Wybrane problemy ochrony gniewosza plamistego Coronella austriaca w Polsce / Selected aspects of smooth snake Coronella austriaca protection in Poland

Article (PDF Available) · December 2017with 479 Reads
Abstract
Gniewosz plamisty Coronella austriaca jest rzadkim gatunkiem węża, objętym w Polsce całkowitą ochroną i wymagającym ochronny czynnej oraz tworzenia stref ochronnych. Działania ochronne są jednak utrudnione poprzez niedostateczne rozpoznanie rozmieszczenia i stanu populacji, mało precyzyjne przepisy prawne oraz brak długofalowych programów ochronnych, których metody byłyby odpowiednio wystandaryzowane i ewaluowane. Wielkość populacji gniewosza może być niedoszacowana ze względu na jego trudną wykrywalność w terenie, zależną od takich czynników jak liczba wizyt, typ siedliska i warunki pogodowe w czasie kontroli. Ponadto wiele stanowisk jest znanych tylko z incydentalnych obserwacji pojedynczych osobników. Brak dokładnych danych stanowi dużą przeszkodę dla planowania działań ochronnych. Problem czynnej ochrony gniewosza był do tej pory podejmowany w kraju bardzo rzadko i brakuje informacji odnośnie jej efektywności. Artykuł ma na celu podsumowanie obecnego stanu wiedzy na temat sytuacji populacji gniewosza plamistego w Polsce oraz analizę istniejących problemów związanych z ochroną tego gatunku.
Figures - uploaded by Aleksandra Kolanek
Author content
All content in this area was uploaded by Aleksandra Kolanek
No caption available
… 
474
ARTYKUŁY
Chrońmy Przyr. Ojcz. 73 (6): 474–483, 2017
Wybrane problemy ochrony gniewosza plamistego
Coronella austriaca w Polsce
Selected aspects of smooth snake Coronella austriaca
protecon in Poland
ALEKSANDRA KOLANEK1,2, AGATA BURY3, EDYTA TURNIAK2, KATARZYNA KUREK4,
STANISŁAW BURY2,3
1 Zakład Geoinformatyki i Kartograi
Instytut Geograi i Rozwoju Regionalnego
Uniwersytet Wrocławski
50–137 Wrocław, pl. Uniwersytecki 1
e-mail: aleksandra.kolanek@uwr.edu.pl
2 Towarzystwo Herpetologiczne NATRIX
54–206 Wrocław, ul. Legnicka 65
Słowa kluczowe: gady, gniewosz plamisty, ochrona gatunku, ochrona strefowa.
Key words: reples, smooth snake, conservaon, protected areas.
Gniewosz plamisty Coronella austriaca jest rzadkim gatunkiem węża, objętym w Polsce całkowitą
ochroną i wymagającym ochronny czynnej oraz tworzenia stref ochronnych. Działania ochron-
ne są jednak utrudnione poprzez niedostateczne rozpoznanie rozmieszczenia i stanu populacji,
mało precyzyjne przepisy prawne oraz brak długofalowych programów ochronnych, których me-
tody byłyby odpowiednio wystandaryzowane i ewaluowane. Wielkość populacji gniewosza może
być niedoszacowana ze względu na jego trudną wykrywalność w terenie, zależną od takich czyn-
ników jak liczba wizyt, typ siedliska i warunki pogodowe w czasie kontroli. Ponadto wiele stano-
wisk jest znanych tylko z incydentalnych obserwacji pojedynczych osobników. Brak dokładnych
danych stanowi dużą przeszkodę dla planowania działań ochronnych. Problem czynnej ochrony
gniewosza był do tej pory podejmowany w kraju bardzo rzadko i brakuje informacji odnośnie jej
efektywności. Artykuł ma na celu podsumowanie obecnego stanu wiedzy na temat sytuacji popu-
lacji gniewosza plamistego w Polsce oraz analizę istniejących problemów związanych z ochroną
tego gatunku.
Wstęp
Gniewosz plamisty Coronella austriaca Lau-
renti, 1768 jest gatunkiem rzadkim, umieszczo-
nym na Czerwonej Liście IUCN aż w jedena -
stu krajach Europy Zachodniej. W Danii został
uznany za gatunek wymarły, we Francji i Szwecji –
za wymagający szczególnej ochrony, w Holandii,
na Litwie i Łotwie jego status określono jako za-
grożony (EN), a w Niemczech, Polsce, Norwegii,
Szwajcarii oraz Finlandii jest on uznany za ga-
tunek narażony na wyginięcie (VU) (Kurek i in.
2014; Profus, Sura 2001). Gniewosz plamisty
w Polsce został objęty ochroną gatunkową już
w 1952 roku (Rozporządzenie 1952). Występuje
3 Instytut Nauk o Środowisku
Uniwersytet Jagielloński
30–387 Kraków, ul. Gronostajowa 7
4 Instytut Ochrony Przyrody
Polskiej Akademii Nauk
31–120 Kraków, al. A. Mickiewicza 33
475
A. Kolanek i in. Problemy ochrony gniewosza plamistego
na terenie całego kraju, choć publikowane dane
na temat rozmieszczenia i liczebności gniewo-
sza dają niejednoznaczny obraz stanu jego po-
pulacji, a danych monitoringowych pozwalają-
cych określić trendy populacyjne jest wciąż bar-
dzo mało (Profus, Sura 2003). Niewielki zasób
wiedzy na temat tego gatunku w Polsce utrudnia
ewaluację obecnie funkcjonującej ochrony bier-
nej tego gatunku, a także zaplanowanie działań
ochronnych o szerszej skali, nawet na poziomie
podstawowym. Ponadto zabiegi czynnej ochro-
ny gniewosza w kraju były stosowane niezwykle
rzadko, a ich efektywność jest trudna do oceny,
ponieważ wyniki tych działań nie zostały sze-
rzej opublikowane. W niniejszej pracy spróbo-
wano określić główne problemy związane z sy -
tuacją gniewosza oraz przedstawiono analizę
pojawiających się opinii na temat statusu popu-
lacji i trudności związanych z podejmowaniem
ochrony gniewosza.
Status gniewosza plamistego w Polsce
na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci
Około pół wieku temu Młynarski (1971)
określał gniewosza plamistego jako gatunek
często i szeroko rozpowszechniony, jednak bez
podania dokładnych danych na poparcie tego
stwierdzenia. W latach 80. XX wieku gatunek
opisywano jako rzadki (Gosławski, Rybacki
1988), co zostało później potwierdzone przez
wyniki mapowania do Atlasu płazów i gadów
Pol ski (Zemanek, Rański 1989), a w latach 90.
gniewosz plamisty został uznany za skrajnie za-
grożony (Najbar 1997). Według podstawowych
zbiorczych opracowań, tj. Atlasu płazów i gadów
Polski oraz Polskiej czerwonej księgi zwierząt,
gniewosz plamisty jest gatunkiem narażonym na
wyginięcie (kategoria VU) o nieregularnym wy-
stępowaniu. Wielkość populacji krajowej ostroż-
nie oszacowano na około 8–9 tysięcy osobników
(Profus, Sura 2001, 2003). Wymienione opraco-
wania są rezultatem podsumowania dostępnej
wówczas wiedzy o gatunku, gdzie aż około 30%
danych na temat stanowisk gniewosza pochodzi
sprzed 1945 roku. Zatem białe plamy na wielu
powierzchniach nie powinny być interpretowa-
ne jako brak występowania gatunku, a jedynie
jako brak aktualnych danych z danego obsza-
ru. Skąpe informacje dotyczą także liczebności.
