ChapterPDF Available

Antropolog na obcym terenie? Nowe perspektywy-nowe możliwości

Authors:

Abstract

Nowadays cultural anthropology applies a range of methods and tools that could be effectively applied to other scholarly disciplines, broadly defined as social science. The Department of Ethnology and Cultural Anthropology in Wrocław is currently coordinating the implementation of several research projects that adopt anthropological approaches to examine social phenomena previously believed to fit under other social disciplines. This article demonstrates two of those projects: the first one is focused on education and pedagogy; the second one concentrates on the area of marketing.
Etnologia bez granic
Ethnology without borders
Pod red. Agnieszki Pieńczak i Edyty Diakowskiej
Cieszyn 2012
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Redaktorzy tomu:
Agnieszka Pieńczak, Edyta Diakowska
Recenzenci:
Jan Adamowski, Jerzy Baradziej, Zuzana Beńuśkova, Rafał Beszterda,
Anna Weronika Brzezińska, Kinga Czerwińska, Roman Douśek, Juraj Janto,
Waldemar Kuligowski, Inga Kuźma, Katarzyna Marcol, Wojciech Olszewski,
Janina Radziszewska, Jaroslav Skupnik, Andrzej Stachowiak, Bohuslav Śalanda,
Patrycja Trzeszczyńska, Mariola Tymochowicz, Miroslav Valka
Sekretarz redakcji:
Karolina Kania
Projekt okładki:
Kamil Wróbel
Koordynator projektu:
Karolina Kania
• Visegrad Fund
• •
Publikacja współfinansowana ze środków Międzynarodowego Funduszu
Wyszehradzkiego w ramach programu Smali Grants / Publication co-sponsored
by The International Visegrad Fund within the Smali Grants program
Copyright by Uniwersytet Śląski w Katowicach
ISBN 978-83-60431-73-3
Wydawca
Offsetdruk i media sp. z o.o.
43-400 Cieszyn, ul. Frysztacka 48
Druk i oprawa:
Offsetdruk i media sp. z o.o.
43-400 Cieszyn, ul. Frysztacka 48
Spis łreści
PRZEDMOWA....................................................................................................................... 5
FOREWORD.............................................................................................................................7
PERSPEKTYWY ANTROPOLOGICZNE - TEORIA I PRAKTYKA
Karolina Koziura
„NIC O NAS BEZ NAS". REFLEKSJA NAD ETNOLOGIĄ EUROPY WSCHODNIEJ,
JEJ TRADYCJĄ, HISTORIĄ I SYTUACJĄ WSPÓŁCZESNĄ
............................................
11
Filip Wróblewski
NAUKA POTRZEBNA. SPÓR O MODEL ETNOLOGII W POLSCE
................................
22
Roman Malach, Jitka Bro ova
TEMATICKA A METODOLOGICKA PROMENA STUDENTSKYCH TERENNICH
VYZKUMU NA USTAVU EVROPSKE ETNOLOGIE FF MU V BRNĘ............................36
Paweł Kopeć
O TRUDNYM „MAŁ EŃSTWIE" HISTORII Z ANTROPOLOGIĄ..................................45
Anna Pośpieszna, Bartosz Wiśniewski, Krzysztofa Urbańska
ANTROPOLOG W SFERZE PUBLICZNEJ
.........................................................................
57
Agata Kochaniewicz, Alicja Hławka
ANTROPOLOG ZAANGA OWANY W PROJEKTACH MIEJSKICH
.............................
69
Celina Strzelecka, Agnieszka Wieszaczewska
ANTROPOLOG NA OBCYM TERENIE?
NOWE PERSPEKTYWY - NOWE MO LIWOŚCI
...............
*.............................................80
Monika Stasiak
W STRONĘ EKOLOGII SPOŁECZNEJ I KULTUROWEJ
W POLSCE - CASUS BIAŁOWIE Y
...................................................................................
93
Mateusz Sikora
BADANIA W DZIAŁANIU. PRZYKŁAD PROJEKTU REALIZOWANEGO
W RAMACH POLSKO-LITEWSKIEGO FUNDUSZU WYMIANY MŁODZIE Y
.........
109
Celina Strzelecka, Agnieszka Wieszaczewska
Uniwersytet Wrocławski
Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej
ANTROPOLOG NA OBCYM TERENIE?
NOWE PERSPEKTYWY - NOWE MO LIWOŚCI
Słowa kluczowe: edukacja, międzykulturowość, antropologia stosowana, badania
uczestniczące, techniki projekcyjne, marketing, teatr, interdyscyplinarność
Keywords: education, interculturalism, applied anthropology, research participants,
projection techniąues, marketing, theater, interdisciplinarity
Antropologia kultury stoi współcześnie wobec wyzwań stale zmieniającej się rzeczy
wistości, świata „migoczących znaczeń”, który niejako wymusza na badaczach przyjęcie
nowych postaw i koncepcji, a czasem modyfikację pola badawczego tradycyjnie przypi
sywanego do danej dziedziny. Rozwijała się ona przez wiele lat jako nauka o „Innych”.
Uprawiana była najchętniej w społecznościach małych, egzotycznych lub ewentualnie
wiejskich, a za cel stawiała sobie ogląd obcej rzeczywistości, przy czym wywieranie jakie
gokolwiek wpływu na badaną społeczność postrzegane było jako działanie niepo ądane
lub jako błąd metodologiczny. Istniały oczywiście inicjatywy wykraczające poza przed
stawiony paradygmat - jako przykład mo na chocia by podać Sola Taxa i jego „Projekt
Lisy”, który mimo tego, i stal się inspiracją dla wielu antropologów, jednocześnie był
poddawany surowej krytyce, nie tylko ze strony środowiska naukowego.
