ArticlePDF Available

Pedagogiczne znaczenie Krucjaty Wyzwolenia Człowieka

Authors:

Abstract

Crusade for the Liberation of Man is one of the organizational forms of teetotalism, initiated by Father Franciszek Blachnicki. The article discusses the following issues: a) a theoretical basis for Fr. Blachnicki’s idea of teetotalism, b) organizational forms of his teetotalist activities, c) practical conditions of membership in the Crusade for the Liberation of Man, and d) conclusions regarding the pedagogical impact of the Crusade.
Paedagogia Christiana
1/39 (2017) – ISSN 1505-6872
Paweł Kaźmierczak*
Kraków
Pedagogiczne znaczenie
Krucjaty Wyzwolenia Człowieka
Niniejszy artykuł poświęcony jest istotnemu aspektowi działalności
wychowawczej ks. Franciszka Blachnickiego, streszczającemu się w haśle
„przez abstynencję wielu do trzeźwości wszystkich”. Najbardziej rozwiniętą
formą organizacyjną tego programu wychowawczego stała się Krucjata Wy-
zwolenia Człowieka. Do przestudiowania tego tematu skłonił mnie osobisty
dług wdzięczności wobec tej charyzmatycznej postaci polskiego Kościoła
za cenne doświadczenie formacji w młodzieżowym Ruchu Światło-Życie
i udziału w Krucjacie, a później w Domowym Kościele, czyli tak zwanej oa-
zie rodzin. W wystąpieniu podejmuję kwestie: a) teoretycznych podstaw idei
abstynenckiej ks. Blachnickiego; b) form organizacyjnych jego działalności
abstynenckiej; c) praktycznych uwarunkowań przynależności do Krucjaty
Wyzwolenia Człowieka i d) wniosków dotyczących oddziaływania Krucjaty
w aspekcie pedagogicznym.
* Dr Paweł Kaźmierczak jest adiunktem w Instytucie Nauk o Wychowaniu w Akademii
Ignatianum w Krakowie. Adres: Akademia Ignatianum, Instytut Nauk o Wychowaniu, ul. Ko-
pernika 26, 31-501 Kraków; e-mail: pawel.kazmierczak@ignatianum.edu.pl.
DOI: http://dx.doi.org/10.12775/PCh.2017.010
Paweł Kaźmierczak
200
1. Personalistyczny sens abstynencji według
ks. Franciszka Blachnickiego
Franciszek Blachnicki bardzo wcześnie nabrał przekonania o potrzebie
abstynencji. Pierwszym źródłem inspiracji w tym względzie było przedwo-
jenne harcerstwo, do którego należał w latach 1931–1939. Podjętemu wów-
czas zobowiązaniu do abstynencji od alkoholu i tytoniu, które stanowiło ele-
ment prawa harcerskiego, pozostał wierny do końca życia1. Po wojnie, jako
kleryk, od 1946 roku należał do seminaryjnego Koła Abstynentów, które
przygotowywało go do działalności trzeźwościowej przez formację intelek-
tualną, a przede wszystkim przez osobisty przykład abstynencji2. Istnienie
Kół Abstynenckich na Śląsku było owocem działalności ks. Jana Kapicy,
wybitnego działacza społecznego3.
W roku 1949, a więc jeszcze przed przyjęciem święceń prezbiteratu,
Franciszek Blachnicki podjął na łamach Tygodnika Powszechnego stanow-
czą polemikę ze znanym publicystą i działaczem katolickim Stanisławem
Stommą, redaktorem naczelnym miesięcznika Znak i członkiem redakcji
Tygodnika Powszechnego. W polemice tej wyraźnie ujawnił się bezkompro-
misowy charakter Franciszka Blachnickiego, którego nie peszyło odmienne
zdanie nawet wielkich autorytetów, jeśli tylko był przekonany, że występuje
w obronie słusznej sprawy.
Stanisław Stomma, zgadzając się z postulatem wychowania do trzeź-
wości, pojętym „jako fragment ogólnego planu personalistycznego wycho-
wania człowieka”4, propagował postawę umiaru, krytykował zaś ideę abs-
tynencką, zarzucając jej purytański rygoryzm, zrodzony z pesymistycznej
wizji człowieka. Jego zdaniem, rygoryzm postulatu całkowitej abstynencji
prowadził do ośmieszenia „dobrej sprawy” wychowania do trzeźwości i do
nieuniknionej klęski tak zarysowanego programu5.
1 Adam Wodarczyk, Prorok żywego Kościoła. Ks. Franciszek Blachnicki (1921–1987) –
życie i działalność (Katowice: Emmanuel, 2008), 49.
2 Tamże, 98.
3
„1931–1951 Młodzieńcze ideały ks. Franciszka Blachnickiego”, http://kwc.oaza.
pl/1931-1951-mlodziencze-idealy-ks-franciszka-blachnickiego (dostęp: 3.06.2016).
4 Stanisław Stomma, „Poprawić reputację jednej dobrej sprawy”, Tygodnik Powszechny
27 (1949): 2.
5 Tamże, 1–2.
Pedagogiczne znaczenie Krucjaty Wyzwolenia Człowieka
201
W odpowiedzi na tę pryncypialną krytykę abstynencji ówczesny dia-
kon Franciszek Blachnicki przytacza w jej obronie takie argumenty, jak: po-
wszechność zjawiska alkoholizmu, przybierającego postać plagi społecznej
oraz poparte stuletnim doświadczeniem ruchu abstynenckiego przeświad-
czenie, że jedynym skutecznym środkiem zwalczania tej społecznej klęski
jest całkowita abstynencja, propagowanie zaś umiaru nie przynosi oczeki-
wanych skutków6. Blachnicki przyznaje, że w teorii więcej argumentów
przemawia za umiarkowaniem, dlatego akcje trzeźwościowe z reguły zaczy-
nano od propagowania umiaru, ale nie przynosiło to oczekiwanych rezulta-
tów, co prowadziło do zmiany strategii działania i podejmowania całkowitej
abstynencji.
