ArticlePDF Available

Abstract

W artykule zostały podjęte rozważania nad zagrożeniami oraz dylematami etycznymi i prawnymi, wynikającymi z eksplozji demograficznej. Ukazano przyczyny tego zjawiska, przebieg i rokowania co do dalszego wzrostu liczby ludności na świecie. Przeanalizowano ponadto sposoby kontroli poczęć i zaprezentowano związek argumentacji wybranych stanowisk m. in. z ekonomią i ekologią. Eksplozja demograficzna została uznana przez autorów za jedną z ważniejszych przyczyn pogłębiającego się kryzysu w równowadze środowiska przyrodniczego. The article considers risks as well as ethical and legal dilemmas arising from the human population explosion. It presents the causes of this occurrence, its course and forecasts as to the further growth of the global population. Furthermore, it contains an analysis of birth control methods and shows a link between arguments of selected stances and inter alia economics and ecology. Thee human population explosion has been recognised by the authors as one of the major causes of the deepening crisis in the natural environmental balance.
125
Studia Ecologiae et Bioethicae
(), -
A KLIMSKA*
M KANIEWSKA
Eksplozja demograczna– zagrożenia
idylematy etyczno-prawne
Summary
e demographic explosion– risks as well as ethical and legal
dilemmas
e article considers risks as well as ethical and legal dilemmas arising from
the human population explosion. It presents the causes of this occurrence,
its course and forecasts as to the further growth of the global population.
Furthermore, it contains an analysis of birth control methods and shows
alink between arguments of selected stances and inter alia economics and
ecology.
e human population explosion has been recognised by the authors as one
of the major causes of the deepening crisis in the natural environmental
balance.
Słowa kluczowe: eksplozja ludnościowa, regulacja urodzeń, maltuzjanizm,
neomaltuzjanizm, antymaltuzjanizm.
Key words: human population explosion, birth control, Malthusianism,
Neo-Malthusianism, anti- Malthusianism.
 Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego wWarszawie, Instytut Ekologii
iBioetyki, ul. Wóycickiego /, - Warszawa, e-mail: a.klimska@uksw.edu.pl
 Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide De Gasperi wJózefowie.
126
Agnieszka Klimska, Małgorzata Kaniewska
. Wstęp
Eksplozję demograczną można uznać za problem ogólnoświa-
towy wymagający systemowych rozwiązań. Realizowana polityka
międzynarodowa nie przynosi zakładanych efektów. Jedną zprzy-
czyn wydaje się bniewystarczające zrozumienie złożoności kwestii
przeludnienia. Celem artykułu jest ukazanie zagrożeń idylematów
etycznych iprawnych wynikających zeksplozji demogracznej.
Rozważania nad tym zagadnieniem należy rozpocząć od zde-
niowania pojęcia „demograa”. Słowo demograa wywodzi się
zjęzyka greckiego ioznacza opis ludności. Po raz pierwszy powyż-
sze pojęcie zostało yte przez A. Guillarda w roku. Trudno
jest jednak ustalić początki demograi jako oddzielnej dyscypliny.
Przykład pierwszej systematycznej analizy demogracznej stanowi
praca J. Graunta Natural and Political Observations (…) upon the
Bills of Morality z roku. Ito właśnie J. Graunt uważany jest za
„ojca demograi” (Okólski, Fihel : ). Demograa to dyscyplina
zdziedziny nauk społecznych, która podejmuje badania zjawisk
ludnościowych. Badania takie umożliwiają wykrycie prawidłowości,
którym podlega dana populacja. To właśnie populacja, czyli suma
wszystkich mieszkańców danego terytorium stanowi podstawowy
przedmiot demograi. Istnieje wiele różnic pomiędzy denicjami
demograi, które wynikają zodmiennych zakresów uwzględniania
zjawisk ludnościowych. Jednak jak zauważają M. Okólski iA. Fihtel
wDemograa. Współczesne zjawiska iteorie możemy odnaleźć wnich
wspólny trzon. „Stanowią go: stan izmiany wliczbie ludności (świata,
państwa, regionu lub jakiejkolwiek jednostki administracyjnego czy
geogracznego podziału terytorium), struktura ludnościowa według
płci, wieku iniektórych cech społecznych (np. stanu cywilnego),
ruch naturalny (małżeństwa, rozwody, urodzenia izgony) oraz ruch
wędrówkowy (emigracja, imigracja, migracje wahadłowe)” (Okólski,
Fihel : ).
Eksplozja demograficzna– zagrożenia idylematy etyczno-prawne
127
. Zmiany demograczne whistorii rozwoju ludzkości
Informacji na temat procesów demogracznych dostarczają po-
wszechne spisy ludności, badania monograczne, bieżąca ewidencja
isprawozdawczość oraz materiały wtórne. Spisy ludności oraz miesz-
kań przeprowadzane są, zgodnie zzaleceniami Organizacji Narodów
Zjednoczonych, co  lat. Źródła danych na temat liczby ludności
stanowrównież mikrospisy. Są to badania ludności imieszk
metodą reprezentacyjną, prowadzone wokresach międzyspisowych.
Dodatkowych informacji dostarcza także bieżący rejestr urodzeń,
zgonów, zmian stanu cywilnego oraz miejsca zamieszkania (Balicki et
al. : ). Demografowie mieli imają jednak trudności wokreśle-
niu liczby ludności na przestrzeni wieków. Według danych zawartych
wEncyclopedia of Population (Tab. .)  lat p. n. e. liczba ludności
na świecie sięgała  mln. Wczasach Chrystusa wielkość populacji
wynosiła ok.  mln. Od roku  do  liczba ta wzrosła z
mln do  mln. Znaczący wzrost liczby ludności notowany jest wXX
wieku. Od  roku do  roku liczba ludności świata zwiększyła
się czterokrotnie.
Należy jednak podkreślić, że największe zmiany zaszły zaledwie
wciągu kilkudziesięciu lat po zakończeniu II wojny światowej. Wla-
tach - zaludnienie Ziemi wzrosło z mld  mln do  mld 
mln, czyli oponad , mld (o%). Wciągu tego półwiecza przyrost
ludności był owiele większy niż jej stan wr., większy zatem niż
populacja świata zakumulowana do tego czasu wcałej historii czło-
wieka” (Okólski, Fihel : ). To właśnie taki gwałtowny, bezpre-
cedensowy wzrost liczby ludności nosi nazwę eksplozji ludnościowej
(demogracznej) bądź bomby demogracznej. (Okólski : ).