Współcześnie ze zdwojoną silą powraca dyskusja na temat antropologii zaanga o-
wanej/stosowanej/walczącej/interwencyjnej, a ilość przymiotników spełniających
funkcję jej dookreślenia jest prawie tak znaczna, jak ilość badaczy poruszających się
w przestrzeniach związanych ze zmianą społeczną. Tak e „tradycyjne” pole badawcze
uległo rozszerzeniu - antropologia wchodzi obecnie w obszary do tej pory eksploro
wane przez inne dziedziny nauki, proponując swoją specyficzną perspektywę oglądu
świata i wachlarz metod i technik badawczych wypracowanych przez lata.
Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego pro
wadzi obecnie kilka projektów badawczych, z których część dotyczy właśnie tych
obszarów, które początkowo nie nale ały do tradycyjnych zainteresowań etnologii.
W niniejszym artykule zostaną przedstawione dwa z nich. Jeden dotyczy wielokultu-
ANTROPOLOG NA OBCYM TERENIE?... 81
rowości w edukacji, a zatem w pewien sposób „wchodzi” w kompetencje pedagogi
ki. Druga inicjatywa wychodzi z propozycją badań obejmujących kwestie roli teatru
w przestrzeni miejskiej Wrocławia, których efekty mają posłu yć celom marketingo
wym. Pomysłodawczynią i koordynatorką tych projektów jest Katarzyna Majbroda.
Wielokulłurowość w edukacji
Edukacja,- zarówno formalna jak i nieformalna, jest obecnie jedną z najwa niejszych dzie
dzin ycia ludzkiego. W kulturach europejskich jest tak e powszechnie uznawanym gwa
rantem poprawnej socjalizacji, instytucją przekazującą tradycję, wprowadzającą młodego
człowieka w skomplikowany świat społecznych znaczeń. Specyficzne warunki społeczno-
polityczno-ekonomiczne spowodowały, e dzisiejszy charakter Europy mo na określić jako
wielokulturowy. W większości społeczeństw współ yją ze sobą „tubylcy” i „Inni”, przybysze
z dalekich czy bli szych krain, uciekinierzy, poszukiwacze lepszego ycia. Wielokulturowość
oraz międzykulturowość to aspekty, którymi etnologia zajmuje się od dłu szego czasu, i któ
re obecnie znalazły się równie w centrum zainteresowań pedagogiki. Przecięcie dyskursów
obu tych nauk staje się zatem inspirującą mo liwością wzajemnego dialogu oraz eksploracji
pól badawczych tradycyjnie zaanektowanych przez którąś z wymienionych dziedzin.
Nie dziwi zatem wcale pojawienie się na rynku chocia by uzupełniających studiów
magisterskich na kierunku pedagogika o specjalności antropologia kulturowa w eduka
cji, których studenci zdobywają wiedzę pozwalającą na podejmowanie działań eduka
cyjnych w środowiskach wielokulturowych oraz „uwra liwienie na kulturowe zró ni
cowanie współczesnego społeczeństwa”1. Nie powinny zdumiewać tak e coraz chętniej
podejmowane inicjatywy badawcze, mające na celu spojrzenie na niektóre zagadnienia
edukacji z perspektywy antropologii kultury.
, Antropolog kultury zafascynowany jest teraźniejszością, chwilami wchodzi nawet na pole
pedagoga. Pedagog idzie du o dalej - proponuje i realizuje określone formy działania mające
na celu doskonalenie metod pedagogicznych, czemu towarzyszy refleksja jak uczyć ludzi ycia
w migotliwie zmieniającym się świecie”2.
Czy rzeczywiście antropolog kultury/etnolog nie mo e tak e - jako równorzędny
partner w dyskusji na temat zmieniającego się ciągle krajobrazu kulturowego i roli w nim
edukacji - wysnuwać wniosków i przypuszczeń na temat tego, jak powinno być i co mo
na zrobić, aby wielokulturowy świat stał się areną jak najmniejszej ilości konfliktów?
1 Informacja ze strony internetowej Dolnośląskiej Szkoły Wy szej: <http://www.dlakandydata.dsw.
edu.pl/index.php?id=3960> (data odczytu 23.02.2012).
2 Z. Kłodnicki, A. Murzyn: Przedmowa. W: Pedagogika a etnologia i antropologia kulturowa. Wspólne
obszary badań. Red. Z. Kłodnicki, A. Murzyn, A. Dro d , G. Blahut. Cieszyn-Katowice 2011, s. 9.
82 ETNOLOGIA BEZ GRANIC | ETHNOLOGY WITHOUT BORDERS
Kontekstem, w którym uprawniona jest refleksja na temat mo liwości bezpośrednie
go zaanga owania tej dziedziny, opowiedzenia się po którejś ze stron i zaproponowanie
pewnych strategii działania jest zwrot „działaniowy” w antropologii kultury, wspomnia
ny przez redaktorów pracy Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaanga owa
ne?. „Emancypacyjno-transformacyjny wymiar badań (...) antropologicznych jest
z pewnością cennym głosem w dyskusji na temat współczesnej kondycji, mo liwości,
ale tak e powinności nauk społecznych, w tym tak e antropologii kultury.
Perspektywa antropologii kultury szczególnie bliska jest coraz wyraźniej wyłaniającej
się w Polsce pedagogice międzykulturowej, która współcześnie definiowana jest jako
„teoria i praktyka edukacyjna obejmująca refleksję naukową i wyprowadzone z niej działa
nia praktyczne umo liwiające przygotowanie ludzi do opartego na wzajemnych korzyściach
współistnienia osób reprezentujących ró ne grupy kulturowe”3 4 5 6 7.
Stawia ona pytania o czynniki i dynamikę procesów związanych z kreowaniem
i zmianą to samości. Sprzyjać ma tak e
„upowszechnieniu nowych postaw wobec innych - ludzi i kultur. Edukacja ta słu yć po
winna zapoznaniu się z kulturami innymi, ni kultura własnej grupy. Co więcej - sprzyjać
powinna wzajemnemu wzbogaceniu kultur, zbli eniu ludzi i kształtowaniu wspólnie uznawa
nych światów wartości, postaw tolerancji i akceptacji odmienności .