Zasadniczą motywacją podejmowania decyzji o abstynencji powin-
no być, zdaniem Blachnickiego, „wyrzeczenie się alkoholu ze względu na
słabego brata”. Jako taka, jest ona wyrazem oary i miłości, tym samym
przejawia piękno człowieczeństwa i jest oznaką ludzkiej dojrzałości, nie zaś
purytanizmu czy pesymistycznego manicheizmu7.
Polemika obu autorów nie doprowadziła do wzajemnego zbliżenia ich
stanowisk. W kolejnym artykule, zatytułowanym „Konfrontacja”, Stani-
sław Stomma zasadniczo powtarza swoje tezy8, a w artykule „W obronie
idei abstynencji” ks. Franciszek Blachnicki z jeszcze większą stanowczością
powtarza argumentację z pierwszego artykułu. Do motywacji społecznej po-
magania alkoholikom dodaje możliwość kierowania się również motywem
religijnym – ekspiacji za grzechy pijaństwa i inne grzechy. Podkreśla rów-
nież wpływ abstynencji na rozwój osobowości przez wyrabianie poczucia
osobowego i siły charakteru, a także odwagi moralnej potrzebnej do prze-
ciwstawienia się naciskowi otoczenia9.
Bardziej pozytywny, niepolemiczny wykład idei abstynenckiej ks. Fran-
ciszka Blachnickiego można znaleźć w tekście „Wartości humanistyczne
idei abstynenckiej” z roku 1960. Autor sam wskazuje w nim na możliwe
wypaczenia idei abstynenckiej, takie jak fanatyzm i manicheizm, i podkre-
śla, że nie ma podstaw do głoszenia powszechnego obowiązku etycznego
abstynencji. Za niewłaściwą formę ks. Blachnicki uznaje także argumenta-
6 Franciszek Blachnicki, „Abstynencja purytańska a katolicka”, Tygodnik Powszechny
41 (1949): 3.
7 Tamże, 3–4.
8 Stanisław Stomma, „Konfrontacja”, Tygodnik Powszechny 43 (1952): 5.
9
Franciszek Blachnicki, „W obronie idei abstynencji”, Tygodnik Powszechny 50 (1952):
6–7.
Paweł Kaźmierczak
202
cję medyczną dotyczącą toksyczności alkoholu, gdyż nie jest ona ani bez-
względna, ani subiektywnie przekonująca. Może mieć ona jedynie znaczenie
pomocnicze10.
Abstynencja to dobrowolne wyrzeczenie się alkoholu jako używki bądź
napoju. Nie dotyczy ona zatem innych zastosowań alkoholu (np. medycz-
nych lub liturgicznych). Z denicji używki wynika, że nie pełni ona żadnej
istotnej funkcji dla organizmu, a zatem zarówno korzystanie z niej, jak i rezy-
gnacja leżą w gestii indywidualnej decyzji i są moralnie obojętne. Natomiast
zjawiskiem niehumanistycznym jest wywieranie silnej presji społecznej na
niepijących. Ratowanie alkoholików jest równoważne z doprowadzeniem
ich do abstynencji, co jest rzeczą praktycznie niemożliwą w środowisku,
w którym panuje towarzyski przymus picia. Dlatego „abstynencja jest jedy-
nym skutecznym środkiem złamania terroru alkoholowego”11.
Tym samym niesie ona ze sobą pozytywne wartości humanistyczne:
motywację odpowiedzialności za drugich, bezinteresownej miłości bliźnie-
go. Abstynencja ma walory społeczne, ma również walory związane z roz-
wojem indywidualnego charakteru: wyrabia odwagę, przeciwdziała zagubie-
niu się osobowości w masie społecznej. Również podpisanie zobowiązania
abstynenckiego, a przez to dobrowolne ograniczenie własnej wolności, ma
wymiar pozytywny jako oara poniesiona z miłości do innych12.
Z czasem ks. Blachnicki wpisał swą koncepcję abstynencką w szerszy
kontekst teoretyczny teologii wyzwolenia. Kluczowym tekstem w tej materii
jest referat „Problem alkoholizmu w świetle teologii wyzwolenia” z 1979
roku. Ks. Blachnicki ujmuje w nim działalność na rzecz wyzwolenia czło-
wieka jako kontynuację zbawczej misji Chrystusa, utożsamia wręcz pojęcie
wyzwolenia z pojęciem zbawienia, inaczej – stworzeniem nowego człowie-
ka. W takim kontekście również alkoholizm nie może być postrzegany je-
dynie jako problem specjalistyczny, ale jako choroba całego człowieka, wy-
magająca jego całościowej, wewnętrznej przemiany w człowieka nowego.
Źródłem uzależniającego działania alkoholu jest bowiem fakt, że traktowany
jest on jako środek pseudowyzwolenia, za pomocą którego wyłączane
wewnętrzne hamulce i pojawia się złudne poczucie wolności. W rzeczywi-
stości alkohol ogranicza zdolności poznawcze człowieka, a tym samym jego
wolność: „W końcu człowiek dochodzi do stanu niepoczytalności, działa
10
Franciszek Blachnicki, „Wartości humanistyczne idei abstynenckiej”, Homo Dei
4 (1960): 591–593.
11 Tamże, 595.
12 Tamże, 596–597.
Pedagogiczne znaczenie Krucjaty Wyzwolenia Człowieka
203
pod wpływem «zamroczenia» alkoholowego, a więc pogrąża się w praw-
dziwej niewoli”13. Upijanie się jest wyrazem manipulacji człowieka samym
sobą. Źródłem niewoli człowieka jest przede wszystkim lęk. Alkohol jest
sposobem sztucznego zagłuszania tegoż lęku. Alkoholizm jest więc zarazem
symptomem niewiary, niezdolności zawierzenia Bogu jako Ojcu14.
