Studies
Volume 13/9, Spring 2018, p. 275-292
DOI Number: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.13489
ISSN: 1308-2140, ANKARA-TURKEY
Research Article / Araştırma Makalesi
Article Info/Makale Bilgisi
Received/Geliş: Mayıs 2018 Accepted/Kabul: Haziran 2018
Referees/Hakemler: Prof. Dr. Mustafa Sami BAYBAL
Doç. Dr. Ahmet ARAS
This article was checked by iThenticate.
LİTVANYA TRAKAİ’DA YAŞAYAN GÜNÜMÜZ MUSEVİ KARAY
TÜRKLERİ VE KÜLTÜREL MİRASLARI
Muammer ULUTÜRK*
ÖZET
Türkler tarihleri boyunca dini bakımdan Gök Tanrı Dini, Budizm,
Maniheizm, kısmen Ortodoks Hıristiyanlığı, Karaim Museviliği ve geniş
ölçüde İslam dinini kabul etmiş bir millettir. Türkler, VIII. yüzyılda
Müslümanların hâkim olduğu coğrafyada, Yahudiliğin Talmudcu
anlayışına muhalefet eden, başını Anan bin David’in çektiği, önce
Anâniyye adıyla ortaya çıkan, IX. yüzyılın ilk yarısında ise Karaîm ismini
alan yeni bir dini hareketin taraftarlarının baskılar sonucu Bizans, İran,
Ermenistan ve Kafkasya’ya dağılarak propaganda yapmaları sonucu
Musevilikle tanışmışlardır. Karâîliğin ilk filizlendiği yerler de İran,
Ermenistan ve Kafkasya bölgeleridir.
Hazarların Museviliği kabul etmesi ile Kırım ve Güney Rusya’da
yaşayan Türklerin Museviliğe girişlerinin VIII. yüzyılın ortalarından X.
yüzyıla uzanan tarih aralığında, Bizans’tan sürülen Musevi göçmenleri
vasıtasıyla olduğu ileri sürülmüştür. Hazar Hakanı Bulan’a Karâîliği
kabul ettiren İshak Sangari’nin önce Hazar ülkesinde faaliyet gösterdiği,
ardından Kırım’a geçerek oraya yerleştiği belirtilmektedir. Karâîlik, Hazar
ülkesinde ve Kırım’da muhtemelen aynı anda yayılmış, XIV. yüzyılda da
Litvanya ve Polonya’ya kadar ulaşmıştır. Aynı dönemde Kırım
Karaylarından bir kısmı Litvanya ve Polonya’ya göç etmiş, bugünkü Doğu
Avrupa Karaim cemaatinin temellerini atmıştır.
Karay veya çoğulu ile Karaim şeklinde adlandırılan Musevilerin
dünya genelindeki nüfusu 50 bin civarındadır. Bunlardan dünyanın
farklı coğrafyalarına yayılmış Türk kökenli olanların sayısı ise 2 bin
kadardır. Bunlar da ağırlıklı olarak Kırım, Ukrayna, Polonya ve Litvanya
gibi ülkelerde, Rusya’nın çeşitli yerlerinde ve ABD’de ve çok azı da
Avustralya’da yaşamaktadır.
* Dr. Öğr. Üyesi, Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi Tarih Bölümü, El-
mek: m.uluturk@gmail.com
276 Muammer ULUTÜRK
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
Günümüzde sayıları giderek azalan Musevi Karaim Türklerinden
çok az bir kısmı Litvanya’nın başkenti Vilnius yakınlarında bulunan
Trakai kasabasına yaşamaktadırlar. 2017 yılının Ağustos ayında Trakai’a
yaptığımız ziyarette burada yaşayan 60 kadar Karay Türk’ü
bulunduğunu ve Karay Türkçesi konuşan az sayıda yaşlı kimse
bulunduğunu öğrendik. Bu çalışmada Tevrat’tan başka kutsal kitap
tanımayan ve Türk olmayan Musevilerce heretik kabul edilen Trakai’ın
Türk asıllı Karaim Musevileri hakkında elde ettiğimiz bilgilere yer
vereceğiz.
Anahtar Kelimeler: Musevi, Karay (Karaim), Türkler, Litvanya,
Trakai
CONTEMPORARY JEWISH KARAY TURKS LIVING IN TRAKAI,
LITHUANIA AND THEIR CULTURAL HERITAGE
ABSTRACT
Throughout its history, Turks are a nation that accepts the
Thousand Gods Religion, Buddhism, Maniheism, partly Orthodox
Christianity, Karim Judaism and Islamic religion to a large extent. Due
to the oppression, the religious supporters led by Anan bin David, firstly
emerged and called as “Ananiye” and then named after “Karaim” in the
first period of 9th century who had been opposing the Talmudist
understanding of Judaism spread propaganda to Byzantium, Iran,
Armenia and the Caucasus and thus; the Turks, in the 8th century
period, in the geographical domain where the Muslims had been ruling,
met with Judaism. Iran, Armenia and the Caucasus are the regions where
Karāli is first to be harvested.
It has been suggested that the first introduction to Judaism of the
Turks living in Crimea and Southern Russia and the Khazars accepting
Judaism took place by the immigrants expelled from Byzantinum and the
Judaism acceptance of Khazars during in the interval from 8th century
to 10th century. It is stated that Ishak Sangari, who accepted the Khazar
Khan Bulan’s Karâîî, first operated in the Caspian country, then moved
to the Crimea and settled there. The Karâîlik spread probably in the
Caspian country and in the Crime at the same time In the14th century,
it reached to Lithuania and Poland. In the same period, some of the
Crimean Karayas were emigrated to Lithuania and Poland, and the
foundations of today’s Eastern European Karaim community were built.
The Jewish population called Karay or Karad and Karim is about
approximately 50 thousand worldwide. The number of those who belongs
to Turkish descent that spread over different geographies of the world is
2 thousand. They are predominantly living in countries such as Crimea,
Ukraine, Poland and Lithuania, in various parts of Russia, and in the
USA and very few in Australia.
Only a few of the Jewish Karaim Turks whose numbers are
decreasing today live in the town of Trakai, near Lithuania’s capital
Vilnius. In our visit to Trakai in August of 2017, we learned that there
were 60 or so Karay Turks who lived here and that there were very few
elderly people speaking Karay Turkish. In this study we will include
Litvanya Trakai’da Yaşayan Günümüz Musevi Karay Türkleri ve Kültürel Mirasları 277
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
information about Trakai’s Turkish-born Karaim Jews who are not
heretics and acknowledge the only holy scripture Torah.
STRUCTURED ABSTRACT
The Karaim sect, namely, the Hebrew name of “Karaim” (readers) is
said to be derived from the root-word of “kara” whose meaning is
“reading”. This has been related to the fact that their followers were
reading “Tanah” (The Old Testament) much. Besides it is argued that this
word has a meaning "to invite” and in its root is also found and that the
name of Kara'î means “those who invites”. The names “Benei Mikra” and
“Ba'ala Mikra” which means “children of the sacred text” were given to
the followers. Kara'îm name has been met with words like Karrâî,
Karrâ'ûn in Arabic, Karays in Kuman-Kipchak Turkish, Karaite in
Western languages, Caraime. This new movement, which is said to have
been influenced by previous denominations opposing the understanding
of the Rabbani, during 7th century the geographic area where Muslims
dominated , firstly they emerged in the name of Anâniyye, and then the
first half of the 9th century, it received the name of “Karaim”.
Because of the fact that Karaim is a name given to members of
Jewish sects which do not accept the truth in Jewish literature, that is,
the oral tradition, only those who accept the Torah, some of today's Karay
Turks do not accept the definition of a denomination by the name of
Judaism, just as they do not call themselves Jews.
Since the sources describing Judaism have generally referred to
this religion as “national religion”, the notion about the Hazar Turks are
Jewish is questionable. The Judaism transfer issues to the next
generations of blood tie is related to the attitudes of the Talmudist Jews.
From the time of Moses, the acceptance of Judaism in the societies
belonging to different nations can be explained by the missionaries of
those who call themselves the entrance to Judaism.
With the destruction of the Caspian Empire, the Karays divided into
three main groups. The first group remained in the Crimea while the
other group’s immigration to Galicia (Central Europe), lasted for a long
time until the beginning of the 13th century when the Mongolian invasion
occurred. The third group came to Trakai towards the end of the 14th
century. Having been believed to be chain of Khazars, and a Turkic tribe,
the Karays by settling in the Crimea against the attack of the Pechenegs
who escaped from Karays, Uzlar and Kipchaks, in the 8th century, they
adopted the Jewish Karay sect, which rejects Talmud.
The history of Karay Turks in Lithuania begins during the years of
1397-1398. The Lithuanian Grand Duke Danish Vytautas (in Lithuanian
named “Vytautas Didysis”, in Latin named “Alexander Vitoldus”, in Polish
named “Witold”) brought several hundred Karay families from the Crimea
and placed them on the territory of the Lithuanian Grand Duke during
the expedition to the Golden Army steppes. 380 Jews among the majority
of Muslim immigrants, 300 people from the Karay family were placed in
Vytautas' palace in Trakai, and the number of Karays in Lithuania
increased over time to 5000 people. While he was fighting with the
Kipchak Khanate, the Lithuanian Grand Duchy Vitovt took the Karays as
exemplary farmers and gardeners of Lithuania and placed them on the
frontier line of the territories where the knights were landlords. The
Karays, together with the military in the grandiose palace, taking vast
278 Muammer ULUTÜRK
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
real estate and countless gifts in Trakai, and subsequently received tasks
approved by the Polish kings. New life conditions allow the development
of the Karays.
The Karays living in Lithuania consisted of two class, military and
civilian. The Karays, who served as soldiers in Trakai, were assigned to
city patrol and the castle guard.The Karays have used the rights of the
military class. According to their legal status, the Karays are different
from not only local folk but also other ethnic groups living in Lithuania.
Despite not being Christian like the Tatars and the Jews, there were
administrative and legal autonomy ruled by the Karays' city
administrators. Since the military importance of the Trakai castles had
come to an end in the next periods, this assignment became useless.
The Old Testament is the fundamental basic religion of the Karays.
In the next period after Torah, because of the fact that rabbis wrote
according to the laws and tafsirs they developed and the denial of
Jerusalem and Babylon Talmuds added by rabbis to Torah, they made a
separate congregation by taking the name "Karays" (“those who read the
Torah”) because of their adherence to the Torah. They basically take the
“Ten Commandments” as their basis. They are very different from other
Jews and from this and other points. In the rites of the Karays, “O the
Israelities does not say, but says Ay Karayoglu”. They speak in Karay
Turkish in their worship. Instead of Jehovah in the name of God they say
“Tengri” or “Allâh”. They enter their houses of prayer by taking off their
shoes “kenesas”. They wash their hands and faces similar rituals to
ablutions, open their hands and pray and take face baths. They make a
kind of specific salaah which consists of kıyam (rise, standing position),
ruku and secde (sajdah). They pray on the floor by sitting or standing up.
Also they accept Mohamed and Jesus as a prophet.
In the beginnings, the Karaims were replaced in Trakai between two
castles of Grand Duchy today known as Karaim Street. Although they
later partly live in Biržai, Naujamiestis, Pasvalys, Panevėžys, Trakai has
always been the administrative and religious center of Lithuania. The
Karaims not only saw this region not only as a haven / house for them,
but also has accepted as their homeland. Throughout the centuries,
having belonged to Crimae and Galic-Luck region, the Karaims has never
stopped their historical and etnic relations.
Trakai historical museum, the most visited museum in Trakai, is
located in Trakai Island Castle. In 2009, Trakai Island Castle has
renovated itself in central palace exhibition and opened the hall door
named “the Karaims and Tatars in Lithuania”. In the museum, there is a
collections that represents the traditional Karaim and Tatar peoples’ life
style and cultures. This collection consists of traditional clothes and
household items, military equipments.
One of the oldest streets in Trakai is the Karays’ street. Historically,
the Karays has lived in this street. All etnografic houses were decorated
with wooden boards. A traditional Karay house consists of three windows
looking out of the street. According to the legend, when being built a
Karay house, it dedicates a window for itself, the other one is for Grand
duke Vytautas, and the third one is for God. Most of the houses in Karay
streets are on the list of Lithuanian cultural heritage and under the
protection.