Negocjacje owych wartości i sensów odbywają się zawsze w postawie diałogicznej,
intersubiektywnej, nastawionej przede wszystkim na poszerzenie horyzontu ja o ho
ryzonty ty. Edukacja międzykulturowa charakteryzuje się tak e silnym stanowiskiem
postulującym uprzywilejowane miejsce etyki. Nie ulega tak e wątpliwości, e - po
dobnie jak antropologia kultury - boryka się z trudną
„tradycją kolonializmu, asymilacji i dominacji, niesie jednak tak e wyraźne i silne etycznie prze
słanie tolerancji i sprawiedliwości. Trzeba ogromnej uwa ności i świadomości zagro eń, by zmie
rzając ku to samości zmierzać raczej ku temu, co etyczne, ni ku temu, co jedynie skuteczne .
3 Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaanga owane. Red. H. Ćervinkova, B. D. Golębniak.
Wrocław 2010, s. 8.
4 Ibidem, s. 7.
5 Pedagogika a etnologia..., s. 15.
6 W poszukiwaniu teorii przydatnych w badaniach międzykulturowych. Red. T. Lewowicki, E. Ogrodzka-
Mazur. Cieszyn 2001, s. 15.
7 T. Szkudlarek: Pedagogika międzykulturowa. W: Z. Kwieciński, B. Sliwerski: Pedagogika. T. 1. War
szawa 2003, s. 424.
ANTROPOLOG NA OBCYM TERENIE?... 83
Edukacja międzykulturowa oraz antropologia kultury wspólnie mogą wiele
wnieść w sposób rozumienia współczesnej sytuacji społecznej. Andrzej Szahaj u ywa
trafnej metafory porównującej społeczeństwo amerykańskie do wewnętrznie skon
fliktowanej grupy osób, która trzyma się we wzajemnym szachu prawa8. Przyglądając
się rzeczywistości wydaje się coraz bardziej, e prawo mo e okazać się któregoś dnia
niedostatecznie sankcjonujące, aby zapobiec któremuś z coraz szybciej i gwałtowniej
narastających konfliktów. U ycie metafory szachów jest znamienne, bowiem sytuacja
ta w rozgrywce szachowej w pewnym sensie implikuje dalszy rozwój sytuacji - gracz
zaszachowany mo e się wybronić i partia (walka) będzie toczyć się dalej, albo nastąpi
szach-mat, który wyłoni zwycięzcę i pokonanego. Obie te perspektywy, przeniesione
na grunt społeczeństwa, nie powinny satysfakcjonować, ale zmuszać do poszukiwa
nia innych rozwiązań.
Zadaniem projektu Wielokulturowość w edukacji, realizowanego w Katedrze Et
nologii i Antropologii Kulturowej we Wrocławiu, jest przyjrzenie się środowisku
szkolnemu (dokładniej rzecz ujmując - w liceach ogólnokształcących) pod kątem
istniejących w nim postaw wobec przedstawicieli innych kultur, religii czy narodo
wości, a tak e badanie językowych strategii u ywanych w podręcznikach szkolnych
słu ących do przekazywania uczniom wiedzy na temat Innych. Zakłada się przepro
wadzenie badań za pomocą specjalnie skonstruowanej ankiety, która koncentruje
się przede wszystkim na tym, w jaki sposób rozumiane są pewne pojęcia związane
z wielokulturowoscią (m.in. „obcokrajowiec , „emigrant', „Polak”) oraz czy istnieje
mo liwość i zasadność wyłonienia prototypu dla ka dego z pojęć u ytych w ankiecie.
Ponadto badanie ma na celu zdiagnozowanie czy szkoły uczestniczące w projekcie
w rozumieniu uczniów przekazują wiedzę na tematy związane z wielokulturowością,
a jeśli tak - to w jaki sposób oraz czy uczniowie spotykali się w swoim szkolnym oto
czeniu ze zjawiskami tzw. przemocy z nienawiści.
„Stereotypy mieszkają w języku - głosi tytuł studiów etnolingwistycznych autor-
stwa Jerzego Bartmińskiego9. Myśl ta nie powinna być obca autorom podręczników
szkolnych, które często są najwa niejszym - a czasem jedynym - źródłem wiedzy
dla uczniów. Ka dy zaś podręcznik, oprócz wiedzy zaplanowanej, celowo umieszczo
nej i zaaprobowanej przekazuje tak e sporą ilość informacji, postaw i wartości, które
tworzą wspólnie ukryty program. Jane Martin definiuje ukryty program jako
„wyniki i produkty uboczne działalności szkół czy środowiska pozaszkolnego, a zwłaszcza
te pojęcia, które się przyswaja, ale w sposób otwarcie niezamierzony”10.
8 A. Szachaj: E pluribus unum. Dylematy wielokulturowości i politycznej poprawności. Kraków 2010, s. 171.
9 J. Bartmiński: Stereotypy mieszkają w języku. Lublin 2007.
10 J. Martin za: R. Meighan: Socjologia edukacji. Tłum. E. Kiszkurno-Koziej, Z. Knutsen, P. Kwieciński.
Toruń 1993, s. 88.
84 ETNOLOGIA BEZ GRANIC | ETHNOLOGY WITHOUT BORDERS
Inną definicję przedstawia Elizabeth Vallance, która podkreśla istnienie
„pozadydaktycznych, lecz wa nych konsekwencji uczęszczania do szkoły, które pojawiają
się systematycznie, ale nie są zawarte w adnym zestawie celów i uzasadnień działań oświa
towych”11.