Z racji pedagogicznych ks. Blachnicki szczególną wagę przypisywał
tym zjawiskom w odniesieniu do ludzi młodych. Uważał, że w stronę alko-
holizmu popycha ich dążenie do wyzwolenia się od nieśmiałości lub ciężaru
odpowiedzialności w obliczu trudnych zadań. Twierdził również, że obok
czynników natury emocjonalnej kluczową rolę w tym procesie odgrywa
fałszywe rozumienie wolności jako uwolnienia się od odpowiedzialności,
stąd też rolą teologii wyzwolenia jest wypracowywanie poprawnej koncepcji
wolności15.
Jak wynika z powyższej prezentacji idei abstynenckiej ks. Blachnic-
kiego, jego praktyczne działania pedagogiczno-duszpasterskie w dziedzinie
wychowania do trzeźwości wypływały z głębokich przekonań opartych na
doświadczeniach ruchu trzeźwościowego, a równocześnie opierały się na so-
lidnych podstawach teoretycznych.
2. Instytucjonalno-organizacyjne formy działalności
abstynenckiej ks. Franciszka Blachnickiego
W roku 1957 ks. Blachnicki zainicjował Krucjatę Trzeźwości, której
fundamentalnym założeniem była całkowita abstynencja jej członków. Sym-
bolem Krucjaty Trzeźwości była ryba płynąca pod prąd na tle dużej litery
M. Idei krucjaty, nawiązującej do średniowiecznych wypraw krzyżowych,
nadano sens duchowy: walki o ludzkie dusze. Krucjata wydawała dwuty-
godnik Niepokalana Zwycięża! Jej członkowie nawiązywali kontakty z ro-
dzinami alkoholików, starając się nieść im pomoc. Krucjata miała swoje
odpowiedniki dziecięce i młodzieżowe: Dziecięcą Krucjatę Niepokalanej,
Królowej Polski, Krucjatę Młodzieżową dla młodzieży męskiej oraz Krucja-
13
Franciszek Blachnicki, „Problem alkoholizmu w świetle teologii wyzwolenia”, w:
tenże, Prawda Krzyż – Wyzwolenie. Ku polskiej teologii wyzwolenia (Carlsberg: Maximi-
lianum, 1985), 26.
14 Tamże, 32–33.
15
Franciszek Blachnicki, „Światło-Życie, znak wyzwolenia”, w: tenże, Prawda – Krzyż –
Wyzwolenie, 39–43.
Paweł Kaźmierczak
204
tę Dziewczęcą. Po kilku miesiącach do Krucjaty należało 25 tys. dorosłych
i 40 tys. dzieci16.
W roku 1958 Krucjatę Trzeźwości przemianowano na Krucjatę Wstrze-
mięźliwości, poszerzając jej zakres działania o zagadnienie wychowania
do czystości, oraz podkreślając jej religijno-moralny charakter. Doceniając
akcję, Episkopat Polski ustalił, że Centrala Krucjaty Wstrzemięźliwości
ma być instytucją pomocniczą i wykonawczą przy Delegacie Episkopatu
dla Spraw Trzeźwości17. Pod koniec lat 50., gdy minęła tak zwana odwilż
październikowa, reżim Gomułki nasilił prześladowania Kościoła katolickie-
go. Na fali tych represji 29 sierpnia 1960 roku Krucjata Wstrzemięźliwości
została rozwiązana przez komunistyczne władze państwowe pod zarzutem
działalności nielegalnej. W odpowiedzi na to ks. Blachnicki opracował Me-
moriał w sprawie likwidacji Krucjaty Wstrzemięźliwości, za co na cztery
miesiące trał do więzienia18.
Z powodu aresztowania i wyroku zaprzestał na pewien czas działalno-
ści trzeźwościowej, która straciła również poparcie wewnątrzkościelne19. Na
początku lat 60. XX wieku podjął natomiast pracę naukową na Katolickim
Uniwersytecie Lubelskim, a równocześnie wznowił rekolekcje oazowe z po-
mocą Zespołu Niepokalanej, tworzącego centralny ośrodek oazowy w Kro-
ścienku. W rodzącym się wówczas ruchu oazowym wypracował koncepcję
integralnej pedagogii nowego człowieka, której elementem było wychowa-
nie do trzeźwości i propagowanie abstynencji20. Z czasem działalność ta do-
czekała się uznania ze strony hierarchii kościelnej, czego wyrazem było po-
wołanie ks. Blachnickiego 16 stycznia 1970 roku na członka nowo powstałej
Komisji Episkopatu ds. Trzeźwości21.
Ksiądz Blachnicki nie porzucał myśli o swoistej restauracji Krucjaty
Wstrzemięźliwości. Nosił się z zamiarem wprowadzenia wypracowanej tam
pedagogii abstynencji do Ruchu Światło-Życie, ale zamiar ten w swoim peł-
nym kształcie został zrealizowany dopiero w roku 1979 w postaci Krucjaty
Wyzwolenia Człowieka22.
16 Wodarczyk, Prorok, 177–182.
17 „17 VI 1959 Ukazują się «Wytyczne Episkopatu dla kościelnej działalności trzeźwo-
ściowej»’”, http://kwc.oaza.pl/17-vi-1959-ukazuja-sie-wytyczne-episkopatu-dla-koscielnej-
dzialalnosci-trzezwosciowej (dostęp: 4.06.2016).
18 Wodarczyk, Prorok, 182–200.
19 Tamże, 291–293.
20 Tamże, 306–307.
21 „17 VI 1959 Ukazują się «Wytyczne»”.
22 Wodarczyk, Prorok, 417.
Pedagogiczne znaczenie Krucjaty Wyzwolenia Człowieka
205
Przełomowym impulsem do podjęcia tej nowej inicjatywy był wybór
kardynała Karola Wojtyły na papieża. Krucjata Wyzwolenia Człowieka po-
wstała z inspiracji słowami Jana Pawła II, który 23 października 1978 roku,
dzień po inauguracji pontykatu, wezwał Polaków, „aby przeciwstawiali się
wszystkiemu, co uwłacza ludzkiej godności i poniża obyczaje zdrowego
społeczeństwa, co czasem może aż zagrażać jego egzystencji i dobru wspól-
nemu, co może umniejszać jego wkład do wspólnego skarbca ludzkości”23.