Litvanya Trakai’da Yaşayan Günümüz Musevi Karay Türkleri ve Kültürel Mirasları 279
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
Today the number of the people who speak Karay Turkish is
approximately 5000.The number of those who use Karay Turkish in daily
conversation is 50 in Lithuania and 8 in Crimae. Having been eradicated
in Crimae, The Karay language is still being tried to live among young
people who learn it by books. In Lithuania, with the support of Karay
Cultural Organization constituted in 1988, the Karay Language and
culture is still being tried to live.
Keywords: Jewish, Karaim, Turks, Lithuania, Trakai
Giriş
Doğu Avrupa Türk tarihi konusunda yurt dışında en fazla araştırma, Hazarlar üzerine
yapılmıştır. Konuyu çalışanların tamamına yakını da Musevi asıllı bilim adamlarıdır ancak değişik
ülkelerden olmaları sayesinde bu konu çok geniş açılardan incelenmektedir. Aşkenaz ve
Karaimleriyle
1
Doğu Avrupa Museviliğinin kökleri de söz konusu olunca, halen dünyada hummalı
bir çalışma sürmekte, Başta ABD, Rusya ve İsrail olmak üzere, sürekli yeni bir çalışma karşımıza
çıkmaktadır (Osman Karatay-Serkan Acar, 2015: 4).
Mezhebin İbrânîce ismi olan Kara’îm’in (okuyanlar) “okumak” anlamındaki kara’ kökünden
türediği ve müntesiplerinin Tanah’ı (Ahd-i Atîk) çok okuduklarına işaret ettiği belirtilmektedir.
Ayrıca kelimenin kökünde “davet etmek” mânasının da bulunduğu ve Kara’îm isminin “davet
ediciler” anlamına geldiği de ileri sürülmektedir. Müntesiplerine “kutsal metnin çocukları”
mânasında Beneî Mikra, Ba’ale Mikra isimleri de verilmiştir. Kara’îm ismi Arapça’da Karrâî,
Karrâ’ûn, Kuman-Kıpçak Türkçesi’nde Karaylar, Batı dillerinde Karaite, Caraime gibi kelimelerle
karşılanmıştır. Rabbânî anlayışa muhalefet eden daha önceki mezheplerden etkilendiği söylenen bu
yeni hareket, VIII. yüzyılda Müslümanların hâkim olduğu coğrafyada önce Anâniyye adıyla ortaya
çıkmış, IX. yüzyılın ilk yarısında ise Karaîm ismini almıştır. (Sinanoğlu, 2001:424). Karay kelimesi
Yahudi literatüründeki an’aneyi, yani sözlü geleneği kabul etmeyen, sadece Tevrat’ı kabul eden
Musevilik mezhebi mensuplarına verilen isimdir. Bu sebeple günümüz Karay Türklerinin bazıları,
kendilerine Yahudi dedirtmedikleri gibi, Museviliğin bir mezhebi tanımlamasını da kabul
etmemektedirler (Gülsevin, 2013: 208). Hazarların bir kolu olduğuna inanılan ve bir Türk boyu olan
Karaylar, Uzlar ve Kıpçakların önünden kaçan Peçeneklerin saldırıları karşısında Kırım’a yerleşerek
VIII. yüzyılda Yahudilerin Talmud’u reddeden Karay mezhebini benimsemişlerdir. “Karay”
kelimesi İbrani dilinde kutsal kitabı okuyan anlamına gelmektedir (Besalel,1999: 311-312). Türkler
geçmişte sahip oldukları gök tanrıcılık, Şamanizm, Budizm, Maniheizm, Hıristiyan Nasturilik
dışında bu asırda dahi geniş ölçüde Müslümanlık, Rum-Ortodoks Hıristiyanlık ve Yahudi dinlerine
tâbi olmuşlardır. Karayların dışında Kırım yarımadasında Kırımçak denilen, az sayıda Tevrat ve
Talmud’a
2
inanan Ortodoks Yahudi bir grup da vardır (http://cadde.milliyet.com.tr/2010/03/30/).
Bazı bilim adamları, bugünkü Doğu Avrupa Yahudilerinin Hazar kökenli olduklarını ve Kıpçakların
bünyesinde Tatarlardan batıya kaçarak Galiçya-Volin Knazlığı sınırlarına yerleştiklerini ve oradan
da Polonya ve Merkezi Avrupa’ya yayıldıklarını tahmin etmektedirler. Hazar-Yahudilerin daha
yakın ve dayanıklı torunları, Türkçe konuşan Kırımlı ve Litov-Ukrayna Karailer olarak
görünmektedir (Artamanov, 2004: 574).
1
Karaimlerin temel düşüncesi bir Yahudi mezhebi olan Sadukiler’e (Saduceens) dayanmaktadır. Bu Musevi topluluk
Karay, Karaim, Karai, Karaimu gibi adlarla anılmaktadır.
2
“Talmud, zahit Yahudilerce hala yaşanılan özel bir hayat tarzı meydana getiren zengin bir eserdir. Talmud doğumundan
ölümüne, sabah kalkışından uyumasına, bayram ve mevsimlerin sırasına, Allah’la, insanlarla, aileyle ve toplumla olan
münasebetlere kadar, her Yahudinin hayatının her anını saran hukuki, ahlaki ve dini bir yasadır. Takipçilerine Talmudist
denilir.” Bkz. Francine Kaufmann-Josy Eisenberg, Yahudi Kaynaklarına Göre Yahudilik, Çev. Mehmet Aydın, Din
Fenomeni, Din Bilimleri Yayınları, Konya, 1993, s. 102
280 Muammer ULUTÜRK
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
Musevi Karay Türklerinin Hazar Devleti ile ilişkilendirilmesi sebebiyle Hazar Kağanlığının
tarihine bakmak faydalı olacaktır. Hazarların Orta Asya’dan çıkarak Hazar denizi ile Karadeniz
arasındaki bölgeye ne zaman geldikleri kesin olarak bilinmemektedir. Hazarların tarih sahnesine
çıkışı kaynakların ifadesi ile kesin olarak M.S. II. Yüzyılın sonlarına doğru olmuştur. Hazarlar V.
yüzyılda yani Attila’nın 434 yılında Hun İmparatoru olması üzerine bir süre onlara tâbi olmak
zorunda kalmışlardır. 558’den sonraki yıllarda Kafkasların hakimi ve Sasanilerle savaşan bir kavim
olarak bildirilen Hazarlar 576 yılında Kırım’daki Kerç Kalesinin Göktürklerin eline geçmesiyle bu
devletin sınırlarını Karadeniz’e kadar ulaştırmışlardır. Nitekim Hazarların 586’dan itibaren Bizans
tarafından oldukça iyi bilindiklerini ve hatta “Türk” ismi ile anıldıklarını görüyoruz. Göktürk
Devletinin 582 yılında Batı ve doğu Göktürk Devleti diye ikiye ayrılmasından ve daha sonra da Batı
Göktürk Devletinin yıkılmasından sonra kendi başlarına bağımsız bir hakanlık olarak tarih sahnesine
çıkmışlardır. Süratle siyasi ve askeri nüfuzlarını genişleten Hazarların tam bağımsız bir devlet haline
gelmeleri ise 630 yılında olmuştur (Yücel, 2014: 446-447). Kaynakların genel kabulüne göre Halife
Harun Reşid zamanında Hazar hükümdarı Bulan Kağan, İshak Sengari’nin etkisiyle putperestliği
bırakarak Museviliği kabul etmiştir. Bulan Kağan hakan olduğunda kendi akrabalarının ve kavminin
bir kısmını da bu dine dahil etmiştir. Böylece Musevilik Hazar kavminin değil, Hazar Devletinin dini
olmuştur (Barthold,1995:57-58). Aslında Hazar Hanlığı tarihte muhtelif kabile ve etnik gruplardan
oluşan bir siyasi birlikti. Ünlü Türkolog Omelian Pritsak’ın da üzerinde durduğu gibi Hazar bir
kavmin adı değil, Osmanlı veya Sovyet gibi bir camianın adıdır. Bu devlette üst sınıf Musevi
dinindeydi, bir başka grup da Musevi Karay mezhebindeydi. Dolayısıyla bunlar Karay’ın çoğulu
olan Karaim diye anılırlar. Kıpçak Türk grubundan olan Karaimlerin ayrı bir lehçeleri vardı. Fatih
Sultan Mehmed’in İstanbul’u fethinden sonra önemli miktarda Karay İstanbul’a getirilmiştir.
Yerleştikleri mıntıkaya Karayköy (Karaköy) dendiği anlaşılmaktadır. Karaylar Kırım’da bugün
sadece sekiz yüz kadar nüfustur ve kendi lehçelerini unutmuşlardır. Fakat dildeki uyanış Türkiye
Türkçesine ilgiyle başlamıştır. Polonya ve Litvanya’daki Karayların miktarı ise üç bin kadardır
(http://www.ozu-turk.com/).
3
Bunlar, Ananias Zaiançsikovsky, Alexandr Dubinsky, Sigmund
Abrahamoviç ve Galina Kobetayskaya gibi bilginlerin yanında entelektüel tabakası ve işadamları
kuvvetlenen bir gruptur. Türk Karayları Genellikle Sami asıllı ve İsrailoğullarından olup, Mısır’da
yaşayan ve 1948’den itibaren İsrail’de Ramleh civarında 40 bin nüfusa sahip Karay topluluğu ile
kendilerini pek aynileştirmezler. Zira coğrafya ayrıdır, dil ayrıdır, tarihi oluşum ayrıdır
(http://cadde.milliyet.com.tr/2010/03/30/).
Hazarların Musevileşme Süreci
Hazarların Musevileşmesi, diğer bir deyişle Musevi hukukunu benimsemeleri kuşaklar boyu
bilim insanlarını uğraştırmıştır. Bu güçlü yarı göçer imparatorluk nasıl oldu da öylesine yakın bir
temasta olduğu Hıristiyanlık veya İslam’ı değil de Museviliği ulusun yönetici dini olarak benimsedi
sorusu hep gündemdedir. Hazarların belli bir dinsel inanca tercihen yönelmeleri hususu, dinsel
mücadeleler sonucu karar varılmış olmayıp aksine büyük çapta uygulanan Hazar dinsel hoşgörüsüyle
bağlantılıdır (Türkdoğan, 2016: 14). Museviliği anlatan kaynaklar genel olarak bu dini “milli din”
olarak aktardıklarından Hazar Türklerinin Musevi olmaları hususu kafaları karıştırmaktadır.
3
Polonya Karay Cemaati Başkanı Szymon Pilecki: “30 yıldan beri Dini Karay Cemiyeti’nin başkanıyım. Polonya ve
Litvanya'da cemiyet yaklaşık 600 yıldan beri varlığını sürdürüyor. 2. Dünya Savaşı’ndan sonra Karaylar'ın bazıları özellikle
Haliç ve Ludzk’dan yurda geri gönderme antlaşmasına dayalı, 2. Dünya Savaşı'ndan sonraki sınırları olan Polonya'ya
taşındılar. Şu an Polonya'da yaklaşık 150 kişiyiz. Polonya’nın çeşitli şehirlerine yayılmıştır” demektedir. Polonya Karayları
Derneği Başkanı Irena Jaroszyınska ise “Varşova'da şu an kökten, yani Karay anne babası olan 10’dan fazla kişi var. Ama
daha büyük bir grup oluşturuyoruz, çünkü karışık evlilikler var ve çoğu kişiler eşlerini Karay toplumu için çalışmalara
angaje ediyor. Çocukları da etkinliklere, gündelik yaptığımız şeylere katıyor, bilgilerini çoğaltıyorlar. Ana dilimizi, onun
kökenini, ahengini göstermeye çalışıyoruz. Şiir okuyor, Karayca şiir ve kısa öyküler yayınlıyoruz. Küçük topluluğumuza
nazaran az da yayınlamıyoruz. “Avazımıs” - sesimiz denen bir dergi yayınlıyoruz” demektedir. Özütürk belgeseli Yapımcı
ve Yönetmen Neşe Sarısoy Karatay tarafından 2007 yılında TRT İstanbul Televizyonu için hazırlanmıştır.