Philip Jackson podkreśla, e ukryty program to wszystko, co szkoła czyni (wpaja,
uczy, daje) uczniom, mimo e to coś wcale nie zostało zaplanowane12. Przejawia się on
w wielu aspektach funkcjonowania szkoły - w stosunku do czasu i przestrzeni, w spo
sobach utrzymywania hierarchii, w panteonie bohaterów szkoły, ale tak e w tym, co
i jak mówią uczniom podręczniki. W kontekście ich analizy ukryty program mo na
przedstawić jako pewien zestaw norm, postaw i wartościujących wyobra eń o świę
cie, które nabywane są w toku edukacji na wszystkich jej poziomach i które doty
czą przede wszystkim postrzegania siebie oraz swojej grupy społecznej (etnicznej,
narodowej) wśród innych i które silnie wpływają na powstawanie uprzedzeń i ste
reotypów. Oprócz nieświadomości (lub te „półświadomości”) istnienia instytucji
ukrytego programu niezmiernie wa na jest jego rola w ustanawianiu potocznych wy
obra eń na temat stosunków panujących na świecie, a zatem jego znaczenie ideolo
giczne i polityczne, mające na celu usprawiedhwienie istniejących proporcji władzy13.
Ukryty program nie mo e być neutralny, a poniewa pełni on du ą rolę w procesie
przyswajania wiedzy przez uczniów, wynika z tego niezwykle wa na konsekwencja:
szkoła i inne instytucje słu ące edukacji nie mają mo liwości pozostawania obiek
tywnymi i zawsze wpajać będą pewną ideologię, najczęściej mającą na celu reproduk
cję istniejących stosunków społecznych.
Z powy szych słów wynika zasadność, a mo e nawet konieczność uwa nego po
chylania się nad treściami podręczników szkolnych. Nale y równie wziąć pod uwagę
to, w jaki sposób przedstawiane są w nich grupy obce, jako e szkoła swoim niekwe
stionowanym autorytetem bez większego problemu jest w stanie w niezwykle silny
sposób znaturalizować przekazywaną przez siebie wiedzę. A przecie
„sposób, w jaki przyjmujemy rzeczy, pojęcia i idee uznawane za zrozumiałe same przez się
nie jest ani naturalny ani z góry określony. Jest wytworem ludzkich działań, interakcji, historii,
społeczeństwa i kultury”14, a
„język, pisany czy mówiony, nigdy nie jest traktowany jako neutralny i transparentny śro
dek komunikacji”15.
11 E. Valance za: A. Jankowski: Uczeń w teatrze ycia szkolnego. Warszawa 1989, s. 64.
12 P. Jackson za: R. Meighan: Socjologia edukacji..., s. 71.
13 Zarówno przez uczniów i nauczycieli, ale tak e między innymi autorów podręczników szkolnych.
14 T. Rapley: Analiza konwersacji, dyskursu i dokumentów. Tłum. A. Gąsior-Niemiec. Warszawa 2010, s. 31.
15 Ibidem, s. 30.
ANTROPOLOG NA OBCYM TERENIE?... 85
Są to być mo e stwierdzenia dość oczywiste na gruncie antropologii kultury, jed
nak na gruncie pedagogiki - zwłaszcza rozumianej jako praktyka edukacyjna - nie
zawsze. Z tego punktu widzenia badania, sytuujące się często na pograniczu pedago
giki i antropologii kultury, mogą być szczególnie pomocne w wypracowaniu strategii
„oswajania” obcości poprzez szkołę.
Głównym zadaniem projektu Antropologia i edukacja nie jest jedynie analiza i opis
wrocławskiej rzeczywistości edukacyjnej. Jego celem jest nie tyle odpowiedź na pyta
nie: „jak?”, ale przede wszystkim: „co dalej?”. Oprócz funkcji poznawczej inicjatywy
istnieje tak e bardzo silny element zaanga owania, jako e rezultaty badań zostaną po
opracowaniu udostępnione osobom zainteresowanym - zwłaszcza lokalnym władzom,
odpowiedzialnym za kształtowanie polityki edukacyjnej w regionie; nauczycielom;
pracownikom organizacji pozarządowych (zwłaszcza tych, które działają w sferze edu
kacji nieformalnej). Stanowić będą więc wa ny element refleksji nad tym, w jaki sposób
edukacja i antropologia kultury mogą słu yć idei międzykulturowości.
Kulłura, Codzienność, Miasto, Sztuka. Miejsce i rola teatru
w przestrzeni miejskiej Wrocławia
Marketing jest dziedziną wcią poszukującą nowych dróg dotarcia do konsumenta,
który uległ przeobra eniu wraz z otaczającą go kulturą, rozwojem technologii i charak
terem produktów. Współczesny nabywca „nie jest ju uczestnikiem ekonomii posiada
nia, ale ekonomii doświadczania”16. Traktuje on markę jako instrument identyfikacji
własnego ja, wyra ania yciowych wartości i przynale ności do określonej grupy. Aby
odgadnąć jego nowe potrzeby rynkowe, nale y podą ać jedną ze ście ek umo liwiają
cych ich zrozumienie. Godną zaufania drogą jest zastosowanie metod wypracowanych
przez etnografię, etnologię i antropologię kulturową17. Etnograficzne badania rynku są
w stanie sprostać nowym oczekiwaniom w świecie, w którym klienci uodpornili się ju
na tradycyjne sposoby promocji produktów i usług. Tkwiący w tego rodzaju badaniach
potencjał bazuje na odpowiednich technikach, które sprawdzają się tam, gdzie nie mo
na polegać wyłącznie na werbalnych relacjach badanych18.
Najwa niejszą cechą etnograficznych badań marketingowych jest ich elastyczność, za
równo w aspekcie metodologicznym, jak i organizacyjnym19. Nie są one bowiem precy
zyjnie zdefiniowaną metodą, lecz orientacją metodologiczną, stanowiącą zbiór ró nych
16 M. urawicka-Koczan, K. Polak: Semiotyka konsumenta, część 1 <http://www.semiotyka.pl/sem
konsumenta.pdf> (data odczytu: 29.02.2012).
