ArticlePDF Available

TÜRKMEN TÜRKÇESİNDE -XP ZARF-FİİL EKİNİN KULLANIM ÖZELLİKLERİ VE İŞLEVLERİ

Authors:
ISSN: 2149 - 9225
Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
Ar. Gör. Emre TÜRKMEN
Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, emreturkmen@ktu.edu.tr
TÜRKMEN TÜRKÇESİNDE -XP ZARF-FİİL EKİNİN KULLANIM
ÖZELLİKLERİ VE İŞLEVLERİ*
1
Özet
Türkmen Türkçesi, en eski yazılı metinlerini verdiği dönemden günümüze
değişik kollara ayrılarak gelen Türkçenin Oğuz grubunun doğu kolunda
yer almaktadır. Bu çalışmada, -Xp zarf-fiil ekinin Türkmen Türkçesindeki
kullanım özellikleri ve işlevleri ele alınacaktır. Fiillere eklenerek çeşitli
işlevlerde kullanılabilen -Xp zarf-fiil eki, Türkmen Türkçesinde Türkiye
Türkçesinden farklı olarak ünlü ile biten fiil tabanlarına geldiğinde araya y
ünsüzü almamaktadır. Farsça hem bağlacının ekleşmiş biçimi olan +Am ve
+cIk küçültme ekleri ile ekleşerek genişleyebilmektedir. Bunun yanında
Türkmen Türkçesinde yeterlilik çatısının oluşumunda sıklıkla kullanılan
ekin, olumsuz fiil tabanlarına gelmediği görülmektedir. Türkmen Türkçe-
sinin ölçünlü dili esas alınarak edebî eserlerin taranmasıyla elde edilen ör-
neklerle -Xp zarf-fiil ekinin özellikleri ve işlevleri ortaya konacaktır.
Anahtar Kelimeler: Türkçe, Türkmen Türkçesi, -Xp Zarf-Fiil Eki
THE USE AND FUNCTIONS OF THE GERUND AFFIX -XP IN
TURKMEN TURKISH
Abstract
Turkmen Turkish takes place in East section of Oghuz Group of Turkish. In
this paper, the use and functions of the gerund affix -Xp in Turkmen Turk-
ish will be discussed. The gerund affix -Xp, which is added to the verbs, can
* 2-3 Haziran 2016 tarihli Türk Dilinde Ekler Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan
bildirinin genişletilmiş hâli olan çalışma, Prof. Dr. Selahittin Tolkun danışmanlığında
tamamlanan Türkmen Türkçesinde Zarf-Fiiller başlıklı yüksek lisans tezinden üretilmiştir.
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
608
be used in various functions when it comes after the vowel ending base of
verbs, unlike Turkey’s Turkish the intervocalic euphonic consonant /y/ is
not used in Turkmen Turkish. The gerund affix -Xp also can become inflex-
ible expanding with the suffixes +Am which is conjunction from hem in Per-
sian Language and +cIk which is the diminutive in Turkish. Besides, it is of-
ten used for the potential verb in Turkmen Turkish. It does not add to the
negative base of verbs. The use and functions of the gerund affix -Xp are in-
tended to be determined and explained by scanning the literary works
written in Turkmen Turkish.
Keywords: Turkish, Turkmen Turkish, Gerund Affix -Xp
1. GİRİŞ
Türkmen Türkçesi, en eski yazılı metinlerini verdiği dönemden günümüze deği-
şik kollara ayrılarak gelen Türkçenin Oğuz grubunun doğu kolunda yer almaktadır.
Çalışmanın konusunu oluşturan -Xp zarf-fiil eki, Türkçeye işlerlik kazandıran fiilimsi
eklerindendir. Fiillere eklenerek sebep, zaman, tarz gibi yönlerden zarf görevinde kul-
lanılan kelimeler üreten -Xp zarf-fiil ekinin işlevleri ve kullanım özellikleri, Türkmen
Türkçesinin ölçünlü dili esas alınarak edebî eserlerin taranmasıyla elde edilen örnek-
lerle gösterilecektir.
2. TÜRKMEN TÜRKÇESİNDE -XP ZARF-FİİL EKİ
Ek hakkında Türkiye Türkçesi ve Türkmen Türkçesi üzerine yapılan çalışmalar-
daki görüşlerden hareketle ek için “Yüklemi oldukları iç cümleyi basitçe baş cümlenin yük-
lemine bağlı kılar ve iki kılışın birbiri ardınca veya aynı zamanda gerçekleştiğini gösterir.”
(Banguoğlu, 1974: 428-429); Bitmişlik anlamı taşıyan ulaç -ıp, -ip, -up, -üp, -p asıl hareketi
tamamlayan ikinci hareketi gösterir. Birinci hareket ikinci hareketi zaman, amaç, hedef, tarz ve
durum yönlerinden tanımlayarak tamamlar.” (Hanser, 2003: 120); “Daima kendinden sonraki
fiile bağlı olup ondaki şahıs ve zaman kavramını kendi üzerine çeker.(Korkmaz, 2009: 1000)
denilebilir.
3. TÜRKMEN TÜRKÇESİNDE -XP ZARF-FİİL EKİNİN KULLANIM ÖZEL-
LİKLERİ VE İŞLEVLERİ
Türkmen Türkçesinde ek, Türkiye Türkçesinden farklı olarak ünlü ile biten fiiller
üzerine geldiğinde araya koruyucu ünsüz y gelmez. Kelimenin son ünlüsü ile ekin ünlü-
birleşir ve ekin ünlüsü uzar (Doğan, 2007: 571; Kara, 2007: 278; Buran vd., 2014:
191).
2
2
Hünerli (2012: 52), konuya ilişkin Söyegov’dan şu bilgiyi nakleder: “Bu ünlü uzaması ikincil bir ünlü
uzamasıdır. Aynı türden bir seyri “y” kaynaştırma ünsüzü kullanılmadan Gagavuz ve Azeri Türkçesinde de görmek
mümkündür.”