Autorzy Atlasu podają ten parametr dla jednej
populacji gniewosza liczącej więcej niż dwadzie-
ścia dorosłych osobników w wieku reprodukcyj-
nym (Profus, Sura 2003).
W późniejszych latach opublikowano wiele
nowych danych dotyczących rozmieszczenia
gniewosza plamistego w Polsce. Przykładowo,
na Dolnym Śląsku (Kaźmierczak 2011; Dudek
i in. 2014; Kaczmarski i in. 2015) i Opolszczyź-
nie (Profus i in. 2012). Na Roztoczu i w Puszczy
Solskiej odnotowano 70 stanowisk (Stachyra
2008), w okolicach Włocławka dalsze kilka-
dziesiąt (Piotrowski 2006; Cyzman 2012, 2014).
W innych częściach kraju stwierdzano gnie-
wosza na co najmniej 30 nowych lokaliza-
cjach (m.in. Żmihorski 2004; Zieliński i in.
2005; Bena, Dobrowolska 2006; Dembicka i in.
2006; Najbar 2006; Piotrowski i in. 2006; Wi-
śniowski, Rozwałka 2007; Rybacki 2008; Guzik,
Zyśk 2008; Bury 2009; Bury, Juras 2010; Bonk
i in. 2011; Ławicki i in. 2011; Bury i in. 2012).
Dodatkowo regularnie pojawiają się amator skie
obserwacje tego gatunku z wielu regionów Pol -
ski od amatorów-herpetologów, publikowane
w formie zdjęć w In terne cie. Duża liczba no -
wych doniesień może być pochopnie inter -
pretowana jako objaw wzro stu liczebności gnie-
wosza plamistego w Pol sce. Jed nak liczba wy-
krytych nowych stanowisk jest wyraźnie po-
wiązana z liczbą badaczy i przyrodników pra-
cujących w terenie, a zatem najprawdopodob-
niej jest efektem nie tyle wzrostu liczebności
gatunku, ile dokładniejszej penetracji obsza-
rów wcześniej nieinwentaryzowa nych lub słabo
rozpoznanych. Ponadto nadal większość no-
wych doniesień opiera się na incydentalnych
obserwacjach pojedynczych okazów i tylko na
kilku stanowiskach, na których prowadzono
systematyczne badania, liczba obser wowanych
węży była większa, m.in. na Ziemi Lubuskiej
(Najbar 2001), w Krakowie (Bury i in. 2016),
w okolicach Kopalni Wapienia „Górażdże” (Ko -
lanek 2017) czy też w środkowej Polsce (Zie-
liński i in. 2000).
476
Chrońmy Przyr. Ojcz. rocznik 73, zeszyt 6, 2017
Wykrywalność i monitoring
Literatura dotycząca biologii gniewosza pla-
mistego opisuje ten gatunek jako skryty i trudny
do odnalezienia w terenie (Spellerberg, Phelps
1977; Najbar 2000; l k l, Käsewinter 2003; Har-
tel i in. 2009). Niska wykrywalność jest najbar-
dziej prawdopodobnym powodem rozbieżno-
ści w ocenie statusu tego gatunku, na co zwrócili
uwagę Wiśniowski i Rozwałka (2007) w odnie -
sieniu do obszaru Ojcowskiego Parku Narodo-
wego (OPN). Gniewosza plamistego w OPN po -
czątkowo uznawano za gatunek rzadki (Anto-
szewska-Bugno, Młynarski 1977), a następnie za
prawie wymarły (Szyndlar 1995). W 2007 roku
Wiśniowski i Rozwałka (2007) znaleźli w krót-
kim czasie dziewięć osobników gniewosza, co
stało w sprzeczności z wcześniejszym przekona-
niem o rzadkości występowania tego gatunku.
Większości obserwacji węży dokonano podczas
pochmurnej pogody lub po deszczu, a nie w go-
rące i słoneczne dni, które w polskiej literaturze
były uznawane za najbardziej sprzyjające warun-
ki do obserwacji gniewoszy (np. Juszczyk 1987).
Choć nie można całkowicie wykluczyć faktycz-
nego wzrostu liczebności gniewosza na terenie
OPN, wcześniejsze informacje na temat rzadko-
ści węży mogły być wynikiem niewłaściwie pla-
nowanych i zrealizowanych badań. Problem ten
został zauważony także przez innych badaczy
w Polsce (Dembicka i in. 2006, Bury 2009), a tak-
że w Niemczech (Schulte i in. 2013). Kolejnym
czynnikiem wpływającym na wykrywalność
gnie wosza jest struktura siedliska. Według ba-
dań prowadzonych w Rumunii, liczba kontroli
niezbędna do stwierdzenia nieobecności gatun-
ku z pewnością wynoszącą 95% waha się od sze-
ściu w siedliskach kamienistych aż do 20 na te-
renach zadrzewionych lub trawiastych (Hartel
i in. 2009).
Powyższe trudności można zestawić z ogól-
nopolskim monitoringiem gniewosza plami-
stego (Najbar 2012), prowadzonym w latach
2009–2010. Metodyka monitoringu przewiduje
trzy wizyty terenowe w danej lokalizacji (Najbar
2012). Jest to bardzo mała liczba wizyt, biorąc
pod uwagę różnice w wykrywalności w zależ-
ności do pogody i warunków siedliskowych. Tak
niewielka liczba wizyt w terenie mogła prowa-
dzić do niedoszacowania liczby stanowisk, unie-
możliwiając przy tym porównanie stanu lokal-
nych populacji. Przykładowo, monitoring pro-
wadzony w Holandii w latach 1994–2006 bazo-
wał na sprawdzeniu 59 transektów z co najmniej
6 wizytami na transekcie (Janssen, Zuiderwijk
2007), których liczba jest zgodna z danymi doty-
czącymi wykrywalności uzyskanymi w Rumunii
(Hartel i in. 2009). Ponadto w metodyce mo-
nitoringu ogólnopolskiego podaje się techniki
użyteczne w wykrywaniu gniewosza, jednak ich
użycie w monitoringu nie jest w żaden sposób
wystandaryzowane i tylko w gestii osób wyko-
nujących poszukiwania tego węża leży ich wy-
korzystanie. Takie podejście może prowadzić do
znacznej rozbieżności w jakości danych pocho-
dzących z różnych stanowisk, w zależności od
sposobu i schematu poszukiwań węży wybrane-
go przez poszczególnych pracowników tereno-
wych prowadzących cenzus.