17 W niniejszym artykule pojęcia etnografia, etnologia i antropologia kulturowa są traktowane syn-
onimicznie.
18 D. Maison, A. Noga-Bogomilski: Badania marketingowe. Od teorii do praktyki. Gdańsk 2007, s. 8-13.
19 Ibidem, s. 27-44.
86 ETNOLOGIA BEZ GRANIC | ETHNOLOGY WITHOUT BORDERS
technik badawczych i dyrektyw odnoszących się do sposobu ich zastosowania. Przewagą
wykorzystania metod etnograficznych w badaniach marketingowych jest podejście do re
alizacji projektu, w trakcie którego badacze stawiają nowe hipotezy i pytania, co wymaga
ciągłych zmian w zakresie metodologii lub organizacji wyznaczonego zadania. Podejmo
wane na początku badań decyzje odnośnie jego kształtu, rzadko bywają ostateczne.
Kultura, Codzienność, Miasto, Sztuka. Miejsce i rola teatru w przestrzeni miejskiej Wro
cławia to tytuł projektu realizowanego przez studentów Etnologii i Antropologii Kul
turowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Działania z nim związane znajdują się na etapie
początkowym, dlatego tekst stanowi spis wstępnych zało eń metodologicznych, które
z czasem ulegną pewnym modyfikacjom. W celu ograniczenia ram niniejszej inicjaty
wy, jego uczestnicy postanowili skupić się na Wrocławskim Teatrze Współczesnym .
W projekcie uczestniczą studenci, dla których jest to aktywność nieobowiązkowa, acz
kolwiek dająca okazję nabycia praktyki badawczej. Uzyskane umiejętności mogą oka
zać się przydatne na rynku pracy sytuującym się na obszarze marketingu, gdzie podlega
się presji dopasowania swoich badań do wymagań fundatorów20 21.
Badacz, widząc taką samą egzotykę we własnym mieście, jak na odległej wyspie
oddalonej setki kilometrów od miejsca zamieszkania, zdaje sobie sprawę, i miejsce
prowadzenia badań stanowi najistotniejszy element podejścia etnograficznego, który
niesie ze sobą wa ne konsekwencje dla przebiegu czynności poznawczych22. Przestrzeń
oddziałuje przecie bezpośrednio na nasze zmysły i uczucia, a określone zjawiska są
wynikiem relacji przestrzennych23. Owe zale ności wewnątrz WTW z pewnością wpły
wają na jego odbiór, jednak w swoich badaniach uczestnicy projektu nie mogą pominąć
chocia by przestrzeni ulicy Rzeźniczej, na której znajduje się będący przedmiotem za
interesowania teatr. Dzięki poszerzeniu terenu badań o przestrzeń miejską Wrocławia,
studenci będą mogb zaobserwować, jak usytuowanie WTW wpływa na jego recepcję.
Dodatkowym czynnikiem charakteryzującym antropologiczne badania jest anali
za wybranych zjawisk w ich szerokim i naturalnym kontekście.
„Etnografia pozwala na to, by w sposób całościowy i rozumiejący podejść do skompliko
wanych i dynamicznych zjawisk społecznych. Umo liwia opis tych zjawisk i ich problematy-
zację, pomaga w poszukiwaniu uwarunkowań24.
20 W niniejszym tekście Wrocławski Teatr Współczesny będzie określany skrótem „WTW”.
21 N. K. Denzin, Y. S. Lincoln: Metody badań jakościowych. Tłum. K. Podemski. T. 1. Warszawa 2010, s. 575.
22 M. Kostera: Antropologia organizacji. Metodologia badań terenowych. Warszawa 2003, s. 49.
23 P. A. Bell, Th. C. Greene, J. D. Fisher, A. Baum: Psychologia środowiskowa. Tłum. A. Jurkiewicz,
M. Lewicka, A. Skorupka, T. Sosnowski, J. Suchecki. Gdańsk 2004, s. 131-177.
24 M. Kostera: Antropologia organizacji..., s. 28.
88 ETNOLOGIA BEZ GRANIC | ETHNOLOGY WITHOUT BORDERS
2. Funkcjonowanie
WTW w przestrzeni
miejskiej
Czy WTW radzi sobie na rynku ofert kulturalnych?
Czy wydaje się być miejscem otwartym, czy zamkniętym?
W jaki sposób się promuje i czy owa promocja jest skuteczna?
Czy budynek teatru zapada w pamięć?
Co znajduje się w sąsiedztwie WTW na ulicy Rzeźniczej?
Czy przechodnie wiedzą o istnieniu WTW?
3. Funkcjonowanie
WTW w sieci
Czy znają stronę internetową WTW? Jak często na nią wchodzą?
Jaką ma kolorystykę? Czy jest czytelna?
Z czym kojarzy się design strony internetowej WTW?
Jakie są opinie rozpowszechnione w sieci o WTW?
Jak kojarzy się logo WTW?
4. Repertuar Jak jest oceniany? Jaki poziom reprezentuje?
Czy jest odpowiedni dla współczesnych widzów?
Co powinno się w nim zmienić?
5. Widzowie Czy widzami WTW są wcią te same osoby?
Kto jest odbiorcą tego rodzaju sztuki?
Kim jest współczesny widz? Jaki powinien być współczesny widz?
Co skłania ludzi do przychodzenia do WTW?
6. Mit i wyobra enia
dotyczące teatru
ogólnie
Czy istnieje coś takiego jak mit teatru?
Czym jest teatr, a czym powinien być? Jakie budzi skojarzenia?
Jaki potencjał tkwi w teatrze?
Czy jest to sztuka czy rozrywka? Czy to sztuka wysoka?
Czy powinna być to sztuka czy rozrywka? Czy mo na połączyć sztukę z rozrywką?