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
609
Türkmen Türkçesinde -Xp zarf-fiil eki, olumsuz fiil tabanlarına gelmemektedir.
3
Ekin olumsuz biçimi için Türkiye Türkçesinde -mAdAn, -mAyIp yapılarına karşılık ge-
len -mAn ve -mAzdAn kullanılmaktadır.
Yerini bilip sözleseñ, dildir daşıñ galası, Yerini bilmän sözleseñ, dildir başıñ be-
lası “Yerini bilerek söylersen, taşın kalesi dildir, yerini bilmeden söylersen, başın belası dil-
dir” (Doğan, 2014: 433).
3. 1. Ek, Türkiye Türkçesine bazen -ArAk zarf-fiil ekiyle çevrilebilir.
Ependi ogrını gözläp, çeşmäniñ boyuna barıpdır. “Nasreddin Hoca, hırsızı gözle-
yerek çeşmenin kenarına gelmiş” (Durdyýewa, 2006: 3).
Şonuñ üçinem dayhanlar Ependini öñlerine salıp, Teymirleñe arz etmäge gidip-
dirler. “Bunun için de çiftçiler Hocayı önlerine katarak Timur’a şikâyet etmeğe gitmişler”
(Özkan, 1999: 212).
Süytde agzı bişen, suvı üfläp içer. “Sütten ağzı yanan, suyu üfleyerek içer” (Doğan,
2014: 4).
… mundan habarsız Annaberdi Memmetdurda gülüp seretdi. “…bundan habersiz
Annaberdi Memmetdurdı’ya gülerek baktı” (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolo-
jisi 11, 1998: 184).
3. 2. Ek, bazen -IncA ve -DIğIndA işlevinde kullanılır.
Bagıñ sakçısı onı görüp, daşdan gıgırıpdır. Bahçenin bekçisi onu görünce uzaktan
bağırmış” (Durdyýewa, 2006: 12).
Ulı dag oturıp, kiçi daga ıgal düşmez. “Ulu dağa oturduğunda, küçük dağa kar
(yağmur) düşmez” (Doğan, 2014: 403).
Gayıp molla bu sözleri eşidip mıssa yılgırdı. “Gayıp Molla bu sözleri duyunca ha-
fifçe gülümsedi” (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 252).
İkiçek galıp, …çörek iydik. “Başbaşa kalınca… ekmek yedik” (Türkiye Dışındaki
Türk Edebiyatları Antolojisi 11,1998: 269).
3. 3. Ek, Türkiye Türkçesinde olduğu gibi yardımcı eylemin ana eylemden önce
gerçekleştiğini bildiren işleve sahiptir. Banguoğlu (1974: 573), bu özellikle ilgili olarak
Türkçede zarf-fiillerin iki yargı arasında zaman ve tarz ilişkisi kurarak bir ulama cümlesi
meydana getirdiğine işaret etmektedir.
3
Hünerli (2012: 53), konuya ilişkin Annurov’dan şu bilgiyi nakleder: “rkmen Türkçesinde ekin olumsuz
çekimi olarak {-mayıp} şekli kullanılmaz, bunun yerine {-mAn} ekinden yararlanılır.
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
610
Keyigi öldürcek bolanda keyik patışanıñ ogluna garap: Men bir suv içip geleyin
diyyär. “Geyiği öldüreceği sırada geyik padişahın oğluna bakarak ben bir su içip geleyim de-
miş” (Reichl, 1982: 29).
Dövler palvanı çagırıp, Hudayberdi bilen göreş tutdurmaga başlayarlar. “Devler
pehlivanı çağırıp Hudayberdi ile güreştirmeye başlamışlar” (Reichl, 1982: 34).
Ependi torbanıñ agzını çözüp, başaşak tutupdır da kişüvläpdir. “Hoca torbanın
ağzını çözüp baş aşağı tutarak silkmiş” (Özkan, 1999: 216).
3. 4. Ek, Türkiye Türkçesindeki iken işlevinde kullanılabilir.
Patışahıñ oglı bir keyigi kovalap, şol çınarıñ üstünden gelipdir. “Padişahın oğlu
bir geyiği kovalarken bu çınarın yanına gelmiş” (Reichl, 1982: 26).
Günlerde bir gün Ependi hoz agacınıñ aşagında oturıpdiyip, pikir övrüpdir.
Günlerden bir gün Nasreddin Hoca ceviz ağacının altında otururkendiye düşünmüştür”
(Durdyýewa, 2006: 6).
3. 5. Eki, bazen -mAklA veya -ArAk ekiyle çevirmek gerekmektedir.
Odun satınıp gün göryän, onuñ üçin ayrıl odunımıñ içinden diyip yalbaranmış.
“Odun satmakla / satarak geçimimi sağlıyorum, bu yüzden odunumun içinden çık diye yal-
varmış” (Reichl, 1982: 39).
Siz, hezreti emir, emir Masumıñ başlap hayır-sahavat yoluna düşüp, ili gün kibi
çoyduñızü, alkış barına mınasıp bolduñuz. “Emir hazretleri, siz emir Masum’un başlattığı
hayır hasenat işlerini devam ettirmekle (meşgul olup) ülkeyi güneş gibi ısıttınız, bütün övgü-
leri hak ettiniz” (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 255).
3. 6. Eki, -DIğI için; -DIğIndAn yapılarıyla çevirmek gerekmektedir.
Ertir görseler, ol gor depelenip, aşak çökerilipdir. “Sabah baktıklarında görmüşler
ki, o karışım [delikanlılarca] çiğnendiğinden aşağıya doğru çökmüş” (Gowşudow, 1989: 5)
4
.
Patışa bu işiñ vezirden yetendigini bilip, onı ölüme höküm edipdir. “Padişah bu
işin arkasında vezirin olduğunu anladığından onu ölüme mahkûm etmiş” (Reichl, 1982: 17).
3. 7. Ek, bazen -DIktAn sonra yapısıyla çevrilebilir.