Czynna i bierna ochrona gatunku w Polsce
W Polsce gniewosz plamisty podlega ochro -
nie ścisłej oraz wymaga ochrony czynnej (Roz-
po rządzenie 2016). Dodatkowo gatunek ten ob-
jęty jest ochroną strefową, a zatem należy usta-
nawiać dla niego całoroczne strefy ochronne,
obejmujące miejsca rozrodu i regularnego prze-
bywania oraz obszar w promieniu do 100 me-
trów od nich. Strefy takie charakteryzują się bar-
dzo silnym reżimem ochronnym, a odstępstw
od zakazów w nich obowiązujących jest bar-
dzo niewiele. Aktualnie funkcjonujące wytycz-
ne dotyczące wielkości obszaru strefy ochron-
nej wokół miejsc rozrodu zostały zredukowane
w porównaniu do wcześniej obowiązujących.
Jednocześnie w pojęciu strefy ochronnej funk-
cjonują miejsca regularnego przebywania – co
może stanowić korzystny zapis z punktu widze-
nia ochrony stanowisk, jednak niestety prawo
nie deniuje pojęcia „miejsca rozrodu i regu-
larnego przebywania. W praktyce większość ra-
portów terenowych oparta jest na punktowych
stwierdzeniach pojedynczych osobników, bez
477
A. Kolanek i in. Problemy ochrony gniewosza plamistego
rozpoznania areałów osobniczych czy wzorców
wykorzystania przestrzeni przez węże, które to
dane jako wymagające specjalistycznych, długo-
terminowych i stosunkowo trudnych badań te-
renowych nie powinny stanowić wymogu przy
powoływaniu stref. Trudno zatem zapropono-
wać odpowiedni obszar „regularnego przeby-
wania” tylko w oparciu o obserwacje punktowe.
O ile w przypadku stwierdzenia gatunku w obrę-
bie jednorodnych krajobrazowo obszarów (np.
kamieniołomy) wyznaczenie strefy nie powinno
powodować problemów, tak pojedyncze obser-
wacje w obrębie większych jednostek krajobra-
zowych nie pozwalają (bez szczegółowych ba-
dań) wiarygodnie wnioskować o zasięgu obsza-
ru zajmowanego przez populację węży. W kon-
sekwencji strefy ochronne dla gniewosza wy-
znaczane są niezwykle rzadko – w Polsce obec-
nie istnieją jedynie trzy strefy ochrony gniewo-
sza – po jednej w województwie dolnośląskim,
lubuskim i podkarpackim (Mazgajska i in. 2014;
GDOŚ 2016 – niepubl.).
Aktywna ochrona tego gatunku została
podjęta zaledwie kilka razy – niestety istnie-
je bardzo mało danych na temat efektywno-
ści zrealizowanych projektów. Jeden z najstar-
szych projektów konserwatorskich przeprowa-
dzono w latach 1999–2001 pod kierownictwem
Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody „Sa-
la mandra. Najważniejszymi celami projektu
było rozpoznanie i ochrona siedlisk gniewo-
sza w centralnej Polsce oraz poprawa sukcesu
rozrodczego w wybranych populacjach. Próby
zwiększenia sukcesu rozrodczego w warunkach
laboratoryjnych nie przyniosły pozytywnych
rezultatów ze względu na wysoką śmiertelność
juwenilnych osobników podczas hibernacji
(50%). Na jednym ze stanowisk poprawiono
warunki insolacyjne wskutek wycięcia krze-
wów i wykoszenia traw. Przygotowano również
sztuczne kryjówki z gałęzi i kamieni. Niestety
brakuje danych na temat skuteczności tych
działań (Zieliński 2003). W zachodniej i środ-
kowej Polsce realizowano dwa inne, podob-
ne projekty: w województwie lubuskim pro-
wadzono czynną ochronę związaną z popra-
wą siedliska (Najbar 2002), a w Nadleśnictwie
Włocławek zbudowano 25 sztucznych kryjó-
wek (Kurek i in. 2014), ale jak dotąd albo nie
ma danych z monitoringu tych miejsc albo nie
są one szerzej dostępne (Cyzman 2014).
Wnioski
Obecnie można wyróżnić trzy główne pro-
blemy ochrony gniewosza plamistego w Polsce.
Pierwszy z nich dotyczy niedostatecznego roz-
poznania rozmieszczenia i rzeczywistego stanu
liczebnego populacji węża w kraju. Mimo re-
gularnie pojawiających się nowych obserwacji
tego gatunku w Polsce prawdziwy status gnie-
wosza plamistego jest nadal słabo rozpoznany.
Przygotowanie kolejnego wydania Atlasu pła-
zów i gadów Polski powinno zatem uwzględnić
szerzej zakrojoną akcję zbierania danych na te-
mat występowania gniewosza plamistego, np.
poprzez rozsyłanie kwestionariuszy do nadle-
śnictw, regionalnych dyrekcji ochrony środo-
wiska, organizacji pozarządowych, kół nauko-
wych itd., a nie opierać się jedynie na doniesie-
niach literaturowych i przypadkowych zgłosze-
niach. Taki schemat zbierania danych był już
stosowany w Polsce z powodzeniem (Szyndlar
1981; Kurek i in. 2014) i jest możliwy do prze-
prowadzenia w sposób niemal bezkosztowy
i w bardzo krótkim czasie drogą elektroniczną.
Dodatkowo, warto kierować inicjatywy zbiera-
nia obserwacji także poza środowisko naukowe
i zbierać zwerykowane (w oparciu o zdjęcia)
obserwacje amatorskie. Dokładne rozpoznanie
rozmieszczenia gniewosza jest też kluczowe dla
zachowania populacji, ponieważ w chwili obec-
nej nie należy wykluczyć ryzyka, że tempo za-
niku siedlisk gniewosza jest większe niż tem-
po odnajdywania jego stanowisk. Sytuacja taka
może w krótkim czasie doprowadzić do znacz-
nego, lecz niezauważonego, spadku liczebności
tego gatunku. Dla rozpoznania stanu populacji
ważne jest również, aby prace inwentaryzacyjne
i monitoringowe, czy to o zasięgu ogólnokrajo-
wym czy lokalnym nakierowanym na szczegó-
łowe rozpoznanie określonego terenu, bazowa-
ły na wystandaryzowanej metodyce opartej na
dostępnej wiedzy i technikach wypracowanych
478
Chrońmy Przyr. Ojcz. rocznik 73, zeszyt 6, 2017
i przetestowanych w innych krajach europej-
skich. Warto również rozważyć wsparcie trady-
cyjnych metod inwentaryzacyjnych nowocze-
snymi narzędziami analitycznymi, stosowanymi
z powodzeniem w Europie (Santos i in. 2009),
które pozwalają modelować prawdopodobne
rozmieszczenie węży w oparciu o stopień skore-
lowania znanych stanowisk z czynnikami środo-
wiskowymi.
