Working PaperPDF Available

MINIMALNA ZARADA U CRNOJ GORI-procjena uticaja povećanja minimalne zarade

Authors:

Figures

No caption available
… 
Content may be subject to copyright.
MINIMALNA ZARADA
U CRNOJ GORI
- procjena uticaja povećanja
minimalne zarade –
Milorad Katnić
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Minimalna zarada
u Crnoj Gori
- procjena ucaja povećanja minimalne zarade –
Prof. dr Milorad Katnić
Podgorica, aprila 2017.
4Minimalna zarada u Crnoj Gori
IMPRESUM
Autor: Prof. dr Milorad Katnić
Naslov: Minimalna zarada u Crnoj Gori
- procjena ucaja povećanja minimalne zarade -
Izdavač: Kancelarija Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP) u Crnoj Gori
Mjesto izdanja: Podgorica
Prvo izdanje, 2017. godina
Tiraž: 150 primjeraka
Štampa: DPC, Dizajn i Adversing Agencija
ISBN
CIP - Katalogizacija u publikaciji
Nacionalna biblioteka Crne Gore, Cenje
ISBN 978-9940-614-26-3
COBISS.CG-ID 33727248
Minimalna zarada u Crnoj Gori / Milorad Katnić
Ovo je nezavisna publikacija, rađena u okviru projekta “Unapređenje
konkurentnosi inovavnos u Crnoj Gori kroz polike održivog ekonomskog rasta”,
koji nansira UN ‘Delivering Results Together’ Fund (DRT Fund). Mišljenja iznesena u
ovoj publikaciji stavovi su njihovih autora i ne predstavljaju nužno stavove UNDP-a.
5Minimalna zarada u Crnoj Gori
Sažetak
Koncept zakonskog propisivanja minimalne zarade na nacionalnom nivou je
široko rasprostranjen. Međunarodna organizacija rada je 1970. godine donijela prvu
konvenciju o minimalnoj zaradi, koju je do danas potpisalo 53 države, uključujući
sedam država Evropske unije. Bez obzira što nijesu potpisnice Konvencije, većina država
članica Evropske unije, njih 22 od 28, imaju zakonom utvrđenu minimalnu zaradu na
nacionalnom nivou.
Konvencije i direkve ne propisuju obuhvat i visinu minimalne zarade. Praksa i
polike minimalne zarade se razlikuju od države do države. U državama Evropske unije,
u prosjeku minimalna zarada iznosi 39% prosječne zarade i kreće se od 31% prosječne
zarade u Španiji, do 51% prosječne zarade u Francuskoj. Pored opšteg nivoa minimalne
zarade u pojedinim državama EU postoje posebni iznosi minimalne zarade za određene
grupe. Uglavnom niži iznosi minimalne zarade u zemljama EU se odnose na mlade
osobe.
Oblik minimalne zarade je uveden u Crnoj Gori 1994. godine, Opšm
kolekvnim ugovorom, tako što su denisani koecijen, koji su zavisili od stepena
obrazovanja, množeni sa minimalnom cijenom rada. Zakonom o radu 2008. godine
implemenran je koncept minimalne zarade po ugledu na međunarodnu praksu.
Danas, u Crnoj Gori postoje dva nivoa zašte zarade. Prvi nivo zašte predstavlja
sistem koecijenata u Opštem kolekvnom ugovoru i osnovna cijena rada, koja je
transformisana u bruto obračunsku vrijednost koecijenta. Dodatni nivo zašte
predstavlja uvođenje minimalne zarade Zakonom o radu, tako da ni jedan zaposleni
ne može ima zaradu, za puno radno vrijeme, koja je niža od 30% prosječne zarade.
Sporazumom Vlade, sindikata i poslodavaca koji je posgnut 2013. godine denisano je
da se minimalna zarada utvrdi u nominalnom iznosu od neto 193 €, što iznosi oko 40%
prosječne zarade u Crnoj Gori. U Crnoj Gori nijesu denisani posebni nivoi minimalne
zarade koji se odnose na specične grupe, kao što su mladi na primjer.
6Minimalna zarada u Crnoj Gori
Analizirajući podatke o kretanju minimalne zarade i drugih ekonomskih
indikatora, za period od 1994. godine, u Crnoj Gori, može se zaključi da povećanje
minimalne zarade ne uče na kretanje prosječne zarade, a istovremeno uče na
smanjenje zaposlenos i povećanje nezaposlenos, odnosno povećanje neformalne
zaposlenos. Podaci ne ukazuju da je povećanje minimalne zarade, nominalno i
relavno, prethodnih godina, vodilo povećanju poreskih prihoda od rada, koji su
manje više konstantni kao procenat BDP-a i kreću se na nivou od prosječno 15% BDP-a.