Ependi töveregine göz aylap aydım aytmaga başlapdır. “Hoca etrafına göz attık-
tan sonra şarkı söylemeye başlamış” (Durdyýewa, 2006: 6).
Sag boluñ! diyip yoluna gitdi. “Sağ olun dedikten sonra yoluna gitti” (Türkiye Dı-
şındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 270).
4
Ata Gowşudow’un Perman adlı romanın 1989 Kiril harfli baskısının Latin harflerine aktarıldığı metin-
den alıntılanan örneğe internet üzerinden erişilmiştir. http://gollanma.com/kitaphana (Erişim Tarihi:
24.05.2016).
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
611
3. 8. Ek, bazen -DIğI hâlde yapısıyla çevrilmesi gerekmektedir.
Ol gidensoñ ecesi bilen öñki ayalı Cemala iş etdirip, özleri keyp çekip oturarmış-
lar. “O gittikten sonra annesiyle ilk karısı, Cemal’a yaptırdıkları hâlde kendileri keyif çatı-
yormuşlar” (Reichl, 1982: 44).
Ol çopan öñüne yañı nahar alıp, çöreg; bolmansoñ, nätcegini bilmän, garancak-
lap duran eken. “Çobanın katığı olmasına rağmen, çöreği olmayınca nasıl yiyeceğini düşü-
nüyormuş” (Ergun ve Sakaoğlu, 1991: 26).
3. 9. Eki bazen Türkiye Türkçesine -mAyI, -mAktA gibi zarf-fiil eki olmayan yapı-
larla çevirmek uygun düşer. Aşağıdaki altı çizili -Xp başar- yapısını bir tasvir yardımcı
fiili olarak düşünmek daha uygun olacaktır.
Sähregöriz guşunu ava uçuranlarında ol birbada iki avı avlap başaryan eken.
“Sähregöriz kuşu ava çıkarıldığında bir seferde iki avı birden avlamayı başarıyormuş” (Mu-
hammetjuma ve Mämmetjumayew, 2013: 17).
3. 10. Ek, +rAk ekiyle genişletilebilir. Bu durumda ekin ünsüzü tonlulaşır (Söye-
gov vd., 2000: 427). Türkiye Türkçesine vokal zarf-fiil eki -A ya da -ArAk zarf-fiil ekiyle
çevrilebilir.
5
Onsoñ yeññesiniñ bercek cogabından çekinibräk durdı da ondan soradı. “Daha
sonra yengesinin vereceği cevaptan çekinerek bekledi ve sonra sordu” (Saryhanow, 2007: 17).
Öñem gorkubrak gelyen gaplañ, bu ulı galmagaldan gorkup, ızına ökcäni
götäryär. “Zaten korka korka gelmekte olan kaplan, bu gürültüden korkup bütün gücüyle
kaçmaya başlamış” (Ergun ve Sakaoğlu, 1991: 42).
3. 11. Ek, Türkmen Türkçesinde de / da, bile, dahi görevinde kullanılan Farsça hem
bağlacının ekleşmiş biçimi olan +Am ile ekleşerek genişleyebilir (Hünerli, 2012: 53).
6
Bu
durumda iki ünlü arasında kalan ekin ünsüzü tonlulaşmaktadır.
Hemmeñiz mündüñizmi? diyibem soramadı. “Hepiniz bindiniz mi? diye de sora-
madı” (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 184).
Ündevçi diyerlik ündevçi Buhara-yı Şerifde yok, bolubam bilmez, diyip kazı-
kelan ınamlı sözledi. “Danışman denen müzakereci Buhara’da yok. Olmaz da diyen Kadı
Kelan kendinden emin konuştu” (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998:
255).
5
Öner (2007: 68-73), söz konusu durumu, “zarfların isim türünde görülen birçok ekin, fiil kökenli zarf
(gerundium) biçimlerinde de kalıplaşarak bir dizi genişlemiş zarf-fiil ekine yol açabilecekleri şeklinde
açıklamaktadır.
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
612
3. 12. Ek, +cIk
7
ile ekleşerek genişleyebilir.
8
Yanaşıpcık otırıs. Yan yana oturuyoruz (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları
Antolojisi 11, 1998: 271).
Ol señ adıñam özi dakıpcık gitdi, oğlum. “Senin adını da bizzat kendi koyup gitti
oğlum” (Welsapar, 2004: 52).
3. 13. Ek, +lA- isimden fiil yapan ekiyle birlikte türemiş +lAp ekini oluşturur.
Korkmaz (2011: 72), +lAp eki için Türkmen lehçesinde zaman ve tarz zarfları hâline
gelmiş örnekler de kullanıldığından söz eder.
Şol günden soñ Övezmırat batır birnäçe günläp hovlusından çıkmadı. “O günden
sonra Övezmırat günlerce yaşadığı yerden çıkmadı” (Gowşudow, 1989: 500).
Esli vagtlap onı guşhanda sakladılar. “Uzun zamandır onu kümeste beslediler”
(Muhammetjuma ve Mämmetjumaýew, 2013: 16-17).
…on üç aylap ganım bilen uruşdık. “On üç aydır düşman ile vuruştuk” (Türkiye
Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 21).
Merhumıñ ruhı bir yıllap özüniñ yatlanılmagını küyseyär. “Merhumun ruhu bir
yıl boyunca yâd edilmeyi arzu ediyor” (Ylýasowa, 2005: 26).
3. 14. Ek, ikilemeler için kullanılabilir.
Dervezden gelip-geçip duran yolagçılarıñ her haysısınıñ öz görnüş mısalasına
görä meñzetme, yomaklar tapıp, gülüşyärdiler. “Kaleden gelip geçmekte olan yolcuların
her birinin kendi görünüşüne göre benzetme yapıp ve örtülü konuşup gülüşüyordular”
(Gowşudow, 1989: 12).