Drugi problem dotyczy przepisów prawa,
które mogą stanowić silne narzędzie do ochro-
ny gatunku, lecz które na razie bywają zbyt nie-
precyzyjne, a przez to trudne do wdrożenia.
Przykładowo jako miejsce regularnego przeby-
wania można uznać cały płat siedliska (np. mu-
rawa kserotermiczna, kamieniołom itd.) wokół
obserwacji punktowej, a więc objąć cały płat
ochroną strefową, ale jest to zwykle kwestia do-
brej woli i interpretacji lokalnego organu decy-
zyjnego. Może to również być jedynie obszar
określony metodą najmniejszego wieloboku wy -
pukłego (Minimum Convex Polygon), założo-
nego na punktowych obserwacjach węży (Burg-
man, Fox 2003; Mitchell 2005) wraz z odpo-
wiednim buforem. Równie istotne jest, że dzię-
ki obszarowej ochronie gniewosz może być trak -
towany jako gatunek parasolowy dla innych ga -
dów oraz dla siedlisk kserotermicznych. Wska-
zane wydają się pewne modykacje w zapisie
prawa, które usprawniałyby interpretację i wdro -
żenia stref ochronnych poprzez zdeniowanie
kryteriów ich powoływania. Kryteria takie po-
winny dotyczyć m.in. metodyki badań tereno-
wych, które będą wykorzystywane jako podsta-
wa w procesie decyzyjnym. Ponieważ takie ba-
dania nie są badaniami naukowymi, lecz tylko
krótkoterminowymi inwentaryzacjami, ilość
danych możliwa do zebrania jest bardzo ograni-
czona. Oznacza to, że również kryteria tworze-
nia stref ochrony powinny być tak proste i pre-
cyzyjne, jak to tylko możliwe, żeby usprawnić
proces ich powoływania. Zieliński i Stanisławski
(2006) zaproponowali, aby ochroną strefową ob-
jęte były stanowiska, na których stwierdzono co
najmniej kilka dorosłych osobników oraz osob-
niki młode – co świadczyłoby o stabilnej, roz-
mnażającej się populacji. W naszym przekona-
niu jednak nie jest to najlepsze kryterium, po-
nieważ osobniki młode są dużo trudniejsze do
zaobserwowania niż osobniki dorosłe – przykła-
dowo w 2017 roku, podczas badań prowadzo-
nych na terenie gminy Gogolin, autorzy niniej-
szego opracowania nie zaobserwowali (mimo
licznych kontroli terenowych) osobników mło-
dych, choć na podstawie danych z lat poprzed-
nich wiadomo, że populacja ta jest liczna (ponad
60 osobników) i rozmnażająca się. Największe
prawdopodobieństwo wykrycia młodych osob-
ników to moment zaraz po urodzeniu, gdy prze-
bywają w skupieniu, co przypada na okres je-
sienny, podczas gdy większość inwentaryzacji
prowadzi się zwykle w okresie wiosenno-letnim.
Ze względu na małe rozmiary ciała osobniki ju-
wenilne są trudniejsze do wykrycia niż doro-
słe. Badania prowadzone przez członków To-
warzystwa NATRIX na Opolszczyźnie wskazu-
ją, że osobniki młode przebywają w miejscach
bardziej zarośniętych, co dodatkowo zmniejsza
ich wykrywalność (Kolanek i in. 2017). Rozwią-
zanie zaproponowane przez Zielińskiego i Sta-
nisławskiego (2006) wiązałoby się z ryzykiem
odrzucenia ochrony wielu cennych stanowisk
(w przypadku krótkoterminowych inwentary-
zacji, na podstawie niedostatecznych danych
o populacji). Jednocześnie należy zgodzić się ze
wspomnianymi autorami w kwestii obligatoryj-
ności powoływania stref – każda decyzja o usta-
nowieniu strefy powinna być rozpatrywana in-
dywidualnie. W wielu przypadkach skutecz-
na ochrona może być przeprowadzana w spo-
sób mniej restrykcyjny. Arbitralne ustanawianie
stref, z ich silnym reżimem ochronnym, wiążą-
cym się z wieloma zakazami, wywołuje niechęć
do zgłaszania obserwacji gniewosza ze względu
na obawy przed powołaniem strefy, która wyłą-
czy dany obszar z dotychczasowego użytkowa-
nia. Powołanie strefy na gruntach prywatnych
czy w miejscach pełniących funkcję rekreacyj-
ną (np. krakowski Zakrzówek) w naszej opinii
będzie stwarzało więcej potencjalnych niebez-
pieczeństw dla populacji (ze strony ludzi, nieza-
dowolonych utratą dostępu na dany obszar) niż
rezygnacja z jej powołania i w zamian, przykła-
dowo, objęcie siedliska ochroną poprzez odpo-
479
A. Kolanek i in. Problemy ochrony gniewosza plamistego
wiedni zapis w miejscowych planach zagospoda-
rowania przestrzennego czy w planach urządze-
nia lasu. Dodatkowo silny reżim ochronny stref
powoduje, że w obawie przed społecznymi kon-
trowersjami i ryzykiem umyślnego zniszczenia
siedliska (casus populacji spod Wrocławia, ba-
danej w 2015 roku przez członków Towarzystwa
Herpetologicznego NATRIX) nie są one powo-
ływane.
Ostatnim problemem jest kwestia ochrony
czynnej i długofalowej. Czynna ochrona gatun-
ku w Polsce jest podejmowana niezwykle rzad-
ko, a przy tym nie ma dobrze rozwiniętych me-
tod i tła dla dalszych programów ochrony gnie-
wosza. Jedną z przyczyn jest niezwykle skąpa
dokumentacja rezultatów prac w połączeniu
z brakiem monitoringu efektów czynnej ochro-
ny. Większość działań konserwatorskich jest
prowadzona przez krótki, maksymalnie kilkulet-
ni okres. Po tym czasie z reguły skuteczność za-
biegów, takich jak tworzenie kryjówek i poprawa
nasłonecznienia, dość szybko maleje. Aby osią-
gnąć efekt długofalowy, należy ochronę gniewo-
sza plamistego uwzględniać w planach zarządza-
nia danym terenem (na przykład w planach re-
kultywacji w przypadku nieczynnych wyrobisk
surowców skalnych czy w Planach Urządzania
Lasów, gdyż wiele stanowisk zlokalizowanych
jest na terenach Lasów Państwowych). Zieliński
i Stanisławski (2006) zwracają uwagę, że głów-
nym zagrożeniem dla gniewosza plamistego wy-
daje się zabijanie węży przez ludzi, powodowane
strachem. Nie bagatelizując tej przyczyny, moż-
na jednak stwierdzić, że większy problem stano-
wi niszczenie siedlisk podczas prac ziemnych,
związanych z inwestycjami publicznymi i pry-
watnymi. Z doświadczenia autorów niniejszego
artykułu wynika, że ludzie znajdując węże na te-
renie lub w pobliżu własnych posesji, w pierw-
szej kolejności szukają informacji na ich temat
i zwracają się z pytaniami i wątpliwościami do
organizacji pozarządowych lub uczelni.
