ArticlePDF Available

Abstract and Figures

We wrześniu 2015 r. na skutek wejścia w życie tzw. „ustawy krajobrazowej” nastąpiła znacząca zmiana przepisów dotyczących planowania przestrzennego w Polsce. Jest ona związana przede wszystkim z koniecznością opracowania raz na 20 lat audytu krajobrazowego na poziomie regionalnym, który będzie dokumentem wpływającym na kształt m.in. studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego oraz planów ochrony różnych form ochrony przyrody. Ma być odpowiedzią na postępującą degradację polskiego krajobrazu, a także sposobem implementacji zapisów Europejskiej Konwencji Krajobrazowej do polskiego prawa, po niemal 12 latach od momentu jej ratyfikowania. Jednym ze środków realizacji zapisów tego dokumentu, oprócz identyfikacji krajobrazów, jest także odnotowanie ich zmian w czasie wraz z określeniem przekształcających je sił i presji. W niniejszym artykule dokonano oceny realizacji wytycznych Europejskiej Konwencji Krajobrazowej w tym zakresie analizując projektowaną zawartość audytu krajobrazowego. Zaproponowano także metodę oceny wskaźnika zmienności krajobrazu, jako sposobu odnotowania poziomu zmian, jakie zaszły w krajobrazie oraz identyfikacji typów tych Piotr Krajewski 90 przekształceń. Za główny cel badań przyjęto ocenę możliwości wykorzystania przyjętej metodyki w audycie krajobrazowym. Oceny dokonano na przykładzie obszarów położonych w granicach Ślężańskiego Parku Krajobrazowego. Na bazie opracowanych map struktury krajobrazu dla lat 2004-2009-2014 określono poziom zmian, jakie zaszły w krajobrazie oraz wskazano podstawowe typy i podtypy tych przekształceń. Przeprowadzone analizy pozwalają twierdzić, że przyjęta metodologia będzie mogła być wykorzystywana również do monitorowania zmian, jakie zaszły w krajobrazie od momentu wykonania poprzedniego audytu.
Content may be subject to copyright.
89
Artykuł został opublikowany na licencji Creative Commons BY-NC-ND licence
(http://creativecommons.org/licences/by-nc-nd/4.0/)
INFRASTRUKTURA I EKOLOGIA TERENÓW WIEJSKICH
INFRASTRUCTURE AND ECOLOGY OF RURAL AREAS
Nr I/1/2018, POLSKA AKADEMIA NAUK, Oddział w Krakowie, s. 89-104
Komisja Technicznej Infrastruktury Wsi
DOI: https://doi.org/10.14597/INFRAECO.2018.1.1.006
WYKORZYSTANIE WSKAŹNIKA ZMIENNOŚCI
KRAJOBRAZU W AUDYCIE KRAJOBRAZOWYM
Piotr Krajewski
Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu
THE USE OF LANDSCAPE CHANGE INDEX IN
LANDSCAPE AUDIT
Streszczenie
We wrześniu 2015 r. na skutek wejścia w życie tzw. „ustawy krajo-
brazowej” nastąpiła znacząca zmiana przepisów dotyczących planowania
przestrzennego w Polsce. Jest ona związana przede wszystkim z koniecz-
nością opracowania raz na 20 lat audytu krajobrazowego na poziomie
regionalnym, który będzie dokumentem wpływającym na kształt m.in.
studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego,
miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego oraz planów
ochrony różnych form ochrony przyrody. Ma być odpowiedzią na postę-
pującą degradację polskiego krajobrazu, a także sposobem implementacji
zapisów Europejskiej Konwencji Krajobrazowej do polskiego prawa, po
niemal 12 latach od momentu jej ratykowania. Jednym ze środków re-
alizacji zapisów tego dokumentu, oprócz identykacji krajobrazów, jest
także odnotowanie ich zmian w czasie wraz z określeniem przekształca-
jących je sił i presji.
W niniejszym artykule dokonano oceny realizacji wytycznych Eu-
ropejskiej Konwencji Krajobrazowej w tym zakresie analizując projek-
towaną zawartość audytu krajobrazowego. Zaproponowano także meto-
oceny wskaźnika zmienności krajobrazu, jako sposobu odnotowania
poziomu zmian, jakie zaszły w krajobrazie oraz identykacji typów tych
Piotr Krajewski
90
przekształceń. Za główny cel badań przyjęto ocenę możliwości wyko-
rzystania przyjętej metodyki w audycie krajobrazowym. Oceny dokona-
no na przykładzie obszarów położonych w granicach Ślężańskiego Par-
ku Krajobrazowego. Na bazie opracowanych map struktury krajobrazu
dla lat 2004-2009-2014 określono poziom zmian, jakie zaszły w krajo-
brazie oraz wskazano podstawowe typy i podtypy tych przekształceń.
Przeprowadzone analizy pozwalają twierdzić, że przyjęta metodologia
będzie mogła być wykorzystywana również do monitorowania zmian, ja-
kie zaszły w krajobrazie od momentu wykonania poprzedniego audytu.
Słowa kluczowe: krajobraz, audyt krajobrazowy, wskaźnik zmienności
krajobrazu
Abstract
In September 2015, the spatial planning legislation in Poland
changed signicantly as a result of the entry into force of the new law
called „Landscape Act”. It is related especially to the need to prepare
once every 20 years a landscape audit at regional level. Landscape audit
will be a document inuencing on the study of spatial planning conditions
and directions, local spatial development plans and protection plans for
different forms of nature protection. It is supposed to be a response to the
progressive degradation of the Polish landscape, as well as the way of
implementing the provisions of the European Landscape Convention into
Polish law, almost 12 years after its ratication. One of the possible ways
of implementing the provisions of this document, apart from the identica-
tion of landscape types, is also taking notes of their changes over time and
analyzing the forces and pressures transforming them.
This article evaluates the way of implementation of the European
Landscape Convention in this eld by analyzing the proposed content of
the landscape audit. A method of assessing landscape change index has
also been proposed as a way of recording the level of changes that have
occurred in the landscape and identifying types of landscape transforma-
tions. The main aim of the study was to evaluate the possibility of using this
methodology in landscape audit. The assessment was made on the example
of Ślężański Landscape Park. The level of changes in the landscape was
determined and the basic types and subtypes of these transformations were
identied on the base of landscape structure maps prepared for the years
2004-2009-2014. This allowed to demonstrate that the methodology of as-
sessing landscape change index could be also used to monitor the changes
that have occurred in the landscape since the previous landscape audit
Key words: landscape, landscape audit, landscape change index
Wykorzystanie wskaźnika zmienności krajobrazu...
91
WSTĘP
Ilość badań nad zmianami przestrzennymi i czasowymi krajobrazu w ostat-
nim dwudziestoleciu stale wzrasta. Zagadnienie to cały czas pozostaje ważnym
tematem badań w Europie (Bičik i in. 2009; Lupp i in. 2013), również w kontek-
ście określenia tzw. sił napędowych zmian krajobrazu (Bürgi i in. 2004, Plienin-
ger i in. 2016). W krajach Europy Środkowo-Wschodniej, zwłaszcza w Polsce
w okresie po 1989 r., zauważalna jest intensykacja tych zmian jako efekt prze-
kształceń politycznych (Łowicki 2008; Skokanova 2016). Nowe możliwości -
nansowania inwestycji wynikające z członkowstwa w Unii Europejskiej stały się
także przyczyną kolejnych przekształceń krajobrazów (Heffner 2016). Obecny
rozwój ekonomiczny powiązany z lepszymi technologiami, bardziej bogatym
społeczeństwem oraz zjawiskiem urban sprawl jest przyczyną zwiększonego za-
potrzebowania na przestrzeń, zwłaszcza na terenach podmiejskich położonych
w pobliżu lub w granicach obszarów chronionych (Krajewski 2015). Te zagro-
żenia zostały zauważone już w październiku 2000 r. przez Radę Europy kiedy
to we Florencji uchwalono Europejską Konwencję Krajobrazową. Dokument
ten miał mieć charakter rekomendacji i zbioru zasad postępowania. Dopiero po
jego dobrowolnej ratykacji poszczególne kraje wyrażały chęć przestrzegania
zapisów Konwencji. Początkowo została ona podpisana przez 18 państw, jednak
z czasem coraz większa liczba krajów decydowała o złożeniu swojego podpi-
su i zatwierdzeniu dokumentu w formie ratykacji. Do końca czerwca 2017 r.