Gelcekki perzendiñ ovadan ve görmegey bolmagını isleseñ, gövreli ayalıña say-
lap-seçip alan miveleriñi iydir. “Doğacak çocuğun güzel ve sevimli olmasını istiyorsan, ha-
mile eşine [özenle] seçerek aldığın meyvelerden yedir” (Ylýasowa, 2005: 14).
Emma tilki yene möcek bilen giden bolup, bir salımdan soñ ızına övrülip
gelyärde, yañkı yaglı golçadakı yagı yalap-yalap gulpuna getirip goyyar. Fakat tilki
yine kurt ile birlikte gittikten sonra bir ara geriye dönüp gelmiş ve testideki yağı yalaya yala-
ya kulpuna kadar getirip bırakmışlar” (Ergun ve Sakaoğlu, 1991: 90).
6
Bu yapı, Azerbaycan lehçesinde -ip’li gerundiumların I. ve II. şahıs ekleriyle çekime girdiği (Aşk damında
giriftar olalı zar olub-am) şekilden farklıdır (Hatipoğlu, 1954: 514).
7
Ergin (2013: 163-164), Eski Türkçede +cIk ekinin olmadığının altını çizerek ekin başlıca işlevinin
isimden küçültme ve sevgi ifade eden isimler yapmak olduğunu belirtmektedir. Tekin (2003: 83),
kitabelerde mezkûr işlev için +kIñA ekinin kullanıldığını “azkıña” örneğiyle göstermektedir.
8
Yapının Özbekçede muadili olarak -p+ginä kullanılmaktadır. Ayrıca bk. Tolkun (2009: 187).
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
613
Her gün aglap-aglap, gözleri kör bolmaga az galıpdır. “Her gün ağladığından /
ağladığı için / ağlaya ağlaya gözleri kör olmak üzereymiş” (Ergun ve Sakaoğlu, 1991: 50).
Aynı zamanda farklı zarf-fiil ekleriyle teşekkül etmiş ikileme örneklerini de gör-
mek mümkündür. Nitekim Türkmen Diliniñ Grammatikası adlı çalışmada (2000: 429),
günümüz Türkmen dilinde -yp/-ip ve olumsuz biçimi -man/-män zarf-fiil ekleriyle te-
şekkül edilen ikileme örnekleri verilir.
Emma bir hepde geçip-geçmänkä metcidiñ cemegatı kemelip başladı. “Fakat bir
hafta geçip geçmeden mescidin cemaati azalmaya başladı” (Gowşudow, 1989: 11).
Küreniñ yaşlarınıñ şäherliler bilen gatılıp-garılansoñlar, ulı yaşlılar-da olardan
kem galmadılar. “Obanın gençlerinin şehirlilerle birlikte katılmasından sonra yaşlılar da
onlardan geri kalmadılar” (Welsapar, 2010: 46).
3. 15. Ek kalıplaşarak birtakım edat ve zarf türetmektedir.
Sen haysına girmek isleyärsin? diyip, Mähricemal gaytarıp oña sorag berdi. “Sen
hangisine girmek istiyorsun diyerek Mihricemal tekrar ona sordu” (Gowşudow, 1990: 17).
Öten işe ökünme diyip, yañıca aytmadımmı näme. “Geçmiş işe üzülme diye söyle-
medim mi” (Ergun ve Sakaoğlu, 1991: 10).
Toşap diyip alanım bal çıkdı. “Hoşaf diye aldığım bal çıktı” (Doğan, 2014: 395).
Emma yolbars yalı äpet hayvanı nädip öldürceklerini bilmändir. “Fakat arslan gibi
korkunç bir hayvanı nasıl öldüreceklerini bilememişler” (Ergun ve Sakaoğlu, 1991: 70).
Beydip, olar Annameredi-ınandırıp bilmezler. Böyle yaparak Annameret’i de
inandıramazlar” (Welsapar, 2010: 35).
3. 16. Ek, Çağatay Türkçesinin etkisiyle Türkmen Türkçesinde öğrenilen geçmiş
zaman eki olan -IpdIr yapısında kullanılır.
Ependi töveregine göz aylap aydım aytmaga başlapdır. “Hoca etrafına göz attıktan
sonra şarkı söylemeye başlamış(Durdyýewa, 2006: 6).
Şonuñ üçinem dayhanlar Ependini öñlerine salıp, Teymirleñe arz etmäge gidip-
dirler. “Bu yüzden çiftçiler Hocayı önlerine katarak Timur’a şikâyet etmeğe gitmişler(Öz-
kan, 1999: 212).
3.17. Ek, asıl fiilleri tasvir yardımcı fiillerine bağlamakta kullanılır.
3.17.1. -Xp al-: Kişinin eylemi kendisi için yaptığını belirtir. Tulum (1997: 11),
Özbekçede Tasvir Yardımcı Fiilleri adlı çalışmasında al- fiili için kök hâlinde geçişli bir
eylem olduğundan, Yakutça ve Çuvaşça hariç tutulduğunda söz konusu fiilin diğer
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
614
Türk şivelerinde herhangi bir fonemik değişiklik göstermeyerek oldukça muhafazakâr
bir yapı sergilediğinden söz eder.
Ol Hindistanda baran yerindäki velayatı eyeläp aldı. “Hindistan’a gittiği yerdeki
vilayeti sahiplendi(Muhammetjuma ve Mämmetjumaýew, 2013: 18).
Ol bolsa elini elimden yuvaşlık bilen çekip aldı da yerinden galdı. “O ise elini
elimden yavaşça çekti ve yerinden kalktı” (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi
11, 1998: 270).
3.17. 2. -Xp bar-: Eylemin derece derece geliştiğini ya da sürekliliğini belirtir.
bar- esas fiildeki eylemin devamlılığını bildirmekle beraber, bu eylemin her
hangi bir noktaya doğru yönelmiş, söz konusu noktaya doğru ilerlemekte olan
bir eylem olduğunu ifade etmeye hizmet eder. Diğer taraftan, yine birleşmele-
re “devamlılık” anlamı katan ber-, otır-, tur-, yat- ve yür- fiillerinde bu yöneliş
anlamını katma özelliği yoktur (Tulum, 1997: 34).