Ks. Blachnicki wraz z Ruchem Światło-Życie nie mógł pozostać obojętny na
to wezwanie. Jego zamierzenie było niezwykle ambitne: planował zwerbo-
wać do Krucjaty ok. 2 mln osób dorosłych (czyli 10% dorosłych w Polsce),
aby w ten sposób wytworzyć „masę krytyczną”, która byłaby w stanie dopro-
wadzić do zmiany obyczajów społecznych związanych z piciem alkoholu24.
Ksiądz Blachnicki opracował programowe dokumenty Krucjaty, czy-
li Podręcznik KWC25 oraz „Abstynenckie «Credo» Krucjaty Wyzwolenia
Człowieka”26. Po konsultacjach z moderatorami diecezjalnymi Ruchu Świa-
tło-Życie Krucjata została uroczyście proklamowana 8 czerwca 1979 roku
w Nowym Targu w obecności Papieża Jana Pawła II27.
Krucjata miała być samodzielnym, autonomicznym programem działa-
nia, Ruch Światło-Życie natomiast miał podjąć diakonię wyzwolenia przez
włączenie wszystkich swoich członków (na pewnym etapie formacji) do kru-
cjaty. Włączenie się do krucjaty następuje przez pisemne złożenie deklaracji
abstynenckiej na rok (deklaracja kandydacka) lub na czas przynależności do
krucjaty (deklaracja członkowska).
Podręcznik KWC stwierdza:
Złożenie deklaracji ma charakter zobowiązania się wobec wspólnoty ruchu
Krucjaty Wyzwolenia Człowieka i każdy zachowuje wolność wycofania go
w chwili wyłączenia się z szeregów członków KWC. Pozostawia się do decyzji
każdego zgłaszającego się do KWC, czy zobowiązanie swoje chce umocnić
23
Cyt. za: tamże, 419. Por. „O KWC. Wprowadzenie. Dlaczego Krucjata? Dar abstynen-
cji”, http://kwc.oaza.pl/dlaczego-krucjata-dar-abstynencji (dostęp: 1.06.2016).
24
Franciszek Blachnicki, Krucjata Wyzwolenia Człowieka czyli Dzieło Niepokalanej,
Matki Kościoła. Podręcznik (Kraków: Wydawnictwo Światło-Życie, 2013), 42.
25 Tamże.
26
Franciszek Blachnicki, „Abstynenckie «Credo» Krucjaty Wyzwolenia Człowieka”, w:
tenże, Wolni i wyzwalający (Poznań: IW „Jerozolima”, 2001).
27 Blachnicki, Krucjata, 4.
Paweł Kaźmierczak
206
dodatkowo przyrzeczeniem złożonym Niepokalanej, Matce Kościoła i przez
Nią, Chrystusowi (w tym wypadku może ktoś złożyć to przyrzeczenie na całe
życie). Członkowie Ruchu Światło-Życie stają się kandydatami KWC z chwi-
lą włączenia się do wspólnot deuterokatechumenalnych po oazie I stopnia,
a członkami przez złożenie zobowiązań abstynenckich po oazie II stopnia.
Podjęciu zobowiązania do niepicia alkoholu towarzyszy postanowienie nie-
częstowania alkoholem i niewydawania pieniędzy na alkohol, traktowane
zasadniczo jako forma postu28.
Powstała w 1979 roku Krucjata istnieje do chwili obecnej. Jej działal-
ność przejawia się w bardzo różnych formach. Jedną z form przełamywania
obyczaju alkoholowego w ramach szerzenia „nowej kultury” jest organizo-
wanie bezalkoholowych wesel, zabaw i uroczystości rodzinnych, takich jak
I Komunia Święta. Pod wpływem Krucjaty w latach 90. XX wieku odby-
ło się w Polsce 5000 wesel bezalkoholowych29.
Krucjata Wyzwolenia Człowieka wydaje kwartalnik Eleuteria, wspie-
rany przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych
(PARPA), posiada również rozbudowaną stronę internetową kwc.oaza.pl.
W 2001 roku poświęcony został Kościoł wotum KWC pod wezwaniem Nie-
pokalanej Jutrzenki Wolności, jako dar wdzięczności za uratowanie narodu
polskiego od klęski alkoholizmu30. Wyrosły z Krucjaty Wyzwolenia Czło-
wieka Ośrodek Prolaktyczno-Szkoleniowy im. ks. Franciszka Blachnickie-
go w Katowicach organizuje pod patronatem PARPA grupy terapeutyczne
dla Dorosłych Dzieci Alkoholików, warsztaty dla wodzirejów wesel i zabaw
bezalkoholowych31. Wielu członków Krucjaty zdobywa kwalikacje specja-
listyczne i angażuje się w prolaktykę i terapię uzależnienia od alkoholu.
W roku 2016 Krucjata uczestniczyła w akcji „Młodzi dla młodych”, czy-
li wzywała do abstynencji na czas przygotowań i trwania Światowych Dni
Młodzieży 201632.
28 Tamże, 47.
29 Krzysztof Wojcieszek, „Wstęp”, w: Blachnicki, Wolni i wyzwalający, 10.
30 „Kościół – wotum KWC p.w. Niepokalanej Jutrzenki Wolności”, http://kwc.oaza.pl/
kosciol-wotum-kwc-pw-niepokalanej-jutrzenki-wolnosci (dostęp: 4.06.2016).
31 „Ośrodek Prolaktyczno-Szkoleniowy im. ks. Franciszka Blachnickiego w Katowi-
cach”, http://www.osrodek-brynow.pl/ (dostęp: 4.06.2016).
32
„Młodzi dla młodych”, http://www.kwc.oaza.pl/mlodzi-dla-mlodych (dostęp:
17.06.2016).
Pedagogiczne znaczenie Krucjaty Wyzwolenia Człowieka
207
3. Praktyczne uwarunkowania przynależności
do Krucjaty Wyzwolenia Człowieka
Z moich własnych wspomnień uczestnika Ruchu Światło-Życie, roz-
mów z obecnymi animatorami Ruchu, jak i z kwerendy tematycznych cza-
sopism i forów internetowych wynika, że kwestia przynależności członków
Ruchu Światło-Życie do Krucjaty budzi sporo kontrowersji33. Postaram się
omówić te najistotniejsze, gdyż wydaje się, że dotykają one istotnych wy-
chowawczo kwestii.