Konwencję ratykowało 38 państw europejskich, w ostatnich latach uczyniły to
m.in. Szwecja, Bośnia i Hercegowina czy Szwajcaria (Council of Europe 2017).
Polska podpisała ją 21 grudnia 2001 r., a ratykowała 27 września 2004 r. uzna-
jąc tym samym krajobraz za ważną część jakości życia ludzi zamieszkujących
różnego typu obszary i kluczowy element dobrobytu całości społeczeństwa (Dz.
U. z 2006 r., nr 14, poz. 98). Jej wejście w życie 1 stycznia 2005 r. stało się
impulsem do popularyzacji badań nad zmiennością krajobrazu w Polsce na-
ukowcy różnych dziedzin nie tylko podkreślali znaczenie badań nad zmianami
krajobrazu (Ostaszewska i in. 2007), wzywali również do przestrzegania zapi-
sów Konwencji i ich implementacji do polskiego prawa (Majchrowska 2007).
Wciąż jednak istnieje potrzeba dalszych badań nad krajobrazem, by lepiej zro-
zumieć zachodzące w nim zmiany, a zdobytą wiedzę wykorzystywać w zrówno-
ważonym zarządzaniu krajobrazem (Antrop 2006). Wiedza na temat skali zmian
krajobrazu oraz możliwości identykacji obszarów podlegających konkretnym
przekształceniom ważna jest w szczególności w kontekście konieczności opra-
cowania audytu krajobrazowego na poziomie regionalnym (Ustawa o zmianie…
2015). Dlatego należy poszukiwać wskaźników, które na etapie przygotowania
audytu krajobrazowego w łatwy sposób pozwoliłyby określać poziom zmian
w krajobrazie oraz identykować typy tych przekształceń. Taką możliwość daje
Piotr Krajewski
92
wskaźnik zmienności krajobrazu zdeniowany jako suma bezwzględnych war-
tości zmian elementów pokrycia terenu mających największy wpływ na postrze-
ganie krajobrazu, przy założeniu, że zarówno wzrost jak i spadek tych wartości
powoduje zmianę w krajobrazie (Krajewski 2017).
W związku z powyższym w pierwszej części niniejszego artykułu doko-
nano oceny implementacji wytycznych Europejskiej Konwencji Krajobrazowej
w zakresie identykacji stopnia zmian oraz typów przekształceń krajobrazu ana-
lizując projektowaną zawartość audytu krajobrazowego. Zaproponowano tak-
że metodę oceny wskaźnika zmienności krajobrazu, jako sposobu odnotowania
poziomu zmian, jakie zaszły w krajobrazie oraz sposobu identykacji typów
tych przekształceń przedstawiając wyniki analiz na przykładzie Ślężańskiego
Parku Krajobrazowego.
OCENA ZMIAN KRAJOBRAZU JAKO ELEMENT
AUDYTU KRAJOBRAZOWEGO
Jednym z najważniejszych środków specjalnych określających sposoby
realizacji zapisów Europejskiej Konwencji Krajobrazowej, oprócz identykacji
i charakterystyki typów krajobrazów, jest także odnotowanie ich zmian w cza-
sie wraz z określeniem przekształcających je sił i presji. Biorąc pod uwagę, że
audyt krajobrazowy ma realizować wytyczne zawarte w Konwencji należy się
zastanowić czy sposób realizacji tych zadań został określony w rozporządzeniu
wykonawczym w sprawie audytu krajobrazowego. Dokument ten ma w znacz-
nym stopniu wpływać na kształt dokumentów planistycznych na szczeblu re-
gionalnym i lokalnym (Zelewski 2016), w tym również na plany ochrony m.in.
parków krajobrazowych (Krajewski 2016). Bazą do przeprowadzenia analiz był
tekst projektu rozporządzenia Rady Ministrów w/s sporządzania audytów krajo-
brazowych ogłoszony w dniu 14.10.2016 r. określający typologię krajobrazów
Polski stosowaną przy audycie, sposób oceny zaklasykowanych krajobrazów,
wyznaczania krajobrazów priorytetowych oraz określania zakresu rekomen-
dacji i wniosków wpływających na kształt dokumentów planistycznych. Nato-
miast głównym celem badań było określenie możliwości wykorzystania opra-
cowanej metody oceny wskaźnika zmienności krajobrazu w trakcie prac nad
audytem krajobrazowym.
Pierwszym etapem opracowania audytu krajobrazowego jest identyk-
acja typów oraz podtypów krajobrazu na podstawie opracowanej na potrzeby
audytu klasykacji krajobrazów Polski (Chmielewski i in. 2015). Następnie
wyznaczone w ten sposób jednostki krajobrazowe należy scharakteryzować
poprzez określenie cech analitycznych przyrodniczych, kulturowych i synte-
tycznych. Kolejnym etapem jest sporządzenie kart charakterystyki krajobrazów,
na podstawie przygotowanych tabel inwentaryzacyjnych oraz dokonanie oceny
Wykorzystanie wskaźnika zmienności krajobrazu...
93
wartości krajobrazów, a następnie opracowanie kart oceny krajobrazów. Ostat-
nim krokiem jest wyłonienie krajobrazów priorytetowych za pomocą kryteriów
określonych w projekcie rozporządzenia ws. sporządzania audytów krajobra-
zowych i dla tak wyodrębnionych jednostek wykonanie inwentaryzacji zagrożeń
oraz sporządzenie rekomendacji i wniosków wynikających z audytu.
Miejscem, gdzie pojawia się odniesienie do analizy zmian krajobrazu
karty oceny krajobrazów, na podstawie których można wyodrębnić krajobrazy
priorytetowe. W ostatnim wierszu tabeli tych kart można umieścić, choć nie jest
to element obowiązkowy, informacje dotyczące dynamiki krajobrazu, zdenio-
wanej jako ocena zmian, jakie zaszły w okresie od przeprowadzenia poprzednie-
go audytu krajobrazowego (Projekt rozporządzenia… 2017). Wskaźnik ten for-
mułowany będzie w formie oceny opisowej, bez określenia innych wytycznych
w tym zakresie. Należy zatem wnioskować, że po raz pierwszy odniesienie do
zmian krajobrazu znajdzie się w audycie krajobrazowym dopiero za ok. 20 lat po
sporządzeniu kolejnego audytu, pod warunkiem, że ten fakultatywny wskaźnik
zostanie uznany za warty uzupełnienia. Dodatkowo będzie opracowany w dow-
olnej formie opisowej, która zapewne, w zależności od województwa, będzie
przygotowana w różny sposób. Nie będzie zatem możliwości porównania zmian
zachodzących w tych samych typach krajobrazów na terenie różnych wojew-
ództw. Brak natomiast w audycie miejsca, gdzie można byłoby wskazać siły
napędowe powodujące zmiany w krajobrazie. Tymczasem wiedza na temat do-
tychczasowych przekształceń krajobrazu i dynamice tych zmian ma kluczowe
znaczenie dla prawidłowego zarządzania jego zasobami, co jest podkreślane
w literaturze (Antrop 2005). Wskaźnik zmienności krajobrazu, zdaniem auto-
ra, powinien być obowiązkowy do uzupełnienia już w trakcie wykonywania
pierwszego audytu krajobrazowego. Dane zebrane na etapie wykonywania char-
akterystyk jednostek krajobrazowych dotyczące podstawowych kategorii pokry-
cia terenu, uzupełnione o dane sprzed np. 10 lat (w zależności od dostępności ma-
teriałów kartogracznych) w zupełności wystarczą do określenia tego wskaźnika
jak i typów przekształceń krajobrazów, jakie zaszły na badanym terenie. Po-
zwoli to wskazać, które jednostki są bardziej dynamiczne, a które pozostają
niezmienne oraz określić podstawowe trendy zmian w krajobrazie w poszcze-
gólnych jednostkach. Mogłoby to być w znacznej części pomocne przy określa-
niu rekomendacji w zakresie możliwości zagospodarowania przestrzennego
krajobrazów priorytetowych.
