ArticlePDF Available

Abstract

Mensenrechten krijgen steeds meer aandacht in Nederland op lokaal niveau, zo ook binnen het sociaal werk. Met de transities in het sociale domein en de daarbij veranderende rol van de sociaal werker kunnen mensenrechten een handzaam perspectief bieden. Hoe komen sociaal werkers in hun werk in aanraking met mensenrechten? En hoe wordt er nagedacht over de toepassing van mensenrechten binnen het sociaal werk?
vakblad sociaal werk #6 201722
DLangzaam ontstaat in Nederland
het besef dat mensenrechten
relevant zijn voor de praktijk
van de sociaal werker. Vorig jaar
vormden sociaal werkdocenten
van verschillende hogescholen
een werkgroep om te kijken hoe mensenrechten
beter in het sociaal werk onderwijs geïntegreerd
kunnen worden. Dit mondde uit in een manifest
waarin docenten ervoor pleiten dat mensenrech-
ten centraal staan in het sociaal werk, zowel in het
onderwijs als in de praktijk (Hartman et al., 2016).
Inmiddels is dit manifest door tientallen docenten
en lectoren ondertekend en zijn de initiatiefnemers
bezig met een vervolg.
Relevant voor lokale situatie
Het sociaal werk is niet het enige vakgebied waar
meer aandacht is voor mensenrechten, de laatste
jaren komen mensenrechten steeds vaker aan de
orde op lokaal niveau in Nederland. Zo beginnen
gemeenten te beseffen dat mensenrechten een rol
spelen bij beleidsthema’s zoals armoedebeleid,
burgerparticipatie en antidiscriminatie (Teitler et
al., 2012). Specieke steden zijn mensenrechten
gaan gebruiken om groepen te verbinden of als
leidraad voor jeugdbeleid of beleid rond de Wet
maatschappelijke ondersteuning (Van den Berg
& Oomen, 2014). Het College voor de Rechten
van de Mens, opgericht in 2012, ontwikkelde een
kader voor mensenrechten in het sociale domein
(College, 2014). De Coalitie voor Inclusie, een
beweging van mensen en organisaties die streven
naar inclusie van mensen met een beperking,
baseert zich op het VN-verdrag voor rechten
van mensen met een beperking. Het Nederlands
Instituut van Psychologen heeft een projectgroep
opgericht om bewustwording te bevorderen van
wat mensenrechten voor psychologie betekenen
(Hagenaars, 2017). Het is duidelijk dat mensen-
rechten niet langer alleen worden gezien als iets
dat te maken heeft met omstandigheden in verre
landen maar dat ze ook relevant zijn voor de situa-
tie in Nederland.
Regels en gewoonten
Sociaal werkers kunnen op verschillende manie-
ren in aanraking komen met mensenrechten. In
de eerste plaats bestaat er altijd de mogelijkheid
dat werkers tijdens hun werk mensen tegenkomen
wiens rechten zijn geschonden of beperkt. Dat kan
te maken hebben met de persoonlijke situatie van
deze mensen, maar het kan ook zijn dat sociaal
werkers ontdekken dat bepaalde mensen nadeel
Mensenrechten krijgen steeds meer aandacht in Nederland op
lokaal niveau, zo ook binnen het sociaal werk. Met de transities
in het sociale domein en de daarbij veranderende rol van de
sociaal werker kunnen mensenrechten een handzaam perspectief
bieden. Hoe komen sociaal werkers in hun werk in aanraking met
mensenrechten? En hoe wordt er nagedacht over de toepassing
van mensenrechten binnen het sociaal werk?
door Alicia
Dibbets &
Quirine Eijkman
De sociaal werker draagt een mensenrechtenbril
Fundamentele
rechten
BESCHOUWING
23vakblad sociaal werk #6 2017
ondervinden vanwege regelgeving of beleid dat
negatieve effecten heeft op hun rechten. Denk bij-
voorbeeld aan mensen die een tegenprestatie moe-
ten leveren om een bijstandsuitkering te krijgen:
dat gaat onder andere in tegen het recht op sociale
voorzieningen. Of een persoon die niet meer in
staat is de huur te betalen omdat er bij het innen
van schulden geen rekening is gehouden met de
beslagvrije voet. Daarmee komt het recht op een
behoorlijke levenstandaard in de knel.