 Eksplozja ludnościowa (population explosion) wścisłym znaczeniu rozumiana jest
jako jedna zfaz przejścia demogracznego, proces intensykowania się przyrostu
naturalnego ludności. Charakterystyczny dla tej fazy jest zarówno systematyczny
wzrost liczby ludności, jak inasilanie się tego wzrostu. Wynika to ztempa redukcji
umieralności przy jednoczesnej rozrodczości pozostającej na zdecydowanie wyż-
szym iwzględnie stałym poziomie lub jej niewielkiej degresji. Potocznie termin
„eksplozja ludnościowa” używany jest na określenie szczególnie intensywnego
128
Agnieszka Klimska, Małgorzata Kaniewska
Tab. . Liczba ludności na świecie wlatach  p. n. e. –  (mln). Źródło: P. Demeny, G. McNicoll, Encyclopedia of Population,
omson Gale, , s..
Region 
p.n.e
        
Chiny           
Indie           
Azja Płd.– Zach.         
Japonia . .    
Pozostała część Azji        
Europa           
Afryka Pn.    
Pozostała część Afryki         
Ameryka Pn.  
Ameryka Łacińska          
Oceania      
Populacja światowa           
Eksplozja demograficzna– zagrożenia idylematy etyczno-prawne
129
Zdaniem E. Rosseta nasza wiedza na temat eksplozji demogracznej
jest nadal niepełna. Możemy wprawdzie określić, kiedy ten proces się
rozpoczął oraz teren, na którym się rozgrywa, nie jesteśmy jednak
wstanie przewidzieć konsekwencji, jakie mogą wyniknąć dla państw
oraz całej ludzkości. Rosset genezy eksplozji demogracznej upatruje
wwydarzeniach II wojny światowej itzw. „ewenemencie cejlońskim”.
Pod koniec II wojny światowej wojska amerykańskie na wyspie Cejlon
zastosowały nowoczesne środki prewencyjne, wtym DDT, wcelu
ochrony żołnierzy przed chorobami tropikalnymi m.in. takimi jak
malaria. Rezultatem takiego działania był znaczący spadek wyso-
kiej stopy umieralności. Inne państwa, wktórych choroby zakaźne
pochłaniały wiele oar, również zastosowały na swoim terenie no-
woczesne środki owadobójcze iodnotowały radykalny spadek umie-
ralności. Rosset podkreśla, że wpaństwach tych zanotowano spadek
liczby zgonów, ale jednocześnie utrzymała się bardzo wysoka liczba
urodzeń. „Wten sposób kraje te stały się widownią poważnego icoraz
bardziej zyskującego na sile przyrostu naturalnego. Tak wświetle
klasycznej teorii powstała eksplozja demograczna” (Rosset : ).
Zdaniem demografów ONZ wkrajach rozwiniętych spadek umie-
ralności należy powiązać ztakimi wydarzeniami jak: postęp medy-
cyny, wzrost higieny, podniesienie poziomu wykształcenia ludności,
poprawa warunków bytowych. Natomiast wkrajach mniej rozwi
-
niętych zzastosowaniem nowych odkryć, także medycznych, bez
poprawy warunków bytowych (Rosset : -). Powyższe czynniki
wkluczowy sposób wpływają na wzrost liczby ludności na świecie.
Według prognoz raportu ONZ World Population Prospectz
roku szacuje się, że w roku będzie , mld ludzi, aw– ,
mld (Tab..). Oznacza to, że co roku światowa populacja dzie
zwiększała się o mln (United Nations : ). Dane zawarte wdo-
kumencie uzmysławiają skalę eksplozji demogracznej, jaka czeka
ludzkość wnajbliższych dziesięcioleciach. Do  roku populacja
przyrostu ludności państw mniej rozwiniętych„Trzeciego Świata”– będącego
efektem nieumiarkowanej rozrodczości oraz spadku umieralności.
 DDT– dichlorodifenylotrichloroetan.
130
Agnieszka Klimska, Małgorzata Kaniewska
Tab. . Prognoza liczby ludności na świecie wg różnych wariantów [mln]. Źródło: United Nations, World Population Prospects,
e  Revision t.., New York , s..
Populacja wr. Populacja wr. Populacja wr.
niski średni wysoki Stały niski średni wysoki stały
Świat                  
MDR                 
LDR                  
Najmniej DC                 
Inne LDC                  
Afryka                  
Azja                  
Europa          
Ameryka Łacińska
iKaraiby
          
Ameryka Pn.         
Oceania         
Objaśnienia tabeli:
MDR (ang. more developed regions)– bardziej rozwinięte regiony
LDR (ang. less developed regions)– mniej rozwinięte regiony
LDC (ang. least developed countries)– najmniej rozwinięte kraje
DC (ang. developed countries)– rozwinięte kraje
Eksplozja demograficzna– zagrożenia idylematy etyczno-prawne
131
Indii będzie prawdopodobnie większa niż Chin. Ludność tych dwóch
państw będzie stanowiła ponad % ludności świata. W roku
pięć najsłabiej rozwiniętych państw– Bangladesz, Demokratyczna
Republika Konga, Etiopia, Zjednoczona Republika Tanzanii oraz
Uganda będzie także wgrupie dwudziestu najbardziej zaludnionych
państw na świecie. Wroku  wśród dwudziestu najbardziej zalud-
nionych krajów na świecie już dziewięć będzie najmniej rozwiniętych:
Zjednoczona Republika Tanzanii, Demokratyczna Republika Konga,
Uganda, Bangladesz, Etiopia, Zambia, Niger, Malawi iSudan (United
Nations : ).
Przez dłuższy okres bytowania na Ziemi gatunku Homo sapiens
liczba ludności wzrastała bardzo wolno. Populacja zmniejszała się
na skutek wojen, licznych chorób takich jak m.in. dżuma wczterna-
stowiecznej Europie. Obecnie jednak prognozy wskazują na niespo-
tykany do tej pory wzrost liczby ludności, szczególnie wpaństwach
najsłabiej rozwiniętych.