MATERIAŁ I METODY
Analizę zmienności krajobrazu wykonano w 2016 r., a zakres badań obej-
mował przedział od 2004 do 2014 roku. Za obszar testowy wybrano Ślężań-
ski Park Krajobrazowy teren chroniony o wyjątkowych wartościach w skali
Piotr Krajewski
94
Dolnego Śląska, stanowiący część obszaru metropolitalnego Wrocławia. Jest to
jeden z 12 tego typu obszarów chronionych na terenie województwa dolnoślą-
skiego położony w jego centralnej części, w południowo-zachodniej części Pol-
ski. Obejmuje tereny 5 gmin wokół góry Ślęży – Sobótka, Łagiewniki, Jordanów
Śląski, Dzierżoniów oraz Marcinowice. Park od momentu jego utworzenia po-
dzielony jest na 3 części o łącznej powierzchni 7724 ha (rys. 1), połączone są ze
sobą otuliną o powierzchni 7450 ha – obszarem ochronnym wokół parku krajo-
brazowego, zabezpieczającym go przed zagrożeniami wynikającymi z działalno-
ści człowieka. Największy fragment Parku obejmuje górę Ślężę (718 m n.p.m.)
wraz ze Wzgórzami Oleszeńskimi, u podnóża której położone jest jedyne miasto
w granicach Parku Sobótka. Na południowy wschód od Ślęży znajduje się
Jańska Góra, a na południowy zachód od Ślęży położona jest część obejmująca
Wzgórza Kiełczyńskie. Obszar badań został objęty ochroną 8 czerwca 1988 r.,
a głównym celem jego utworzenia było „zachowanie krajobrazu Masywu Ślę-
ży, w tym zachowanie lokalnego charakteru i skali zabudowy w historycznie
ukształtowanych jednostkach osadniczych oraz niezabudowanych przestrzeni
w otwartym krajobrazie leśno-polno-łąkowym, a także ochrona zróżnicowanych
walorów przyrodniczych oraz geologicznych i geomorfologicznych” (Rozpo-
rządzenie Wojewody Dolnośląskiego…. 2007).
Źródło: opracowanie własne.
Rysunek 1. Lokalizacja obszaru badań
Figure 1. Location of research area
Dla określenia skali i typów zmian, jakie zaszły w krajobrazie w granicach
Ślężańskiego Parku Krajobrazowego w przyjętym okresie badawczym oraz oce-
ny czy opracowana metoda będzie przydatna w trakcie prac nad audytem krajo-
brazowym, zadania badawcze podzielono na dwie części:
określenie wskaźnika zmienności krajobrazu dla całego Parku oraz po-
szczególnych części gmin leżących w jego granicach,
Wykorzystanie wskaźnika zmienności krajobrazu...
95
identykacja charakteru oraz skali zmian, jakie zaszły w krajobrazie
Ślężańskiego Parku Krajobrazowego w badanym czasie.
Pierwszy etap prac obejmował przygotowanie w oprogramowaniu Arc-
GIS map struktury krajobrazu dla lat 2004, 2009 i 2014. Bazą były materiały
kartograczne jak BDOT i ortofotomapy. Na ich podstawie opracowano bazę
danych o powierzchni tych elementów krajobrazu, które w największym stopniu
wpływają na postrzeganie krajobrazu obszaru badań. Wyodrębniono 14 podsta-
wowych kategorii:
drogi główne,
drogi zbiorcze,
drogi lokalne,
zabudowę mieszkaniową,
zabudowę usługową,
zabudowę przemysłową,
tereny sportu i rekreacji,
obszary zadrzewione i podlegające sukcesji,
łąki i pastwiska,
grunty orne,
sady,
ogrody działkowe,
obszary wód,
pozostałe obszary niesklasykowane (np. cmentarze, dworce autobu-
sowe itp.).
Uzyskane dane posłużyły do oceny wskaźnika zmienności krajobrazu
w dwóch różnych okresach czasu (2004-2009 i 2009-2014). Istotą wykorzysta-
nej w tym przypadku metody jest porównanie wartości uzyskanych za pomocą
ilościowej analizy powierzchni każdego z elementów krajobrazu w wybranym
okresie czasu z wartością uzyskaną dla poprzedniego okresu czasu, zwanego
kryterium referencyjnym. Zmiana powierzchni względem kryterium referencyj-
nego o 1% równa jest odchyleniu +1 lub – 1. Odchylenie od kryterium referen-
cyjnego daje informacje o zmianach powierzchni poszczególnych elementów
krajobrazu. Zsumowanie uzyskanych w ten sposób bezwzględnych wartości
dla wszystkich analizowanych elementów, przy założeniu, że zarówno spadek
jak i wzrost tych wartości powoduje zmianę w krajobrazie, umożliwia określe-
nie wskaźnika zmienności krajobrazu. Uzyskana wartość pozwala jednak tylko
określić, gdzie i w jakim okresie zmiany w krajobrazie były bardziej intensywne,
nie odnosząc się do przekształceń jakościowych.
Drugim elementem analiz była identykacja charakteru i skali poszczegól-
nych zmian krajobrazu. W tym celu dokonano analizy wszystkich poligonów,
które ulegały zmianom w obu okresach. Pozwoliło to utworzyć klasykację ty-
pów i podtypów zmian krajobrazowych, jakie zachodziły na terenie Ślężańskiego
Piotr Krajewski
96
Parku Krajobrazowego w analizowanym okresie. Klasykacja ta zawiera 6 ro-
dzajów zmian oraz łącznie 20 pdtypów zmian zachodzących w krajobrazie:
Kod A – rozwój obszarów zabudowy mieszkaniowej – reprezentuje
transformacje gruntów ornych, łąk i pastwisk, sadów i ogrodów dział-
kowych na obszary zabudowy mieszkaniowej. W ramach tego rodzaju
zmian wyznaczono trzy podtypy:
Kod A1 – transformacja z gruntów ornych do obszarów zabudowy
mieszkaniowej,
Kod A2 – transformacja z łąk i pastwisk do obszarów zabudowy
mieszkaniowej,
Kod A3 transformacja z sadów do obszarów zabudowy
mieszkaniowej.
Kod B rozwój obszarów usługowych i przemysłowych obejmuje
przemiany z gruntów ornych, łąk i pastwisk do obszarów usługowych
i przemysłowych. Kategoria ta zawiera cztery podtypy:
Kod B1 – transformacja z gruntów ornych na obszary usługowe,
Kod B2 – transformacja z łąk i pastwisk na obszary usługowe,
Kod B3 transformacja z gruntów ornych na obszary przemysłowe,
Kod B4 – transformacja z łąk i pastwisk na obszary przemysłowe.
Kod C – przekształcenia w obrębie użytków rolnych – kategoria
reprezentowana przez transformacje między gruntami ornymi, łąkami
i pastwiskami oraz sadami. W ramach tej kategorii można wyróżnić
sześć podtypów:
Kod C1 – transformacja z gruntów ornych do łąk i pastwisk,
Kod C2 – transformacja z sadów do łąk i pastwisk,
Kod C3 – transformacja z łąk i pastwisk do gruntów ornych,
Kod C4 – transformacja z sadów do gruntów ornych,
Kod C5 – transformacja z gruntów ornych do sadów,
Kod C6 – transformacja z łąk i pastwisk do sadów.
Kod D – transformacje obszarów zadrzewionych – obejmuje trzy pod-
typy zmian:
Kod D1 transformacja z łąk i pastwisk do obszarów zadrzewionych,
Kod D2 transformacja z gruntów ornych do obszarów zadrze-
wionych,
Kod D3 – wylesienia obszarów zadrzewionych.
Kod E – nowe obszary wód – obejmuje dwa podtypy zmian:
Kod E1 – transformacja łąk i pastwisk do obszarów wód,
Kod E2 – transformacja gruntów ornych do obszarów wód.
Kod F przekształcenia systemu transportowego gdzie wskazano
dwa podtypy:
Kod F1 – wzrost powierzchni dróg zbiorczych,
Kod F2 – wzrost powierzchni dróg lokalnych.
Wykorzystanie wskaźnika zmienności krajobrazu...
97
Dla poszczególnych typów oraz podtypów zmian obliczono powierzch-
nię, obszar jaki zajmują w granicach Ślężańskiego Parku Krajobrazowego oraz
liczbę zmian poligonów. Pozwoliło to określić charakter i skalę zmian w grani-
cach obszaru badań.