Litvanya Trakai’da Yaşayan Günümüz Musevi Karay Türkleri ve Kültürel Mirasları 281
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
Museviliğin kan bağıyla sonraki nesillere intikali meselesi Talmudist Yahudilerin tutumlarıyla
ilgilidir. Musa döneminden itibaren farklı milletlere mensup toplumların Museviliğe girişi
kendilerini bu dine çağıranların misyonerlik yapmış olduklarıyla açıklanabilir. Mesela Kur’an-ı
Kerim’e göre Belkıs, Süleyman vesilesiyle yeni dinine girmiştir (Neml: 18-40). Vaktiyle Irak, İran
ve Türkiye’den göç etmiş, günümüz İsrail vatandaşı olan Yahudi Kürtlerin sayısı azımsanmayacak
durumdadır. Kendilerine Falaşa denilen Habeş kökenli Yahudiler bugün İsrail’de askerlik yapmakta,
Hint coğrafyasında da Hint kökenli Museviler yaşamaktadır. Hazarlar ve Kırımçaklar İsrail asıllı
olmayan gruplar içinde yer alırlar. Bütün bunlar Museviliğin başlangıçta milli bir karakter
taşımadığının göstergeleridir. Kaldı ki günümüzde İngiltere’de Musevi nüfusunun giderek azalması,
eşlerden erkek olmayanların da Musevi sayılması gerektiği hususunu gündeme getirmiştir. Şu halde
Hazarların Museviliği meselesini bu açıdan ele almak gereği vardır. Artamanov’a göre Orta Çağda
Museviliğe geçiş ancak dine yeni giren kişinin (neofit) atalarının Yahudi olması halinde mümkündü.
Bu ataların hayali olması kuralı bozmuyordu (Artamanov, 2004: 346).
Yahudiliğin Hazar ülkesine ne zaman gelmiş olduğu konusunda değişik görüşler vardır.
Bunlardan biri R.S. Karaşemsi’ye aittir. O, 670 yılında Sakarya’dan Hazar ülkesine göç eden İshak
Sangarî isimli bir Yahudi’nin, Hazar Hakanına Yahudiliği benimsettiğini söyler (Kuzgun, 1985:
129). Diğer bir görüş, Mervan’ın baskısıyla Hazar Kağanının Yahudiliği 737 yılında kabul ettiğini
ifade eden Artamanov’undur (Artamanov, 2004: 343). Başka bir görüş 960’lı yılların başında
Endülüs Emevi halifesi III. Abdurrahman’ın danışmanı Hasday bin Şaprut’a İspanya’ya, cevabi bir
mektup yazan Hazar Kağanı Yusuf’un dönemidir. 960’ların başında yazdığı mektupta Yusuf, şecere
kitaplarında soylarının nasıl yazıldığına dair bilgi vermiştir.
4
Hazarların Museviliği benimseme tarihi
olarak bazı belgeler VIII. Yüzyılın birinci çeyreğini, bazı belgeler ise IX. yüzyılın başlarını
göstermektedirler. İki tarih arasındaki bu kadar büyük fark bazı araştırmacıları her ikisini de şüpheli
görmeye sevk etmiştir (Artamanov, 2004: 350). Mes’udi’nin verdiği bilgilere göre Musevilik, Harun
Reşid (786-809) zamanından itibaren Hazarya’da birinci din haline getirilmiştir (Artamanov, 2004:
348); (Karatay; Acar, 2015: 366-367). Musevi olmakla beraber hakan ve maiyeti dini taassup eseri
göstermemiş, Müslüman tüccarları himaye etmişlerdir. Bunlar dini açıdan Musevi olmakla beraber
aralarında Türkçe konuşuyorlardı. Hazarların kültür ve uygarlık alanları Asya ve Avrupa gruplarını
birbirine bağlamaktadır. Süryanilik inanç sistemine yakınlıkları olduğu da günümüzde bilinmektedir
(Türkdoğan, 2016: 30).
İslam’ın olumlu geçmişi, Karay takipçilerinin sayısını arttırmıştır. Yavaş yavaş, din özelliği
kazanarak, bu yeni inanca çeşitli uluslardan insanları cezbetmiştir. Karay inancın dini öğretisi, İslam
tarafından güçlü bir şekilde etkilenmiştir: Analoji (kıyas), insanın özgür iradesine güvenme, dinsel
terimlerin ilkeleri (antropomorfik tanımlamalardan kaçınma ve bunları sembolik kavramlarla
değiştirme), bazı dini dogmalar (kybla) ve (kurban). Başlangıçta, Davud oğlu Anan’ın İslam hukuk
okullarından birini kuran Ebu Hanife’den İslam bilgisine sahip olduğu üzerinde anlaşılmaktadır.
Hazar kağanlığı/hanlığı, çağdaş Rusya’nın güney bölgelerinde 9. yüzyılda yayıldı. Bu bölge
dindarlık hoşgörüsü ile meşhurdu. Karaim misyonerler 8.-10. Yüzyıllar içinde kağanlığı ulaştılar.
Rusya ve Kırım’ın güneydeki bozkırlarında yaşayan bazı Türk kabilelerine (Hazar, Kıpçak-Kuman
ve diğerleri) inançlarını anlattılar. Ortak dil ve din, bu kabileleri uzun zamandır bir ulus olarak
birleştirdi. Özerk bir yapı kazandılar. Günümüz Litvanya Karaimleri bu kabilelerin torunlarıdır
(http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/religion.htm). Avrupa’da yaşayan Rabinik ve Karay
Musevilerinin tamamı Avraam’ın (İbrahim), Yitshak’ın (İshak) ve Yaakov’un (Yakup)
torunlarıdırlar. Yehuda kabilesi, Binyamin kabilesi ve yarı-kabile Menaşe soyundandırlar. Diğer tüm
4
Bu mektubun içeriğine dair bkz. Osman Karatay, Hazarların Musevileşmesine Dair Bir Belge, Genize Mektubu,
Karadeniz Araştırmaları, Sy. 18, (Yaz 2008), s.1-17; Mektubun metin ve geniş açıklaması için bkz. Osman Karatay-
Muvaffak Dumanlı, Hazar Kağanı Yusuf’un Endülüs’e Mektubu, Bilig, Kış 2013, sy. 64, ss.100-230
282 Muammer ULUTÜRK
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
Yahudiler yani Asur’un kralları tarafından sürülüp Yehuda Krallığı’ndan ayrılıp türlü ülkelere
yerleşen diğer dokuz kabile ve yarı-kabile Efraim’in dini ve inancı Karaylar ile aynıdır.
5
Litvanya’da Musevi Karay Türklerinin Tarihi
Karay Türklerinin Litvanya’daki tarihi 1397-1398 yılında başlamaktadır. Altın Ordu
bozkırlarına düzenlenen sefer sırasında Litvanya Grandükü Vytautas (Litvanca Vytautas Didysis;
Latince Alexander Vitoldus; Lehçe Witold), Kırım’dan birkaç yüz Karay ailesi getirip onları
Litvanya Grandüklüğü topraklarına yerleştirmiştir (Arık, 2008: 157-158). Çoğunluğu Müslüman
olan bu göçmenlerin arasında bulunan 380 Musevi, Karay ailesinden 300 kişi Vytautas’in
Trakai’deki sarayına yerleştirildi. Litvanya’daki Karaylar’ın sayısı zamanla artarak 5000 kişiyi
buldu. Grandük Vytautas Karayları, sadık koruyucusu ve cesur askerleri olarak görmekteydi.
Litvanya Grandükü ve Karaylar arasındaki ilişkiler her zaman iyi olmuştur. Bugünlere kadar
Karaylar tarafından Vytautas’a duyulan saygı, başka bir deyişle kültü (hikâyeler, efsaneler, şiirler)
ve Vytautas’ın onları en sevdiği yerleşim yerlerinden birinde –Ada Kalesine köprü ile ulaşılan tek
sokağa, Trakai’ye yerleştirmesi bunu kanıtlamaktadır. Böylece Vytautas kendisine koruma
sağlamıştır. 1930 yılında Litvanya Grandükü Vytautas’ın (Karaylar tarafından Vatat Bijus,
düşmanları yenen kral olarak adlandıran) 500’üncü ölüm yıldönümü Vilnius Kenesası’nda ibadet
töreni düzenlenmiştir (Türkdoğan, 2016:15); (Jamontaite; Akova, 2016: 39).
Litvanya’da yaşayan Karaylar askeri ve sivil olmak üzere iki zümreden oluşmaktaydı.
Trakai’da asker olarak görev yapan Karaylar şehir güvenliğinde ve kalelerin korunmasında
görevlendirilmişti. Sonraki dönemlerde Trakai kalelerinin askeri önemi sona erince, bu göreve artık
gerek kalmamıştır. Karaylar hakkındaki döküman kalıntılarında kendileri tarafından Grandükün
albayları olarak adlandıran Karaylar, hükümdarın yanında ayrı bir Karay biriminin olduğu tahmin
edilmektedir. Ayrıca askerlik yapan Karaylar askeri zümreye ait haklarını kullanmışlardır. Hukuki
durumlarına göre Karaylar hem yerel halktan hem Litvanya’da yaşayan diğer etnik gruplarından
farklıdır. Tatarlar ve Yahudiler gibi Hıristiyan olmamalarına rağmen Karayların şehir yöneticisi
tarafından yönetilen idari ve hukuki özerkliği vardır
(http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/history.htm); (Jamontaite; Akova, 2016: 40). İki Türk milleti,
Tatar ve Karaylar Litvanya’da 600 yıldan uzun bir süredir yaşamaktadırlar. Dil ve köken açısından
en eski Türk kabilelerinden olan Kıpçaklardan gelmektedirler. Kıpçak ismi ilk kez M.Ö. I. bin yılında
Orta Asya Kroniklerinde geçmektedir. Kıpçaklar en büyük Türk etnik ve dilsel topluluklardan birini
oluşturmaktadırlar. XX yüzyıl ortasında dünyada 35 Türk boyu (yaklaşık 70 milyon insan)
bulunmaktaydı. Bu boylardan 10 tanesi (yaklaşık 15 milyon insan) Kıpçak grubundan gelmekte, 11’i
(37 milyon insan) Oğuz grubundan gelmekteydi. En çok Kıpçak Orta Asya’da, Çin’de, Kafkasya’da,
Moğolistan’da, Türkiye’de yaşamaktadır (Jamontaite; Akova, 2016: 40).
Musevi Karay Türklerinin Litvanya’ya Göçleri
Karayların Bizans İmparatorluğuna ilk ne zaman geldikleri ile ilgili net bilgiler olmamakla
beraber bu konu yeterince mercek altına alınmamıştır. Konuyla ilgili olarak ortaya atılan iki teoriyi
kısaca şöyle özetleyebiliriz: Kırım Teorisi: Bu teoriye göre Antik Çağlarda Kırım’a yerleşen Karay
mezhebi mensupları daha önceki dönemlerde astronomi öğrenmek için Bizans’a gitmişlerdir. İkinci
teori ise Hazar Teorisi’dir: Bu teoriye göre Hazar İmparatorluğunda yaşayan insanlar Karay
mezhebini kabul ederek 10. yüzyılın sonları ile 11. yüzyılda Bizans’a göç ederek buradaki topluluğun
ilk nüvelerini oluşturdular. Anadolu’da birçok yerleşim yerine dağılan bu insanlar böylece
İstanbul’da da bir Karay cemaati oluşturmuş, Haçlı seferlerinin ardından gelen yoğun göç dalgaları
ile cemaat büyümüştür. Özetle Karay ismi dini bir terimdir ve herhangi bir etnik kimliği ifade etmez.