. Sposoby ograniczania wzrostu demogracznego
Środkiem minimalizującym rozrodczość jest regulacja urodzeń
(ang. birth control), której wynikiem jest spadek społecznej normy
rozrodczości, aco więcej obniżenie się zakładanej przez potencjal-
nych rodziców liczby potomstwa. WXX wieku wpaństwach wyso-
korozwiniętych regulacja urodzeń stała się praktycznie powszechna,
wpływając zasadniczo na spadek umieralności wwyniku rozwoju
społecznego, m.in. wzrostu poziomu wykształcenia, wiedzy iświa-
domości zagrożeń. Wtym czasie wpaństwach słabo rozwiniętych
uwidoczniło się zjawisko określane jako „eksplozja ludnościowa”,
które stało się bodźcem do formułowania programów istrategii zbio-
rowej regulacji urodzeń (Okólski : ). Wopinii M. Okólskiego
wlatach . XX w. międzynarodowy klimat polityczny sprzyjał nawet
formułowaniu alternatywy: rozwój społeczny przy powszechnej re-
gulacji urodzeń albo pogłębiające szacofanie wobec braku regulacji
urodz(Okólski : ). Część dotacji międzynarodowej była
132
Agnieszka Klimska, Małgorzata Kaniewska
wówczas wydatkowana na rozwój programów wspierających metody
zapobiegania ciąży.
Współcześnie najbardziej powszechnym sposobem zapobiegania
poczęciom są środki antykoncepcyjne. Stosuje się ponadto inne me-
tody, jak np. abstynencję seksualną, stosunek przerywany, sterylizację
czy tzw. naturalne metody planowania rodziny. Najskuteczniejszą
możliwością zapobiegania poczęciom jest abstynencja seksualna.
Program regulacji poczęć oparty okoncepcję powstrzymywania się
od seksu uzyskał znaczny rozgłos wStanach Zjednoczonych w la-
tach . XX wieku. Zaproponowany wtym czasie e Abstinence
Education Program, kontynuowany również na początku XXI wieku,
kierowany był przede wszystkim do młodzieży. Jego propagato-
rzy mieli na celu przekonywanie, że wstrzemięźliwość seksualna
do momentu ślubu jest najwłaściwszym wyborem (Web-).
Abstynencja jako jedna zmetod kontroli urodzeń jest popularyzo-
wana obecnie m. in. przez National Coalition to Support Sexuality
Education (Web-).
Założeń tej metody regulacji poczęć można się doszukać wteorii
ludności T.R. Malthusa, który uważał, że należy żyć do ograni-
czania liczby ludności zuwagi na nieuniknioną dysproporcję między
przyrostem ludności aprodukcją żywności. Jego zdaniem „wszelkie
prawo konieczności, które hamuje nadmierny wzrost ludności ponad
ilość środków żywności, który dany kraj może wyprodukować lub
nabyć, jest prawem tak bezsprzecznym, tak widocznym ioczywistym
dla naszego rozumu itak zupełnie potwierdzonym przez nasze do-
świadczenie, że nie możemy wątpić ani na chwilę wjego istnienie”
(Malthus : ). Niewspółmierność pomiędzy przyrostem lud-
ności awytwarzaniem żywności niwelują tzw. „ograniczenia pozy-
tywne” (ang. positive checks), np. wojny, głód, nagłe epidemie, czyli
zjawiska, które nasilają zgony. Malthus proponował, aby rozrodczość
 Skuteczność tej metody zapobiegania poczęciom została zakwestionowana
wRaporcie Journal of Adolescent Health z roku, którego autorzy wykazali,
że te same osoby, które deklarowały wstrzemięźliwość seksualną dopuszczały się
innego rodzaju ryzykownej aktywności seksualnej.
Eksplozja demograficzna– zagrożenia idylematy etyczno-prawne
133
kontrolować poprzez stosowanie „ograniczeń prewencyjnych” (ang.
preventive checks), takich jak: wstrzemięźliwość moralna, odkła-
danie wczasie decyzji oślubie izaadaniu rodziny, abstynencja
seksualna małżeństw (Bartkowiak : ). Jego teorię propagują
maltuzjaniści ineomaltuzjaniści. Przedstawiciele obu nurtów ryzyko
destabilizacji społeczeństwa upatrują we wzroście ludności. Wodpo-
wiedzi na to zagrożenie, maltuzjaniści proponują „wstrzemięźliwość
moralną”, podczas gdy neomaltuzjaniści kontrolę urodzeń. Oba
nurty były przedmiotem krytyk, jednak ten drugi, uwzględniający
postęp techniczny, wydajność pracy oraz stan wiedzy był rozwijany
wXX w. m.in. przez K. Wicksella, W. ompsona, F. Notesteina, L.
Browna oraz P. iA. Echrlich. Argumentom neomaltuzjańskim prze-
ciwstawiają się antymaltuzjanie, którzy rosnącą populację traktują
zarówno jako oznakę, jak iprzyczynę dobrobytu. Pogląd ten został
zapoczątkowany wXVIII wieku przez szkockiego lozofa A. Smitha.
Później to stanowisko było popierane przez ekonomistów takich jak
J. Simon iE. Boserup. Wyżej wymienieni badacze uważali, że wzrost
populacji skutkował innowacjami wrolnictwie i należy twierdzić,
że umiejętności ludzkie będą wstanie zaspokoić przyszłe potrzeby
większej liczby ludności, tak jak było to czynione do tej pory. B.
Mepham zauważa, że „() wielu neomaltuzjan to naukowcy, którzy
podkreślają ograniczenia ekologiczne, natomiast wielu antymaltuzjan
to przedstawiciele nauk społecznych, przede wszystkim ekonomiści”
(Mepham : ).
. „Eksplozja ludnościowa” jako zagadnienie etyczne
Zjawisko „eksplozji demogracznej” zostało uznane za problem
globalny, który coraz częściej rozpatrywany jest także od strony etycz-
nej. Niejednokrotnie formułuje się postulaty czy strategie wcelu
przezwyciężania ogólnoświatowego kryzysu, dotykając przy tym
kwestii lozocznych ietycznych, na przykład wpytaniach osens,
cel iwartość ludzkiego życia, działania, jego moralności, okoniecz-
ności wobrębie tego, co istnieje, osystem normatywny, czy zzakresu
praw człowieka.