Doordat sociaal werkers direct met mensen werken
kan hun houding en handelen ook invloed hebben
op respect voor de rechten van deze mensen. Dit
kan aan de orde zijn in instellingen als een cliënt
wordt gexeerd zonder dat er eerst gezocht is naar
een minder ingrijpend alternatief om het recht op
lichamelijke integriteit te beschermen. Daarnaast
kunnen regels en gewoontes op de werkplek van
de sociaal werker mensenrechten van cliënten
direct en indirect beïnvloeden. Als er bijvoorbeeld
tussen een sociaal wijkteam en andere organisaties
gegevens van een cliënt worden uitgewisseld om
besluitvorming te versnellen, zonder dat de cliënt
hiervan op de hoogte is en hier toestemming
voor heeft gegeven, dan kan er sprake zijn van een
schending van het recht op databescherming en
het recht op informatie.
Structurele veranderingen
Mensenrechten kunnen op verschillende manie-
ren worden toegepast binnen het sociaal werk.
Eén mogelijkheid is dat mensenrechten worden
gebruikt als moreel kader in het dagelijks hande-
len en de dagelijkse houding van sociaal werkers.
Dit betekent dat sociaal werkers alert zijn op de
manieren waarop zij mensenrechten respecteren
en bevorderen in hun omgang met cliënten. Zo is
het belangrijk dat sociaal werkers zich bewust zijn
van hun eigen vooroordelen om te kunnen hande-
len zonder discriminatie. Mensenrechten kunnen
ook de grondslag zijn om cliënten te betrekken
in besluitvorming die hen raakt. Op deze manier
worden cliënten behandeld met respect voor auto-
nomie en zelfbeschikking en wordt daarmee hun
menselijke waardigheid eerbiedigd.
Daarnaast kunnen mensenrechten een manier zijn
om meer bewust te raken van structurele tekort-
komingen die invloed hebben op de dagelijkse
praktijk van de sociaal werker. Als sociaal werkers
kijken vanuit een mensenrechtenperspectief dan
zijn bepaalde problemen niet langer een individu-
ele kwestie, maar wordt duidelijk dat er sprake is
van een onderliggend maatschappelijk probleem.
Dit betekent ook dat de oplossing van een dergelijk
probleem niet alleen ligt in een verandering van
BESCHOUWING
vakblad sociaal werk #6 201724
de persoonlijke situatie van een cliënt maar dat
er structurele veranderingen nodig zijn om tot
een oplossing te komen en het probleem in de
toekomst te voorkomen. Als bijvoorbeeld blijkt dat
ouderen met dementie vaak niet in staat zijn om
de eigen bijdrage te betalen voor een specialisti-
sche dagbehandeling dan is dat niet alleen jammer
voor deze mensen, maar kan dit ook betekenen dat
toegang tot de gezondheidszorg onvoldoende is
gewaarborgd voor deze groep. Wanneer jongeren
met een migrantenachtergrond maar niet aan het
werk komen vanwege hun buitenlands klinkende
naam dan ligt dit probleem niet alleen bij hen
maar is er sprake van discriminatie op de arbeids-
markt.
Vervolgens kunnen mensenrechten een handvat
bieden om misstanden of gebreken aan te kaarten
die sociaal werkers tegenkomen in de praktijk.
Naast het feit dat mensenrechten kunnen helpen
bij het herkennen van tekortkomingen, benadrukt
een beroep op mensenrechten ook de ernst van
de kwestie. Een probleem is dan niet langer alleen
een frustratie voor de cliënt en de sociaal werker,
maar er zijn fundamentele rechten in het geding.
Als sociaal werkers mensenrechtenkwesties willen
aankaarten dan kan er worden gekeken wie (mede)
verantwoordelijk zijn en wat de onderliggende
oorzaken zijn van het probleem. Worden cliënten
benadeeld door systemen binnen een welzijnsorga-
nisatie of zorginstelling, door gemeentelijke beleid,
of misschien zelfs door nationale wetgeving? Een
sociaal werker kan daarbij bedenken wie als eerste
aanspreekpunt kan dienen om de mensenrechten-
kwestie te signaleren.