5
Zeher Çadikim'in Kitabı - Bölüm 3 - Haham Mordekai ben Yosef Sultanski,
http://www.karaylarinyasami.estranky.cz/clanky/karay-bilgelerine-gore--avrupal----karaylar--n-kokeni.html
Litvanya Trakai’da Yaşayan Günümüz Musevi Karay Türkleri ve Kültürel Mirasları 283
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
Bugün dünya üzerinde 30.000 civarında (Mısır Karayları, Arap Karayları, İsrail Karayları ve Rus
Karayları) Karay mezhebine mensup insan vardır ancak bunların 2.000 kadarı Türk soylu olarak
kabul edilmektedir (Kaya, 2015: 83). Kuman-Kıpçak Karailerin önce Macaristan sonrasında da
Litvanya’ya yerleştiği bilinmektedir. Bugün Litvanya Karaylar Kuman-Kıpçak boylarından
sonrasında da Kırım’dan gelen Karaylar oluşturmaktadır. Bu yerleşimler 14. Yüzyılın sonlarına
dayanmaktadır. Sonrasında Kırımdan gelen Karaylar ise 19 yüzyıla tekabül etmektedir. Sovyetler
Döneminde 2000 civarında Karay’ın yaşadığı tahmin edilmektedir (Yılmaz, 2011: 513). Tarihçi
Yusuf Besalel’e göre Türk asıl olmayan Yahudiler bu ülkenin başkenti Vilna’ya 14. yüzyılda
gelmişlerdir. 16. yüzyıldan sonra Polonya’dan gelen Hasidler’in gücüyle kent, “Avrupa’nın
Kudüs’ü” olarak anılmaya başlanmıştır. Bu ülkede yaşamış Vilna Gaonu ünlü bir din bilgini olarak
tanınmıştır (Besalel, 2000: 207).
Hazar İmparatorluğu’nun yıkılması ile Karaylar başlıca üç gruba ayrılmıştır. Birinci grup
Kırımda kalmış, diğer grubun Galiçya (Orta Avrupa)’ya göçü Moğol istilasının olduğu 13. yüzyılın
başlarına kadar uzun bir süre devam etmiştir. Üçüncü grup ise 14. yüzyılın sonuna doğru Trakai’a
gelmiştir. A. H. Eroğlu, Emanuella Trevisan Semi’den naklen Osmanlı Devleti’nin Karaylarla ilk
defa 1361’de, I. Murat’ın Edirne’yi fethetmesiyle karşılaştığını ve bu fethin Edirne’yi Karaylığın
ilim merkezi haline getirdiğini belirtmiştir. 1453 yılından itibaren ise İstanbul Karaylığın kültürel
merkezi haline gelmiştir. 1492 yılında İspanya’dan kovulan Museviler de İstanbul’a sığınmıştır. Yine
Litvanya’dan ve Kiev’den İstanbul’a göçler yaşamıştır. Bu sayede İstanbul’daki entelektüel hayatları
yeniden yükselişe geçmiştir. Böylece İstanbul Karayları 17. yüzyıla kadar Hasköy, Balat, Galata ve
Karaköy civarında dünyanın en kalabalık Karay cemaatini oluşturmuşlardır. Bugün dünyanın çeşitli
yerlerine dağılmış 2000 kadar Karay Türkü ağırlıklı olarak Kırım’da, Ukrayna’da, Polonya’da,
Litvanya’da, Rusya’nın çeşitli yerlerinde ve Avrupa ülkelerinde, Türkiye’de, Amerika Birleşik
Devletleri’nde ve Avustralya’da yaşamaktadır (Kaya, 2015: 83-85). Litvanya Karayları, Kırımdan
göçenler Karailer İstanbul’a göçmelerine karşın, Kuman-Kıpçak Karailerin önce Macaristan
sonrasında da Litvanya’ya yerleştiği bilinmektedir. Bugün Litvanya Karaylar Kuman-Kıpçak
boylarından sonrasında da Kırım’dan gelen Karaylar oluşturmaktadır. Bu yerleşimler 14. Yüzyılın
sonlarına dayanmaktadır. Sonrasında Kırımdan gelen Karaylar ise 19 yüzyıla tekabül etmektedir.
Sovyetler Döneminde 2000 civarında Karay’ın yaşadığı tahmin edilmektedir (Yılmaz, 2011: 513)
Kırım ve Litvanya Karayları, Osmanlı-Rus savaşlarında ve Birinci Dünya Savaşında hayli
zayiat vermiş, hele komünist ihtilalinde çok büyük darbe yemiştir. İkinci Dünya Savaşının sonuna
doğru 1944 yılında Stalin, otuz bin Karay Türkünü Sibirya’ya sürmüştür. Her şeye rağmen savaş,
sürgün ve esaret Kırım Karaylarını yok edememiştir. Kırım’dan Litvanya’ya ve Polonya’ya göç eden
ve bu ülkelerde asırlarca yaşayan Karay Türkleri, Kırımdakilere göre biraz daha şanslı çıkmışlar ve
onlar kadar sıkıntı çekmemişlerdir (Kuzgun, 1985: 269).
Litvanya’da Yaşayan Musevi Karay Türklerinin Günümüzdeki Nüfusu
Musevi Türk Karaylarının Litvanya’daki nüfusuna geçmeden önce Musevilerin Kuzey Doğu
Avrupa’da yakın tarihteki durumuna göz atmakta fayda vardır. 17. yüzyılda Polonya ve Litvanya’da
yaşayan Yahudilerin sayısı günümüz tarihçileri tarafından 500 bin (tüm nüfusun yüzdesi) olarak
tahmin edilmektedir. Bu yalnızca orada 300 bin-400 bin kişilik bir nüfus yaşıyor demektir ki, bunun
Hazarlara aşağı yukarı denk sayılması gerekir. Bilinen veriler ışığında bir Hazar göçünün Ukrayna-
Polonya-Litvanya üzerine yönelmesi, 1000 yılına doğru Plast sülalesinin iş başına geçmesi, Moğol
istilası sırasında bu göçün hızlanması 15. ve 17. yüzyıllarda sona ermesi, o sıralarda steplerin aşağı
yukarı tümüyle boşaltılmış olması ve Hazarların dünya yüzünden silinmesi gibi bilgiler ışığında, bu
sayıların tutarlı olduğu bir gerçektir. 16. yüzyılda dünya Yahudi nüfusunun bir milyon dolaylarında
olduğunu görüyoruz. Poliak’ın, Kutschera’nın ve bazı diğer yazarların işaret ettiği gibi, bu durumda,
Orta Çağda Yahudi dinine inananların büyük çoğunluğunun Hazarlar olduğu anlaşılmaktadır.
Hazarların oldukça büyük bir bölümü Almanya, Polonya, Litvanya, Macaristan ve Balkanlara
284 Muammer ULUTÜRK
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
yerleşmiş, bir Doğu Avrupa Yahudi toplumu oluşturmuş ve yine dünya Yahudilerinin çoğunluğu
oluşturmuşlardır (Türkdoğan, 2016: 15). 1897’de ise Rusya’nın tümünde yapılan ilk nüfus
sayımında, Çar ülkesinde 12.894 Karaim’in yaşamakta olduğu saptanmış olup bu sayıya Polonya
topraklarında yaşayanlar da dahildir. Bunların arasından 9666’sı ana dilleri sorulduğunda “Türkçe”
demişler, 2632’si Rusça konuştuklarını ifade etmiş ve yalnızca 383’ü Yiddish dilini konuştuklarını
söylemişlerdir (Türkdoğan, 2016: 16).
6
II. Dünya Savaşı öncesinde ülkenin %10’u, Vilna’nın da %40’ı Yahudi idi. Günümüzde ise,
eski Yahudi mahallesi harabeye dönen fakat iki Yahudi müzesine sahip olan Vilna’da ancak birkaç
bin Yahudi yaşamaktadır. 96 sinagogdan ancak biri faal durumdadır. Antisemitizm hızını yitirmiştir.
Yahudiler, ülkede kapitalist ekonomiye geçiş sürecinde örnek çalışmalarda bulunmuşlardır.
Litvanya’nın Yahudi nüfusu 1979’da 14.799, 1989’da 12.400 idi. 1989’da 780, 1990’da 2355,
ülkenin SSCB’den bağımsızlığını kazandığı 1991’de de 2962 Yahudi çoğu başkent Vilnius’tan
olmak kaydıyla ve çoğu İsrail’e olan bir göç gerçekleşmiştir. 1990’da daha sonraları Litvanya Yahudi
Kültürü Derneği Başkanı olan Emanuel Zingeris, Sovyet Prezidyumu’na seçilmiştir. Vilnius’ta bir
Yahudi müzesi açılmıştır ve ayrıca bir aylık cemaat gazetesi neşredilmektedir. Vilna Geto’sunun
yıkıldığı gün bir anma günü olarak saptanmış ve kitlesel Yahudi katliamları anısına bir toplantı
merkezi inşa edilmiştir. Litvanya Yahudi Cemaatleri Konseyi tesis edilmiştir fakat bir zamanlar
büyük bir Yahudi nüfusu barındıran ve onun kültürel birikimine şahit olmuş olan Litvanya’nın
Yahudi nüfusunun çok azalması nedeniyle bu konsey fazla bir etkinlik gösterememiştir (Besalel,
2000: 208). Son 40 yıllık dönem içinde Litvanyalı Karayların (Türkler dahil) nüfusunda azalma
görülmektedir. Buna göre 1959 yılından 1997’ye kadarki veriler şu şekildedir: 1959’da 423, 1970’de
388, 1979’da 372, 1989’da 289, 1997’de 250. 1997 yılında erkek sayısı 132 iken kadın sayısı 125’tir.
Litvanya kentlerinde nüfus dağılımı ise şöyledir: Vilnius’ta 138, Trakai’da 65, Grigiškės (Trakai
region)’da 6, Lentvaris (Trakai region)’da 4, kaunas’ta 4, Noreikiškės (Kaunas region)’de 4,
Panevėžys’te 31, Naujamiestis (Panevėžys region)’de 2, Pasvalys’da 2, Šeduva (Radviliškis
region)’da 1kişi olmak üzere 257 (http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/history.htm).
Litvanya İstatistik Departmanı tarafından 2011 yılında gerçekleştirilmiş genel nüfus sayımı
verilerine göre, Litvanya’da 154 çeşit farklı milliyette insan yaşamaktadır. Ülkenin bugünkü nüfusu
2.980.000 kadardır. Bu nüfusun %84,2’si etnik olarak Litvan’dır. Ülkede oldukça büyük azınlıklar
vardır: %6,6 Leh, %5,8 Rus, %1,2 Beyaz Rus, %0,5 Ukraynalı ve %0,6 diğer (Lietuvos Statistikos
Departamentas, 2013). Ülkenin en büyük azınlığı Lehler oluşturur ve ülkenin güneyinde Vilnius
bölgesinde yoğundurlar. Ruslar, en büyük ikinci azınlıktır, ülkenin iki büyük kentinde Vilnius ve
Klaipeda’da yoğunlaşmışlardır. Litvanya’da yaşayan Türk kökenli azınlıkların sayıları az olmakla
beraber Karay Türkleri (241 kişi) ve Tatarlardır (2793 kişi). Tatarların önemli bir kısmı başkent
Vilnius’a 40 km uzaktaki “Kırk Tatar” köyünde (Keturiasdesimt Totoriu Kaimas) yaşamaktadır.
Karaylar ise, ülkenin eski başkenti Trakai ve çevresinde yerleşmiştir (Lietuvos Statistikos
Departamentas, 2013), (Jamontaite; Akova, 2016: 41). Bununla birlikte 2017 yılının Ağustos ayında
Trakai’ye yaptığımız ziyarette burada yaşayan 60 kadar Karay Türk’ü bulunduğunu ve Karay
Türkçesi konuşan az sayıda yaşlı kimse bulunduğunu öğrendiğimizi belirtelim.
7
Trakai Şehri
Baltık denizine kıyısı olan Litvanya 65 bin km. yüz ölçüme sahiptir. Trakai şehri de başkent
Vilnius’a 28 km. mesafede yer almaktadır. Litvanlar köken olarak İndo-Avrupalı olup dini bakımdan
Katolik bir ülkedir. 13. Yüzyılın başında pagan iken Baltık bölgesinde en geç Hıristiyan olan toplum
Litvanlardır. Haçlı seferleri devam ederken Kaunas’ta bir derebeyi olan Vitovt Litvan birliğini
kurmuş ve kendini Litvan dükü olarak ilan etmiştir. Doğu Avrupa, Polonya, Litvanya, Macaristan
6
Yaklaşık olarak 1000 yıldan fazla bir süreden beri Avrupa'da yaşayan Aşkenaz Yahudilerinin kullandığı dil.