134
Agnieszka Klimska, Małgorzata Kaniewska
Jan Paweł II podejmując zagadnienie globalizacji zwrócił uwagę
wszczególności na problemy etyczne. Podkreślił, iż „(…) globalizacja,
jak każdy system, musi służyć człowiekowi, musi służsolidar-
ności i dobru wspólnemu” (Jan Paweł II : ). Etyka, w oce-
nie Papieża, nie może być zkolei usprawiedliwieniem systemu, ale
podporą wszystkiego, co ludzkie wkażdym systemie, nie godzi się
zatem na umiejscowienie systemu ponad człowiekiem. Jan Paweł II
postulował, aby w reeksji etycznej odnoszącej się do globalizacji
opierać się na dwóch równoważnych zasadach:
niezbywalnej wartości człowieka stanowiącej źródło wszelkich
jego praw oraz ładu społecznego, azatem zasadzie podkreślającej
podmiotowość człowieka,
wartości ludzkich kultur, których żadna władza nie ma prawa
lekceważyć czy niszczyć (Jan Paweł II : -).
Wswoim podstawowym rozumieniu etyka oznacza naukę ooby-
czajachotym, co przystoi wpostępowaniu idziałaniu, co jest
godne czynienia (Stępień : ). T.Ślipko deniuje etykę jako
„() naukę lozoczną, która ustala moralne podstawy ireguły ludz-
kiego działania przy pomocy wrodzonych człowiekowi zdolności
poznawczych”(Ślipko : ). „Eksplozja demograczna” jako
realny problem globalny oraz zagrożenie dla człowieka icałego eko-
systemu może stanowić przedmiot badań tzw. etyki globalnej. Wtym
wymiarze etyka oznacza bowiem nurt współczesnej etyki skupiający
się na kwestii przezwyciężania zagrożdla przyszłości człowieka
generowanych przez rozwój współczesnej cywilizacji (np. proble-
mów określanych mianem globalnych zagrożeń środowiska, wtym
katastrofy humanitarnej wkrajach Trzeciego Świata) (Gawor :
). Przedmiotem zainteresowania etyki globalnej są zatem problemy,
 „Moralne podstawy” to wszczególności cel ludzkiego działania ipowiązane znim
pojęcie szczęścia. Moralność działania oznacza jego dobro lub zło, apowinność
nakaz zobowiązujący człowieka do określonego działania. „Moralne reguły” należy
rozumieć jako pewny zespół ocen, norm iwzorów osobowych, „ludzkie działanie”
jako sumę ludzkich czynów świadomych irozumnych, natomiast „wrodzone czło-
wiekowi czynności poznawcze” jako poznanie rozumowe, myślenie abstrakcyjne.
(Por. A. Andrzejuk :).
Eksplozja demograficzna– zagrożenia idylematy etyczno-prawne
135
które swoim rozmiarem przewyższają wszelkie granice kompetencji
lokalnych wspólnot iwymagają wszczęcia działań ogólnoludzkich
(Ciążela : ).
Zdrugiej strony na problem przeludnienia można spojrzeć zper-
spektywy człowieka, którego ta sprawa bezpośrednio dotyczy, pod-
nosząc kwestię jego praw, ograniczeń wolności, dyskutując ojego
podmiotowości igodności. Programy masowej antykoncepcji budzą
zastrzeżenia zwielu powodów. Polityka taka może być odbierana
jako forma imperializmu, wtym również imperializmu kulturowego.
Zamożne państwa udzielają pomocy nansowej krajom Trzeciego
Świata wzamian za wdrażanie programów kontroli urodzeń. Często
zwraca się też uwagę, że nakazy regulacji urodzeń naruszają prawa
człowieka, bowiem uniemożliwiają potencjalnym rodzicom posia-
dania preferowanej przez nich liczby potomstwa. Przeciwnicy pro-
gramów masowej antykoncepcji są zdania, że ten rodzaj ingerencji
wżycie człowieka jest bliski zasadom eugeniki, zwłaszcza wjej nega-
tywnym wymiarze. A. K. Sen krytykował koncepcję neomaltuzjańską
wyrażającą konieczność zmniejszenia ubóstwa poprzez minimali-
zowanie przyrostu ludzi wpaństwach cierpiących na niedostatek.
Wopinii autora takie podejście oznacza traktowanie ludzi nie jako
istoty rozumne, ale działające jedynie pod wpływem impulsów
(Wayne Nafziger : ). Warto wtym miejscu przytoczyć także
słowa F. Fukuyamy: Sądzimy, że rozumiemy wiele aspektów ludz-
kiej natury iczęść znich chcielibyśmy zmienić, gdy tylko nadarzy
się sposobność. Poprawianie natury nie zawsze jednak jest łatwe:
ewolucja może być ślepa, lecz przestrzega zasad bezlitosnej logiki
przystosowawczej, która dostosowuje organizmy do ich środowiska”
(Fukuyama : ). Zpolityką demograczną, która jest realizo-
wana poprzez ingerencję władz publicznych dla osiągnięcia pożą-
danych zmian ludnościowych nie zgadza się także Kościół katolicki.
Zdaniem Stolicy Apostolskiej problemy przeludnienia powinny być
rozwiązywane zposzanowaniem godności osoby, zuwzględnieniem
praw moralnych iuprawnień rodziny (Encyklopedia Katolicka :
). Zkwestią tą wiąże się także zagadnienie wolności– cecha właś-
ciwa człowiekowi, która leży upodstaw jego funkcjonowania. Bycie
136
Agnieszka Klimska, Małgorzata Kaniewska
wolnym wiąże się zmożliwością myślenia, zachowywania się idzia-
łania według własnych wizji. Trwanie we wspólnocie wyklucza ni
-
czym nieuwarunkowane postępowanie jednostki. Wolność jest zatem
ograniczona przez czynniki środowiskowe, zewnętrzne, wewnętrzne
oraz zakazy. Życie wwolności uznaje się jednak za coś dobrego, na-
wet gdy nie ma gwarancji, czy nasze wybory dają większą szansę
na przeżycie. Będąc istotą społeczną człowiek podporządkowuje
się naciskom ze strony otoczeniaczłonków społeczeństwa, grup,
instytucji, organizacji, praw, norm, atae standardów będących
efektem współżycia iwspółdziałania wdziedzinie gospodarki, poli-
tyki ikultury. Wocenie W. Sztumskiego poziom zniewolenia wzrasta
wraz zprzechodzeniem na wszy poziom rozwoju wiedzy, techniki
icywilizacji. Zniewalanie zdaniem autora dokonuje się obecnie pod
wpływem czynników subiektywnych izinspiracji określonych grup
społecznych, mających interes w świadomym ograniczaniu wolności
mas społecznych, głównie zpowodów ekonomicznych (Sztumski :
, ). Programy dotyczące regulacji poczęć czy nakazy przyjmo-
wania modelu rodziny + zjednej strony można uznać za działanie
uszczuplające wolność człowieka, azdrugiej naruszające jego pry-
watność, osobistą przestrzeń.