Kontrowersja 1. Czy Krucjata obowiązuje moderatorów Ruchu Światło-
-Życie, czyli zasadniczo księży odpowiedzialnych za grupy oazowe? Kwestia
ta była w praktyce traktowana w różny sposób w różnych diecezjach. Wyda-
je się jednak, że model restrykcyjny jest bardziej konsekwentny. Potwierdza
to 8 punkt „Abstynenckiego Credo Krucjaty Wyzwolenia Człowieka”:
Abstynencja nabiera również wielkiego znaczenia z punktu widzenia pro-
laktyki przeciwalkoholowej, w odniesieniu zwłaszcza do dzieci i młodzieży.
Utrzymanie dzieci i młodzieży w całkowitej abstynencji przez okres jak naj-
dłuższy – przynajmniej do 18 roku życia – to postulat wychowawczy, którego
wartości i potrzeby nikt rozumny dziś nie neguje. Zrealizowanie tego postulatu
będzie jednak praktycznie niemożliwe, jeżeli młodzież nie będzie na każdym
kroku stykała się z przykładem abstynencji wychowawców i innych przedsta-
wicieli starszego pokolenia, zwłaszcza tych, którzy dla niej są wzorem i auto-
rytetem. Jeżeli picie alkoholu w oczach młodzieży będzie uchodziło za rzecz
dozwoloną „tylko dla dorosłych”, to będzie ono właśnie dlatego rzeczą atrak-
cyjną i pociągającą34.
Kontrowersja 2. Czy przystąpienie do krucjaty jest obowiązkiem po
II stopniu oazy, względnie warunkiem bycia animatorem Ruchu Światło-
-Życie? Dylemat ten jest pochodny wobec poprzedniego. Animator w Ruchu
Światło-Życie jest starszym przewodnikiem, wzorem, który niejednokrotnie
oddziałuje znacznie silniej na młodzież niż osoby dorosłe. Abstynencja trak-
towana jest jako integralny wymiar charyzmatu ruchu, stąd też pojawia się
33
Por. np. Krzysztof Jankowiak, Maciej Krulak, „Czyn miłości”, Wieczernik, http://
www.deon.pl/czytelnia/czasopisma/wieczernik/art,53,czyn-milosci.html (dostęp: 4.06.2016).
34 Blachnicki, „Abstynenckie «Credo»”, 62–63.
Paweł Kaźmierczak
208
ten wymóg35. Z kolei osoba podejmująca po rekolekcjach I Stopnia tzw. for-
mację deuterokatechumenalną podczas rekolekcji II stopnia przyjmuje tzw.
Drogowskazy Nowego Człowieka. Treść Drogowskazu IX, zatytułowanego
„Nowa kultura”, jest następująca:
Nowa kultura polega na uwolnieniu człowieka od wszystkiego, co poniża
jego godność, oraz na rozwijaniu wartości osoby i wspólnoty we wszystkich
dziedzinach życia; jest ona dziś bardzo potrzebną formą świadectwa i ewan-
gelizacji; moim świadectwem w tej dziedzinie będzie więc oara całkowitej
abstynencji od alkoholu, tytoniu i wszelkich narkotyków oraz szerzenie kultury
czystości i skromności jako wyrazu szacunku dla osoby36.
W związku z tym, jak sygnalizuje Magdalena Leczkowska, animatorka
Ruchu Światło-Życie, należąca zarazem do harcerstwa, pojawia się problem
wolności i przymusu w podejmowaniu decyzji abstynenckiej. Decyzja przy-
łączenia się do Krucjaty może być przez młodych ludzi odbierana jako na-
rzucona im z góry, niewypływająca z ich wewnętrznego przekonania. Z tej
racji kluczowa jest odpowiednia praca wychowawcza nad pogłębieniem mo-
tywacji. Magdalena Leczkowska przyznaje, że argumentacja za przystąpie-
niem do krucjaty, z którą sama zetknęła się w Ruchu Światło-Życie, była dla
niej znacznie bardziej przekonująca niż wymóg abstynencji w harcerstwie
(10 punkt Prawa Harcerskiego), którego właściwie nikt nie uzasadniał37.
Znowu jednak kwestia obowiązkowości lub dobrowolności decyzji absty-
nenckiej w praktyce różnych diecezji traktowana jest różnie38.
Kontrowersja 3. Czy przystąpienie do Krucjaty w charakterze członka
(nie kandydata) jest zobowiązaniem na całe życie? Sformułowanie w Pod-
ręczniku KWC brzmi: „na czas przynależności do krucjaty” i ocjalna in-
terpretacja dopuszcza rezygnację z tej przynależności. Łatwo jednak spo-
tkać się z radykalnymi interpretacjami tego zapisu, takimi mianowicie, że
jest się członkiem do końca trwania Krucjaty, to znaczy do chwili, gdy uza-
35
Jankowiak, Krulak, „Czyn miłości”. Por. także: Krzysztof Jankowiak, „Pytania o Kru-
cjatę”, Wieczernik 134 (2005), http://www.wieczernik.oaza.pl/artykul/pytania-o-krucjate_id92
(dostęp: 18.06.2016).
36 „Drogowskazy Nowego Człowieka”, http://kosciol.wiara.pl/doc/494751.Drogowskazy-
-Nowego-Czlowieka (dostęp: 18.06.2016).
37 Magdalena Leczkowska, „Mam szczery przymus…”, http://www.eleuteria.oaza.org.
pl/83/06-Mam_szczery_przymus.html (dostęp: 3.06.2016).