7
Trakai Şehir sakini işletmeci Arturas ile yaptığımız görüşme, 28.08.2017 (Yazarın notu).
Litvanya Trakai’da Yaşayan Günümüz Musevi Karay Türkleri ve Kültürel Mirasları 285
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
yöreleri öncelikle Hazar topraklarından ve Rusya’dan gelenler tarafından kurulmuştur. Güney ve batı
Avrupa’dan gelip yerleşen Yahudiler, buralara çok daha sonraları gelmişlerdir (Türkdoğan, 2016:
15). 14. yüzyılın sonunda Litvanya Grandükü Vitovt, Kıpçak Hanlığıyla savaşırken Litvanya’ya
örnek çiftçiler ve bahçıvanlar olarak Karayları götürmüş ve onları şövalyelerin toprak sahibi olduğu
bölgenin sınırlarındaki topraklara yerleştirmiştir. Karaylar, grandükün sarayındaki askeri birlikte,
Trakai’da geniş emlakler ve sayısız armağanlar alarak, daha sonra Polonya kralları tarafından da
onaylanan görevler almışlardır. Yeni hayat şartları Karayların gelişimine imkân tanımıştır. Çünkü
16. zyılda Polonya’daki ve Litvanya’daki cemaat sayıları, 32’yi bulmuştur. Yine de savaşların ve
beslenme zorluklarının sonucu, daha sonraki dönemlerde altından kalkamayacakları büyük kayıplar
vermişlerdir (Çulha, 2002: 25). 15. yüzyılda ise çevre ülkelerin tamamı daha önce Hıristiyan olunca
ya Katolik ya da Protestanlık arasında seçim yapmak durumunda kalarak tamamen Hıristiyanlığa
geçmişler ve Kaunas şehrini başkent yapmışlardır. Litvan dükü Gediminas’ın Polonya kraliçesi ile
evlenmesinden sonra Katolikliğe geçmekle kalmamışlar ve Polonyalılarla birleşmişlerdir.
Günümüzde ateizm yaygın olsa da (Baltık memleketleri hali hazırda böyledir) Katolik gelenekleri
devam etmektedir. Günümüzde başkent Vilnius’ta 42 kilise mevcuttur.
Taş devrinden beri insanlar Trakai şehrinde tarımcılık ve hayvancılık yapmakta ve yabani
hayvanlardan ve düşmanlardan korunmaktadır. İlkel toplum zamanlarından kalma Trakai
topraklarında mitolojik ve pagan kültür unsurlarını taşıyan höyükler, mezarlıklar, ilkel kamplar,
antik köylerin izleri ve sur duvarları bulunmaktadır. Orta Çağ döneminde Trakai Litvanya
Grandüklerinin taht yeri olarak kullanılmıştır. Haçlıların saldırıları arttıkça Trakai Yarımada Kalesi
ve Ada Kalesi inşa edilmiştir. Litvanya devletini koruyacak, Doğu ve Batı fatihlerinden koruma
amaçlı Trakai çevresinde ve merkezinde iç ve dış savunma sistemleri kurulmuştur. Dış savunma
sistemi çevredeki höyükler ve Tatar yerleşim yerlerinden oluşmaktadır. İç savunmada ise Ada ve
Yarımada kaleleri, savunmaya hazırlıklı kiliseler, Tatar ve Karay Türklerinin yaşadıkları Trakai
yerleşim yerleri kullanılmaktadır (Jamontaite; Akova, 2016: 39). Litvanya Karayları, 1441 yılından
19. yüzyılın ortalarına kadar Trakai’da kendi özel yönetimlerine sahip idiler (Kuzgun, 1985: 269).
Başlangıçta Karaimler, Büyük Düklüğün iki kalesi olan günümüzde Karaim Caddesi olarak
geçen iki kale arasındaki Trakai’ye yerleştirilmiş, daha sonra bir kısmı Biržai, Naujamiestis,
Pasvalys, Panevėžys’de de yaşamış olsalar da Trakai her zaman toplumun Litvanya’daki idari ve dini
merkezi olmuştur. Karaimler bu bölgeyi sadece kendilerine bir sığınak/ev olarak görmediler ayrıca
vatan olarak da tutmaya başladılar. Yüzyıllar boyunca Kırım ve Galiç-Luck bölgelerinden olan
Karaimler’le etnik ve kültürel ilişkileri kesilmeden devam etti
(http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/history.htm).
Din
Burada Karayların dini özelliklerine geçmeden evvel Talmudistler ve Karaylar arasındaki
farkları zikretmekte yarar görüyoruz. Karay ilmihaline yer veren bir kaynakta bu durum şu şekilde
açıklanmaktadır: “Talmudistler yazılı olan Musa’nın Yasaları yanı sıra sözlü geleneğe inanırlar ve
bunların Hahamlarına göre Musa’ya Sina dağında bu sözlü gelenekte verilmiştir. Talmudistler bu
sözlü geleneğin Musa’nın ölümünden sonra nesilden nesile aktarıldığını iddia ederler. Sonralarında
bu sözlü geleneğin (yazılı olmayan kanunların) unutulmasından çekinerek yazılmış ve Hahamlar
(Rabbiler) tarafından organize edilmiştir. Bu öğretinin taraftarları kutsal öğretiye gitgide çelişkili,
Kutsal Kitab’a aykırı kendi yorumlarını eklemiş veya ayetlerin gerçek anlamını değiştirecek
yorumlarda bulunmuşlardır. Teolojik anlaşmazlıklar ve çatışmalar Talmudistlerin arasında gitgide
artmaya başlamıştır ve yasaların farklı yorumları ortaya çıkmıştır. Çayın dereye ve nehire dönüşmesi
gibi bu (artan) yorumlar Hahamların açıklama okyanusu haline geldi, Mişna ve Gemara olarak
bilinen Talmud’un bölümleri oluştu (bu sebepten dolayı bu doktrinin takipçileri Talmudist olarak
addedilir). Talmud tüm insanlar arasında yayılmaya başladı ve Talmud’daki sözler sanki Tanrı’nın
sözleriymiş gibi izlenim uyandırdı. Karaylar ise sadece Kutsal Kitabı takip ederler. Talmud’da Kutsal
286 Muammer ULUTÜRK
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
Kitabı destekleyen hiçbir şey bulamadılar bundan mütevellit Karaylar asla (daha önceden de
yapmadılar) bu insan uydurması öğretiye boyun eğmeyecekler ve onlar eski inancın sadık evlatları
olarak Musa’nın Yasalarını (ki Talmud’dan çok uzun zaman önce) Tanrı tarafından Musa’ya Sina
dağında verilen dini sürdürecektirler. Karaylar, ayrı ve bağımsız bir dini grup olmuştur bundan dolayı
Talmudistler ile hiç bir bağı bulunmamaktadır”
(http://www.kisailmihal.estranky.cz/clanky/talmudistler-ve-karaylar-aras--ndaki-fark-nedir-.html).
Karailik aslında Eski Ahit’in saf bir inancıdır; sözlü veya yazılı herhangi bir yetkili makam
kabul etmemektedir. Hiçbir Kutsal Yazı - Ne Yeni Ahit, ne Talmud, ne de Kur’an- Karai sisteminde
kutsal ya da kutsallaştırılmış değildir, bunlar dini konulara ait (sözlü veya yazılı) olan geleneği
yansıtmazlar. Karaimlere göre tüm gerçek hakikat yalnızca Eski Ahit’te gizlidir ve her Karaim
mümini kutsal metni kendi kendine okuma ve araştırma yapma hakkına haizdir. Eski Ahit üzerine
yorum yapma konusundaki mevcut haham geleneklerine karşı koyma fikri Davut oğlu Anan’dan
gelmiştir. O şöyle demiştir: “Kutsal Yazıları iyice araştırın ve benim fikrime de güvenmeyin”
(http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/religion.htm).
Eski Ahit, Karayların dininin temelidir. Tevrat’tan sonraki dönemde hahamların
geliştirdikleri hukuk ve tefsirlere göre yazdıkları ve Tevrat’a ekledikleri Kudüs ve Babil Talmut’unu
tanımamaları, sadece Tevrat’a bağlı kalmalarından dolayı Karaylar” yani “Tevrat’ı okuyanlar” adını
alarak ayrı bir cemaat oluşturmuşlardır. Temel olarak “On Emir”i esas alırlar. Diğer Musevilerden
bu ve diğer bakımlardan çok farklıdırlar.
Trakai Kenesası ve İbadet
Kenesa Arap dilinde kilise anlamına gelmektedir. Trakai Karaylarının ibadethanesi –Kenesa
Trakai- şehrin Kuzeybatısında, Karay sokağında yer almaktadır. Kenesa XIV yüzyıldan beri
Karayların yaşadıkları bölgededir. XVI yüzyılda yanmış ve 1533 yılında yeniden inşa edilmiştir.
XVIII yüzyılı kadar birkaç kez daha yıkılmış olup yeniden restorasyonu yapılmıştır. 1794 yılında
tekrar bir yangın yaşamış ve Slutsk ve Kırım Karayları tarafından yeniden inşa edilmiştir. 1812
yılında Trakai’dan geçen Fransız askerleri tarafından tekrar yakılmıştır. XIX. yüzyılın I. yarısında
ahşap kenesası yeniden inşa edilmiştir. 1903-1904 yılında kenesa 1898-1899 yılının projesine göre
restore edilmiştir (Jamontaite; Akova, 2016: 41). Vilnius’taki kenesa bir ara -1949 yılında- ibadete
kapatılmıştır (http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/history1.htm). Trakai’daki Karaylar ibadetlerini
buradaki “Kenesa”da (Knesa-Kenessa, Kinessa)
8
yapmaktadırlar. En eski Litvanya kenesası XV.
yüzyılda yapılmış olan Trakai’dakidir. Trakai’dakinden başka Vilnius’ta iki tane Karay kenesası
bulunmaktadır. Eskiden kenesalar başka Litvanya şehirlerinde – Birzai’da, Naujamiestis’te ve
Panevezys’te de mevcuttu. Karay dini kültürü Sovyet döneminde bile Litvanya’da devam
ettirilmiştir. Avrupa’nın kapanmayan tek kenesası da Trakai kenesasıdır (Jamontaite: Akova, 2016:
40). Polonya’nın başkenti Varşova’da ise bir Karay kenesası mevcut değildir.1936 yılında Karaim
dini cemaatinin devletteki yasal statüsünü düzenleyen bir kanun çıkarılmıştır
(http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/history1.htm). Karay Ruhani Meclisi 19. Yüzyılın ortalarında
kurulmuştur. Karay dilinde ilk dua kitabı da 1528 yılında yayımlanmıştır.
Karaylar ayinlerinde ey İsrailoğlu demez, Ay Karayoğlu derler. İbadetlerinde Karay
Türkçesi konuşurlar. Allah’ın adına Yehova yerine “Tengri” veya “Alla” derler. İbadethaneleri
Kenesalarına ayakkabılarını çıkararak girerler. Abdeste benzer şekilde ellerini yüzlerini yıkarlar,
ellerini açarak dua ederler ve yüz sıvazlarlar. Kendilerine özgü kıyam, rüku ve secdeden oluşan bir
tür namaz kılarlar. Ayakta ve yerde oturarak dua ederler. Ayrıca Hz. İsa ve Hz. Muhammed’i
peygamber olarak kabul ederler. Kırım’da bulunan “Baltatiymez” (balta değmemiş) mezarlığın da
eski Türk dinine benzeyen unsurlar bulunmaktadır Bir Karay olan Anna Akbike Sulimowicz:
8
Trakai’a 28.08.2017 tarihinde yaptığımız ziyarette bu kenesa tadilatta idi (Yazarın notu).
Litvanya Trakai’da Yaşayan Günümüz Musevi Karay Türkleri ve Kültürel Mirasları 287
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
“Karaylar sadece Tevrat’ı kabul ediyor. Yani Yahudilerin ilave ettikleri kutsal kitapları, Mişma,
Dimara ve diğer şeyleri kesinlikle kabul etmiyoruz. Bir de bu fark var. Hz. İsa’yı ve Hz. Muhammedi
peygamber olarak görüyoruz” demektedir. (http://www.ozu-turk.com/).