W ostatnim etapie przyjętą metodykę oraz uzyskane na jej podstawie wyn-
iki badań oceniono pod kątem możliwości wykorzystania w pracach nad au-
dytem krajobrazowym.
WYNIKI BADAŃ I DYSKUSJA
Zgodnie z przyjętą metodyką w pierwszej kolejności określono wskaźnik
zmienności krajobrazu dla dwóch 5-letnich okresów – 2004-2009 i 2009-2014.
W tym celu przygotowano mapy obrazujące główne elementy tworzące struktu-
rę krajobrazu w roku 2004 (rys. 2.), 2009 i 2014.
Źródło: opracowanie własne.
Rysunek 2. Przykładowa mapa struktury krajobrazu w roku 2004
Figure 2. The example of landscape structure map in 2004
Piotr Krajewski
98
Szczegółowe informacje o powierzchni poszczególnych elementów krajo-
brazu zestawiono w tabeli 1. Podstawowym komponentem krajobrazu obszaru
badań, zajmującym ok. 65% powierzchni, są lasy i tereny podlegające sukcesji
leśnej, których powierzchnia pozostawała w analizowanych okresach niemal
bez zmian. Innymi istotnymi elementami krajobrazu są grunty orne pokrywające
ponad 20% obszaru testowego, łąki i pastwiska – ok. 7% oraz obszary mieszka-
niowe – ok. 3,5%.
Tabela 1. Powierzchnia elementów krajobrazu we wszystkich analizowanych okresach
Table 1. Area of landscape components in all of analyzed periods of time
Element
krajobrazu
Pow. w
2004 r.
[ha]
Pow. w
2009 r.
[ha]
Pow. w
2014 r.
[ha]
% pow.
Parku
w 2004 r.
% pow.
Parku
w 2009 r.
% pow.
Parku
w 2014 r.
Zmiana
2004-
2009
Zmiana
2009-
2014
Drogi główne 12,16 12,16 12,16 0,16 0,16 0,16 0,00 0,00
Drogi zbiorcze 5,58 5,59 5,97 0,07 0,07 0,08 0,00 0,00
Drogi lokalne 6,4 7,23 16,05 0,08 0,09 0,20 0,01 0,11
Zabudowa
mieszkaniowa 257,6 277,61 291,1 3,33 3,59 3,76 0,26 0,17
Zabudowa
usługowa 7,64 8,46 8,46 0,10 0,11 0,11 0,01 0,00
Zabudowa
przemysłowa 7,26 7,31 7,62 0,09 0,09 0,09 0,00 0,00
Tereny sportu,
rekreacji
i wypoczynku
15,76 15,76 15,76 0,20 0,20 0,20 0,00 0,00
Obszary zadrze-
wione i podlegają-
ce sukcesji
4982,65 4985,31 4989,4 64,51 64,54 64,59 0,03 0,05
Łąki i pastwiska 579,23 558,74 485,77 7,50 7,23 6,29 -0,27 -0,94
Grunty orne 1783,72 1776,49 1823,32 23,09 23,00 23,61 -0,09 0,61
Sady 45,56 48,9 47,04 0,59 0,63 0,61 0,04 -0,02
Ogródki działkowe 4,47 4,47 4,47 0,06 0,06 0,06 0,00 0,00
Obszary wód 10,58 10,58 11,49 0,14 0,14 0,15 0,00 0,01
Pozostałe obszary
niesklasykowane 5,39 5,39 5,39 0,07 0,07 0,07 0,00 0,00
Wskaźnik zmienności krajobrazu = 0,71 1,91
Źródło: opracowanie własne.
Dla pierwszego okresu badawczego wskaźnik zmienności uzyskał wartość
0,71, dla drugiego zaś wartość ta kształtowała się na poziomie 1,91. Bardziej
Wykorzystanie wskaźnika zmienności krajobrazu...
99
intensywne zmiany krajobrazu na terenie Ślężańskiego Parku Krajobrazowego
zauważalne zatem w latach 2009-2014 i w tym okresie należałoby szukać
głównych przyczyn przekształceń. Na wyższy poziom wskaźnika wpłynęło
przede wszystkim zmniejszenie powierzchni zajmowanej przez łąki i pastwiska,
które są obecnie ponownie użytkowane jako grunty orne. Część z nich zmieniła
przeznaczenie na tereny zabudowy mieszkaniowej lub została zalesiona. W tym
okresie nastąpił także znaczny przyrost powierzchni dróg lokalnych.
Podobne analizy wykonano dla obszarów poszczególnych gmin położo-
nych w granicach badanego Parku. Pozwoliło to wskazać te części Parku, gdzie
zmiany w analizowanych okresach były największe (tabela 2). Należy podkre-
ślić, że najwyższy wskaźnik zmienności krajobrazu w okresie 2004-2009 odno-
towano w gminie Sobótka, gdzie powstało najwięcej terenów mieszkaniowych,
a w okresie 2009-2014 w gminie Łagiewniki. Wskaźnik uzyskał w tym przypad-
ku większe wartości niż w innych gminach ze względu na przekształcenie znacz-
nej powierzchni łąk i pastwisk na grunty orne. Natomiast w gminie Dzierżoniów
ze względu na wysoki udział procentowy terenów zadrzewionych i niezmienny
udział gruntów ornych wskaźnik w obu okresach był najniższy. Wyniki analiz
dla każdej z gmin wyraźnie potwierdzają, że okres 2009-2014 miał kluczowe
znaczenie dla przekształceń krajobrazu w ostatnim dziesięcioleciu, a przyczyn
tych zmian należy szukać głównie w gminach Łagiewniki oraz Jordanów Śląski.
Tabela 2. Wskaźnik zmienności krajobrazu w gminach na terenie Parku
Table 2. Landscape change index in communes within the Park
Gmina Powierzchnia gminy
w granicach Parku [ha]
Wskaźnik zmienności
krajobrazu dla okresu
2004-2009
Wskaźnik zmienności
krajobrazu dla okresu
2009-2014
Dzierżoniów 325,25 0,08 0,20
Łagiewniki 2464,10 0,23 3,53
Marcinowice 393,20 0,38 1,96
Jordanów Śląski 719,24 0,16 2,75
Sobótka 3824,72 1,37 1,44
Źródło: opracowanie własne.
Drugą część badań pozwoliła na identykację charakteru i skali zmian,
jakie zaszły w analizowanych okresach w granicach obszaru testowego.
W tym celu przeanalizowano każdy ze 186 poligonów, który uległ zmia-
nom w okresie od 2004 do 2009 r. oraz 260 poligonów obrazujących przekształ-
cenia od 2009 do 2014 r. Przyporządkowano im kody zgodne z przyjętą klasy-
kacją zmian zachodzących w krajobrazie. Wyniki przedstawia tabela 3. Można
Piotr Krajewski
100
zauważyć, że w okresie 2004-2009 transformacje krajobrazu były spowodowa-
ne głównie modykacjami w obrębie obszarów zadrzewionych oraz rozwojem
zabudowy mieszkaniowej. Natomiast w drugim z analizowanych okresów do-
minowały przekształcenia w obrębie użytków rolnych, zauważalny jest także
znaczny wzrost ilości przemian w obrębie systemu transportowego.
Tabela 3. Zidentykowane typy przekształceń krajobrazu
Table 3. Identied types of landscape changes
Typ i kod
zmiany krajo-
brazu
Powierzchnia
zmian
w latach
2004-2009
[ha]
Udział
zmian
w obszarze
badań
[%]
Liczba
poligonów
podlegających
zmianom
w latach
2004-2009
Powierzchnia
zmian
w latach
2009-2014
[ha]
Udział
zmian
w obszarze
badań
[%]
Liczba
poligonów
podlegających
zmianom
w latach
2009-2014
Rozwój obsza-
rów zabudowy
mieszkaniowej
(A)
18,77 0,24 59 13,21 0,17 41
Rozwój
obszarów
usługowych
i przemysło-
wych (B)
0,51 0,01 3 0,31 0,01 1
Przekształcenia
w obrębie użyt-
ków rolnych
(C)
6,37 0,08 31 62,71 0,81 41
Transforma-
cje obszarów
zadrzewionych
(D)
117,34 1,52 67 56,36 0,73 111
Nowe obszary
wód (E) 0,11 0,01 3 0,66 0,01 4
Przekształcenia
system trans-
portowego (F)
0,84 0,01 23 9,20 0,11 62
Źródło: opracowanie własne.