Stasčka analiza raspoloživih podataka o poreskom dugu ukazuje na ucaj minimalne
zarade na povećanje poreskog duga, uz postojanje visoke pozivne korelacije od 0,84
između iznosa poreskog duga i iznosa minimalne zarade. Kao posljedica uvođenja
minimalne zarade, jaz u zaradama između muškaraca i žena se smanjio sa 17,6% u
2008. godini na 11,2% u 2011. godini, što ukazuje da su zarade žena bile dominantno
registrovane na minimalne nivoe zarada. Stasčkom analizom ne može se doći do
zaključka da je sa povećanjem minimalne zarade došlo do smanjenja nejednakos u
Crnoj Gori. Jedan od razloga je gubitak posla ili formiranje nedovoljno novih radnih
mjesta za najugroženije na tržištu rada.
Ekonometrijsko modeliranje potencijalnog povećanja minimalne zarade, sa 40
na 50% prosječne zarade pokazalo je da bi se troškovi rada na nivou jednog zaposlenog,
koji sada prima minimalnu zaradu, povećali za 26,8%, dok bi troškovi poreza i doprinosa
bili viši za 10,8%. Za poslodavca koji ima čeri zaposlena koji primaju minimalnu zaradu,
povećanje minimalne zarade na 50% prosječne je jednako godišnjem trošku još jednog
zaposlenog. Procjenjuje se da bi povećanje troška za poslodavce uslovilo smanjenje
broja formalno zaposlenih za 4.330 i smanjenje broja radnih sa na koje su zaposleni
formalno angažovani. Takođe, procjenjuje se da bi poslodavci dio dodatnog troška
prenijeli na zaposlene čije zarade su djelimično registrovali, njih oko 18.700, dok bi
se za ostale formalno zaposlene koji primaju platu manju od nove minimalne zarade,
njih 25.500 raspoloživi dohodak povećao. Kada se obračunaju svi efek povećanja
minimalne zarade, procijenjeni neto efekat na budžet je negavan.
Sadržaj
Uvod 9
1. Minimalna zarada 10
1.1. Regulava minimalne zarade u međunarodnim okvirima 10
1.2. Efek minimalne zarade – teorijski i emprijski nalazi 16
2. Minimalna zarada u Crnoj Gori 23
2.1. Dinamika i efek promjena minimalne zarade u Crnoj Gori u
periodu od 1994. godine do 2016. godine 28
3. Modeliranje promjene minimalne zarade 35
3.1. Efek povećanja minimalne plate na troškove rada i
neformalnu ekonomiju 36
3.2. Regresiona analiza ucaja rasta minimalne zarade na zaposlenost 42
3.3 Efek povećanja minimalne zarade na budžet 45
3.4. Sumarni efek povećanja minimalne zarade 48
Literatura 50
Bilješke o autoru 52
7Minimalna zarada u Crnoj Gori
8Minimalna zarada u Crnoj Gori
Spisak tabela i slika
Tabela 1 Postojanje zakonski denisane nacionalne minimalne zarade u
državama EU 12
Tabela 2: Minimalna zarada u državama EU i Crnoj Gori, kao %
prosječne zarade 12
Tabela 3: Posebni nivoi minimalne zarade 14
Tabela 4 Meta studije o minimalnoj zaradi 19
Tabela 5: Minimalna zarada u Crnoj Gori, u eurima 25
Tabela 6: Minimalna zarada 2000-2016. godine 29
Tabela 7: Prihodi od poreza i doprinosa 31
Tabela 8: Učešće u ukupnom iznosu isplaćenih zarada po decilima 34
Tabela 9 Ucešće u ukupnom iznosu zarada po kvinlima zaposlenih 34
Tabela 10 Distribucija registrovanih zarada u 2016.godini 37
Tabela 11: Iznos dodatnog troška rada po zaposlenom usljed povećanja
minimalne cijene rada sa 40% na 50% prosječne zarade u
Crnoj Gori (u eurima) 38
Tabela 12: Povećanje troškova rada na godišnjem nivou usljed povećanja
minimalne zarade na 50% prosječne zarade (u eurima) 39
Tabela 13: Povećanje rashoda državnog budžeta po osnovu povećanja
minimalne zarade za zaposlene u javnom sektoru (u eurima) 43
Tabela 14: Procjena regresione jednačine - output 46
Tabela 15 Sumarni efek promjene minimalne zarade na budžet 47
Slika 1: Ilustracija efekata minimalne plate 16
Slika 2: Stopa rasta prosječne i minimalne zarade 28
Slika 3: Stopa rasta minimalne zarade i neformalne zaposlenos 30
Slika 4: Poreski dug 2010-2014.godine 32
Slika 5: Efek povećanja minimalne zarade na sivu ekonomiju (u eurima) 41
9
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Uvod
Pitanje minimalne zarade dobilo je na aktuelnos nakon izbijanja ekonomske
krize i posebno usljed ekonomskih i tehnoloških trendova koji uslovljavaju stagnirajući
dohodak i povećanje nejednakos. Tako je, polika minimalne zarade, posljednjih
godina, bila u fokusu donosilaca odluka u mnogim državama, posebno državama
Centralne i Istočne Evrope kod kojih je zabilježen njen značajan rast, nominalno i
relavno u odnosu na prosječnu zaradu. U Crnoj Gori je minimalna zarada posljednji
put izmijenjena 2013. godine, kada je povećana sa oko 30% prosječne zarade na oko
40% prosječne zarade. U kontektstu rasprava o skalnoj konsolidaciji, smanjenju sive
ekonomije, smanjenju nejednakos i siromaštva, pitanje minimalne zarade je ponovo
aktuelizovano. Jedan broj predstavnika poličkih parja, kao i predstavnici sindikalnih
organizacija zagovaraju njeno povećanje.