Większość z owych pytań nie zostanie respondentom zadana wprost, gdy uzyska
ne odpowiedzi nie odzwierciedlałyby wówczas stanu faktycznego. Jest to związane
z traktowaniem niektórych czynności za zbyt oczywiste, aby wymagały komentarza
oraz brakiem świadomości swych rzeczywistych pragnień. Ponadto zdecydowana
większość osób zdaje sobie sprawę, e określone działania i wartości są oceniane
pozytywnie przez otoczenie stanowiące społeczny układ odniesienia, inne zaś trak
towane jako naganne, przez co próbują prezentować siebie w mo liwie korzystnym
świetle28. Skłonność ta sprawia, e w trakcie wywiadu respondenci mogą deklarować,
e uczęszczają do teatru częściej ni ma to miejsce w rzeczywistości. Jednak w trakcie
badań etnograficznych często udaje się stwierdzić rozbie ności między wypowie
dziami, a faktycznymi zachowaniami oraz określić przyczyny występujących w tym
zakresie niezgodności. Tę mo liwość daje nam etnograficzna metoda zbierania da
nych podczas badań terenowych, która w opisywanym projekcie badawczym stanowi
28 K. Wala: Etnografia w przemyśle i usługach <http://stosowana.wordpress.com/2010/04/08/etnogra-
fia-przemyslowa/> (data odczytu: 01.03.2012).
ANTROPOLOG NA OBCYM TERENIE?... 89
syntezę kilku narzędzi, takich jak: obserwacja uczestnicząca, rejestracja komentarzy,
rozmów i przestrzeni, jakościowy wywiad pogłębiony i techniki projekcyjne.
To właśnie badania terenowe są tym, co wyró nia antropologów w gronie przed
stawicieli innych dziedzin społecznych oraz tym, co mo e być du ym atutem w bada
niach marketingowych29.
„Badania takie wymagają od etnografa uczestniczenia, jawnego bądź ukrytego, w codzien
nym yciu ludzi przez dłu szy czas, obserwowania biegu zdarzeń, słuchania rozmów, zadawa
nia pytań - jednym słowem wymagają zbierania wszelkich dostępnych danych, które rzucają
nieco światła na kwestie będące przedmiotem badań30.
Dla badacza największym źródłem wiedzy jest teren, w związku z czym uczestnicy
projektu będą eksplorować publiczną przestrzeń Wrocławia na ulicy Rzeźniczej oraz
przestrzeń wewnątrz budynku WTW. Ponadto odbędą oni wizyty w innych instytu
cjach kulturalnych, takich jak kina i galerie sztuki. Badania przybiorą formę obserwa
cji uczestniczącej, dzięki której badacz jest nie tylko obserwatorem, ale staje się tak e
członkiem analizowanej wspólnoty, a osoby będące niegdyś naszymi „podmiotami”
stają się współpracownikami31. Tego rodzaju podejście pomo e zobaczyć, poczuć
i zrozumieć świat z perspektywy badanych. Dodatkowo, w razie wyra enia zgody
przez respondenta-widza, będziemy uczestniczyć w jego pobycie w teatrze, robiąc
przy tym pełną dokumentację, która prócz notatek obejmie równie fotografię i na
grania32. Następnie, w trakcie wywiadu pogłębionego zostanie on zapytany o czynno
ści i wra enia, których doświadczył podczas wizyty w WTW.
„Poprzez uwzględnienie obrazu i wideo w procesie badawczym, oraz współpracę z in
formatorami mo na uzyskać nie tylko opowieści o doświadczeniu sensorycznym, ale tak e
wizualne oraz dźwiękowe reprezentacje takiego doświadczenia, co pozwala na ujawnienie
dźwięków, zapachów i smaków oraz tekstury, dając badaczowi dostęp do tego, co zmysłowe
i przed-refleksyjne”33.
Dzięki wykorzystaniu dodatkowych narzędzi badawczych dotrzemy do sensorycz
nego doświadczenia teatru przez jego widzów. Tego rodzaju podejście jest związane
z marketingiem zmysłów, który rozpatruje konsumentów w kategorii podmiotów
29 M. Herzfeld: Antropologia: praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie. Tłum. M. M. Piecha-
czek. Kraków 2004, s. 47.
30 M. Hammersley, P. Atkinson: Metody badań terenowych. Tłum. S. Dymczak. Poznań 2000, s. 11.
31 N. K. Denzin, Y. S. Lincoln: Metody badań..., T. 2, s. 135.
32 G. Rosę: Interpretacja materiałów wizualnych. Tłum. E. Klekot. Warszawa 2010, s. 233-254.
33 K. Wala: Zmysłowe szaleństwo <http://stosowana.wordpress.com/2011/03/24/zmyslowe-szalenst-
wo/> (data odczytu: 01.02.2012).
90 ETNOLOGIA BEZ GRANIC | ETHNOLOGY WITHOUT BORDERS
działających częściej pod wpływem emocji i impulsów ni rozumu, przez co zwraca
uwagę m.in. na emocje, doświadczenie cielesne, pamięć i wyobraźnię34.
Etnografowie posiadają odpowiednie kompetencje, aby zastosować techniki pro
jekcyjne, które podczas reahzacji projektu Kultura, Codzienność, Miasto, Sztuka. Miej
sce i rola teatru w przestrzeni miejskiej Wrocławia umo liwią dotarcie do pozawerbal-
nych doświadczeń, doznań, odczuć i wyobra eń na temat WTW. Zebrane materiały
pomogą w przyszłości w szukaniu odpowiednich określeń słownych i zbudowaniu
trafnego przekazu marketingowego. Przykładowymi rodzajami technik projekcyj
nych są skojarzenia, uzupełnienia, konstrukcje i ekspresje, które dzielą się na kolejne
kategorie. Celem niniejszego tekstu nie jest przedstawienie ich wszystkich, dlatego
zostaną opisane pokrótce jedynie dwa przykłady idealnie nadające się do niniejszego
projektu.