Biorąc pod uwagę podział na podtypy zmian zachodzących w krajobra-
zie, zgodnie z przyjętą klasykacją, największą powierzchnię w okresie 2004-
2009 zajmowały wylesienia terenów zadrzewionych (łącznie 114,85 ha) oraz
transformacje łąk i pastwisk w obszary zabudowy mieszkaniowej (15,91 ha).
Wykorzystanie wskaźnika zmienności krajobrazu...
101
Zauważalne były też przekształcenia łąk i pastwisk w sady (łącznie 3,96 ha) oraz
gruntów ornych w zabudowę mieszkaniową (2,11 ha). Duża liczba zmienionych
poligonów dotyczyła przemian łąk i pastwisk w tereny zabudowy mieszkanio-
wej (44 poligony) oraz w obszary zadrzewione (40 poligonów). W okresie 2009-
2014 zdecydowanie największą powierzchnię zajmowały zmiany łąk i pastwisk
w grunty orne (62,65 ha), których nie zaobserwowano w pierwszym z analizo-
wanych okresów. Zmniejszyła się powierzchnia wylesień (27,77 ha) oraz łąk
przekształcanych w obszary zabudowy mieszkaniowej (7,79 ha). Najliczniejsze
były transformacje łąk i pastwisk w tereny zadrzewione (75 poligonów). W dru-
gim z analizowanych okresów zanotowano także znaczny przyrost długości dróg
lokalnych, kilka razy większy niż w pierwszym okresie badawczym.
Uzyskane wyniki badań wskazują na znaczną zmienność obszaru Ślę-
żańskiego Parku Krajobrazowego. Zastosowanie wskaźnika zmienności kra-
jobrazu pozwoliło na określenie poziomu zmian, jakie zachodziły w krajobra-
zie w analizowanych okresach. Może on nie tylko uzupełnić analizy związane
z audytem krajobrazu, ale także analizy dotyczące identykacji sił napędowych
zmian krajobrazu, które w ostatnich latach zyskują dużą popularność na świe-
cie (Plieninger i in. 2016). Uzyskanie informacji o okresie, kiedy zachodziły
największe przekształcenia w krajobrazie jest kluczowa w kontekście tego typu
badań. Choć w literaturze jest wiele przykładów analiz zmian krajobrazu, to nie-
wiele z nich dotyczy identykacji poziomu zmian przy pomocy wskaźników.
W tym aspekcie należy w szczególności zwrócić uwagę na prace Łowickiego
(2008), który używa wskaźnika transformacji krajobrazu do określenia aktual-
nego poziomu przekształceń na terenie gmin w województwie wielkopolskim.
Deniuje go jako stosunek powierzchni biologicznie czynnej, gdzie dominują
procesy naturalne do powierzchni, gdzie przeważają procesy pochodzenia antro-
pogenicznego. Wskaźnik ten w znacznym stopniu ułatwił autorowi porównanie
poszczególnych gmin ze sobą. W odniesieniu do obszarów położonych w po-
bliżu dużych miast interesujące badania prowadził Solon (2009) identykując
przekształcenia krajobrazu obszaru metropolitalnego Warszawy w okresie 1950-
1990. Intrygujące wyniki prac badawczych dotyczących transformacji krajobra-
zów na obszarach chronionych jako połączenia efektu „urban sprawl” i budowa-
nia domów letniskowych przez bogatych mieszkańców miast przedstawił także
Adamiak (2016).
PODSUMOWANIE I WNIOSKI
Analizując wytyczne projektu rozporządzenia Rady Ministrów ws. spo-
rządzania audytów krajobrazowych ogłoszonego w dniu 14.10.2016 r. należy
zauważyć, że ustawodawca przewidując miejsce w kartach oceny krajobrazów
uznał, że istnieje potrzeba uzyskania danych dotyczących zmienności w cza-
Piotr Krajewski
102
sie poszczególnych krajobrazów. Niestety nie określił przy tym jak taką zmien-
ność przedstawić, zostawiając to wykonawcom audytów w poszczególnych
województwach. Opracowana metoda oceny wskaźnika zmienności krajobrazu
oraz identykacji typów zmian wpisuje się konieczność opracowania metodyki
w tym zakresie. Uzyskane wyniki badań na terenie Ślężańskiego Parku Krajo-
brazowego pozwalają sformułować poniższe wnioski:
wyższy wskaźnik zmienności krajobrazu odnotowano dla okresu
2009-2014, co świadczy o największych zmianach w krajobrazie na
terenie Parku w tym przedziale czasu,
najwyższy wskaźnik zmienności krajobrazu w pierwszym okresie ba-
dawczym dotyczy części Parku położonej w granicach gminy Sobót-
ka, a w drugim terenów gmin Łagiewniki i Jordanów Śląski,
najczęściej spotykanym typem zmian na terenie Parku są transforma-
cje obszarów zalesionych oraz przekształcenia w obrębie użytków rol-
nych, zauważalne także zmiany krajobrazu spowodowane rozwo-
jem obszarów zabudowy mieszkaniowej,
możliwe jest wykorzystanie wskaźnika zmienności krajobrazu pod-
czas prac nad przygotowaniem audytu, jednak w tym celu należało-
by uzupełnić dane o powierzchni elementów struktury krajobrazu dla
każdej jednostki krajobrazowej w oparciu o dostępne materiały kar-
tograczne z jednego okresu poprzedzającego wykonanie audytu np.
z 2004 r., kiedy Polska wstąpiła do Unii Europejskiej i ratykowała
Europejską Konwencję Krajobrazową.
Zaproponowana metoda oceny wskaźnika zmienności krajobrazu uzu-
pełnia brak informacji o sposobie oceny zmienności krajobrazu w projekcie
rozporządzenia ws. sporządzania audytów krajobrazowych. Bazuje na danych
uzyskanych z analizy pokrycia terenu z co najmniej dwóch okresów. W ramach
inwentaryzacji zasobów krajobrazu w trakcie prac nad audytem należy doko-
nać podziału terenu na jednostki o określonym typie i podtypie krajobrazu i dla
każdej z nich określić podstawowe parametry, w tym powierzchnię poszczegól-
nych typów pokrycia terenu. W przypadku sporządzania po raz pierwszy audytu
krajobrazowego wykonawca będzie dysponował danymi dotyczącymi jednego
okresu, stąd konieczne będzie ich uzupełnienie. Materiał badawczy konieczny
do zgromadzenia w trakcie inwentaryzacji walorów krajobrazu i opracowania
kart charakterystyki krajobrazu będzie wtedy wystarczający do oceny wskaź-
nika zmienności dla przyjętego okresu badawczego, stąd będzie możliwe wy-
korzystanie metody w trakcie prac nad audytem krajobrazowym. Zastosowanie
opracowanej metody pozwoliłoby ujednolicić sposób analizowania zmienno-
ści krajobrazu we wszystkich województwach, co umożliwiłoby porówna-
nie zakresu i rodzajów zachodzących transformacji w poszczególnych typach
i podtypach krajobrazów.
Wykorzystanie wskaźnika zmienności krajobrazu...
103
LITERATURA
Adamiak Cz. (2016). Cottage sprawl: spatial development of second homes in Bory
Tucholskie, Poland. Landscape and Urban Planning, vol. 147: 96-106.
Antrop M. (2005). Why landscapes of the past are important for the future? Landscape
and Urban Planning, vol. 70 (1-2): 9-26.
Antrop M.(2006). Sustainable landscapes: contradiction, ction or utopia? Landscape
and Urban Planning, vol. 75: 187-197.
Bičik I., Jeleček L. (2009). Land use and landscape changes in Czechia During the
period of transition 1990–2007. Geograe – Sborník ČGS, vol. 114 (4): 263–281.
Bürgi M., Hersperger A.M., Scheenberger N. (2004). Driving forces of landscape change
– current and new directions. Landscape Ecology, vol. 19: 857-868.
Chmielewski T.J., Myga-Piątek U., Solon J. (2015). Typologia aktualnych krajobrazów
Polski. Przegląd Geograczny nr 87 (3), 377-408.
Council of Europe. (2017). Chart of signatures and ratications of Treaty 176, European
Landscape Convention, http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/conventions/
treaty /176/signatures.