Gelenekler
Karay kültür mirasının birçok özel unsuru vardır ve bunlar özellikle ulusal gelenekleri takip
eden bilinçli Karayların kimliğinin korunmasını mümkün kılmaktadır. Uzun zamanlar çeşitli tarihsel
zorluklara rağmen ana Karaim ayinleri yaşatılmıştır. Bu durum gençlerin ulusal kimliğe
duyarlılıklarını arttırmaktadır. Karaim’in ayinleri, doğum, evlilik ve ölüm gibi insan hayatının en
önemli anlarıyla ilgilidir. Özellikle dini festivallerde Karayların ulusal geleneklerini korumaları daha
önemli kabul edilmektedir. Bugüne kadar Karaylar tarafından yapılan en önemli tören, toj adı verilen
düğünlerdir. Eskiden bir kız çocuğu doğduğunda, kenesada şükür duası ve ad verme yapılırdı. Bir
erkek çocuk doğduğunda ise, daha büyük bir kutlamanın yapılması gereği vardı. Ancak, günümüzde
sadece kenesada kısa bir törenle (yeni doğana ad verme ve bunu yüksek sesle duyurarak ve şükür
duası edilmekte) ve evde küçük bir parti ile kutlama yapılmaktadır (Lithuanian Karaims Culture
Community; http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/tradition.htm).
Litvanya Karaylarının gelenekleri içinde düğün gelenekleri çok dikkat çekicidir. Düğünler
iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, sosyal örf ve adetlere bağlı olup kısmen resmi nikah
hüviyetinde görünmektedir. İkinci bölüm kenesada yapılan merasimleri kapsamaktadır. Litvanya
Karaylarının kenesa dışında yaptıkları törene Karayca “kelişmek” adı verilmektedir. Kelişmekten
birkaç gün önce güveyin yakınlarından bir genç, akraba ve komşuları düğüne, “kiyovbe kelin yuvuz
başuradurlar da toyğa koladılar” (güveyle gelin önünüzde eğilerek sizleri düğünlerine davet ederler)
diyerek davet eder. Kelişme başladıktan sonra Karayca “vakil” adı verilen seçilmiş bir kişi güveye,
“Negya bizni bere kolduy” (bizi buraya niye çağırdın?) diye sorar, güvey de ona “Bolma üstümya
tanıhlar ki, ayrıhsı ettim katınlıhka ol boy kıznı” (Bu kızı kendime eş seçtiğime şahit olmanız için)
diye cevap verir. Merasim buna benzer konuşmalarla devam eder. Bundan sonra genç erkekler kendi
aralarından düğünü yönetecek bir kişi seçerler ki buna “ataman” denir. Gençlerden biri kısa bir düğün
konuşması yapar, buna da “Ataman Saylamağı” adı verilmektedir. Kelişmek sona ermeden önce bir
şarkı söylenir. Gelin odanın ortasında duran iskemleye oturur ve bu sırada onun saçı taranırken bir
şarkı söylenir. Bu sırada bir kişi keman çalar. Söylenen şarkının adı “Muhzul Kelin” yani “Üzüntülü
Gelin”dir (Kuzgun, 1985: 270-271).
Ölü Gömme Geleneği ve Mezarlıklar
Bir kişi öldüğünde, mümkün olan en kısa sürede gömülmektedir. Trakai, Vilnius ve
Panevėžys’de Karay mezarlıkları bulunmaktadır. Törene katılan topluluk, ölüyü tabutla mezara
koyarken yakınları mezar başında otururlar. Bu sırada topluluğun yaşlı kimseleri mezmur okurlar.
Ölünün aile yakınları mumlar yakarlar. Karaylar yüzleri güneye bakacak şekilde gömülürler. Cenaze
töreni boyunca insanların diğer mezarları ziyaret etmelerine izin verilmez. Akrabalar ve arkadaşlar
davet edilirse, konuklar ölen kişinin evine geri dönerler. Ruhu için dualar bir kez daha burada okunur.
Ölen kişinin evi, ölümünden sonra haftanın her günü, otuz gün sonra ve yılda bir kere ziyaret edilir
(Lithuanian Karaims Culture Community; http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/tradition.htm). Eski
Karay Mezarlığı, Trakai şehrinin batısında yer almaktadır. Mezarlık XIV yüzyılda kurulmuştur.
Mezarlığın Kuzey tarafına 1710 yılındaki vebaya kadar ölenler gömülmekte, Güney tarafına ise
vebadan sonra 1932 yılına kadar ölenler gömülmektedir. En eski mezar taşları basit taşlardan
oluşmakta ve sonraki dönemlerin - ornamentler ve İncil alıntıları ile süslenmiş taşlar bulunmaktadır
(Jamontaite; Akova, 2016: 42).
Karay mezarlıkları hakkında Ukrayna Karayları Başkanı Vladimir Örmeli, Kırım’da bulunan
Baltatiymez Mezarlığı ile ilgili olarak şu bilgileri vermektedir: “Bu Baltatiymez Mezarlığı’dır.
Avrupa’daki Türk mezarlıklarının en eskisidir. Baltateymes Türkçeye çevrildiğinde balta deymemiş
288 Muammer ULUTÜRK
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
anlamına gelmektedir. Daha önce gördüğünüz gibi mezarlıkta kayın ağaçları bulunmaktadır ve biz
bu ağaçlara dua etmekteyiz. Her bir soyun kutsal kayın ağacı vardır. Mesela bizim soyumuzun da
kayın ağacı vardır. Biz oraya gidip dua ediyoruz. Ama kimseye belli etmiyoruz. Bu ağaçlar kutsal
olduğu için dalları koparmak bile yasaktı. Ağaçların dipleri dairelenmiştir ve bu daireler güneş
anlamına gelmektedir. Bundan eskisi yoktur ve bizim bütün insanların düşünceleri bu noktaya doğru
yönelmektedir. Burası bizim kutsal yerimizdir. Buraya hergün birisi ziyarete gelir. Kale adındaki
Etnik Kültürel Merkezi’nin gençleri bu mezarlığı temizlemeye gelmektedir. Bu yazılar eski İncil
dilinde yazılmıştır, bu tanrının dilidir. Taşların üzerindeki baskılar solar yazısıyla yazılmıştır ve
bütün Türk halklarına aittir bu baskılar. Bildiğiniz gibi Evliya Çelebi bu mezarlık hakkında birçok
yazı yazmıştır” (http://www.ozu-turk.com/karaylar.htm).
Müze
Trakai’da en çok ziyaret edilen müze olan Trakai tarihi müzesi, Trakai Ada Kalesinde yer
almaktadır. 2009 yılında Trakai Ada Kalesi merkez sarayı sergisinde yenilenmiş “Litvanya’da
Karaylar ve Tatarlar” isimli salon kapısını açmıştır. Müzede geleneksel Karay ve Tatar yaşam tarzları
ve kültürlerini yansıtan koleksiyon bulunmaktadır. Koleksiyon geleneksel kıyafetlerden, ev
gereçlerinden ve askeri aletlerinden oluşmaktadır (Jamontaite; Akova, 2016: 42).
Ünlü Türkolog Karay hahambaşı Seraya Şapşal (1873-1961)’un özel koleksiyonundan
alınan parçalar ile 1967 yılında Trakai’da Karay etnografya müzesi kurulmuştur. 1951 yılında
Şapşal’ın koleksiyonu Trakai Milli Tarihi Müzesine verilmiştir. Samuray zırhları, suaygırı deri
kalkanı, mercanlar ile süslü hançer, eyerler, tepsiler, tarihi ve etnografya koleksiyondan çeşitli Karay
yaşam tarzı ve el işi örnekleri koleksiyonda yer almaktadırlar.
Ev Mimarisi
Trakai eski şehrinde bulunan en önemli sokaklarından biri Karaylar sokağıdır. Tarih boyunca
Karaylar bu sokakta yaşamaktadırlar. Bütün etnografya evleri ahşap tahtalar ile dekore edilmiştir.
Geleneksel Karay evi sokağa bakan üç pencereden oluşmaktadır. Efsaneye göre, Karay evi inşa
edilirken, bir penceresini kendisine, diğerini – Grandükü Vytautas’a, üçüncüsünü ise Tanrıya
adamaktadır. Çoğu Karay sokağındaki evler Litvanya kültür mirası listesinde ve koruma altındadır
(Jamontaite; Akova, 2016: 42).
Dil
Türk dilinin Kıpçak lehçelerinden birini konuşan bir Türk halkı olan Karaylar, bugün daha
çok Litvanya’nın Vilnius, Trakai (Trakay) ve Panevez; Polonya’nın Varşova; Ukrayna’nın Lutsk ve
Haliç; Kırım’ın Simferepol şehirlerinde ve İstanbul’da yaşamaktadırlar. Karaylar arasında kendi ana
dilini bilen ve konuşan sayısı çok azdır. Kendi ülkeleri, özerk bölge-leri ve resmî dilleri olmayan
Karayların dilleri, dolayısıyla da kendileri bugün yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır (Gülsevin,
2016: 279).
Günümüzde Türk Karayların yoğunlukta yaşadıkları yerler Litvanya, Polonya, Kırım ve
İstanbul’dur. Türkiye’de Karayca konusunda yapılan araştırmaların sayısında bir artış
gözlemlenmektedir (Durgut, 2016: 517). Karay Türkçesi Karayların konuştuğu dil Karay (Karaim)
Türkçesi olup Kıpçak dil grubuna dahildir. Günümüzde Birleşmiş Milletlerin koruması altındaki
dillerdendir. Karay Türkçesinin Litvanya’da konuşulan Troki (Trakay), Kırım’da konuşulan Kırım
ve Polonya’da konuşulan Haliç-Lutsk şeklinde üç ağzı bulunmaktadır. Karay dilinin, Karaçay, Kırım
Tatarcası, Nogay gibi öteki Kıpçak Türkçe lehçeleri ile birçok ortak özelliği vardır. Bu lehçeleri
konuşan topluluklar dil dışında ortak gelenekler, öyküler, masallar, koşuklar, yemek adları gibi
özellikleri de paylaşırlar. Karay kültüründeki bu Kıpçak Türk karakteri Güney Rusya’da Deşt-i
Kıpçak yani Kıpçak Stepleri denilen bölgede yaşamış Karayların atalarının Türk olduğu, Türkçe
konuşan diğer halklarla karışmış olabileceklerini göstermektedir. Günümüzde Karay Türkçesini
Litvanya Trakai’da Yaşayan Günümüz Musevi Karay Türkleri ve Kültürel Mirasları 289
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
konuşanların sayısının 5000 dolayında olduğu sanılır. Günlük konuşmada kullananların sayısı
Litvanya’da 50, Kırım’da 8 dir. Kırım’da bugün yok olmuş olan Karay dilini, son yıllarda gençler
arasında kitaplardan öğrenerek yaşatmaya çalışanlar vardır. Litvanya’da 1988’de kurulan Litvanya
Karay Kültür Derneği desteğiyle Karay dili ve kültürü yaşatılmaya çalışılmaktadır. Etnik, coğrafi
veya dil özelliği farklılıklarına göre yapılmış olan Türk lehçeleri tasniflerinde Karayca; etnik
bakımından Kıpçak; Kıpçak-Polovets, coğrafi konum olarak Batı; Kuzeybatı; Karadeniz-Hazar
çevresi, dil özellikleri bakımından da tav; tavlı; kalgan grupları içinde gösterilmiştir. Türkologlar
tarafından Kıpçakçanın bir kolu olarak gösterilen Karayca, aslen Kırım bölgesinde şekillenmiş
olmakla birlikte, farklı 3 bölgede nispeten farklılaşmış 3 ağza ayrılmıştır. Bunlar; 1. Troki (Trakai)
ağzı 2. Haliç-Lutsk ağzı 3. Kırım ağzıdır.
Karaylar çevrelerinde pek bulunmayan, makbul karşılanmayan bir mezhebe bağlı oldukları
için pek çok kez başka toplumların yadırgamaları, hatta düşmanlıkları ile karşı karşıya kalmışlardır.