Wydaje się, że kluczowym etapem dla popra-
wy statusu gniewosza i innych gatunków gadów
i płazów, zarówno w kontekście kondycji popu-
lacji, jak i istniejącego stanu wiedzy i możliwo-
ści ochronnych, jest odpowiednia komunika-
cja w środowisku naukowców i przyrodników,
przede wszystkim nakierowana na wymianę do-
świadczeń i wypracowanie optymalnych me-
tod w oparciu o konkretne przykłady i napo-
tykane problemy. Poza wymienionymi proble-
mami ochrony i rozpoznania gniewosza plami-
stego najważniejszym elementem długofalowej
ochrony gatunku jest szeroko zakrojona eduka-
cja, o czym piszą także Zieliński i Stanisławski
(2006), zwłaszcza wśród lokalnych społeczności,
na terenach zasiedlonych przez gniewosza pla-
mistego. Jest to zagadnienie coraz częściej po-
dejmowane, jednak wciąż zbyt mało doceniane.
Propozycje rozwiązań zidentykowanych pro-
blemów ochrony gniewosza zawarto w tabeli 1.
Rozwiązania te mają charakter wstępny i wyma-
gają dalszej dyskusji.
Tab. 1. Najważniejsze problemy ochrony gniewosza plamistego w Polsce oraz proponowane rozwiązania
Table 1. The most important aspects of smooth snake protecon in Poland and suggested soluons
Problem/ Aspect Rozwiązanie/ Soluon
1. Niska wykrywalność,
brak wystandaryzowa
nych metod monitoringu
i inwentaryzacji
Standaryzacja metod:
• minimum sześć (siedliska kamieniste) lub dziewięć (siedliska zakrzewione) kontro
li szczególnie w okresie wiosennym (kwiecień–czerwiec) oraz późnoletnim (sierpień–
wrzesień). W okresie letnim wysokie temperatury i małe zachmurzenie ograniczają wy
krywalność, a kontrole w tym terminie są mniej miarodajne;
• kontrole w godzinach porannych/przedpołudniowych lub/i popołudniowych, przy
umiarkowanej temperaturze, najlepiej przy zachmurzeniu i po opadach deszczu wystę
pujących w dniach poprzedzających kontrole;
• w siedliskach o niskiej wykrywalności (miejsca trawiaste, wrzosowiska, ewentualnie
bory itp.) obligatoryjne stosowanie sztucznych kryjówek (np. płaty papy dachowej czy
płyty OSB) rozmieszczonych w układzie szachownicy w odległości ok. 40–50 od siebie;
• kontrola śmiertelności na drogach co najmniej dwa razy dziennie w okresie równole
głym do pozostałych kontroli;
• wsparcie tradycyjnych metod inwentaryzacyjnych metodami geoinformatycznymi (GIS).
480
Chrońmy Przyr. Ojcz. rocznik 73, zeszyt 6, 2017
Problem/ Aspect Rozwiązanie/ Soluon
2. Rozmieszczenie
– mało efektywna
metodyka zbierania
danych w skali kraju
• regularne rozsyłanie drogą elektroniczną kwesonariuszy do nadleśnictw, jednostek na
ukowych (np. uczelni, PAN), kół naukowych, szkół, organizacji pozarządowych, RDOŚ,
GDOŚ;
• kierowanie próśb o nadsyłanie danych za pomocą portali społecznościowych i forów in
ternetowych – zbieranie obserwacji amatorskich (po werykacji poprawności identy
kacji, na podstawie zdjęć węży dostarczonych wraz z koordynatami);
• archiwizacja danych o jak największej rozdzielczości (nie tylko wyznaczanie pól atlaso
wych ze stwierdzeniem gatunku, ale konkretnych miejsc, optymalnie z koordynatami);
• wprowadzenie zapisu prawa obligującego do deponowania danych faunistycznych ze
branych w trakcie inwentaryzacji wykonywanych przed inwestycjami.
3. Strefy ochronne –
denicja
płat siedliska, w którym stwierdzono występowanie gniewosza plamistego Coronella
austriaca, oraz obszar w promieniu do 100 m.
4. Strefy ochronne –
kryteria powoływania
• stwierdzenie występowania gatunku na danym terenie;
• w przypadku wyraźnie zdeniowanych siedlisk (np. kamieniołomów) objęcie całej po
wierzchni ochroną. W przypadku stanowisk w obrębie siedlisk wielkopowierzchniowych
(np. bory, wrzosowiska) – wytypowanie granic strefy w odległości 100 m od skrajnych
obserwacji;
• szczegółowy przebieg granic stref powinien być każdorazowo ustalany przez eks
perta (herpetologa) w porozumieniu z organami ochrony przyrody i właścicielem lub za
rządcą terenu. Zasięg strefy powinien być zależny od lokalnych uwarunkowań i mieć na
celu realną i skuteczną ochronę populacji, a nie tylko spełnienie administracyjnych i praw
nych założeń.
5. Ochrona czynna –
brak długofalowości
efektów
• wpisanie stanowisk gniewosza w plany urządzania lasu;
• uwzględnienie potrzeby ochrony siedliska w miejscowych planach zagospodarowania
przestrzennego;
• dodatkowo
– na obszarach leśnych:
a) budowa dróg leśnych z obrzeżami pozbawionymi drzew na szerokości 10–15 m;
b) tworzenie polan leśnych w odległości do 500 m od siebie, zlokalizowanych blisko dróg
leśnych. (Zakłada się, że bezleśne obrzeża dróg będą funkcjonować jako korytarze
ekologiczne łączące stanowiska gniewoszy i zabezpieczające je przed izolacją i ogra
niczonym przepływem genów);
c) pozostawianie po wycince stosów karpiny oraz gałęzi w miejscach funkcjonowania
populacji (Zieliński, Stanisławski 2006; Cyzman 2012; Cyzman 2014);
– na wszystkich obszarach: zachowanie warunków siedliskowych w dobrym stanie,
głównie poprzez zapobieganie zarastaniu, a przez to utrzymywanie dobrego nasło
necznienia, polegające na ogół na regularnym wycinaniu podrostu drzew i krzewów,
a także koszeniu trawy. Wycinanie drzew i krzewów można prowadzić w okresie zi
mowym, poza czasem aktywności węży. Koszenie trawy należy wykonywać kosiarka
mi ręcznymi, na wysokości co najmniej 20–30 cm ponad gruntem. Najbardziej odpo
wiedni termin koszenia to okres pomiędzy godami a rodzeniem młodych (ze względu
na spadek aktywności węży), tj. w drugiej połowie czerwca oraz w lipcu). Przed roz
poczęciem koszenia teren powinno obejść kilka osób celem przepłoszenia węży lub
ich odłowu na czas koszenia. Ponadto teren powinien być koszony od jednej strony
do drugiej lub od środka do brzegów, nie zaś od brzegów do środka (żeby węże mogły
opuścić obszar koszenia);
• edukacja ekologiczna, zwłaszcza na obszarach stwierdzonej obecności gniewoszy – pu
blikacje popularnonaukowe, prelekcje, pogadanki i inne.