Zetycznego punktu widzenia problem przeludnienia i konse-
kwencje wynikające znarzucanej polityki kontroli poczęć można
też rozważać wkontekście praw moralnych. V. Gluchman proponuje
dwa zasadnicze ujęcia tego prawa: utylitarystyczne– forma umowy
społecznej, która przewiduje korzyść uczestników tej umowy, oraz on-
tologiczne, wktórym godność osoby ludzkiej ijej egzystencji uznaje
się za podstawę praw moralnych. Autor podkreśla, że skoro moral-
ność ma swoje podłoże wbiologicznym statusie człowieka, adopiero
wtórnie uzasadniana jest czynnikami społecznymi ikulturowymi,
to fakt ten powinien przekładać się na koncepcje prawa moralnego.
Godność człowieka ihumanizm są wartościami podstawowymi,
aprawa moralne są nieformalnym wyrażeniem wartości moralnych,
wymogiem wspierania i ochrony życia, podczas gdy prawo stano-
wione jest jedynie zinstytucjonalizowanym odzwierciedleniem tych
uprawnień (Grzybek : -).
Eksplozja demograficzna– zagrożenia idylematy etyczno-prawne
137
. Ujęcia prawno-polityczne kwestii przeludnienia
Problem „eksplozji ludnościowej” niesie ze sobą niezwykłe zagro-
żenia zarówno dla środowiska przyrodniczego, jak iosoby ludzkiej.
Ztego powodu sprawę przeludnienia uznano za kwestię ogólno-
światową wymagającą systemowych rozwzań. Propozycje roz-
strzygnięć, plany pomocy czy scenariusze działań powinny opierać
się na sprawnej strategii będącej rezultatem przemyślanej polityki
międzynarodowej. Odzwierciedleniem tej polityki winien być okre-
ślony, usystematyzowany zbiór norm prawnych, bowiem „prawo, jako
najdoskonalszy instrument polityki, najlepiej nadaje się do wdro-
żenia wżycie globalnych postanowień(Karski : ). Bardzo
precyzyjnie relację pomiędzy polityką aprawem opisał A. Nowak-
Far. Wopinii autora system prawny można uznać za szczególny kod
pomocny wsemantycznej redukcji polityki, wtym również redukcji
istotnych dla niej zjawisk społeczno-gospodarczych, aponadto twier-
dzeń ocharakterze aksjologicznym. Co więcej A. Nowak-Far podkre-
śla, że „(…) niektóre ztwierdzeń legitymowanych wramach systemu
politycznego nie są legitymowane wsystemie prawnym zuwagi na
sprzeczność (nawet formalną) ich możliwych wykonawczych formuł
prawnych zobowiązującymi normami prawnymi wszej rangi
głównie normami konstytucyjnymi, bądź pochodzącymi ztraktatów
międzynarodowych (…)” (Nowak-Far : ). Łączenie polityki
iprawa wymaga zatem tworzenia modelu działania obejmującego sieć
skontaminowanych decyzji zakreślających kierunek postępowania.
Problem ingerencji państwa wprokreację ze względu na wyczer-
pujące się zasoby naturalne został poruszony wlatach . XX wieku
przez amerykańskiego biologa P. R. Ehrlicha. Naukowiec wpublikacji
e Population Bomb” z roku prognozował zbliżającą się kata-
strofę demograczną połączoną zklęską głodu. Takie przekonanie
skutkowało postulatami, które później głosił. Ehrlich domagał się
ingerencji państwa wprokreację poprzez system bodźców takich
jak zachęty ikary oraz przymus, gdy dobrowolne metody zawodzą.
Biolog panującą sytuację na Ziemi streszczał wzwrotach: „zbyt
dużo ludzi, „zbyt mało żywności, „zanieczyszczenie środowiska”.
138
Agnieszka Klimska, Małgorzata Kaniewska
Należy zauważyć, że obserwowana od końca II wojny świato-
wej eksplozja demograczna należy bez wątpienia do głównych
składowych kryzysu w równowadze środowiska przyrodniczego.
Problem ten został już dostrzeżony wRaporcie Sekretarza General-
nego Organizacji Narodów Zjednoczonych Uanta z  roku
Człowiek i jego środowisko. Autorzy raportu podkreślili, że po raz
pierwszy whistorii ludzkości pojawił się kryzys ozasięgu ogólno-
światowym. Dotyczy on państw rozwiniętych, jak również dopiero
się rozwijających. Wskazano, że jest on następstwem takich czyn-
ników jak: eksplozja demograczna, wyniszczanie ziem uprawnych,
zmniejszanie się zasobów nieodnawialnych oraz bioróżnorodności.
Stwierdzono także, że kryzys wyrażający się w degradacji środo-
wiska naturalnego osiągnął poziom zagrażający życiu przyszłych
generacji. Podjęcie kroków niwelujących to niebezpieczeństwo nie
musi się jednak wiązać zograniczeniem dążeń człowieka do dalszego
rozwoju. Potrzebne jest wypracowanie konsensusu pomiędzy roz-
wojem społeczno-gospodarczym aochroną środowiska. Wraporcie
Uanta zwrócono uwagę na globalność problemów związanych
zdegradacją środowiska naturalnego przez człowieka: „(…) istnieją
problemy dotyczące bezpośrednio lub pośrednio wszystkich krajów,
które można rozwiązać jedynie wdrodze międzynarodowych poro-
zumień ipod warunkiem, że narody wyrażą gotowość wspólnego
działania dla ich wspólnego dobra” (Uant ). Ochrona jakości
środowiska naturalnego oraz poprawa warunków bytowych ludności
należą do priorytetowych kwestii, wywających na dobrobyt lud-
ności irozwój gospodarczy na świecie.