Bu durum onların ya topraklarını tamamen terk etmelerine ya da daha izole bir hayat sürmelerine
sebep olmuştur. Bu izolasyon, dillerinin başka Türk lehçelerinden etkilenmesini de nispeten
engellemiştir. Her ne kadar Kırım’da kalanların dili Kırım Tatarcasının içinde eridiyse de, Litvanya
ve Polonya’ya gidenlerin dilinde eski özellikler uzun süre muhafaza edilmiştir (Gülsevin, 2013: 209).
Trakai şehrinde Uluslararası Yaz Karay Dili Kampı on iki kez düzenlenmiştir. Dil kampı,
Litvanya Karayları kültür topluluğu tarafından düzenlemektedir. Karayca kampına dünyanın farklı
yerlerinden Karaylar katılmaktadır. Her sene yaklaşık 80 kişi 2 haftalık yoğun programa dâhil
olmaktadır. Nesli tükenmekte olan dünya diller listesinde yer alan Karayca, yaz kamplarında
sürdürülmektedir.
Günümüzdeki Karaylar, Kumanlar, Polonya, Litvanya ve Finlandiya Tatarları hakkında
Neşe Arısoy Karatay’ın yapımcı ve yönetmeni olduğu çok önemli bir belgesel çalışma yapılmış ve
TRT-2 kanalında sunulmuştur. Program metni de bir internet sitesine aktarılmıştır (http://www.ozu-
turk.com/). Litvanya ve Kırım’da yaşayan Karay Türklerinin büyük bir bölümü çeşitli nedenlerle ana
dilini konuşamamaktadır. Ancak Karaylar geçmişte, nine ve dedelerinin Türkçe konuştuğunu ve
kendilerinin Hazar Türk kültürüne ait olduğunu çok iyi bilmektedirler (http://www.ozu-turk.com/).
Bu hususta bazı Karaylar şu görüşleri dile getirmişlerdir: Jozifas Firkovicius (Litvanyalı Karay-
Hazan (Din adamı): “Biz Litvanya Karaylarıyız. Litvanya Karayları, Kırım’dan esenlikle gelmişler.
Bizim atalarımız Hazarlar ve Kıpçaklardır. Karayca konuşuyoruz. Dilimiz Türk dilidir.” Anna
Akbike (Polonyalı Karay-Türkolog): “Küçük halkımız ihtisaslı Türkolog diyebiliriz. En sevdiğimiz
meslek Türkolog olmak. Sanırım 19 yy’ın sonlarına doğru dini kimlik daha geri plana alınarak daha
çok vurgu etnik kimliği daha ön plana çıktı. Ve o zamanlar Türklere, Türklüğe daha çok büyük ilgi
duymaya başlandı.” Anna Abkowicz: “Benim annem de babam da Karaim dilini biliyorlar fakat bize
hiç öğretmediler. Litvanya’da Karaim dilini öğreten yaz okulunu katıldım şimdi Polonya’da da bu
dili öğrenmeye devam etmek istiyorum. Gelenek ve göreneklerimizi, kültürümüzü yaşatmaya
çalışıyoruz. Çocuklara kültürümüzü, yemeklerimizi, dini günlerimizi öğretmeye çalışıyoruz,
geleneklerimizi muhafaza etmenin önemini anlatıyoruz. Polonya Karayları Derneği Başkanı Irena
Jaroszyınska: “Milli Karay giysilerini, dans ve şarkılar öğrenen çocukların dans grubu sayesinde
tanıtabiliyoruz. Çocuklara orijinal giysilere dayalı giysiler dikiyoruz. Örnekleri, doğru stili
kaybetmemek şartıyla eski giysilerden alıyoruz. Ne yazık ki dil topluluğumuzun en zayıf tarafı.
Benim neslim Karayca konuşmuyor diyebilirim. Anlayabiliyor ve okuyabiliyoruz ama
konuşamıyoruz.” Anna Akbike Sulimowicz: “Küçük halkımız ihtisaslı Türkolog diyebiliriz. En
sevdiğimiz meslek Türkolog olmak.” Jozifas Firkovicius: “Aşkenazlar bize belge verdiler. Üstünde,
bizim İsrailoğulları’ndan gelmediğimiz yazıyordu. Biz Türk’üz. Dilimiz Türk dilidir”
(http://www.ozu-turk.com/). Özü-türk belgeselinde Türkolog Eva Csato Agnes şu bilgileri
vermektedir: “Trakai’da burada yaşayan Türk kültürü Karay Türkleri için bir yaz okulu yapıyoruz.
Bunun için Sweedish institute Türk para verdi bize ve arkadaşlarımla beraber burada 2 haftalık bir
290 Muammer ULUTÜRK
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
okul yapıyoruz. Karayca öğretiyoruz... Karay dili şimdi sadece aşağı yukarı 30 kişi konuşuyor. Şimdi
80 yaşında olanlar ve onların bilgileri kaybolmak üzere. Ve çocuklara kendi dillerini öğretmek
istiyorlar. Onun için ben onlara yardım etmeye çalışıyorum arkadaşlarımla beraber. Hep beraber
uçakla Kırım’a gittik ve orada Kırım Tatarları ile beraber yine bir böyle bir okul yaptık. Ve bu,
Karaylar için çok çok eğlenceli bir şey. Orada da Kırım Tatarlarla konuşabilirler, diller anlaşılır.
Onun için mesela pazarda onlar Tatarlarla da böyle Bir sohbet ettiler.” Alexander Arabacı da:
“Trakay’a ana dilimizi öğrenmek için geldik. İnsanlar ile iletişim kurmak ve kendi ailemiz içinde bu
dili konuşmak için. Gerçek bir Karaim kendi ana dilini bilmelidir. Benden sonra da sonraki nesillere
bu dil öğretilmelidir” demektedir. İgor Arabacı ise: “Ben de buraya ana dili öğrenmek için geldim.
Konuşmayı öğrenmek ve iletişim kurmak için. Bu dil çok ilginç ve zengin” açıklamasını yapmıştır
(http://www.ozu-turk.com/).
4-5 Kasım 2016 tarihlerinde Kiev’de gerçekleştirilen 6. Dünya Kırım Tatar Kongresi
(DKTK) Yönetim Kurulu toplantısında alınan kararlar arasında sosyal ve kültürel hususlarla ilgili
kararlar da bulunmaktadır. 6. DKTK Yönetim Kurulu toplantısında alınan kararlardan biri de
“Litvanya’nın Trakai şehrinde kurulacak Hacı Geray Han Anıtı konusunda Türkiye’den Kırım
Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Genel Merkezi’nin ve Romanya’dan Romanya Müslüman
Tatar Türkleri Birliği’nin Litvanya Tatar Birliği ile ortak çalışmaları yürütmesi” olarak açıklanmıştır
(http://qha.com.ua/tr/yasam-olaylar/dunya-kirim-tatar-kongresi-kararlari-aciklandi/161277/).
Turizm
Litvanya’nın başkenti Vilnius’a 28 kilometre mesafede olan Trakai, Vilnius’un çevresindeki
en popüler turistik mekânlarından biridir. Vilnius’a yakınlığı sebebiyle herkesin ziyaret edebileceği
bir konumdadır. Trakai’daki turizm potansiyeline ait ilk ve en detaylı inceleme Kamile Jamontaite
ile Orhan Akova’nın birlikte yaptıkları alan araştırmasıdır. Bu araştırmaya göre, Litvanya’nın en
popüler Türk turistik destinasyonlarından biri olan Trakai şehri, Karay kültürünün tanınmışlığı ve
pazarlanması açısından Karay etnik turizminden faydalanmak için Karay kültürünün Türkiye’de
daha kapsamlı bir tanıtımının yapılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Elde edilen sonuçlara göre
Türk turizm pazarının potansiyeli yeterince kullanılmamaktadır. Yerel turizm yöneticileri tarafından
yapılan turizm planlaması ve geliştirme stratejilerinde Karay kültürünün daha kapsamlı
tanıtılmasının gerektiği sonucuna ulaşılmıştır (Jamontaite; Akova, 2016: 51). Tarihi Trakai Milli
Parkında yer alan Trakai şehri, göller arasındaki kaleleri, geleneksel tarım sürdüren eski köyleri ve
orijinal kalmış doğa bölgeleri ile Trakai kültürel peyzajını korumakta ve Litvanya etnik azınlık grubu
Karay Türklerine ev sahipliği yapmaktadır.
Karay etnik turizmi Trakai kültür turizm sektörünün bir parçasıdır. Trakai turizmde
kullanılan Karay kültür objeleri Karay etnografya müzesi, Karay dili yaz kampı, kenesa, ulusal
yemek lokantaları, yemek kursları, eski ve yeni Karay mezarlıklarıdır. Karaylar, Türkiye’den turist
gelmesine büyük önem vermektedirler. Karaylar, Türk dilinin ve geleneklerinin kendilerinkine yakın
olması ve bu yüzden Türklere ilginç geleceğini vurgulamaktadırlar. Karay lokantasında sunulan
yiyecekler ve içecekler Türk geleneklerine uygundur. Türk tur rehberlerinin anlatımlarında
Karayların Türkiye ile ilişkisinden genelde bahsedilmektedir (Jamontaite; Akova, 2016: 45).
Litvanya’da Birlik isimli Karay dans topluluğu Karay kültürünü sürdürmektedir. Dans
topluluğu “Sanduhač”ın devamı olan “Birlik” çocuk dans topluluğu 2010 yılında kurulmuştur. Karay
kültürünü devam ettiren dans topluluğu, Karay geleneklerini Litvanlara tanıtmakta, Litvan Tatarları
topluluğu ile ortak programlara ve uluslararası festivallere katılmaktadır (Jamontaite; Akova, 2016:
42).
Trakai Kalesi, Litvanya’nın 5 milli parkından biri olan Trakai Milli Parkının içinde bir ada
kalesi olup Galve gölünün ortasında yer almaktadır. Trakai Milli Parkı, doğasıyla turistlerin cazibe
merkezi durumundadır. Bu ada Polonya’daki Malbork Kalesine benzetildiği için Küçük Malbork
Litvanya Trakai’da Yaşayan Günümüz Musevi Karay Türkleri ve Kültürel Mirasları 291
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
olarak da adlandırılır. Yapımına ilk olarak Trakai dükü Kestutis tarafından 14. yüzyılda başlanmış,
ancak yapının büyük bir bölümü oğlu Vytautas tarafından tamamlanmıştır.
Mutfak Kültürü
Litvanya’da Karaimler, yakın akrabaları olan Karaçay, Tatar ve Nogaylar gibi Türk boyları
ile folklor, yemek, şiir, hikaye, evlenme, doğum gibi halk kültürü alanında benzerlikler
göstermektedir. Kültürün yaşatılması için Karaim Edebiyatı ve Tarihi Sevenleri Derneği 1932 yılında
Vilnius’da kurulmuştur (http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/history1.htm). Trakai’da yaşayan
Karaylar geleneklerini yaşatmak konusunda çaba sarf etmektedirler. Genelde etli ve hamur işli
yemeklerden oluşan Karay milli mutfağı günümüze kadar ulaşmıştır. Litvanya Karaylarının çeşitli
milli yemekleri vardır. Litvanya’da en ünlü ve Karay olmayanlar tarafından da iyi bilinen
yemeklerden biri “kybyn” yani kıbındır. Kıbın, fırında veya fırın tepsisinde pişirilmiş, hilal şeklinde
olan, mayalı hamurdan yapılmış kuzu veya dana etli bir börektir. Karaylar, Krupnik olarak
adlandırılan milli bir içeceğe de sahiptirler. Adını, yerel yaşayan sakinlerinden almıştır. Reçetesi
tamamıyla farklıdır. Yapılması için farklı bitkisel kökler, karanfiller ve muskat cevizi gibi doğu
baharatları kullanılır. Krupnik, altın renginde olan kıbınların ve diğer Karay yemeklerinin yanında
içilen kuvvetli alkollü bir içecektir.
9
Trakai’da faaliyet gösteren ve geleneklerine bağlı bir aile
tarafından işletilen Kybynlar Karaim Milli Yemek Lokantası Karaimu caddesinde yer almaktadır.