38 Na podstawie ustnych relacji animatorów Ruchu Światło-Życie.
Pedagogiczne znaczenie Krucjaty Wyzwolenia Człowieka
209
leżnienie alkoholowe przestanie być poważnym problemem społecznym
w Polsce. W praktyce można więc przyjąć, że przy takiej interpretacji jest to
zobowiązanie na całe życie. Ów etyczny spór obrazuje następujący, wcale
nieodosobniony dialog: „ale można dobrowolnie wystąpić z członkostwa”;
„No właśnie nie! Rycerzem się zostaje na śmierć i życie. Nie ma mowy o de-
zercji z pola walki. Albo jesteś rycerzem albo mięczakiem”39.
Konkluzje
Z pewnością liczba potencjalnych uzależnień jest dziś znacznie większa
niż w czasach PRL, kiedy ks. Blachnicki prowadził swą abstynencką kru-
cjatę. Najnowsze wydanie Podręcznika Krucjaty obok alkoholizmu wymie-
nia takie zagrożenia jak: nikotynizm, narkomania, uzależnienie od środków
uspokajających i nasennych, od substancji psychoaktywnych określanych
potocznie jako „dopalacze”, uzależnienie od środków masowego przekazu,
od internetu i gier komputerowych, przemoc, uzależnienie od seksu i porno-
grai, sekty, prądy New Age, aborcja i eutanazja40. Zakres działań Krucjaty
został poszerzony o nowe inicjatywy, takie jak Diakonia życia (działalność
pro-life), czy grupa „Odwaga”, podejmująca problemy homoseksualizmu
i braku identykacji płciowej41.
Uzależnienie alkoholowe pozostaje jednak nadal jedną z najbardziej
rozpowszechnionych i najbardziej szkodliwych toksykomanii. V wydanie
Podręcznika KWC wymienia 8 głównych szkód, jakie powoduje nadużywa-
nie alkoholu. Należą do nich: samozniszczenie uzależnionych, uszkodzenia
zdrowia osób nadmiernie pijących, zwiększona liczba wypadków drogo-
wych, alkoholowe uszkodzenie płodu (FAS) matek pijących w czasie ciąży,
decyty rozwojowe pijącej młodzieży, degradacja rodzin alkoholików, naru-
szenia prawa i przestępczość oraz dezorganizacja pracy42.
Anna Klimkiewicz podaje za PARPA, że w Polsce jest obecnie około 900
tys. uzależnionych. Co istotne, z medycznego punktu widzenia abstynencja
39
Katarzyna Gołębiowska, Monika Wójcik, komentarze pod materiałem „Jak to jest
być abstynentem w Polsce”, audycja telewizyjna programu Pytanie na śniadanie, http://pyta-
nienasniadanie.tvp.pl/24293409/jak-to-jest-byc-abstynentem-w-polsce (dostęp: 16.06.2016).
40 Blachnicki, Krucjata, 24–29. Por. także: Wodarczyk, Prorok, 420.
41 Blachnicki, Krucjata, 59–60.
42 Tamże, 15–21.
Paweł Kaźmierczak
210
jest jedynym pewnym sposobem na uchronienie się przed uzależnieniem43.
Z punktu widzenia zdrowotnego i pedagogicznego abstynencja jest wymo-
giem zdrowia psychozycznego nieletniej młodzieży. Nie zmienia to faktu,
że konsumpcjonistyczne wzorce kulturowe zachęcają młodzież do sięgania
po alkohol. Co więcej, w ostatnich latach nastąpił wzrost liczby pijących
i upijających się osób nieletnich. Przełamywanie tych wzorców jest zada-
niem rodziców i pedagogów, ale często najbardziej skutecznie oddziałuje
przykład rówieśników. W tym kontekście fakt, że co roku kilkanaście tysięcy
gimnazjalistów decyduje się przystąpić do Krucjaty Wyzwolenia Człowie-
ka44, ma ogromne znaczenie dla promowania zdrowego rozwoju młodzieży
i prolaktyki problemów alkoholowych. Równocześnie wspiera ono rozwi-
janie charakteru i postaw prospołecznych. Osobiście spotkałem osoby, które
podjęły Krucjatę w intencji uzależnionych członków własnej rodziny i były
świadkami zaprzestania przez nich picia, nawet po 20 latach uzależnienia45.
Zdaniem Krzysztofa Wojcieszka tym, co nadal przyciąga młodych ludzi do
krucjaty, jest doświadczenie wolności, które dzięki pozornie drobnej decyzji
pozwala im doświadczać własnej podmiotowości i rozwoju osobowości. De-
cyduje to o nieprzemijającej wartości Krucjaty, jako cennej pomocy w zma-
ganiu z zagrożeniami wolności tkwiącymi w samym człowieku46.
Oczywiście pozostają pewne bardziej subtelne zagrożenia, związane
z postawami manichejskimi lub faryzejskimi, podejmowaniem decyzji pod
presją wychowawcy lub grupy rówieśniczej bez wewnętrznego przekona-
nia lub z pochopnym podejmowaniem zobowiązań na całe życie (które co
prawda nie są wymagane, ale pojawiają się takie interpretacje i zachęty) oraz
niedotrzymywaniem podjętych zobowiązań. Brakiem realizmu byłoby ocze-
kiwanie od wszystkich, nawet idealistycznie nastawionych młodych ludzi
dojrzałych postaw. Wspomniane defekty czy zagrożenia nie przekreślają
jednak ogromu duchowego i moralnego dobra, jakie w procesie wychowania
„nowego człowieka” przynosiła i nadal przynosi idea abstynencka uciele-
śniona w Krucjacie Wyzwolenia Człowieka.
Na zakończenie artykułu chciałbym odwołać się do kategorii etycznej
zewnętrznej wobec systemu pojęciowego stosowanego przez ks. Franciszka
Blachnickiego, która jednak dość dobrze oddaje naturę moralną przedsta-
43
Anna Klimkiewicz, Uzależnienie od alkoholu, http://psychiatria.mp.pl/uzaleznienia
/81263,uzaleznienie-od-alkoholu (dostęp: 31.05.2016).