Bir gün aglan, iki gün aglan, üçinci güni gökde uçup baryan bir durna munuñ
sesini eşidip, yanına gelip… “Bir gün ağlamış, iki gün ağlamış, üçüncü gün gökte uçmakta
olan bir turna bunun sesini duyup yanına gelmiş … ” (Ergun ve Sakaoğlu, 1991: 88).
Dövleriñ palvanı Hudayberdi palvanı gısıp, ovradıp baryar. “Devlerin pehlivanı
Hudayberdi pehlivanı sıkıştırıp ufalıyormuş(Reichl, 1982: 34).
Elli yaşap baryan. “Elli yaşına geldim(Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları An-
tolojisi 11, 1998: 278).
Olar demir yoluñ boyun sırıp gidip baryardılar. “Demir yolunu takip ederek gidi-
yorlardı(Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 283).
3.17. 3. -Xp başar-: Bu yapı, Türkiye Türkçesine yeterlilik çatısıyla çevrilebilir.
Sähregöriz guşunu ava uçuranlarında ol birbada iki avı avlap başaryan eken.
Sähregöriz kuşunu ava çıkardıklarında bir seferde iki avı birden avlayabiliyormuş(Mu-
hammetjuma ve Mämmetjumaýew, 2013: 17).
3.17.4. -Xp başla-: Eyleme başlamayı bildirir. Türkiye Türkçesine aktarırken
yapının muadili olarak -mAk+A başla- yapısını kullanmak gerekmektedir. Karadoğan
(2004: 210-211), Türkmen Türkçesinde -Ip başla- biçiminde kullanılan kalıp ifadeler Türkiye
Türkçesinde -mAyA başla- şeklindedir. Bu sebeple, -Ip eki Türkiye Türkçesine -mA “fiilden isim
yapma eki” ve -A “yaklaşma hâli eki”nden oluşan -mAyA yapısıyla aktarılmadır” der.
Yigrimi yaşa yetende ol obanıñ ulı pälvanları bilen göreşe çıkıp başladı. “Yirmi
yaşına geldiğinde o obanın güçlü pehlivanlarıyla güreşe çıkmaya başladı (Aşyr, 1986: 1).
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
615
Emma bir hepde geçip-geçmänkä metcidiñ cemegatı kemelip başladı. “Fakat bir
hafta geçip geçmeden mescidin cemaati azalmaya başladı(Gowşudow, 1989: 11).
Bu boluş meniñ keypimi gaçırıp başladı. “Bu durum benim canımı sıkmaya başla-
(Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 184).
Yüregim gürsüldep başladı. “Yüreğim hızlı hızlı atmaya başladı(Türkiye Dı-
şındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 196).
3.17.5. -Xp ber-: Eylemin başkası için gerçekleştirildiğini belirtir. Tulum (1997:
60), bu yapı ile esas fiildeki eylemin başkası için yerine getirildiğinin de bildirildiği; bu
durumda özneden dışarıya doğru yönelmiş bir nesne ve eylemin bir başkasının istek
veya yararına yapılmasının bir arada düşünülebileceği bilgisini verir.
Ependi, menin tıllarımı gaytarıp ber! diyipdir. “Hoca, benim altınlarımı geri ver
demiş” (Durdyýewa, 2006: 7).
Ol geçip baryan Ependiden hatı okap bermegi hayış edipdir. “Orada geçmekte
olan Hocadan mektubu okumasını rica eder” (Özkan, 1999: 228).
Ayna gelip, Kakacana çay guyup berdi. “Ayna gelip Kakacan’a çay koydu (Aşyr,
1986: 204).
Biz öye baranımızda men eceme sandıkdan sapanımı alıp ber diyerin. “Biz eve
vardığımızda anneme sandıktan sapanımı al diyeceğim” (Reichl, 1982: 18).
3.17.6. -Xp bil-: Eylemi gerçekleştirmeye muktedir olmayı bildirir. Türkmence-
Türkçe Sözlük’te bil- fiili için eylemin -p’li ulaç biçiminden sonra gelerek güç yeterliği
anlattığı bilgisi verilir (Tekin vd., 1995: 67). Türkiye Türkçesinde -A zarf-fiil ekiyle te-
şekkül eden bu yapı Türkmen Türkçesinde daha ziyade -Xp zarf-fiil eki ile meydana
gelir.
Eger şuñkar av avlap bilmese, onda onı guşlarıñ biri bilen doyurmalı. “Eğer sun-
gur avlanamazsa / avlanamadığı takdirde onu herhangi bir kuş ile beslemeli” (Muham-
metjuma ve Mämmetjumaýew, 2013: 19).
Biziñem bir palvanımız bar, şonuñ bilen göreşip bilermiñ diyyärler. “Bizim de bir
pehlivanımız var, onunla güreşebilir misin [diye] soruyorlar” (Reichl, 1982: 34).
Seniñki dogrı diyip käkiligi iyip bilmän giden. “Seninki doğru diyerek kekliği yi-
yemeden çekip gitmiş” (Ergun ve Sakaoğlu, 1991: 82).
Bize üç adamlık motorlıca gayık, onı sürüp bilyen adam gerekdi. “Bize üç kişilik
bir motorlu kayık ve onu sürebilen bir adam gerekiyordu” (Türkiye Dışındaki Türk Edebi-
yatları Antolojisi 11, 1998: 182).
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
616
Kakam durup bilmedi. “Babam duramadı(Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları
Antolojisi 11, 1998: 294).
3.17.7. -Xp bol-: Bu tasvir yardımcı fiil yapısının kullanımıyla ilgili olarak Tu-
lum (1997: 75), olumlu kullanışta, eylemin yerine getirilmesinin mümkünlüğü veya
ihtimal dâhilinde oluşunu; olumsuz kullanışta ise eylemin gerçekleşmesinin imkânsız-
lığı veya onun muhtemel olmadığını ifade etme fonksiyonu üstlendiği bilgisini verir.