Europejska Konwencja Krajobrazowa (Dz. U. z 2006 r., nr 14, poz. 98).
Heffner K. (2016). Zmiany przestrzenne na obszarach wiejskich w Polsce w okresie
transformacji i po wejściu do Unii Europejskiej. W: Heffner K., Klemens B. (eds.),
Obszary wiejskie wiejska przestrzeń i ludność, aktywność społeczna i przedsiębiorczość,
Studia KPZK PAN, vol. 167: 12-27.
Krajewski P. (2015). Landcape changes in selected suburban area of Bratislava (Slovakia),
W: Halada L., Bača A., Boltižar M., Landscape and Landscape Ecology. Proceedings of
the 17th International Symposium on Landscape Ecology”, s.110-118.
Krajewski P. (2016). Rola audytu krajobrazowego w kontekście zasad funkcjonowania
wybranych obszarów chronionych. Problemy Ekologii Krajobrazu, vol. XLIII, 63-72.
Krajewski P. (2017). Assessment of changes in high-value landscape — case study of the
municipality of Sobotka in Poland. Polish Journal of Environmental Studies (w druku).
Lupp G., Konold W., Bastian O. (2013). Landscape management and landscape changes
towards more naturalness and wilderness: Effects on scenic qualities—The case of the
Müritz National Park in Germany. Journal of Nature Conservation, vol. 21 (I1): 10-21.
Łowicki D. (2008). Land use changes in Poland during transformation: Case study of
Wielkopolska region. Landscape and Urban Planning, vol. 87 (4): 279-288.
Majchrowska, A. (2007). Realizacja zapisów Europejskiej Konwencji Krajobrazowej.
Czasopismo Techniczne. Architektura, vol. 104 (7-A): 179-184.
Piotr Krajewski
Ostaszewska K., Szumacher I., Kulczyk S., Malinowska E. (red.) (2007). Znaczenie
badań krajobrazowych dla zrównoważonego rozwoju. Warszawa: Wydawnictwo
Uniwersytetu Warszawskiego.
Plieninger T, Draux H., Fagerholm N., Bieling C., Bürgi M., Kizos T., Kuemmerle T.,
Primdahl J., Verburg P.H. (2016). The driving forces of landscape change in Europe:
A systematic review of the evidence. Land Use Policy vol. 57: 204-214.
Projekt rozporządzenia Rady Ministrów ws. sporządzania audytów
krajobrazowych z dnia 14.10.2016 r. (https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12290958/
katalog/12384528#12384528).
Rozporządzenie Wojewody Dolnośląskiego z dnia 4 kwietnia 2007 r. w sprawie
Ślężańskiego Parku Krajobrazowego (Dz. Urz. Woj. Dolnośl. Nr 94 poz. 7338).
Solon J. (2009). Spatial context of urbanization: landscape pattern and changes between
1950 and 1990 in the Warsaw metropolitan area, Poland. Landscape and Urban Planning,
vol. 93 (3-4): 250-261.
Skokanová H., Falťan V., Havlíček M. (2016). Driving forces of main landscape change
processes from past 200 years in Central Europe – differences between old democratic
and post-socialist countries. Ekológia (Bratislava), vol. 35 (1): 50–65.
Ustawa z dnia 24 kwietnia 2015 r. o zmianie niektórych ustaw w związku ze
wzmocnieniem narzędzi ochrony krajobrazu (Dz. U. 2015 poz. 774).
Zelewski D. (2016). Audyt krajobrazowy. Funkcja, konstrukcja prawna, metodyka prac.
Memorandum oraz materiały z seminarium eksperckiego. Gdańsk: Instytut Metropolitalny.
dr inż. Piotr Krajewski
Katedra Gospodarki Przestrzennej
Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu
ul. Grunwaldzka 55
50-357 Wrocław
e-mail: piotr.krajewski@upwr.edu.pl
tel.: 660709433
Wpłynęło: 04.09.2017
Akceptowano do druku: 30.11.2017
... Porównano udział powierzchni każdego podstawowego typu pokrycia terenu w powierzchni całkowitej gminy z odpowiednią previous period is equal to a variability of +/-1 point. The calculated absolute values for all types of land cover for the commune in a given period provided the value of the landscape structure variability index for the period (compare Krajewski, 2018). The Landscape Structure Transformation Index was also calculated (LSTI) for particular years as a ratio of the percentage share of anthropogenic areas to the remaining main forms of land cover occurring in the area of particular communes. ...
... Zsumowane wartości bezwzględne dla wszystkich typów pokrycia w danym okresie dla gminy dały wartość wskaźnika zmienności struktury krajobrazu dla tegoż okresu (por. Krajewski, 2018). Obliczono również wskaźnik przekształcenia struktury krajobrazu (PSK) w poszczególnych latach jako stosunek procentowego udziału terenów antropogenicznych do pozostałych głównych form pokrycia terenu występujących na obszarze poszczególnych gmin. ...
Article
Full-text available
The objective of the article is to analyse changes in landscape structure after 1989 in selected communes of the Chełm county in the Lublin Voivodeship, namely the urban commune of Rejowiec Fabryczny, and two urban-rural communes Rejowiec and Siedliszcze. The landscape structure was analysed based on data on land cover from the CORINE Land Cover data base. GIS tools were used for the analysis of landscape structure transformations with the application of landscape metrics. Moreover, an attempt was made to examine the affiliation to the Cittaslow network in the context of landscape transformations. The study showed that changes in land cover are not only related to the sprawl of building development, but also to an increase in the area of agricultural land outside the range of irrigation facilities, and an increase in the mean surface area of such land. A decline in land cover transformations has also been observed since 2012, as confirmed by the landscape structure diversity index. It may be related to the membership in the European Union (among others Common Agricultural Policy). The study showed no effect of affiliation with the Cittaslow network on landscape transformations. A continuation of the proposed analyses is required in a broader time perspective and in a specific spatial range.
... The response to the acceleration of changes, in the context of European landscapes, was the European Landscape Convention, adopted in Florence in 2000, which emphasizes that landscape is an important part of people's quality of life and requires constant monitoring, noting its changes and analysis of the forces and pressures transforming it [15]. Poland, as one of the signatories of the Convention (ratification of the document took place in 2004), also undertook to take action in this direction [16]. In order to protect the most valuable landscapes against threats from man, national institutions, created for the purpose of nature and landscape protection, establish various forms of protection, where restrictions are in place to halt the progressing changes. ...
... First of all, the changes in the land cover during the analyzed periods, identified in the CLC database, were reviewed. In the landscape parks of the Lower Silesia, 12 of the 46 types of land cover changes occurring in the period [2000][2001][2002][2003][2004][2005][2006]16 of the 63 types of changes recorded in the period 2006-2012, and 22 of the 73 types of transformations occurring in the years 2012-2018 in all landscape parks were identified. The results of the analyses showed that, among 12 landscape parks in the Lower Silesia in the years 2000-20006, the largest changes were identified in the area of the Rudawski Landscape Park (25.16 ha/1000 ha of the landscape park), while in the Bóbr Valley Landscape Park and the Bystrzyca Valley Landscape Park, no changes were recorded. ...
Preprint
Full-text available
One of the most problematic forms of nature protection in Poland relates to landscape parks. On the one hand, they include the most valuable landscapes; on the other hand, the areas within the landscape park still have economic uses. Therefore, the monitoring of landscape changes within landscape parks is necessary in order to properly manage these forms of protection. The main objective of the study was to monitor the scale and nature of landscape transformations within the boundaries of landscape parks in Poland during the period 2000–2018 and to assess the possibility of using the landscape change index (LCI) to monitor the intensity of landscape transformations within this type of protected area. Filling a gap in the research on landscape changes, I developed and verified the possibility of using LCI for monitoring the intensity of landscape changes using the example of 12 landscape parks in the Lower Silesia region. Preliminary analyses of the transformations within all landscape parks in Poland showed an upward trend, both in terms of the number of types of identified landscape changes as well as their area. In spite of the large diversity and degree of transformation in landscape parks, several dominant processes can be observed. The largest number and area of changes during each of the analyzed periods were found in transformations within forest landscapes (temporary and permanent deforestation and forest maturation), which constitute the dominant type of land cover within most of the landscape parks. In open landscapes, changes mainly relate to afforestation and natural succession in meadows, pastures and arable land, as well as the transformation of arable land into mining areas. Twelve case studies, covering all landscape parks of the Lower Silesia, have shown that the LCI is an excellent tool for monitoring the intensity of landscape changes, but it is dependent on the accuracy of the source data. The analyses confirmed that, during the study periods, the changes in all 12 Lower Silesian landscape parks were at a low level, but their particular intensification took place in the years 2012–2018. The highest LCI was found in the area where a natural disaster had occurred (air tornado), which destroyed huge areas of forest in landscape parks. After changes in the forest landscape, the most frequently identified type of change in 2006–2012 is the transformation of non-forest landscapes into forest landscapes. The main reason for such changes was the expansion of forest into abandoned arable land, meadows and pastures. The use of the Corine Land Cover database to calculate LCI and monitor the intensity of landscape change revealed a low usability of the database for the year 2000 and a high usability for data from 2006–2018.