Teza zRaportu Uanta otym, że przyroda nie jest nieznisz-
czalna iniewyczerpywalna została potwierdzona wpublikacji Gra-
nice Wzrostu Klubu Rzymskiego z roku. Wskazano, że jeżeli
współczesne trendy rozwojowe, znaczone wykładniczym wzrostem
ilości zanieczyszczeń traających do środowiska, nie ulegną zmianie,
postulowana katastrofa nastąpi wciągu najbliższych  lat” (Pa-
włowski : ). Późniejsze, systematycznie się ukazujące raporty
Klubu Rzymskiego były odpowiedzią na aktualne zmiany wsytuacji
światowej.
Eksplozja demograficzna– zagrożenia idylematy etyczno-prawne
139
Ważkim dokumentem jest również nowatorski raport z roku
Nasza Wspólna Przyszłość (ang. Our Common Future) niezależnej
Światowej Komisji ds. Środowiska iRozwoju (ang. World Commission
on Environment and Development– WCED), pod przewodnictwem
ówczesnej premier Norwegii G. H. Brundtland. Raport stanowi pró
ukazania sprzężeń występujących pomiędzy nierównościami społecz-
nymi, ubóstwem, liczbą ludności na świecie adegradacją środowiska.
Stanowi on syntezę problemów zawartych we wcześniejszej Światowej
Strategii Ochrony (ang. World Conservation Strategy) z roku
iraporcie komisji Brandta ztego samego roku. W dokumencie
warty uwagi jest także sposób ujęcia kryzysu. Autorzy uważają, że
nie ma oddzielnych kryzysów: kryzysu środowiska, kryzysu rozwoju,
kryzysu energetycznego. Wszystkie stanowią jeden kryzys. Twórcy
raportu Nasza Wspólna Przyszłość podkreślili, że kryzys jest ści-
śle powiązany ze wzrostem ludności na kuli ziemskiej. Środowisko,
wktórym żyjemy jest ograniczone. Od lat . XX wieku do pierw-
szego dziesięciolecia XXI wieku w Azji nastąpiło ponad -krotne
spotęgowanie liczby ludności, w Afryce -krotne, w Europie bli-
sko -krotne, wAmeryce Północnej ponad -krotne, wAmeryce
Południowej -krotne, wAustralii iOceanii ,-krotne.
Według autorów raportu wraz ze wzrostem liczby ludności wiązać
się będzie wzrost działalności gospodarczej. Komisja Brundtland
prognozowała, że pod koniec XX wieku nastąpi jeszcze silniejsze
sprzężenie ochrony środowiska zgospodarką wskali regionalnej, jak
iglobalnej. Coraz mocniejsza eksploatacja zasobów naturalnych oraz
wykorzystywanie ich jako surowców do wytwarzania produktów,
wiąże się z zaspokojeniem ludzkich potrzeb. Następstwem wzro-
stu ludzkich potrzeb jest zwiększenie popytu na określone dobra
ekonomiczne iusługi, co zkolei skutkuje wywieraniem silniejszej
presji na środowisko naturalne. Człowiek coraz mocniej ingeruje
wzasoby przyrody. Pogłębia się wówczas ekonomizacja środowiska
 W roku pod przewodnictwem Kanclerza Niemiec Zachodnich W. Brandta
został opracowany raport pt.: Powszechny kryzys (ang. Common Crisis), wktórym
został ukazany problem różnic zamożności pomiędzy Północą aPołudniem.
140
Agnieszka Klimska, Małgorzata Kaniewska
naturalnego, gdyż aby zaspokoić ludzkie potrzeby, trzeba wykorzysty
-
wać większą liczbę surowców, eksploatować nowe obszary, odkrywać
inne źródła zasobów.
Prognozy zawarte wpowyżej przedstawionych dokumentach doty-
czące wzrostu zapotrzebowania na surowce naturalne bez wątpienia
się sprawdzają. Potwierdzenie można odnaleźć w raporcie ONZ
Decoupling Natural Resource Use and Environmental Impacts from
Economic Growth z roku. Szacuje się, że do roku  ludz-
kość może pochłonąć ok.  mld ton minerałów, rud metali, paliw
kopalnych oraz biomasy wciągu każdego roku, czyli razy więcej
niż obecnie. Należy jednak podkreślić, że dobra te będą zużywane
przede wszystkim przez mieszkańców państw wysokorozwiniętych.
Obywatel kraju rozwiniętego zużywa średnio  ton ztych czterech
kluczowych zasobów. Dla porównania człowiek wIndiach zużywa
dziś  tony rocznie (United Nations : ). Wzmożona konsumpcja
przyczynia się do zwiększonej ilości produkcji gazów cieplarnianych
takich jak ditlenek węgla. Należy jednak podkreślić, że miliard naj-
biedniejszej ludności świata odpowiada jedynie za % całkowitej
emisji gazów cieplarnianych. Zkolei miliard najbogatszych miesz-
kańców Ziemi przyczynia się do % emisji. Bez wątpienia jest to
konsekwencja konsumpcyjnego stylu życia oraz intensywniejszego
eksploatowania zasobów naturalnych planety. Mieszkańcy Nowego
Jorku ( mln) emitują więcej ditlenku węgla, niż blisko  mln
ludzi zamieszkujących  najbiedniejszych państw świata (United
Nations : ).