Nitekim söz konusu yapı Türkmen Türkçesinde de mezkûr işlevde kullanılmaktadır.
Yok, onı edip bolmaz, sakgaldaş. “Yok, onu yapmak olmaz arkadaş” (Welsapar,
2010: 50).
Ölen kişiniñ ölenligini nähili nışan bilen bilip bolyar. “Ölmüş birinin öldüğünü
hangi nişanla anlamak mümkün olur (Durdyýewa, 2006: 34).
3.17.8. -Xp çık-: Eylemin baştan sona tamamlandığını belirtir.
Şonuñ üçin onuñ mazmunına işi dolı okap çıkan adam akıl yetirip biler. “Bu
yüzden onun içeriğini baştan sona okuyan kişi kişi akıl erdirebilir” (Recebow, 1991: 6).
Olarıñ hatını alan vagtı, okap çıkyanda da derevem cogap yazyan. “Onların mek-
tubunu alıp okuduktan hemen sonra cevap yazar” (Aşyr, 1986: 204).
3.17.9. -Xp dur-: Eylemin sürekliliğini belirtir. Türkmence-Türkçe Sözlük’te
dur- fiili için -p ekli ulaçlardan sonra süreklilik bildiren yardımcı eylem olarak kullanıl-
dığı ifade edilir (Tekin vd., 1995: 177).
Gatı govı etdiñ, seni göresim gelip durdı diyip hemişekisi yalı şatlıklı garşı aldı.
“Çok iyi yapdın, seni çok göresim gelmişti diyerek her zamanki gibi sevinçle karşıladı” (Aşyr,
1986: 204).
Munı sınlap duran Ependi /…/ diyip gıgıranmış. “Bunu gören Hoca, /…/ diye söy-
lenmiş” (Durdyýewa, 2006: 140).
Ek bazen de esas fiilde ifade olunan eylemin ikinci bir eylem söz konusu olunca-
ya kadar devam ettiğini bildirmeye yarar. Burada, eylemin sürekliliğiyle birlikte, iğreti-
liği veya geçiciliği de vurgulanmış olur (Tulum, 1997: 191). Aşağıdaki örnekteki -Xp
dur- tasvir yardımcı fiili mezkûr işlevde kullanılmaktadır:
Çagalar agşamara Ependiniñ yolunu saklap, oña garaşıp durupdırlar. “Çocuklar
akşama kadar Hoca’nın yolunu bekleyip dururlar(Özkan, 1999: 143).
3.17.10. -Xp gal-: Eylemin sürekliliğini ya da pekiştirildiğini bildirir.
Suvı keramat saymak ınancı il arasında entegem saklanıp galıpdır. “Suyu uğurlu
saymak inancı halk arasında hâlâ aynı şekilde yaşatılmaktadır(Ylýasowa, 2005: 18).
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
617
Horasan tilkisi bolsa can gaygısında urnup galıpdır. “Horasan tilkisi ise can acısıy-
la kıvranıp kalmış(Ergun ve Sakaoğlu, 1991: 54).
3.17.11. -Xp geç-: Eylemin tamamlandığını bildirir.
Eger onda-da gutulmasa, öñ aydıp geçişimiz yalı usulda eşegiñ süydüni bermeli.
“Eğer o zaman da iyileşmezse daha önce belirttiğimiz gibi eşeğin sütünü vermeli” (Muham-
metjuma ve Mämmetjumaýew, 2013: 187).
Bir yüz on bir yıl mundan ozal Gökdepe bolup geçen halk tragediyası yatdan çı-
karıp bolmacak tarıhı vakadır. “Günümüzden yüz on bir yıl önce Gökdepe’de gerçekleşen /
olan halk trajedisi hafızalardan silinmeyecek tarihî olaydır” (Hojageldiýew, 1991: 1).
3.17.12. -Xp gel-: Eylemin sürekliliğini ya da aralıksızlığını bildirir.
Bir adamıñ ata-babadan miras galıp gelyän yerini-suvunı zorlap alıp, başga biri-
ne bermek ulı günädir. “Bir adamın atasından miras olarak kalan yerini zorla alarak başka
birine vermek büyük günahtır” (Aşyr, 1986: 125).
3.17.13. -Xp git-: Eylemin ansızın gerçekleştiğini belirtir.
Birnäçe ay oña tälim berlenden soñ, ol guş pursatını tapıp gaçıp gidipdir. “Birkaç
ay ona eğitim verildikten sonra, o kuş fırsatını bularak kaçıp gitmiş(Muhammetjuma ve
Mämmetjumaýew, 2013: 18).
Oglan giren badına ol gız hem gözenekden uçup giden. “Çocuk [eve] girdiği sırada
o kız da kafesten uçup gitmiş(Reichl, 1982: 19).
Otlı çöp pızılıp gitdi. “Kibrit fırladı gitti (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları
Antolojisi 11, 1998: 168).
3.17.14. -Xp gör-: Eylemin sınanmak veya bir şeyin mahiyetini anlamak için
yapıldığını bildirir.
Bu usul ozal tecribe edilip görlendir. “Bu yöntem önceden tecrübe edilmiştir
(Muhammetjuma ve Mämmetjumaýew, 2013: 21).
Hava, geçi dost, guyınıñ içi salkındır, indi senem şunuñ içinde yaşap gör diyip-
dir-de gidiberipdir. “Evet, keçi kardeş kuyunun içi serindir, şimdi sen de bunun içinde ya-
şamayı dene de gör diyerek gitmiş” (Reichl, 1982: 13).
Bir vagt ikisi güyçlerini sınap görenlerinde ikisi birbirini yıkıp bilmenmiş. “Bir
zaman [sonra] ikisi güçlerini tecrübe etmek istediklerinde ikisi [de] birbirini yenememiş”
(Reichl, 1982: 19).
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
618
3.17.15. -Xp yat-: Eylemin sürekliliğini bildirir.