Sonuç
Musevi Karay Türklerinin Litvanya’daki tarihi XIV. Yüzyılın sonunda Litvanya Grandükü
Vytautas’ın Kırım’dan birk yüz Karay ailesi getirip onları Litvanya Grandüklüğü topraklarına
yerleştirmesiyle başlamıştır. Litvanya Grandükü ve Karaylar arasındaki ilişkiler genel olarak o
dönemden günümüze her zaman iyi olmuştur. Litvanya’da yaşayan ve askeri ve sivil olmak üzere iki
zümreden oluşan Karaylar Trakai’da asker olarak görev yapıyor ve Karaylar şehir güvenliğinde ve
kalelerin korunmasında görevlendiriliyorlardı. Günümüzde Karayların böyle bir görevi
bulunmamaktadır.
Tarihi ve dini vesikalardan anlaşıldığı üzere Karaylar diğer Musevi topluluklarından hem
Talmudist olmamaları hem de Türk kökenli olmaları cihetiyle ayrılırlar. Kendilerine Yahudi
denmesini uygun bulmaz ve Museviliğin bir mezhebi yakıştırmasını da kabul etmezler. Karailik
aslında Eski Ahit’in saf bir inancıdır ve bu bağlamda sözlü veya yazılı herhangi bir dini otorite kabul
etmemektedir. Hiçbir Kutsal Yazı – Kitab-ı Mukaddes, ne Talmud, ne de Kur’an- Karai sisteminde
kutsal sayılmaz. Karailere göre tüm gerçek hakikat yalnızca Eski Ahit’te gizlidir ve her Karay
mümini kutsal metni kendi kendine okuma ve araştırma yapma hakkına haizdir. Tevrat’a bağlı
kalmalarından dolayı “Tevrat’ı okuyanlar” adını alarak bütün Musevi mezheplerinden ayrılırlar.
Temel olarak “On Emir”i esas alırlar. İbadetlerinde Karay Türkçesi konuşur ve Allah kelimesi
karşılığında Yehova yerine “Tengri” veya “Alla” kullanırlar. İbadethaneleri olan Kenesalarına
ayakkabılarını çıkararak girerler. Abdeste benzer şekilde ellerini yüzlerini yıkarlar, ellerini açarak
dua ederler ve yüz sıvazlarlar. Kendilerine özgü kıyam, rüku ve secdeden oluşan bir tür namaz
kılarlar. Ayakta ve yerde oturarak dua ederler. Ayrıca Hz. İsa ve Hz. Muhammed’i peygamber olarak
kabul ederler.
Litvanya’nın başkenti Vilnius’a 28 kilometre mesafede olan Trakai, Vilnius’un çevresindeki
en popüler turistik mekânlarından biridir. Günümüzde Trakai’da yaşayan Musevi Karay nüfusu
giderek azalmaktadır. Yaşlılar hariç Karay lisanı bilenlerin sayısı son derece azdır.
KAYNAKÇA
Arık, Sabire, (2008), Polonya-Litvanya Tatar Türkleri (Lipkalar), Modern Türklük Araştırmaları
Dergisi, 5 (3), sayfa 157-158.
9
Trakai’da bulunan Kybynlar Restorana ait Türkçe broşürden
292 Muammer ULUTÜRK
Turkish Studies
Volume 13/9, Spring 2018
Artamanov, M. İ., (2004), Hazar Tarihi, Selenge Yayınları, Çeviren D. Ahsen Batur, İstanbul.
Barthold, W., (1995), Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, İstanbul, ss.57-58.
Besalel, Yusuf, (1999), Osmanlı ve Türk Yahudileri, Gözlem Yayınları, İstanbul.
Besalel, Yusuf, (2000), Yahudi Tarihi, Üniversal Yayınları, İstanbul.
Çulha, Tülay, (2002), Karaylar ve Karayca, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi.
Durgut, Hüseyin, (2016), Karaylar ve Karayca üzerine Türkiye’de yapılan çalışmalara genel bir
bakış: geçmiş-bugün-gelecek, Türkiyat Araştırmalarının Güncel Sorunları Kongresi, St.
Petersburg, s. 517.
Gülsevin, Sema, (2013), Karay Türkçesinin Kendine Has özellikleri ve Türk lehçeleri Arasındaki
Yeri, Karadeniz Araştırmaları Dergisi, sayı 36, s. 208.
Gülsevin, Sema, (2016), “Polonya’daki Türk Halklarından Karayların Dilinde Yaklaşma Yardımcı
Fiili Üzerine”, Jass Studies, Sayı 49.
Jamontaite, Kamile, Akova, Orhan, (2016), Turizm ve Araştırma Dergisi, Litvanya Karay
Türklerinin Etnik Turizm Potansiyelinin İncelenmesi, c. 5, sy. 1, s. 39.
Karatay, Osman- Acar, Serkan, (2015), Doğu Avrupa Türk Tarihi, Kitabevi Yayınları, İstanbul.
Kaufmann, Francine Eisenberg, Josy, (1993),Yahudi Kaynaklarına Göre Yahudilik, Çev. Mehmet
Aydın, Din Fenomeni, Din Bilimleri Yayınları, Konya.
Kaya, Perihan, İstanbul’daki Son Karaylar, Tehlikedeki Diller Dergisi, Ankara, 2015, c. 4, sy. 6-7,
s. 83.
Kur’an, Neml, 18-40. Ayetler.
Kutluay, Yaşar (2001), İslam ve Yahudi Mezhepleri, Anka Yayınları, İstanbul.
Kuzgun, Şaban, (1985), Hazar ve Karay Türkleri, I. Basım, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul.
Sinanoğlu, Mustafa, (2001), “Karailik”, DİA, İstanbul, c. 24, s. 424
Türkdoğan, Orhan, (2016), Günümüzde Karamanlılar ve Hazar Türkleri, Çizgi Yayınları, Konya.
Yılmaz, Salih, (2011), Karay Türklerinin İsrail’e Göç Serüveni: Sonun Başlangıcı”, Uluslararası
Karay Çalışmaları Sempozyumu Bildirileri, 5-8 Nisan 2010, Bilecik Üniversitesi, Bilecik
2011, s.513
Yücel, Mualla Uydu, (2014), Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara, c. 2, s. 446-
447.
Ağ Kaynakları
http://www.ozu-turk.com/ (erişim: 01.03.2018).
http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/religion.htm (erişim: 26.02.2018)
http://www.karaylarinyasami.estranky.cz/clanky/karay-bilgelerine-gore--avrupal----karaylar--n-
kokeni.html (Zeher Çadikim’in Kitabı - Bölüm 3 - Haham Mordekai ben Yosef Sultanski)
http://cadde.milliyet.com.tr/2010/03/30/YazarDetay/1223372/bu_savasta__600_bin_asker_oldu
(erişim: 28.01.2018, Yazar; İlber Ortaylı)
http://www.kisailmihal.estranky.cz/clanky/talmudistler-ve-karaylar-aras--ndaki-fark-nedir-.html
(erişim: 26.02.2018)
Lithuanian Karaims Culture Community, http://daugenis.mch.mii.lt/karaimai/tradition.htm (erişim:
26.02.2018)
http://qha.com.ua/tr/yasam-olaylar/dunya-kirim-tatar-kongresi-kararlari-aciklandi/161277/ (erişim:
15.01.2018)
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Article
Full-text available
Turizm Litvanya'nın en hızlı büyüyen sektörlerinden biridir. Litvanya kültürel mirasının önemli parçası olan Karay Türkleri, güçlü etnik turizm potansiyeline sahip turistik bir üründür. Ayrıca, Karay etnik kültürü Litvanya turizminin çeşitlendirilmesinde önemli bir potansiyele sahiptir. Bu çalışmanın amacı, Litvanya Trakai’de yaşayan Karay Türklerinin etnik turizm potansiyelinin incelenmesidir. Çalışmada Türk turistlerin Trakai’ye yönelimleri ve bu bölgede etnik turizmle ilgili yerel yönetimlerin, halkın ve yerel işletmelerin etnik turizme yönelik görüşleri araştırılmıştır. Bu amaçla Türkiye’den Trakai’ye tur düzenleyen seyahat acenteleriyle, Karay Türklerinin yaşadığı Trakai bölgesindeki yerel yönetim temsilcileriyle ve yerel işletme temsilcileriyle mülakatlar yapılmıştır. Literatür taraması ve mülakatlardan elde edilen veriler ışığında bölgedeki etnik turizm incelenmiş ve bölgede etnik turizmin gelişimine yönelik stratejilerin ortaya konması için SWOT analizi yapılmıştır. Araştırma, hem yerel Karay kültürünün etnik turizm potansiyelini ortaya koyması, hem de Türk turistlerin Karay bölgesine yönelik eğilimlerinin bilinmesi açısından önem taşımaktadır. Araştırma sonucunda, Litvanya'nın en popüler Türk turistik destinasyonlarından biri olan Trakai şehri, Karay kültürünün etnik turizm açısından büyük bir potansiyele sahip olduğu belirlenmiştir. Ayrıca, bu potansiyelin geliştirilebilmesi için bazı stratejiler belirlenmiştir. Bu stratejiler; bölge turizm pazarlamasında Karay etnik kültür kaynaklarının turistik ürün olarak kullanılması ve Türk turistlere bu ürünlerin pazarlanması, Türkiye'de Litvanya tanıtılırken Karay kültürünün tanıtımının da yapılması, daha çok Türk turist çekebilmek için vize işlemlerinin kolaylaştırılması ve tur fiyatlarının indirilmesi, Türkiye’nin kalabalık nüfusu ve yakın coğrafi konumu sebebiyle Litvanya'nın öncellikli turizm pazarları listesine eklenmesi ve Trakai'nin turizm sektöründe var olan sorunlarının çözümlenmesi için turizm katılımcıları ve otoritelerinin işbirliği ile Trakai turizm politikalarının belirlenmesi ve turizm planlanmasının yapılmasıdır.
Osmanlı ve Türk Yahudileri
  • Yusuf Besalel
Besalel, Yusuf, (1999), Osmanlı ve Türk Yahudileri, Gözlem Yayınları, İstanbul. Besalel, Yusuf, (2000), Yahudi Tarihi, Üniversal Yayınları, İstanbul.
Karaylar ve Karayca üzerine Türkiye'de yapılan çalışmalara genel bir bakış: geçmiş-bugün-gelecek
  • Hüseyin Durgut
Durgut, Hüseyin, (2016), Karaylar ve Karayca üzerine Türkiye'de yapılan çalışmalara genel bir bakış: geçmiş-bugün-gelecek, Türkiyat Araştırmalarının Güncel Sorunları Kongresi, St. Petersburg, s. 517.
Karay Türkçesinin Kendine Has özellikleri ve Türk lehçeleri Arasındaki Yeri, Karadeniz Araştırmaları Dergisi
  • Sema Gülsevin
Gülsevin, Sema, (2013), Karay Türkçesinin Kendine Has özellikleri ve Türk lehçeleri Arasındaki Yeri, Karadeniz Araştırmaları Dergisi, sayı 36, s. 208.
  • Perihan Kaya
  • İstanbul'daki Son
  • Karaylar
Kaya, Perihan, İstanbul'daki Son Karaylar, Tehlikedeki Diller Dergisi, Ankara, 2015, c. 4, sy. 6-7, s. 83.
Hazar ve Karay Türkleri, I. Basım, Bilge Kültür Sanat Yayınları
  • Şaban Kuzgun
Kuzgun, Şaban, (1985), Hazar ve Karay Türkleri, I. Basım, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul. Sinanoğlu, Mustafa, (2001), "Karailik", DİA, İstanbul, c. 24, s. 424
  • Orhan Türkdoğan
Türkdoğan, Orhan, (2016), Günümüzde Karamanlılar ve Hazar Türkleri, Çizgi Yayınları, Konya. Yılmaz, Salih, (2011), Karay Türklerinin İsrail'e Göç Serüveni: Sonun Başlangıcı", Uluslararası Karay Çalışmaları Sempozyumu Bildirileri, 5-8 Nisan 2010, Bilecik Üniversitesi, Bilecik 2011, s.513