Een bril en een handvat
De toepassing van mensenrechten binnen het
sociaal werk is nog volop in ontwikkeling en
het valt te bezien hoe mensenrechten een plek
kunnen krijgen in het onderwijs en de praktijk
en ten opzichte van sociaal werk-begrippen zoals
sociale rechtvaardigheid en de signaleringstaak.
Wat vaststaat is dat mensenrechten hoe dan ook
aanwezig zijn in de dagelijkse praktijk van sociaal
werkers. Het is niet voor niets dat de International
Federation of Social Workers (IFSW) in de nieuwe
denitie van het vak aangeeft dat mensenrechten-
principes daarin centraal staan (IFSW, 2014). Met
een mensenrechtenbril op wordt duidelijk dat de
problemen waar cliënten tegenaan lopen naast een
persoonlijke dimensie, ook te maken kunnen heb-
ben met fundamentele rechten. Wanneer dan blijkt
dat er sprake is van tekortkomingen, kunnen men-
senrechten een handvat bieden om deze kwesties
aan te kaarten, om andere oplossingen te zoeken,
om verantwoordelijkheden in kaart te brengen en
om duidelijke grenzen te trekken.
Alicia Dibbets is zelfstandig mensenrechtenon-
derzoeker. Quirine Eijkman is lector Toegang
tot het Recht aan het Kenniscentrum Sociale
Innovatie (KSI) van de Hogeschool Utrecht. Dit
artikel is geschreven naar aanleiding van een
onderzoek naar sociaal werk en mensenrechten
voor het Lectoraat Toegang tot het Recht van de
Hogeschool Utrecht.
Bronnen
Berg, E. van den, Oomen, B. (2014). Mensenrechten
en lokaal beleid: Handreiking voor beleidsmakers,
Den Haag: Platform 31.
College voor de Rechten van de Mens (2014). BAAT
bij mensenrechten in het sociale domein.
Eijkman, Q. (2017). Toegang tot het recht gaat glocal.
Hogeschool Utrecht.
Hagenaars, P. (2017). Psychologen geven aandacht aan
mensenrechten, Nieuwsbrief Johannes Wier Stichting.
Hartman, J., Knevel, J., & Reynaert, D. (2016). Mani-
fest: Stel mensenrechten centraal in het sociaal werk.
IFSW, (2014). Global Denition of Social Work. http://
ifsw.org/get-involved/global-denition-of-social-work/
Teitler, J. Cuypers, C. Klever, E. Hardy, D. & Steenber-
gen, R. (2012). Goed bezig: de betekenis van mensen-
rechten voor gemeenten. Amnesty International en
Vereniging van Nederlandse Gemeenten.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Book
Full-text available
Bij mensenrechten denken we al snel aan marteling en verdwijningen in dictaturen ver weg. Maar mensenrechten gelden overal en voor iedereen. Ook hier in Nederland. Met name op lokaal niveau - daar waar mensen leven, werken en naar school gaan - moeten mensenrechten worden nageleefd en gerealiseerd. Lokale sociale problemen zoals armoede, participatie van mensen met een beperking, huiselijk geweld, discriminatie of jeugdwerkloosheid raken aan rechten en plichten uit mensenrechtenverdragen zoals het recht op een bestaansminimum, het recht op deelname aan het maatschappelijk leven, op bescherming van de lichamelijke integriteit, het discriminatieverbod of het recht op arbeid. Met de decentralisatie van essentiële voorzieningen naar lokale overheden worden mensenrechten steeds relevanter voor gemeenten.
Psychologen geven aandacht aan mensenrechten
  • P Hagenaars
• Hagenaars, P. (2017). Psychologen geven aandacht aan mensenrechten, Nieuwsbrief Johannes Wier Stichting.
Toegang tot het recht gaat glocal
  • Q Eijkman
Goed bezig: de betekenis van mensenrechten voor gemeenten. Amnesty International en Vereniging van Nederlandse Gemeenten
  • J Teitler
  • C Cuypers
  • E Klever
  • D Hardy
  • R Steenbergen