44 Leczkowska, „Mam szczery przymus…”.
45 Pisemne relacje w zbiorach autora, anonimowe na prośbę zainteresowanych.
46 Wojcieszek, „Wstęp”, 11.
Pedagogiczne znaczenie Krucjaty Wyzwolenia Człowieka
211
wionej koncepcji abstynencji. Mam na myśli pojęcie supererogacji, czyli
czynienia pewnego dobra, które wykracza ponad to, co jest ścisłym obo-
wiązkiem działającego podmiotu47. Konfrontując postawę abstynencji z po-
stawą umiarkowanego picia alkoholu, zachowanie trzeźwości należy uznać
za ścisły moralny obowiązek, natomiast abstynencję można określić jako
akt supererogacji. Koncepcja czynów supererogacyjnych powstała na grun-
cie teologii chrześcijańskiej, a dla zilustrowania jej sensu posługiwano się
zwykle przypowieścią o bogatym młodzieńcu, do którego Jezus skierował
zaproszenie do życia doskonalszego. W ten sposób doszło do przeciwstawie-
nia rad ewangelicznych, takich jak czystość, ubóstwo i posłuszeństwo, któ-
re skierowane są do niektórych chrześcijan, przykazaniom, obowiązującym
wszystkich. Do tej pierwszej klasy czynów można również zaliczyć różne
nadobowiązkowe formy wyrzeczeń i postu. W poszczególnych religijnych
i świeckich interpretacjach supererogacji kładziono nacisk albo na relację do
Boga, albo do samego siebie, albo do innych osób48. Idea i praktyka Krucjaty
Wyzwolenia Człowieka łączy w sobie wszystkie te trzy wymiary, zakładając
włączenie się w zbawcze dzieło Chrystusa poprzez zachowanie własnej wol-
ności i zaangażowanie na rzecz wyzwolenia drugiego człowieka.
The Pedagogical Meaning of the Crusade for the Liberation of Man
(Summary)
Crusade for the Liberation of Man is one of the organizational forms of teetota-
lism, initiated by Father Franciszek Blachnicki. The article discusses the following
issues: a) a theoretical basis for Fr. Blachnicki’s idea of teetotalism, b) organizatio-
nal forms of his teetotalist activities, c) practical conditions of membership in the
Crusade for the Liberation of Man, and d) conclusions regarding the pedagogical
impact of the Crusade.
Key words: teetotalism; prevention; Fr. Franciszek Blachnicki; liberation the-
ology; supererogation.
47 Andrzej Maciej Kaniowski, Supererogacja. Zagubiony wymiar etyki (Warszawa: O-
cyna Naukowa, 1999), 21.
48 Tamże, Rozdział I: „Teologiczno moralne źródła supererogacji”, 19–85; Rozdział II
„Kontrowersje wokół supererogacji w etyce świeckiej: przebieg dyskusji i wstępne wnioski”,
86–176.
Paweł Kaźmierczak
212
Pedagogiczne znaczenie Krucjaty Wyzwolenia Człowieka
(Streszczenie)
Krucjata Wyzwolenia Człowieka jest jedną z form organizacyjnych ruchu abs-
tynenckiego, zainicjowaną przez ks. Franciszka Blachnickiego. W artykule podjęto
następujące kwestie: a) teoretyczne podstawy idei abstynenckiej ks. Blachnickiego,
b) formy organizacyjne jego działalności abstynenckiej, c) praktyczne uwarunko-
wania przynależności do Krucjaty Wyzwolenia Człowieka i d) wnioski dotyczące
pedagogicznego oddziaływania Krucjaty.
Słowa kluczowe: abstynencja; prolaktyka; ks. Franciszek Blachnicki; teolo-
gia wyzwolenia; supererogacja.
Bibliograa
„17 VI 1959 Ukazują się «Wytyczne Episkopatu dla kościelnej działalności trzeź-
wościowej»”. http://kwc.oaza.pl/17-vi-1959-ukazuja-sie-wytyczne-episkopatu-
dla-koscielnej-dzialalnosci-trzezwosciowej (dostęp: 4.06.2016).
„1931–1951 Młodzieńcze ideały ks. Franciszka Blachnickiego”. http://kwc.oaza.pl/
1931-1951-mlodziencze-idealy-ks-franciszka-blachnickiego (dostęp: 3.06.2016).
Blachnicki, Franciszek. „Abstynencja purytańska a katolicka”. Tygodnik Powszech-
ny 41 (1949): 3–4.
Blachnicki, Franciszek. „Abstynenckie «Credo» Krucjaty Wyzwolenia Człowieka”.
W: tenże, Wolni i wyzwalający, 56–66. Poznań: IW „Jerozolima”, 2001.
Blachnicki, Franciszek. Krucjata Wyzwolenia Człowieka czyli Dzieło Niepokalanej,
Matki Kościoła. Podręcznik. Kraków: Wydawnictwo Światło-Życie, 2013.
Blachnicki, Franciszek. „Problem alkoholizmu w świetle teologii wyzwolenia”. W:
tenże, Prawda – Krzyż – Wyzwolenie. Ku polskiej teologii wyzwolenia, 19–36.
Carlsberg: Maximilianum, 1985.
Blachnicki, Franciszek. „Światło-Życie, znak wyzwolenia”. W: tenże, Prawda
Krzyż – Wyzwolenie. Ku polskiej teologii wyzwolenia, 37–45. Carlsberg: Maxi-
milianum, 1985.
Blachnicki, Franciszek. „Wartości humanistyczne idei abstynenckiej”. Homo Dei
4 (1960): 591–597.
Blachnicki, Franciszek. „W obronie idei abstynencji”. Tygodnik Powszechny 50 (1952):
6–7.
Pedagogiczne znaczenie Krucjaty Wyzwolenia Człowieka
213
„Drogowskazy Nowego Człowieka”. http://kosciol.wiara.pl/doc/494751.Drogo-
wskazy-Nowego-Czlowieka (dostęp: 18.06.2016).
Gołębiowska, Katarzyna, Monika Wójcik. Komentarze pod materiałem „Jak to jest
być abstynentem w Polsce”, audycja telewizyjna programu Pytanie na śniada-
nie. http://pytanienasniadanie.tvp.pl/24293409/jak-to-jest-byc-abstynentem-w-
-polsce (dostęp: 16.06.2016).