Dysproporcje wdostępie do dóbr naturalnych, nierównomierne
korzystanie znich, brak dostępu do edukacji czy nowych technolo-
gii tworzą jeszcze większą przepaść pomiędzy państwami wysoko
rozwiniętymi akrajami słabiej rozwiniętymi. „Trzy najbogatsze
osoby na świecie razem mają zasoby, które przekraczają łączny PKB
 najmniej rozwiniętych krajów.  najbogatszych osób razem ma
zasoby, które przekraczają całkowity PKB Afryki subsaharyjskiej”
(Mepham : ). Należy także podkreślić, że jedno dziecko uro-
dzone wpaństwach uprzemysłowionych przyczynia się do skażenia
środowiska ikorzystania zzasobów jak  do  dzieci urodzonych
Eksplozja demograficzna– zagrożenia idylematy etyczno-prawne
141
wkrajach słabo rozwiniętych (Mepham : ). Wydaje się zatem,
że budowanie wśród społeczeństw świadomości „ograniczoności”
światowych zasobów naturalnych i energetycznych oraz umiejęt-
ność korzystania z nich wzgodzie z koncepcją zrównoważonego
rozwoju stanowi duże wyzwanie wXXI wieku. Dużym wyzwaniem
jest tae budowanie solidarności globalnej oraz wdrażanie zasady
subsydiarności. Bez tych założeń rozwiązanie problemów związanych
zeksplozją demograczną może okazać się niemożliwe.
. Zakończenie
Wielu badaczy jako główną przyczynę katastrof głodowych oraz
kryzysu ekologicznego wskazuje eksplozję ludnościową. Statystyki
wydają się potwierdzać tę tezę. Nasilający się problem ubóstwa ide-
gradacji środowiska naturalnego skutkuje zarówno stratami zaso-
bów, jak iszans rozwojowych. Należy jednak zauważyć, że obecnie
mamy do czynienia znadwyżkami żywności na rynku światowym.
Wykształcenie mechanizmów podziału tych dóbr mogłoby skutkować
zmniejszeniem problemu głodu, niedożywienia ibezpieczeństwa
żywnościowego, zwłaszcza wkrajach Trzeciego Świata. Wydaje się, że
człowiek jako istota rozumna powinien analizować swoje dotychcza-
sowe działania, ale również kontynuować odkrywanie, poznawanie
otaczającego świata. Zdolność do przekształcania środowiska może
przynieść korzyści ynące zrozwoju oraz możliwości poprawy ja-
kości życia. Nieprzemyślane działania mogą jednak przyczynsię
do powstania szkód na szeroką skalę, takich jak zanieczyszczenia
powietrza, wody, ziemi, zakłócenie równowagi biologicznej biosfery,
zubożenie zasobów nieodnawialnych. Konsekwencje tych poczynań
mogą okazać się destrukcyjne nie tylko dla środowiska naturalnego,
ale bezpośrednio dla zdrowia człowieka, rozumianego jako kom-
pletny, zyczny, psychiczny ispołeczny dobrostan.
Zagadnienie eksplozji demogracznej jest aktualne iważne, dla-
tego powinno być traktowane priorytetowo zarówno przez instytucje
międzynarodowe, jak ipaństwowe. Istotne są ponadto szczegółowe
142
Agnieszka Klimska, Małgorzata Kaniewska
analizy naukowe ocharakterze interdyscyplinarnym, uwzględniające
systemowe podejście do zasygnalizowanych wtekście problemów.
Bibliograa
Literatura:
Balicki Janusz, Frątczak Ewa, Nam Charles B., , Mechanizmy
przemian ludnościowych. Globalna polityka ludnościowa, Gaudium,
Warszawa.
Bartkowiak Ryszard, , Rozwój ludności świata iprawa nimi rzą-
dzące, Wydawnictwo SGH, Warszawa.
Ciążela Helena, , Problemy idylematy etyki odpowiedzialności
globalnej, Wydawnictwo APS, Warszawa.
Encyklopedia Katolicka, , t.XVI, TN KUL, Lublin.
Fukuyama Francis, , Koniec człowieka, Znak, Kraków.
Gawor Leszek, , Etyka globalna, w: Jedynak S.(red.), Mały słownik
etyczny, Branta, Bydgoszcz.
Grzybek Grzegorz, , Prawa moralneetyka społecznych konse-
kwencji aetyka rozwoju, w: Moń Ryszard, Kobyliński A. (red.),
Prawa człowieka iświat wartości, Wydawnictwo UKSW, Warszawa,
–.
Jan Paweł II, , Globalizacja ietyka, w: Sareło Z. (red.), Meandry
etyki, Wydawnictwo WM, Olecko, –.
Karski Leszek, , Istota prawa zmian klimatu– cel iklasykacja, w:
Karski L., Grochowska I. (red.), Zmiany klimatu aspołeczeństwo,
C.H. Beck, Warszawa, –.
Malthus omas R., , Prawo ludności, Altaya, Warszawa.
Mepham Ben, , Bioetyka, PWN, Warszawa.
Nowak-Far Artur, , Methuselach perplexus– polityka prawa wobec
zmian demogracznych wEuropie, w: Osiński J. (red.), Współczesne
problemy demograczne. Rzeczywistość imityujęcie krajowe,
regionalne iglobalne, C.H. Beck, Warszawa, –.
Okólski Marek, Fihel Agnieszka, , Demograa. Współczesne
zjawiska iteorie, Scholar, Warszawa.
Eksplozja demograficzna– zagrożenia idylematy etyczno-prawne
143
Okólski Marek, , Demograa. Podstawowe pojęcia, procesy iteorie
wencyklopedycznym zarysie, Scholar, Warszawa.
Pawłowski Artur, , Rozwój zrównoważony– idea, lozoa, prak-
tyka, PAN, Lublin.
Raport Sekretarza Generalnego ONZ Uanta, , Człowiek ijego
środowisko, Biuletyn Polskiego Komitetu do Spraw UNESCO”,
Numer specjalny, Warszawa.
Rosset Edward, , Eksplozja demograczna, Książka iWiedza,
Warszawa.
Stępień Antoni B., , Wstęp do lozoi, TN KUL, Lublin.
Ślipko Tadeusz, , Etos chrześcijański. Zarys etyki ogólnej, WAM,
Kraków.
Sztumski Wiesław, , Człowiek wobec środowiska. Propedeutyka
sozolozoi, Wydawnictwo WSL, Częstochowa.
United Nations, , World Population Prospects, e  Revision,
t.., New York.
United Nations, , Decoupling Natural Resource Use and
Environmental Impacts from Economic Growth, New York.
Wayne Nafziger E., , From Seers to Sen: e Meaning of Economic
Development, in: Mavrotas G., Shorrocks G. A. (eds), Advancing
Development. Core emes in Global Economics, United Nations
University, –.
Witryny internetowe:
(Web-) Types of contraception and medical issues, <http://www.bbc.
co.uk/ethics/guide>, dostęp:...