Tab. 1. cd.
Table 1. connued
481
A. Kolanek i in. Problemy ochrony gniewosza plamistego
PIŚMIENNICTWO
Antoszewska-Bugno E., Młynarski M. 1977. Płazy
i gady. W: Zabierowski K. (red.). Przyroda Oj-
cowskiego Parku Narodowego. Studia Naturae,
ser. B, 28: 277–288.
Bena W., Dobrowolska K. 2006. O występowaniu
gniewosza plamistego Coronella austriaca Laur.
w Puszczy Zgorzelecko-Osiecznickiej. Chrońmy
Przyrodę Ojczystą 62 (1): 78–84.
Bonk M., Bury S., Pabijan M. 2011. Nowe stanowi-
ska gniewosza plamistego Coronella austriaca
w Polsce południowej. Chrońmy Przyrodę Oj-
czystą 67 (5): 474–478
Burgman M.A., Fox J.C. 2003. Bias in species range
estimates from minimum convex polygons: im-
plications for conservation and options for im-
proved planning. Animal Conservation 6 (1):
19–28. doi:10.1017/S1367943003003044.
Bury S. 2009. Nowe stanowisko gniewosza plamiste-
go Coronella austriaca (Laurenti, 1768) w Biesz-
czadach i problemy jego ochrony. Chrońmy
Przyrodę Ojczystą 65 (1): 65–68.
Bury S., Gaweł M., Iwko P. 2012. New locality of
Smooth Snake (Coronella austriaca Laurenti
1768) in the Gostynińskie Lake District and com-
ments on habitat preferences of Smooth Snake. W:
A bstract book: I Studencka Konfe rencja Herpe-
to logiczna, 8–9 grudnia 2012, Uniwersytet Wro-
cławski, Wrocław: 17.
Bury S., Juras N. 2010. Nowe stwierdzenie gniewo-
sza plamistego (Coronella austriaca) w Gorcach.
W: Zamachowski W. (red.). Biologia płazów
i gadów – ochrona herpetofauny. X Ogólnopol-
ska Konferencja Herpetologiczna, 27–28 wrze-
śnia 2010. Uniwersytet Pedagogiczny, Kraków.
Bury S., Zając B., Heise W., Banach S., Solecki A.,
Bury A., Lisicka M. 2016. Występowanie gniewo-
sza plamistego Coronella austriaca w Krakowie.
Chrońmy Przyrodę Ojczystą 72 (6): 451–458.
Cyzman W. 2012. Inwentaryzacja stanowisk gniewo-
sza plamistego Coronella austriaca na potrzeby
czynnej ochrony gatunku na obszarze Nadle-
śnictwa Włocławek. Włocławek–Toruń (manu-
skrypt).
Cyzman W. 2014. Rozpoznanie stanowisk występują-
cego na terenie Nadleśnictwa Włocławek – obręb
Czarne gniewosza plamistego Coronella austria-
ca w celu zastosowania dla tego gatunku czynnej
ochrony. Włocławek–Toruń (manuskrypt).
Dembi cka A., Rozwałka R., Stachowicz J. 2006. No-
we stanowiska gniewosza plamistego Coronella
austriaca Laur. nad środkową Wisłą. Chrońmy
Przyrodę Ojczystą 62 (1): 102–106.
Dudek R., Kolanek A., Maślak R. 2014. Nowe sta-
nowisko gniewosza plamistego Coronella au-
striaca na Dolnym Śląsku. W: Borczyk B. (red.).
Studenckie Prace Herpetologiczne tom II. Wro-
cław: Studenckie Koło Naukowe Herpetologów
[dokument elektroniczny].
Gosławski K., Rybacki M. 1988. Uwagi dotyczące
ochrony zagrożonych gatunków gadów w Pol-
sce. Przegląd Zoologiczny 32 (1): 63–69.
Guzik M., Zyśk B. 2008. Gniewosz plamisty (Coro-
nella austriaca Laur.) w Rytrze. W: Zamachow-
ski W. (red.). Biologia płazów i gadów – ochro-
na herpetofauny. IX Ogólnopolska Konferencja
Herpetologiczna, 22–23 września 2008. Wydaw-
nictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kra-
ków: 38–39.
Hartel T., Öllerer K., Farczády L., Monga C., Băn-
cila R. 2009. Using species detectability to infer
distribution, habitat use and absence of a cryptic
species: the smooth snake (Coronella austriaca)
in Saxon Transylvania. Acta Scientiarum Tran-
sylvanica 17 (1): 61–76.
Janssen I., Zuiderwijk A. 2007. Detection probabil-
ity of reptiles derived from the national reptile
monitoring program in the Netherlands. Pro-
ceedings 14th ordinary general meeting Societas
Europaea Herpetologica, Porto 19–23 septem-
ber 2007. Book of Abstracts: 91.
Juszczyk W. 1987. Płazy i gady krajowe. Część 3: Gady
– Reptilia. PWN, Warszawa.
Kaczmarski M., Kolenda K., Pabijan M. 2015. Nowe
stanowisko gniewosza plamistego Coronella au-
striaca na Ziemi Kłodzkiej. Chrońmy Przyrodę
Ojczystą 71 (1): 71–76.
Kaźmierczak M. 2011. Rozmieszczenie i preferencje
środowiskowe gniewosza plamistego (Coronel-
la austriaca Laurenti, 1768) na Dolnym Śląsku.
Zakład Biologii i Ochrony Kręgowców Instytutu
Zoologicznego Uniwersytetu Wrocławskiego,
Wrocław (praca magisterska).
Kolanek A. 2017. Mikroskalowe preferencje siedli-
skowe gniewosza plamistego na terenie poeks-
ploatacyjnym Kopalni Wapienia „Górażdże”.
Uniwersytet Wrocławski, Wydział Nauk o Zie-
mi i Kształtowania Środowiska, Wrocław (praca
magisterska).
Kolanek A., Bury S., Turniak E., Szymanowski M.
2017. Microscale habitat preferences and habi-
tat use of Coronella austriaca – a geoinformatic
approach.19th European Congress of Herpeto-
482
Chrońmy Przyr. Ojcz. rocznik 73, zeszyt 6, 2017
logy, Salzburg (Austria). DOI: 10.13140/RG.2.2.
12276.65926.
Kurek K., Holuk J., Bury S., Piotrowski M. 2014.
Podręcznik najlepszych praktyk ochrony gadów.