Pierwsza ilustracja techniki projekcyjnej jest związana z ekspresją i polega na po
proszeniu respondentów o wyobra enie sobie, e wyruszają w podró na planetę
0 nazwie WTW. Zadane im pytania to: Jakie jest otoczenie, atmosfera, nastrój, ko
lory, pora roku na danej planecie? Co tam się dzieje, jak się tam czują, co robią i tym
podobne? Czym ró ni się owa planeta od innych (w domyśle: innych teatrów)?
Kolejnym przykładem jest personifikacja będąca techniką polegającą na wywoły
waniu skojarzeń. Zastosowanie jej polegałoby na poproszeniu respondentów o wy
obra enie sobie WTW jako osoby. Badacze byliby szczególnie zainteresowani odpo
wiedziami na przykładowe pytania: W jaki sposób WTW jako osoba by się przedsta
wiła? Jak zachwalałaby siebie na tle innych? W czym jest lepsza od innych? Jakich lubi
widzów? Dla kogo, jej zdaniem, jest najbardziejodpowiednia? W jaki sposób troszczy
się o swoich widzów? Jaka jest to osoba? Jakiej jest płci? W jakim jest wieku? Jak się
ubiera? Czy preferuje jakiś konkretny styl? Jaki to styl? Co mo na by było poprawić
w jej sposobie ubierania się? Jakie ma wykształcenie, zawód, pracę? Jaki prowadzi styl
ycia? Co jest dla niej najwa niejsze? Jaki ma system wartości? Czym się interesuje?
Jakiej muzyki słucha? Jak wygląda jej dom? Jak spędza wolny czas? Co robi w waka
cje? Jakie prowadzi ycie towarzyskie? Czy ma przyjaciół? Jak się do niej odnoszą
inni ludzie? Co w takiej sytuacji mo na by zmienić, ulepszyć, aby miała przyjaciół?
Jaka jest jej rodzina, czy jest liczna, z kogo się składa, czy mogłaby ją powiększyć i czy
chciałaby tego? Jak się z nią czujemy? Jak ona się do nas odnosi? Gdzie byśmy z nią
spędzili wolny czas i w jaki sposób?
Odpowiedzi na tego typu pytania będą świadczyć chocia by o wyglądzie teatru
1 jego popularności, a tak e sugerować modyfikacje repertuaru i wskazywać odpo
wiednie ście ki strategii marketingowej.
34 Eadem: Marketing senoryczny - sensoryczna etnografia <http://stosowana.wordpress.eom/2010/09/30/
marketing-senoryczny-sensoryczna-etnografia/> (data odczytu: 01.03.2012).
ANTROPOLOG NA OBCYM TERENIE?... 91
Wrocław, który 21 czerwca 2011 roku został nominowany do tytułu Europejskiej
Stolicy Kultury roku 2016, aktualnie jest jednym z największych ośrodków kultu
ralnych i intelektualnych w Polsce. Znajduje się tu spora liczba teatrów, muzeów,
kin i galerii sztuki, które zapewniają swym mieszkańcom i turystom szeroką ofertę
kulturalną. Z jednej strony, ten stan rzeczy stwarza wiele mo liwości dla WTW, zaś
z drugiej - wiele zagro eń. Aby uczestnictwo w spektaklach teatralnych stanowiło
konkurencyjną alternatywę wśród zró nicowanych ofert spędzania wolnego czasu,
WTW musi przyjąć odpowiednią technikę marketingową (branding), polegającą na
kreowaniu i utrwalaniu w umysłach konsumentów faktu istnienia marki oraz pozy
tywnego jej wizerunku. Ostatecznym rezultatem niniejszego projektu będzie wska
zanie odpowiedniej drogi rozwoju WTW.
Najwa niejsze wartości przeprowadzania badań etnograficznych to mo liwość
zaobserwowania rzeczywistych działań ludzi w naturalnym środowisku i dostęp do
danych, które trudno jest zwerbalizować respondentom. Dzięki tym atutom antro
pologia kultury znalazła się dzisiaj w korzystnej sytuacji, w której mo e bez komplek
sów wchodzić w obszary ró norodnych dziedzin badawczych, wnosząc w nie swoją
perspektywę i metodologię badań. Współcześnie zabiegi takie nie powinny być ju
odbierane jako zagro enie, pewnego rodzaju zawłaszczanie terenu, ale jako okazja do
dialogu i wzajemnego wzbogacenia poszczególnych dziedzin nauki. Przedstawione
w artykule dwa projekty mają za zadanie udowodnić, i jest to mo liwe.
Bibliografia:
Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaanga owane. Red. H. Cervinkova, B. D.
Golębniak. Wrocław 2010
Bartmiński J.: Stereotypy mieszkają w języku. Lublin 2007
Bell P. A., Greene Th. C., Fisher J. D., Baum A.: Psychologia środowiskowa. Tłum.
A. Jurkiewicz, M. Lewicka, A. Skorupka, T. Sosnowski, J. Suchecki. Gdańsk 2004
Hammersley M., Atkinson P.: Metody badań terenowych. Tłum. S. Dymczak. Poznań 2000
Herzfeld M.: Antropologia: praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie. Tłum. M. M.
Piechaczek. Kraków 2004
Jankowski A.: Uczeń w teatrze ycia szkolnego. Warszawa 1989
Kostera M.: Antropologia organizacji. Metodologia badań terenowych. Warszawa 2003
Krzyworzeka P.: Wielopoziomowe widowiska - etnografia marketingu sieciowego. W: Etnografia
organizacji. Badania polskich firm i instytucji. Red. M. Kostera. Warszawa 2011, s. 137-155
Maison D., Noga-Bogomilski A.: Badania marketingowe. Od teorii do praktyki. Gdańsk 2007
Marcus G.: Ethnography in/ofi the world system: The emergence ofi multi-sited ethnography.