(Web-) <http://www.ncsse.com>, dostęp:...
... Zmiany w populacji związane są z rozwojem przemysłu, rolnictwa, transportu, prowadząc do wyczerpywania się zasobów naturalnych. Odzwierciedlone są one w badaniach ekonomicznych, statystycznych, medycznych, socjologicznych, psychologicznych [2,3]. Pomimo ciągłego przyrostu naturalnego odnotowywanego w skali światowej, takie rejony świata, jak: Europa, Azja Wschodnia oraz Australia odnotowują spadek liczby narodzin. ...
... Tuż po zakończeniu II wojny światowej zaludnienie na Ziemi wzrosło o ponad 4 mld. W ciągu tych kilkudziesięciu lat przyrost populacji był znacznie większy niż w całej historii cywilizacji [2]. W tabeli 1 przedstawiono dane dotyczące przyrostu naturalnego w okresie od 400 r. p.n.e. ...
... Obecne prognozy pokazują, że największy wzrost ludności będzie odnotowywany w krajach najsłabiej rozwiniętych, takich jak: Zjednoczona Republika Tanzanii, Uganda, Etiopia, Demokratyczna Republika Konga, Bangladesz, Zambia, Sudan i Niger oraz Indie i Chiny [2]. ...
Article
Full-text available
Streszczenie: W artykule przedstawiono współczesne źródła ryzyka, odnosząc je do procesów transportowych, charakteryzujących się wysokim stopniem ryzyka. Większość czynników ryzyka nie zależy bowiem od operatora środków transportu, lecz od pozostałych uczestników ruchu: drogowego, kolejowego czy lotniczego oraz warunków atmosferycznych. W procesach transportowych zauważa się nowe źródła ryzyka, stanowiące w chwili obecnej problem globalny. Istnieje ścisły związek pomiędzy dynamicznymi zmianami demograficznymi, określanymi jako " kryzys migracyjny " , a zagrożeniami w procesach transportowych. Wzmożony w ostatnich latach napływ ludności z Afryki i krajów Bliskiego Wschodu, spowodował pojawienie się nowych, nieznanych dotąd zagrożeń. Celem artykułu jest przedstawienie nowych źródeł ryzyka, na podstawie informacji uzyskanych w rozmowie z przedstawicielami firm spedycyjnych. Słowa kluczowe: proces transportowy, zagrożenie, ryzyko procesów transportowych, kryzys migracyjny 1. Istota zmian demograficznych Jednym z kluczowych problemów współczesnego świata są zmiany demograficzne, które wpływają silnie na globalną sytuację gospodarczą. Z przyrostem naturalnym powiązany jest w sposób bezpośredni postęp cywilizacyjny oraz zarysowujące się tendencje wzrostowe w procesach konsumpcji. Czynniki te doprowadzają w konsekwencji do coraz większych niekorzystnych i nieodwracalnych zmian, odnoszących się do dysproporcji ekonomicznych i rozwojowych w obrębie danego społeczeństwa [1]. Zmiany w populacji związane są z rozwojem przemysłu, rolnictwa, transportu, prowadząc do wyczerpywania się zasobów naturalnych. Odzwierciedlone są one w badaniach ekonomicznych, statystycznych, medycznych, socjologicznych, psychologicznych [2, 3]. Pomimo ciągłego przyrostu naturalnego odnotowywanego w skali światowej, takie rejony świata, jak: Europa, Azja Wschodnia oraz Australia odnotowują spadek liczby narodzin. Zjawiskiem typowym dla krajów rozwiniętych i uprzemysłowionych staje się obniżenie poziomu dzietności. Degresję liczby narodzin obserwuje się także w krajach arabskich i w świecie muzułmańskim. W Algierii, Turcji oraz Libanie regresja liczby dzietności wynosiła od 65% do 53,5% w skali 30 lat. Celowe działania rządów Chin i Indii również spowodowały spadek liczby urodzeń [3]. Największe zmiany w liczbie ludności zaszły w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Tuż po zakończeniu II wojny światowej zaludnienie na Ziemi wzrosło o ponad 4 mld. W ciągu tych kilkudziesięciu lat przyrost populacji był znacznie większy niż w całej historii cywilizacji [2]. W tabeli 1 przedstawiono dane dotyczące przyrostu naturalnego w okresie od 400 r. p.n.e. do roku 2000 n. e.
Article
Full-text available
Human activity leads to environmental transformations, frequently on a large scale. There are places where anthropogenic consequences are unprecedented and disadvantageous to the extent that can be perceived in terms of an ecocatastrophe that goes beyond the local range. The article presents three anthropogenically degraded areas that pose danger for ecosystems in various parts of the world.
Book
Full-text available
Książka poświęcona jest wielowymiarowości rozwoju zrównoważonego. Wyróżniam 3 poziomy i 9 wymiarów tego rozwoju. Od problematyki etycznej, przez ekologiczną, społeczną i ekonomiczną po kwestie techniczne, prawne i polityczne. Książka zawiera także rozdział poświęcony historii inicjatyw na rzecz ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju, a także rozdział o filozofii zrównoważonego rozwoju z pionierską inicjatywą tzw. audytu filozoficznego.
Chapter
How has the meaning of economic development changed during the 20 years of UNU-WIDER’s existence? This chapter compares perspectives on the meaning of development economics in the late 1970s and early 1980s, just before WIDER’s inception, to contemporary perspectives. To narrow the focus from what would otherwise be an unmanageable task, I concentrate on two economists representative of these two periods. Two markers are, Dudley Seers (1969; 1979) for the earlier period, and Amartya Sen (1999) for the later. Here the meaning of development also encompasses measures and strategies of development and approaches to its study. Moreover, I examine work beyond these markers to provide more detail of the two men’s views.
Podstawowe pojęcia, procesy i teorie w encyklopedycznym zarysie
  • Okólski Marek
Okólski Marek,, Demograa. Podstawowe pojęcia, procesy i teorie w encyklopedycznym zarysie, Scholar, Warszawa.
Types of contraception and medical issues
  • Witryny Internetowe
Witryny internetowe: (Web-) Types of contraception and medical issues, <http://www.bbc. co.uk/ethics/guide>, dostęp:... (Web-) <http://www.ncsse.com>, dostęp:...