Centrum Koordynacji Projektów Środowisko-
wych, Warszawa.
Ławicki Ł., Panagiotopoulou H., Żmihorski M. 2011.
Występowanie gniewosza plamistego Coronel-
la austriaca w Dolinie Dolnej Odry. Chrońmy
Przyrodę Ojczystą 67 (5): 466–473.
Mazgajska J., Bogdanowicz W., Bury S., Mazgajski T.,
Sztencel-Jabłonka A., Stachyra P. 2014. Ochro-
na strefowa gniewosza plamistego (Coronella
austriaca) w Polsce – kcja czy rzeczywistość?
Konferencja „Czynna ochrona gadów w nauce
i praktyce”, Instytut Ochrony Przyrody Polskiej
Akademii Nauk, Kraków, 27 czerwca 2014, księ-
ga abstraktów: 35–38.
Mitchell A. 2005 e ESRI Guide to GIS Analysis.
Volume 2: Spatial Measurements & Statistics.
ESRI Press.
Młynarski M. 1971. Nasze gady. PZWS, Warszawa.
Najbar B. 1997. Występowanie gniewosza plamiste-
go Coronella austriaca na Środkowym Nadod-
rzu. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 53 (3): 41–46.
Najbar B. 2000. Gniewosz plamisty. Monograe Przy -
rodnicze 5. Wydawnictwo Lubuskiego Klubu
Przyrodników, Świebodzin.
Najbar B. 2001. Reproduction of Coronella austria-
ca Laur., 1768 in the Lubuskie region (western
Poland) in the years 1995–2000. Bulletin of the
Polish Academy of Sciences. Biological Sciences
49 (1): 25–31.
Najbar B. 2002. Ochrona węży i ich siedlisk. Wy-
dawnictwo Lubuskiego Klubu Przyrodników,
Świebodzin.
Najbar B. 2006. e occurence and the character-
istics of Coronella austriaca (Laurenti, 1768)
(Serpentes, Colubridae) in western Poland. Acta
Zoologica Cracoviensia – Series A: Vertebrata
49 (1–2): 33–40.
Najbar B. 2012. Gniewosz plamisty Coronella au-
striaca. W: Makomaska-Juchiewicz M., Baran
P. (red.). Monitoring gatunków zwierząt. Prze-
wodnik metodyczny. Część III. GIOŚ, Warsza-
wa: 171–185.
Piotrowski M. 2006. Rzecz o gniewoszu. Biuletyn
RDLP w Toruniu 2 (37): 40–41.
Piotrowski W., Rozwałka R., Różycki A. 2006. Nowe
stanowisko gniewosza plamistego Coronella au-
striaca Laur. na Polesiu Lubelskim. Chrońmy
Przyrodę Ojczystą 62 (1): 106–108.
Profus P., Sura P. 2001. Coronella austriaca (Laurenti,
1768) – Gniewosz plamisty. W: Głowaciński Z.
(red.). Polska czerwona księga zwierząt – Krę-
gowce. PWRiL, Warszawa: 278–281.
Profus P., Sura P. 2003. Gniewosz plamisty Coronel-
la austriaca Laurenti, 1768. W: Głowaciński Z.,
Rański J. (red.). Atlas płazów i gadów Polski.
Status, rozmieszczenie, ochrona. Biblioteka Mo-
nitoringu Środowiska, Warszawa: 95–97.
Profus P., Spałek K., Bożym R., Bożym G., Stasiak J.
2012. Rozmieszczenie i status gniewosza plami-
stego (Coronella austriaca) na Śląsku Opolskim.
W: Zamachowski (red.). Biologia płazów i ga-
dów – ochrona herpetofauny. XI Ogólnopolska
Konferencja Herpetologiczna, 25–26 września
2012. Wydawnictwo Naukowe Akademii Peda-
gogicznej, Kraków: 88.
Rozporządzenie 1952. Rozporządzenie Ministra Le-
śnictwa z dnia 4 listopada 1952 roku w sprawie
wprowadzenia gatunkowej ochrony zwierząt.
Dz.U. 1952 Nr 45 poz. 307.
Rozporządzenie 2016. Rozporządzenie Ministra
Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 roku w spra-
wie ochrony gatunkowej zwierząt. Dz. U. 2016
Nr 1 poz. 2183.
Rybacki M. 2008. Rozmieszczenie i status gniewosza
plamistego Coronella austriaca (Laurenti, 1768)
w Pienińskim Parku Narodowym. Pieniny –
Przyroda i Człowiek 10: 55–65.
Santos X., Brito J.C., Caro J., Abril A.J., Lorenzo M.,
Sillero N., Pleguezuelos J.M. 2009. Habitat suit-
ability, threats and conservation of isolated pop-
ulations of the smooth snake (Coronella austria-
ca) in the southern Iberian Peninsula. Biological
Conservation 142 (2): 344–352.
Schulte U., Hochkirch A., Wagner N., Jacoby P. 2013.
Witterungsbedingte Antrewahrscheinlichkeit
der Schlingnatter (Coronella austriaca). Zeit-
schri für Feldherpetologie 20 (2): 197–208.
Spellerberg I.F., Phelps T.E. 1977. Biology, general
ecology and behaviour of the snake, Coronella
austriaca Laurenti. Biological Journal of the Lin-
nean Society 9: 133–164.
Stachyra P. 2008. Gniewosz plamisty – wąż być może
gniewny, zagniewany, spokojny… na pewno jed-
nak zagrożony. W: Marczakowski P., Droździel
L., Ukalska A., Tronkowska M. (red.). Rozto-
czańskie Spotkania. Tom VI. Roztoczański Park
Narodowy, Zwierzyniec: 215–220.
Szyndlar Z. 1981. Ukąszenia ludzi przez żmiję zyg-
zakowatą, Vipera berus (L.) w Polsce. Przegląd
Zoologiczny 25 (4): 513–522.
483
A. Kolanek i in. Problemy ochrony gniewosza plamistego
Szyndlar Z. 1995. Płazy i gady Ojcowskiego Parku
Narodowego: stan w końcu lat osiemdziesiątych.
Prądnik. Prace i Materiały Muzeum im. Prof.
Wł. Szafera 9: 231–240.
Völkl W., Käsewieter D. 2003. Die Schlingnatter –
ein heimlicher Jäger. Zeitschri für Feldherpe-
tologie 6. Laurenti Verlag, Bielefeld.
Wiśniowski B., Rozwałka R. 2007. Gniewosz plami-
sty Coronella austriaca (Laurenti, 1768) w Oj-
cowskim Parku Narodowym. Chrońmy Przyro-
dę Ojczystą 63 (2): 99–109.
Zemanek M., Rański J. 1989. Atlas rozmieszczenia
płazów i gadów w Polsce – wstępne wyniki akcji
mapowania. Przegląd Zoologiczny 33 (4): 599–
605.
Zieliński P. 2003. Raport końcowy z projektu „Ochro-
na gniewosza plamistego w Polsce środkowej”.