“Annual Reviewof Anthropology” nr 24 (l) (1995), s. 95-117
Meighan R.: Socjologia edukacji. Tłum. E. Kiszkurno-Koziej, Z. Knutsen, P. Kwieciński.
Toruń 1993
92 ETNOLOGIA BEZ GRANIC | ETHNOLOGY WITHOUT BORDERS
Pedagogika a etnologia i antropologia kulturowa. Wspólne obszary badań. Red. Z. Kłodnicki,
A. Murzyn, A. Dro d , G. Błahut. Cieszyn-Katowice 2011
Rosę G.: Interpretacja materiałów wizualnych. Tłum. E. Klekot. Warszawa 2010
Szachaj A.: E pluribus unum. Dylematy wielokulturowości i politycznej poprawności. Kraków
2010
Szkudlarek T.: Pedagogika międzykulturowa. W: Z. Kwieciński, B. Śliwerski: Pedagogika.
T. 1. Warszawa 2003, s. 415-424
W poszukiwaniu teorii przydatnych w badaniach międzykulturowych. Red. T. Lewowicki,
E. Ogrodzka-Mazur. Cieszyn 2001
Źródła internetowe:
DenzinN. K., Lincoln Y. S.: Metody badań jakościowych. Tłum. K. Podemski. T. 1. Warszawa
2010
Wala K.: Etnografia w przemyśle i usługach <http://stosowana.wordpress.com/2010/04/
08/etnografia-przemyslowa/> (data odczytu: 01.03.2012)
Wala K.: Marketing senoryczny - sensoryczna etnografia <http://stosowana.wordpress.
com/2010/09/30/marketing-senoryczny-sensoryczna-etnografia/> (data odczytu: 01.03.2012)
Wala K.: Zmysłowe szaleństwo <http://stosowana.wordpress.com/2011/03/24/zmyslowe-
szalenstwo/> (data odczytu: 01.02.2012)
http: //www. wteatrw.pl
urawicka-Koczan M., Polak K.: Semiotyka konsumenta, część 1 <http://www.semiotyka.
pl/sem_konsumenta.pdf > (data odczytu: 29.02.2012)
Summary:
ANTROPOLOGIST IN A FOREIGN FIELD?
NEW PERSPECTIVES - NEW OPPORTUNITIES
Nowadays cultural anthropology applies a rangę of methods and tools that could be effec-
tively apphed to other scholarly disciplines, broadly defined as social science. The Department
of Ethnology and Cultural Anthropology in Wrocław is currently coordinating the implemen-
tation of several research projects that adopt anthropological approaches to examine social
phenomena previously believed to fit under other social disciplines. This article demonstrates
two of those projects: the first one is focused on education and pedagogy; the second one
concentrates on the area of marketing.
e-mail: celstrzel@gmail.com; awieszaczewska(a)gmail.com
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Wspólne obszary badań
  • Pedagogika A Etnologia I Antropologia Kulturowa
Pedagogika a etnologia i antropologia kulturowa. Wspólne obszary badań. Red. Z. Kłodnicki, A. Murzyn, A. Dro d, G. Błahut. Cieszyn-Katowice 2011
Interpretacja materiałów wizualnych
  • G Rosę
Rosę G.: Interpretacja materiałów wizualnych. Tłum. E. Klekot. Warszawa 2010
E pluribus unum. Dylematy wielokulturowości i politycznej poprawności
  • A Szachaj
Szachaj A.: E pluribus unum. Dylematy wielokulturowości i politycznej poprawności. Kraków 2010
Pedagogika międzykulturowa
  • T Szkudlarek
Szkudlarek T.: Pedagogika międzykulturowa. W: Z. Kwieciński, B. Śliwerski: Pedagogika.
Metody badań jakościowych
  • K Denzinn
  • Y S Lincoln
DenzinN. K., Lincoln Y. S.: Metody badań jakościowych. Tłum. K. Podemski. T. 1. Warszawa 2010
Etnografia w przemyśle i usługach <http://stosowana.wordpress.com
  • K Wala
Wala K.: Etnografia w przemyśle i usługach <http://stosowana.wordpress.com/2010/04/ 08/etnografia-przemyslowa/> (data odczytu: 01.03.2012)
Marketing senoryczny-sensoryczna etnografia <httpmarketing-senoryczny-sensoryczna-etnografia/> (data odczytu: 01.03.2012) Wala K.: Zmysłowe szaleństwo <http
  • K Wala
Wala K.: Marketing senoryczny-sensoryczna etnografia <http://stosowana.wordpress. com/2010/09/30/marketing-senoryczny-sensoryczna-etnografia/> (data odczytu: 01.03.2012) Wala K.: Zmysłowe szaleństwo <http://stosowana.wordpress.com/2011/03/24/zmysloweszalenstwo/> (data odczytu: 01.02.2012) http: //www. wteatrw.pl urawicka-Koczan M., Polak K.: Semiotyka konsumenta, część 1 <http://www.semiotyka. pl/sem_konsumenta.pdf > (data odczytu: 29.02.2012) Summary:
Czy wydaje się być miejscem otwartym, czy zamkniętym? W jaki sposób się promuje i czy owa promocja jest skuteczna? Czy budynek teatru zapada w pamięć? Co znajduje się w sąsiedztwie WTW na ulicy Rzeźniczej?
  • Wtw Czy
Czy WTW radzi sobie na rynku ofert kulturalnych? Czy wydaje się być miejscem otwartym, czy zamkniętym? W jaki sposób się promuje i czy owa promocja jest skuteczna? Czy budynek teatru zapada w pamięć? Co znajduje się w sąsiedztwie WTW na ulicy Rzeźniczej? Czy przechodnie wiedzą o istnieniu WTW?