Bir yolbars uklap yatırka, bir sıçancın bökcekläp onuñ bir eylesine bir beylesine
geçip onı ahırı ukudan oyadıpdır. “Bir kaplan uyumaktayken bir fare hoplayıp zıplayarak
onun bir o tarafına bir bu tarafına geçip onu sonunda uyandırmış” (Reichl, 1982: 11).
..ol ‘Kostışev!’ sözüni tokayıñ gırasında başatarlarını gucaklap yatan esgerlere ta-
rap yüzlenip gıgırdı. “O ‘Kostişev!’ diye orman kenarında silahlarını kucaklayan askerlere
doğru bağırdı” (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11, 1998: 240).
Soltan adamsını sessiz sınlap yatşına, bir hili oña yüregi avadı. “Sultan, kocasını
sessizce seyrederken birden ona yüreği acıdı” (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Anto-
lojisi 11, 1998: 360).
3.17.16. -Xp yör-: Eylemin sürekliliğini bildirir. Türkmence-Türkçe Sözlük’te yör-
fiili için tamamlanmamış hareketin devam ettiğini belirten eylemin -p ulaç ekiyle oluş-
turduğu biçim ifadesine yer verilir (Tekin vd., 1995: 708).
Biziñ köpümiziñ çagalarımız öñräkden bäri şäherde yaşap yörler. “Bizim çoğu-
muzun çocukları evvelden beri şehirde yaşamaktalar(Welsapar, 2010: 17).
Men iki öyüñ arasında habar gatnaşıp yören gıbatçı heley del. “Ben iki ev arasında
haber getirip götüren dedikoducu bir kadın değilim” (Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları
Antolojisi 11, 1998: 201).
4. SONUÇ
Türkmen Türkçesinde -Xp zarf-fiil ekinin kullanıldığı örnekler üzerinden yapıla-
cak bir değerlendirme ile şu sonuçlar ortaya konabilir:
1. Eski Türkçe ve günümüz Karluk ve Kıpçak lehçelerinden farklı şekilde kendi-
sinden önceki ünlüyü bünyesine alarak -Xp şeklinde kullanılmaktadır.
2. Türkiye Türkçesinden farklı olarak ünlü ile biten fiil tabanlarına geldiğinde
araya y ünsüzü almamaktadır.
3. Bazı eklerle genişleyebilmektedir. Farsça hem bağlacının ekleşmiş biçimi olan
+Am, küçültme eki +cIk ve +rAk eki ile ekleşerek genişleyebildiği örnekler mev-
cuttur.
4. Ek, +Am ve +rAk ekleri ile genişlediğinde ekin ünsüzü tonlulaşmaktadır.
5. Türkmen Türkçesinde yeterlilik çatısının oluşumunda sıklıkla kullanılır.
6. Olumsuz fiil tabanlarına gelmemektedir. Ekin olumsuz biçimi için -mAn,
-mAzdAn zarf-fiil ekleri kullanılmaktadır.
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
619
KAYNAKLAR
AŞYR, Ç. (1986). Göreş, Aşgabat: Türkmenistan Neşirýaty.
BANGUOĞLU, T. (1974). Türkçenin Grameri, İstanbul: Baha Matbaası.
BORCAKOV, A.; SARIHANOV, M.; SÖYEGOV, M.; HOCAYEV, B. ve ÄRNAZAROV,
S. (2000). Türkmen Diliniñ Grammatikası, Morfologiya. Aşkabat, 1999. (TDK arma-
ğanı). Ankara: Ruh Neşiryat.
BURAN, A.; ALKAYA, E. ve YALÇIN, S. K. (2014). Çağdaş Türk Yazı Dilleri Güneybatı /
Oğuz Grubu, Ankara: Akçağ Yayınları.
DOĞAN, L. (2007). Türkmen Türkçesi. Çağdaş Türk Lehçeleri El Kitabı, Editör: Levent
DOĞAN, İstanbul: Kriter Yayınları, s. 539-591.
DOĞAN, L. (2014). Türkmen Atasözleri (Türkmen Nakılları), İstanbul: Parafiks Yayınevi.
DURDYÝEWA, A. (2006). Ependi, Aşgabat: Miras.
ERGİN, M. (2013). Türk Dil Bilgisi, İstanbul: Bayrak.
ERGUN, M. ve SAKAOĞLU, S. (1991). Türkmen Halk Masalları, Ankara: Kültür Bakan-
lığı Yayınları.
GOWŞUDOW, A. (1989). Perman (Roman), Aşgabat: Türkmenistan Neşirýaty.
GOWŞUDOW, A. (1990). Mähri-Vepa (Roman), Aşgabat: Mekdep Kitaphanasy Ma-
garyf.
HANSER, O. (2003). Türkmence Elkitabı, Çeviren: Zuhal Kargı ÖLMEZ, İstanbul: Türk
Dilleri Araştırmaları Dizisi: 17
HATİPOĞLU, (Kılıçoğlu), V. (1954). “Gerundiumların Özellikleri ve -iser Eki”. Türk
Dili Dergisi, C: 3, Sayı: 33, s. 514.
HOJAGELDIÝEW, N. (1991). Gökdepe Galasy, Aşgabat: Döredijilik-Önümçilik Birleşigi.
HÜNERLİ, B. (2012). Oğuz Grubu Türk Lehçelerinde Zarf-Fiiller, Yayımlanmamış Doktora
Tezi, Edirne: Trakya Üniversitesi.
KARA, M. (2007). Türkmen Türkçesi, rk Lehçeleri Grameri, Editör: Ahmet. B. ERCİ-
LASUN, Ankara: Akçağ Yayınları, s. 231-290.
KARADOĞAN, A. (2004). “-Ip ile Kurulan Zarf-Fiili Parçaların Türkmen Türkçesinden
Türkiye Türkçesine Aktarımı Üzerine”, Bilig, Sayı: 31, s. 207-218.
KORKMAZ, Z. (2009). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi, 3. Baskı, Ankara: Türk Dil
Kurumu Yayınları.