... Landscape metrics are widely used in studies on landscape variability over the years [19,23,[25][26][27], both in terms of ecological and visual values [28]. The metrics are used to analyze the state, the characteristics of the spatial structure, and the functioning of various types of landscapes, including urban [23,26,29], rural [30][31][32], forest [19], and degraded landscapes (e.g., by extractive industries and intensive agriculture [33]). ...
Article
Full-text available
Landscape metrics have been used for years in research on the evolution of landscapes. They are also important in the process of monitoring changes taking place in the functional and spatial structure of rural areas. The main aim of this article is to assess the transformation of the rural landscape of the Puchaczów commune, which is based on a comparative analysis of selected landscape metrics. In the Puchaczów commune, due to the availability of raw materials, a mining industry has developed, which has a decisive influence on the development of the region. The study included schemes of the commune’s land cover from four periods: the pre-war period, the 1960s and the 1970s (i.e., shortly before the construction of the hard coal mine), 1990–2000, and 2020. Then, for the given time frames, with the help of the FRAGSTATS version 4.2 program, the following landscape indicators were calculated: the percentage of the landscape coverage by particular land cover units, the number of patches, the mean class area, the Shannon diversity index, and the Simpson diversity index. A comparative analysis of landscape metrics showed that the landscape of the Puchaczów commune was constantly transformed in the years 1937–2020. Despite the decrease in the area of agricultural land, agricultural production remains the dominant function of the commune. The percentage of industrial areas is the smallest, but the metric values do not reflect the enormous environmental impact of the mine. A broader description of the changes taking place in the landscape of the Puchaczów commune can therefore be obtained only by combining research with the use of landscape metrics and analyses of the impact of land cover units on the environment.
... The response to the acceleration of changes, in the context of European landscapes, was the European Landscape Convention, adopted in Florence in 2000, which emphasized that landscape is an important part of people's quality of life and requires constant monitoring, noting its changes, and analysis of the forces and pressures transforming it [15]. Poland, as one of the signatories of the convention (ratification of the document took place in 2004), also undertook to take action in this direction [16]. In order to protect the most valuable landscapes against threats from man, national institutions, created for the purpose of nature and landscape protection, established various forms of protection with restrictions in place to halt progressing changes. ...
Article
Full-text available
One of the most problematic forms of nature protection in Poland relates to landscape parks. They include the most valuable landscapes, but the areas within the landscape park still have economic uses. Therefore, the monitoring of landscape changes within landscape parks is necessary in order to properly manage these forms of protection. The main objective of the study was to monitor the scale and nature of landscape transformations within the boundaries of landscape parks in Poland during the period 2000–2018 and to assess the possibility of using the landscape change index (LCI) to monitor the intensity of landscape transformations within this type of protected area. Preliminary analyses of the transformations within all landscape parks in Poland showed an upward trend, both in terms of the number of types of identified landscape changes as well as their area. In spite of the large diversity and degree of transformation in landscape parks, several dominant processes can be observed. The largest number and area of changes during each of the analyzed periods were found in transformations within forest landscapes (temporary and permanent deforestation and forest maturation), which constitute the dominant type of land cover within most of the landscape parks. In open landscapes, changes mainly relate to afforestation and natural succession in meadows, pastures, and arable land, as well as the transformation of arable land into mining areas. Twelve case studies, covering all landscape parks in Lower Silesia, have shown that the LCI is an excellent tool for monitoring the intensity of landscape changes, but it is dependent on the accuracy of the source data. The analyses confirmed that, during the study periods, the changes in all 12 Lower Silesian landscape parks were at a low level, but their particular intensification took place in the years from 2012 to 2018. The highest LCI was found in the area where a natural disaster had occurred (air tornado), which destroyed huge areas of forest in landscape parks. After changes in the forest landscape, the most frequently identified type of change in 2006–2012 was the transformation of non-forest landscapes into forest landscapes. The main reason for such changes was the expansion of forest into abandoned arable land, meadows, and pastures. The use of the Corine Land Cover database to calculate the LCI and monitor the intensity of landscape change revealed a low usability of the database for the year 2000 and a high usability for data from 2006 to 2018.
... The response to the acceleration of changes, in the context of European landscapes, was the European Landscape Convention, adopted in Florence in 2000, which emphasizes that landscape is an important part of people's quality of life and requires constant monitoring, noting its changes and analysis of the forces and pressures transforming it [15]. Poland, as one of the signatories of the Convention (ratification of the document took place in 2004), also undertook to take action in this direction [16]. In order to protect the most valuable landscapes against threats from man, national institutions, created for the purpose of nature and landscape protection, establish various forms of protection, where restrictions are in place to halt the progressing changes. ...
Preprint
Full-text available
One of the most problematic forms of nature protection in Poland relates to landscape parks. On the one hand, they include the most valuable landscapes; on the other hand, the areas within the landscape park still have economic uses. Therefore, the monitoring of landscape changes within landscape parks is necessary in order to properly manage these forms of protection. The main objective of the study was to monitor the scale and nature of landscape transformations within the boundaries of landscape parks in Poland during the period 2000–2018 and to assess the possibility of using the landscape change index (LCI) to monitor the intensity of landscape transformations within this type of protected area. Filling a gap in the research on landscape changes, I developed and verified the possibility of using LCI for monitoring the intensity of landscape changes using the example of 12 landscape parks in the Lower Silesia region. Preliminary analyses of the transformations within all landscape parks in Poland showed an upward trend, both in terms of the number of types of identified landscape changes as well as their area. In spite of the large diversity and degree of transformation in landscape parks, several dominant processes can be observed. The largest number and area of changes during each of the analyzed periods were found in transformations within forest landscapes (temporary and permanent deforestation and forest maturation), which constitute the dominant type of land cover within most of the landscape parks. In open landscapes, changes mainly relate to afforestation and natural succession in meadows, pastures and arable land, as well as the transformation of arable land into mining areas. Twelve case studies, covering all landscape parks of the Lower Silesia, have shown that the LCI is an excellent tool for monitoring the intensity of landscape changes, but it is dependent on the accuracy of the source data. The analyses confirmed that, during the study periods, the changes in all 12 Lower Silesian landscape parks were at a low level, but their particular intensification took place in the years 2012–2018. The highest LCI was found in the area where a natural disaster had occurred (air tornado), which destroyed huge areas of forest in landscape parks. After changes in the forest landscape, the most frequently identified type of change in 2006–2012 is the transformation of non-forest landscapes into forest landscapes. The main reason for such changes was the expansion of forest into abandoned arable land, meadows and pastures. The use of the Corine Land Cover database to calculate LCI and monitor the intensity of landscape change revealed a low usability of the database for the year 2000 and a high usability for data from 2006–2018.