Zieliński P., Hejduk J., Stopczyński M., Markowski
J. 2005. Distribution of amphibians and reptiles
in central Poland: 1980–2000. Acta Universita-
tis Lodziensis. Folia Biologica et Oecologica 2:
35–55.
Zieliński P., Pietrzak D., Gara K. 2000. Nowe stano-
wisko gniewosza plamistego [Coronella austria-
ca Laur.] w Polsce środkowej. Przegląd Zoolo-
giczny 44 (1–2): 89–91.
Zieliński P., Stanisławski W. 2006. Występowanie
i ochrona gniewosza plamistego Coronella au-
striaca na terenach leśnych. Studia i Materiały
CEPL 8 (11): 121–126.
Żmihorski M. 2004. Nowe stanowisko gniewosza
plamistego Coronella austriaca w Cedyńskim
Parku Krajobrazowym (Pn.-Zach. Polska). Prze-
gląd Przyrodniczy 15: 129–130.
SUMMARY Chrońmy Przyrodę Ojczystą 73 (6): 474–483, 2017
Kolanek A., Bury A., Turniak E., Kurek K., Bury S. Selected aspects of smooth snake Coronella austriaca
protecon in Poland
e smooth snake is a rare reptile species, strictly protected in Poland and requiring active protection, including
the establishment of protected areas. Conservation activities are, however, limited by inadequate assessment of
population distribution and status, lack of precise legislation, and lack of long-term protection programmes using
standardized and previously evaluated methods. e magnitude of the species decline may be underestimated
due to its low detectability, strongly dependent on factors such as a number of visits, habitat type and weather
conditions during a survey. In addition, many localities are known only from incidental observations of single
individuals. Lack of accurate data is a major obstacle in the planning of protected areas. Active protection has so
far been applied very rarely and data on its eectiveness is lacking. e objective of this paper is to summarize
the current knowledge about the status of the smooth snake in Poland and to analyse existing problems related
to the protection of this species.
  • Article
    According to The Polish Red Data Book of Animals, the smooth snake Coronella austriaca is a vulnerable (as in e.g. Germany and Switzerland) and strictly protected species. The species prefers open and semi-open habitats and is threatened by intensification of agriculture and afforestation of open areas. Accurate determination of the distribution of this rare and threatened species is therefore a key issue in its conservation. The objective of our paper is to supplement the existing data on the occurrence of the smooth snake in central-western Poland (mainly in the Wielkopolska province), particularly in the Nature 2000 area “Puszcza Notecka” and in the southern part of the region. Using information collected from foresters and researchers, we describe new sites and update the scarce existing data. In total, we present 13 locations where observations were made between 2001 and 2017 (Table 1). The species was detected in wooded areas, military training grounds, and post-industrial areas (e.g. an old brickyard). The latter two types of habitats are particularly important refugia for smooth snakes, due to the availability of open areas and relatively minor negative impact of humans (the species, often mistaken for vipers, is still persecuted despite legal protection). Similarly, the intensively cultivated pine forest (Notecka Forest) on infertile sandy soils may serve in the long term as a stable habitat for the species. The major threats in this area include encroachment of vegetation and transformation of habitats resulting from the poor state of knowledge about the species’ distribution. The Wielkopolska province does not have any established protected areas for snakes, nor is any active protection being carried out. Therefore, due to the rarity of this species in the region, there is an urgent need to institute inventory and monitoring activities. Species distribution data must be included in planning documents (particularly at known sites), and educational programmes addressed to forest workers and residents should be launched.
  • Article
    Populations of Coronella a. austriaca, a species which is a rapidly disappearing species in mid-western Poland, have been examined for 16 years. In 13 out of 16 recorded sites 1-2 live or dead individuals were observed. Populations consisting of up to several dozen individuals were observed in the valleys of the Bóbr, Odra, Ilanka and Pliszka rivers. 76% of the observations were conducted on anthropogenic and 24% on primary sites. In total 248 individuals were examined, including 38(15.3%) males, 36(14.5%) females, 8(3.2%) young/subadult individuals and 166(67%) neonates.
  • Article
    During the Pleistocene, climatic fluctuations due to glacial and interglacial periods greatly modified the distribution of boreal organisms. One direct effect of these distribution shifts is that, along the southern edge of the range of some boreal species, populations persist only in isolated patches of suitable habitats, surrounded by less suitable areas. Isolated populations in marginal habitat are vulnerable to several threats, including climate change, anthropogenic threats, and stochastic events. We developed habitat-suitability models using Ecological Niche Factor Analysis for populations of the smooth snake, Coronella austriaca, at the southernmost limit of the species range. These models were based on historical and current records of occurrence, coupled with remote sensing data including elevation, slope, and climatic variables. Our results indicated that C. austriaca in the Iberian Peninsula occurred in areas associated with high slope and precipitation, low temperatures, and low variation in seasonal temperature and precipitation compared to areas of non-occurrence. At a broad scale, the areas classified as highly suitable for the species in the southern Iberian Peninsula were small and fragmented. At a local scale, extensive field work demonstrated that C. austriaca occurs in low densities in these areas. In addition, we detected several human-induced threats like habitat loss, favoured by temperature increase and rainfall reduction. Several life-history traits, such as dietary specialization and low frequency reproduction, also may contribute to the vulnerability of these populations to local extinctions. Although the most suitable southernmost areas are included in protected reserves, specific guidelines for management are needed to assess conservation needs.
  • Podręcznik najlepszych praktyk ochrony gadów
    • K Kurek
    • J Holuk
    • S Bury
    • M Piotrowski
    Kurek K., Holuk J., Bury S., Piotrowski M. 2014. Podręcznik najlepszych praktyk ochrony gadów. Centrum Koordynacji Projektów Środowisko­ wych, Warszawa.
  • Występowanie gniewosza plamistego Coronella austriaca w Dolinie Dolnej Odry
    • Ł Ławicki
    • H Panagiotopoulou
    • M Żmihorski
    Ławicki Ł., Panagiotopoulou H., Żmihorski M. 2011. Występowanie gniewosza plamistego Coronella austriaca w Dolinie Dolnej Odry. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 67 (5): 466-473.
  • 2005 The ESRI Guide to GIS Analysis
    • A Mitchell
    Mitchell A. 2005 The ESRI Guide to GIS Analysis. Volume 2: Spatial Measurements & Statistics. ESRI Press.
  • Występowanie gniewosza plamiste­ go Coronella austriaca na Środkowym Nadod­ rzu
    • B Najbar
    Najbar B. 1997. Występowanie gniewosza plamiste­ go Coronella austriaca na Środkowym Nadod­ rzu. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 53 (3): 41-46.
  • Gniewosz plamisty. Monografie Przy ­ rodnicze 5
    • B Najbar
    Najbar B. 2000. Gniewosz plamisty. Monografie Przy ­ rodnicze 5. Wydawnictwo Lubuskiego Klubu Przyrodników, Świebodzin.