Türkmen Türkçesinde –XP Zarf-Fiil Ekinin Kullanım Özellikleri ve İşlevleri
Kesit Akademi Dergisi (The Journal of Kesit Academy) Yıl: 3, Sayı: 10, Aralık 2017, s. 607-620
620
KORKMAZ, Z. (2011). Türkçede Eklerin Kullanış Şekilleri ve Ek Kalıplaşması Olayları, 5.
Baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
MUHAMMETJUMA, Ç. ve MÄMMETJUMAÝEW, A. (2013). Şuñkarnama, Aşgabat:
Türkmenistanyñ Ylymlar Akademiýasynyñ Milli Golýazmalar İnstituty.
ÖNER, M. (2007). “Türkçede -prAk Zarf-Fiili”, Modern Türklük Araştırmaları, C: 4. Sayı:
3. s. 68-73.
ÖZKAN, İ. (1999). Ependi Şorta Sözler, Yomaklar Nasreddin Hoca Fıkraları, Ankara: TİKA.
RECEBOW, R. (1991). Gadym Türkmen Edebiýaty (VIII-XII Asyrlar), Aşgabat: Ylym.
REICHL, K. (1982). Türkmenische Märchen, Bochum: Studienverlag Brockmeyer.
SARYHANOW, N. (2007). Şükür Bagşy, Aşgabat: Türkmen Dövlet Neşirýat Gullugy.
TEKİN, T. (2003). Orhon Türkçesi Grameri, Yayımlayan: Mehmet ÖLMEZ, İstanbul: Türk
Dilleri Araştırmaları Dizisi 9.
TEKİN, T.; Ölmez, M.; Ceylan, E.; Ölmez, Z. ve Eker, S. (1995). Türkmence-Türkçe
Sözlük, Yayımlayan: Mehmet ÖLMEZ, Ankara: Simurg Yayınları.
TOLKUN, S. (2009). Özbekçede Fiilimsiler, İstanbul: Dijital Sanat Yayınları.
TULUM, M. M. (1997). Özbekçe’de Tasvir Yardımcı Fiilleri, Yayınlanmamış Doktora Tezi,
İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 11 (Nesir-Nazım), (1998). Türkmenistan
Türk Edebiyatı, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
WELSAPAR, A. (2004). Böwsülen Tümlük (Roman), Stockholm: Gün Neşirýatı.
WELSAPAR, A. (2010). Aýpi Hakynda Rowaýat (Gysga Roman), Stockholm: Gün Ne-
şirýatı.
YLÝASOWA, G. (2005). Türkmen Halk Yrym-Ynançlary, Aşgabat: Türkmenistanyñ Milli
Medeniýet “Miras” Merkezi.
Farsça hem bağlacının ekleşmiş biçimi olan +Am, küçültme eki +cIk ve +rAk eki ile ekleşerek genişleyebildiği örnekler mevcuttur
  • Genişleyebilmektedir Bazı Eklerle
Bazı eklerle genişleyebilmektedir. Farsça hem bağlacının ekleşmiş biçimi olan +Am, küçültme eki +cIk ve +rAk eki ile ekleşerek genişleyebildiği örnekler mevcuttur.
Ekin olumsuz biçimi için-mAn,-mAzdAn zarf-fiil ekleri kullanılmaktadır
  • Olumsuz Fiil Tabanlarına Gelmemektedir
Olumsuz fiil tabanlarına gelmemektedir. Ekin olumsuz biçimi için-mAn,-mAzdAn zarf-fiil ekleri kullanılmaktadır.
Türkmen Diliniñ Grammatikası, Morfologiya. Aşkabat, 1999. (TDK armağanı)
  • A Borcakov
  • M Sarihanov
  • M Söyegov
  • B Hocayev
  • S Ärnazarov
BORCAKOV, A.; SARIHANOV, M.; SÖYEGOV, M.; HOCAYEV, B. ve ÄRNAZAROV, S. (2000). Türkmen Diliniñ Grammatikası, Morfologiya. Aşkabat, 1999. (TDK armağanı). Ankara: Ruh Neşiryat.
Çağdaş Türk Yazı Dilleri Güneybatı / Oğuz Grubu
  • A Buran
  • E Alkaya
  • S K Yalçin
BURAN, A.; ALKAYA, E. ve YALÇIN, S. K. (2014). Çağdaş Türk Yazı Dilleri Güneybatı / Oğuz Grubu, Ankara: Akçağ Yayınları.
Türkmen Halk Masalları
  • M Ve
ERGUN, M. ve SAKAOĞLU, S. (1991). Türkmen Halk Masalları, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
Türkmen Türkçesi, Türk Lehçeleri Grameri
KARA, M. (2007). Türkmen Türkçesi, Türk Lehçeleri Grameri, Editör: Ahmet. B. ERCİLASUN, Ankara: Akçağ Yayınları, s. 231-290.
  • Ç Ve
MUHAMMETJUMA, Ç. ve MÄMMETJUMAÝEW, A. (2013). Şuñkarnama, Aşgabat: Türkmenistanyñ Ylymlar Akademiýasynyñ Milli Golýazmalar İnstituty.
Orhon Türkçesi Grameri, Yayımlayan: Mehmet ÖLMEZ, İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi 9
  • T Tekin
TEKİN, T. (2003). Orhon Türkçesi Grameri, Yayımlayan: Mehmet ÖLMEZ, İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi 9.
  • T Tekin
  • M Ölmez
  • E Ceylan
  • Z Ölmez
  • S Eker
TEKİN, T.; Ölmez, M.; Ceylan, E.; Ölmez, Z. ve Eker, S. (1995). Türkmence-Türkçe Sözlük, Yayımlayan: Mehmet ÖLMEZ, Ankara: Simurg Yayınları.
Aýpi Hakynda Rowaýat
WELSAPAR, A. (2010). Aýpi Hakynda Rowaýat (Gysga Roman), Stockholm: Gün Neşirýatı.