Jankowiak, Krzysztof, Maciej Krulak. „Czyn miłości”. Wieczernik. http://www.deon.
pl/czytelnia/czasopisma/wieczernik/art,53,czyn-milosci.html (dostęp: 4.06.
2016).
Jankowiak, Krzysztof. „Pytania o Krucjatę”. Wieczernik 134 (2005). http://www.
wieczernik.oaza.pl/artykul/pytania-o-krucjate_id92 (dostęp: 18.06.2016).
Kaniowski, Andrzej Maciej. Supererogacja. Zagubiony wymiar etyki. Warszawa:
Ocyna Naukowa, 1999.
Klimkiewicz, Anna. „Uzależnienie od alkoholu”. http://psychiatria.mp.pl/uzaleznie-
nia/ 81263,uzaleznienie-od-alkoholu (dostęp: 31.05.2016).
„Kościół – wotum KWC p.w. Niepokalanej Jutrzenki Wolności”. http://kwc.oaza.pl/
kosciol-wotum-kwc-pw-niepokalanej-jutrzenki-wolnosci (dostęp: 4.06. 2016).
Leczkowska, Magdalena. „Mam szczery przymus…”. http://www.eleuteria.oaza.
org.pl/83/06-Mam_szczery_przymus.html (dostęp: 3.06.2016).
„Młodzi dla młodych”. http://www.kwc.oaza.pl/mlodzi-dla-mlodych (dostęp: 17.06.
2016).
„O KWC. Wprowadzenie. Dlaczego Krucjata? Dar abstynencji”. http://kwc.oaza.pl/
dlaczego-krucjata-dar-abstynencji (dostęp: 1.06.2016).
„Ośrodek Prolaktyczno-Szkoleniowy im. ks. Franciszka Blachnickiego w Katowi-
cach”. http://www.osrodek-brynow.pl/ (dostęp: 4.06.2016).
Stomma, Stanisław. „Poprawić reputację jednej dobrej sprawy”. Tygodnik Po-
wszechny 27 (1949): 1–2.
Stomma, Stanisław. „Konfrontacja”. Tygodnik Powszechny 43 (1952): 5.
Wodarczyk, Adam. Prorok żywego Kościoła. Ks. Franciszek Blachnicki (1921–
–1987) – życie i działalność. Katowice: Emmanuel, 2008.
Wojcieszek, Krzysztof. „Wstęp”. W: Franciszek Blachnicki, Wolni i wyzwalający,
7–11. Poznań: IW „Jerozolima”, 2001.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
17 VI 1959 Ukazują się «Wytyczne Episkopatu dla kościelnej działalności trzeźwościowej
  • Bibliografia
Bibliografia "17 VI 1959 Ukazują się «Wytyczne Episkopatu dla kościelnej działalności trzeźwościowej»". http://kwc.oaza.pl/17-vi-1959-ukazuja-sie-wytyczne-episkopatudla-koscielnej-dzialalnosci-trzezwosciowej (dostęp: 4.06.2016). "1931-1951 Młodzieńcze ideały ks. Franciszka Blachnickiego". http://kwc.oaza.pl/ 1931-1951-mlodziencze-idealy-ks-franciszka-blachnickiego (dostęp: 3.06.2016).
Abstynencja purytańska a katolicka
  • Franciszek Blachnicki
Blachnicki, Franciszek. "Abstynencja purytańska a katolicka". Tygodnik Powszechny 41 (1949): 3-4.
Abstynenckie «Credo» Krucjaty Wyzwolenia Człowieka
  • Franciszek Blachnicki
Blachnicki, Franciszek. "Abstynenckie «Credo» Krucjaty Wyzwolenia Człowieka". W: tenże, Wolni i wyzwalający, 56-66. Poznań: IW "Jerozolima", 2001.
Problem alkoholizmu w świetle teologii wyzwolenia
  • Franciszek Blachnicki
Blachnicki, Franciszek. "Problem alkoholizmu w świetle teologii wyzwolenia". W: tenże, Prawda -Krzyż -Wyzwolenie. Ku polskiej teologii wyzwolenia, 19-36. Carlsberg: Maximilianum, 1985.
Światło-Życie, znak wyzwolenia
  • Franciszek Blachnicki
Blachnicki, Franciszek. "Światło-Życie, znak wyzwolenia". W: tenże, Prawda -Krzyż -Wyzwolenie. Ku polskiej teologii wyzwolenia, 37-45. Carlsberg: Maximilianum, 1985.
Wartości humanistyczne idei abstynenckiej
  • Franciszek Blachnicki
Blachnicki, Franciszek. "Wartości humanistyczne idei abstynenckiej". Homo Dei 4 (1960): 591-597.
W obronie idei abstynencji
  • Franciszek Blachnicki
Blachnicki, Franciszek. "W obronie idei abstynencji". Tygodnik Powszechny 50 (1952): 6-7.
Komentarze pod materiałemJak to jest być abstynentem w Polsce", audycja telewizyjna programu Pytanie na śniadanie
  • Katarzyna Gołębiowska
  • Monika Wójcik
Gołębiowska, Katarzyna, Monika Wójcik. Komentarze pod materiałem "Jak to jest być abstynentem w Polsce", audycja telewizyjna programu Pytanie na śniadanie. http://pytanienasniadanie.tvp.pl/24293409/jak-to-jest-byc-abstynentem-w-polsce (dostęp: 16.06.2016).
  • Krzysztof Jankowiak
Jankowiak, Krzysztof. "Pytania o Krucjatę". Wieczernik 134 (2005). http://www. wieczernik.oaza.pl/artykul/pytania-o-krucjate_id92 (dostęp: 18.06.2016).
Uzależnienie od alkoholu
  • Anna Klimkiewicz
Klimkiewicz, Anna. "Uzależnienie od alkoholu". http://psychiatria.mp.pl/uzaleznienia/ 81263,uzaleznienie-od-alkoholu (dostęp: 31.05.2016).