Article
Full-text available
This article presents analyses made in the first stage of research on determining landscape capacity of Sobotka municipality located in Lower Silesia in Poland, partially within Sleza Landscape Park and Bystrzyca Valley Landscape Park. The main objective of the study was to determine the level of change that took place in the high-value landscape of the analysed area in 1938-2016, and to identify the threat level of changes in the future. I began research by preparing maps showing the main elements of land cover for the three periods to be examined. Using of the maps, I developed a database of the surface of the main elements constituting the background landscape of the research area. I relied on available cartographic documents and aerial photographs from the years 1938, 1977, and 2014, plus field studies carried out in 2016. The data obtained made it possible to assess the level of change in two different periods by means of the landscape change index. The analysis helped identify areas where landscape changes were the highest and areas where changes were hardly noticeable. The last step was to identify to what degree the landscape is threatened with changes in the future, current spatial policy of the local authorities being the basis for it. Download: http://www.pjoes.com/pdf/26.6/Pol.J.Environ.Stud.Vol.26.No.6.2603-2610.pdf
Article
Full-text available
Poland ratified European Landscape Convention in 2004 and committed among others to create a landscape policy aimed to protection, management and planning of the landscape and to integrate of it with its own policy on regional planning and urban design. We had to wait 11 years until the attempt to implement of the Convention become reality. Act on 24th of April 2015 on changes in some acts in connection with landscape protection tools reinforcement called “landscape act” which was enacted in 2015 completely changed the rules of managing of the most valuable landscapes at regional level. The purpose of this article is an attempt to assess the level of European Landscape Convention implementation in Polish law and show the influence and importance of the landscape audit for functioning principles of landscape parks and protected landscape areas – forms of protection, where the landscape is the main object of protection.
Article
Full-text available
The article compares and points out differences in driving forces of four main landscape change processes that shaped post-socialist countries and old democratic countries of Central Europe during the last two centuries. Studying landscape change processes and corresponding driving forces helps in understanding patterns of present landscape and can help among others in better prediction of future landscape change trends. Here, the presented results are based on review of scientific articles published in peer-reviewed journals between 2000 and 2014. Driving forces affecting these processes were grouped into four categories. Economic forces drove mainly agricultural intensification; agricultural land abandonment and urbanisation and were pronounced especially in the second half of the 20th century and at the beginning of the 21st century. Technological driving forces affected agricultural intensification especially in the 19th century and the second half of the 20th century while cultural driving forces had the biggest impact on urbanisation at the beginning of the 21st century. Political driving forces affected agricultural intensification, urbanisation as well as agricultural land abandonment and were pronounced mainly during the second half of the 20th century in the post-socialist countries. Political forces in the form of subsidies drove agricultural extensification at the beginning of the 21st century. The drivers for the agricultural intensification as well as urbanisation seem to be similar for both old democratic and post-socialist countries. In contrast, agricultural land abandonment in the old democratic countries was driven by technological, cultural and economic driving forces while in the post-socialist countries the political driving forces were mainly responsible. Changes in systems for subsidies and changes in the agricultural commodity markets are also responsible for different frequencies and rates of extensification of agriculture between the two groups of countries.
Article
Full-text available
I. Bicik, L. Jeleck : Land use and landscape changes in Czechia During the period of transition 1990-2007 - Geografie - Sbornik CGS, 114, 4, pp. 263-281 (2009). - The article analyzes land use changes and their influence on landscape development in Czechia during the complex period of transition after 1990 to a democratic system with a capitalist economy. To analyze the database of cadastral data on land use of about 13,000 comparable basic territorial units (CTU) and their regional differentiation the typology method (the establishment of types of changes in CTUs and their portion of all CTUs) was used above all. At the same time tables follow the periods which formed over the long-term the preceding land use situation in Czechia at the start of the transition (1845-1948 and 1948-1990). Ascertained changes and trends in land use changes are then interpreted on the basis of searching out and explaining the main political, economic and social factors (or societal driving forces) that caused them. Their interaction with natural conditions is taken into account as well.
Article
Full-text available
This paper analyses the consequences and effects of management towards more naturalness and wilderness, using the case of the Müritz National Park as an example. Planned management actions for enhancing naturalness and providing space for wilderness are examined. The scenic qualities of the national park landscape are analysed in terms of the management objectives and with the appropriate tools. For open landscapes, we applied the Delphi survey method to forecast their appearances in 2020 and 2035. A forest growth simulator was used to describe the change in forest tree species composition over the coming decades, and well into the 22nd century. These forecasts are compared with the goals set in the National Park Plan.
Article
Full-text available
The most popular quantitative measure of landscape is land use. The most frequent data sources of land use are satellite images, aerial photographs and maps. Another source of the data can also be land cadaster. The advantages of research based on data from land registers are their relatively good accessibility, nationwide coverage and updates at equal yearly intervals, and the direct possibility to combine the data with statistics published for administrative units. The author of this paper used the above resources to analyse land use changes in the region of Wielkopolska (Poland) in the period of system transformation (1989–2005). The analysis was performed using a synthetic measure of the landscape change, being a quotient of the share of land where hardened ground are dominant and land where biologically active areas prevail. The analysis showed that although the rate of land use changes decreased after 1989, it was marked with spatial irregularity and the differences became greater over time. The changes depend on environmental conditions to a very small extent. For the most part it was the socio-economic factors that caused land use changes, primarily the economic activity of residents. Economically underdeveloped regions were intensively afforested, nevertheless environmental conditions are favourable to technical development. Therefore underdeveloped areas should be stimulated, particularly in the scope of education and entrepreneurship. Such stimulating actions should be emphasised in regional programming documents, especially in the province development strategy.
Article
Full-text available
The concept of driving forces is gaining increasing attention in landscape-change research. We summarize the state of the art of this field and present new conceptual and methodological directions for the study of driving forces of landscape changes. These new directions address four major challenges faced by landscape-change studies, i.e., studying processes and not merely spatial patterns, extrapolating results in space and time, linking data of different qualities, and considering culture as a driver of landscape change. The proposed research directions include: studying landscape change across borders and transects, focusing on persistence as well as change, investigating rates of change, considering attractors of landscape change, targeting correlation and causality, and searching for precursors of landscape change. Based on established knowledge and the new approaches we outline a standard procedure to study driving forces of landscape change. We anticipate that our analytical and systematic approach increases the relevance of studies of landscape change for science as well as for the solution of real world problems.
Article
Currently, urban sprawl is one of important spatial problems in Poland, although to date it has mostly been recognised as an issue in suburban areas. This study aims to explain how the expansion of purpose-built second homes contributes to the creation of a sprawled settlement pattern in areas of high natural value, focusing on the example of Bory Tucholskie as a study area. Two research approaches are used: first, an inventory of second homes and archival aerial photographs are combined to perform a GIS analysis of the factors affecting the location of second homes and other new buildings within the past two decades; second, the results of a survey, interviews and the analysis of documents provide a deeper understanding of the quantitative results. The location of new second homes is conditioned by the presence of the forest, lakes, and their isolation from main villages. Unlike other new developments, second homes create a disorganised, discontinuous and increasingly dispersed spatial pattern in the vicinity of natural areas, which can be explained by the motives for the use of second homes, the practices of their acquisition and the planning regulations. Second homes are an integral part of the sprawl process that is occurring in Poland, which is generated by economic restructuring, increasing consumption, and lifestyle changes.
Article
This paper reports on the changes in the spatial structure of landscape in the years 1950–1990 within the Warsaw metropolitan area. The analysis was aimed at identification of (a) the influence of the distance from the center of the city and from the transport routes on the values of landscape metrics, (b) changes in time of the landscape metrics of forests and built-up areas, (c) the influence of habitats, transportation network and the distance from the center on the directions and intensity of urban growth. Several landscape metrics were chosen to describe the landscape pattern (spatial share, mean patch size, patch size coefficient of variance, mean shape index, mean nearest neighbor distance, mean proximity index, and interspersion and juxtaposition index). The majority of changes in land cover took place in the years 1950–1970, but relations between landscape metrics and the distance from the center of Warsaw as well as from the transport routes, had a persistent character over the entire period studied. The influence of the habitat differentiation (expressed in categories of potential natural vegetation) in land cover is relatively unimportant in the vicinity of the city center and in the direct neighborhood of roads, while it would become the dominating factor in the periphery. The landscape metrics enable the description of the spatial regularities and trends, and constitute useful indirect indicators of the impact of urbanization on cultural (rural) landscape and of the general ecosystem disturbance.
Article
As landscapes change continuously in a more or less chaotic way, the concept of sustainable landscapes could be viewed as a utopian goal. New landscapes emerge with changing life-styles. Decision making for landscape planning, conservation and management use the concept of sustainability widely. To make it operational, many new associated and more specific concepts have been proposed such as natural and social capital, conservation economy and quality of life capital. Most of these are inspired by economic thinking and rarely refer directly to the landscape. This article reviews the background and meaning of these concepts and shows that landscape is not seen here as an integrating, holistic concept. As landscape changes, also its meaning and significance changes and consequently its management.