Ova Studija ima za cilj da predstavi teorijske i komparavne empirijske nalaze
o minimalnoj zaradi na osnovu relevantnih studija i podataka koji su dostupni. Posebna
pažnja je posvećena polikama minimalne zarade u državama Evropske unije i Centralne
i Istočne Evrope. Ova pitanja su obrađena u 1. poglavlju Studije. Glavni fokus u Studiji
je posvećen polici minimalne zarade u Crnoj Gori i implikacijama njenog povećanja,
kako na bazi analize istorijskih podataka tako i kroz pretpostavke za budućnost, što je
predstavljeno u drugom i trećem poglavlju studije.
U dijelu koji se odnosi na stasčko i ekonometrijsko modeliranje, analičku i
stručnu osnovu pružio je Instut za strateške studije i projekcije (ISSP), koji je pripremio
ekonometrijske analize. Takođe, u ovoj Studiji su korišćena i druga istraživanja i
publikacije ISSP-a, koje se odnose na tržište rada u Crnoj Gori i poliku minimalne
zarade.
Očekivanje je da podaci i nalazi izneseni u ovoj Studiji budu od koris
donosiocima odluka i zainteresovanoj javnos u boljem razumijevanju pitanja
minimalne zarade. Namjera je da se ukaže na osjetljivost pitanja minimalne zarade
sa aspekta njenih posljedica, ne samo sa aspekta budžetskih prihoda već i drugih
ekonomskih i socijalnih učinaka. Stoga je posebna pažnja posvećena pitanjima ucaja
minimalne zarade na zaposlenost/nezaposlenost, neformalnu zaposlenost, poreski
dug, konkurentnost ekonomije i sl.
10 Minimalna zarada u Crnoj Gori
1. Minimalna zarada
Koncept minimalne zarade se odomaćio u regulavi kako razvijenih, tako
i država u razvoju. Radnici i sindikalni pokre u minimalnoj zaradi vide spas od
beskrupuloznog eksploasanja korporacija. Poličarima je propisivanje minimalne
zarade i njeno povećanje nerijetko instrument u funkciji vlastog (re)izbora, odnosno
pozicioniranja na poličkom tržištu. I dok za postojeće zaposlene, posebno one sa
najnižim zaradama, povećanje minimalne zarade može znači veći dohodak, ucaj na
nezaposlene i ukupnu ekonomiju nije jednoznačan.
U narednom dijelu ovog poglavlja, predstavljen je uvid u istoriju uvođenja
minimalne zarade, međunarodne konvencije koje treraju ovo pitanje i regulavu
minimalne zarade u međunarodnim okvirima uz komparavnu analizu različih država.
1.1. Regulava minimalne zarade u međunarodnim
okvirima
Istorija regulisanja zarada duga je više od šest vjekova. Najprije su vladari
ograničavali rast zarada kako se ne bi povećavali troškovi života. Tako je jedan od
prvih zakona kojim se regulisalo pitanje zarada Naređenje o radnicima (Ordinance of
Laborer) iz 1349. godine, koju je uveo kralj Edvard III, nakon epidemije kuge i smanjenja
stanovništva Engleske za 30% do 40%.1 Naređenje je bio pokušaj da se reguliše tržište
rada i zaustavi rast zarada uslovljen značajnim smanjenjem ponude rada. Naredbom
je uvedena obaveza: da svi mlađi od 60 godina moraju da rade; da se zarade moraju
zadrža na nivou prije epidemije kuge; da ne smije bi povećanja cijena hrane i da
poslodavci ne smiju zapošljava previše radnika u slučaju kada im nijesu potrebni.2
Istoričari cijene da je naredba bila neuspješna i da su je poslodavci uglavnom izbjegavali,
uprkos represivnim mjerama sprovođenja. Slična polika je primijenjena u Francuskoj
kasnije, ali bez uspjeha.
Trebalo je da prođe više od pet vjekova, od uvođenja regulave kojom se
propisuju maksimalne zarade, da neka od država implemenra koncept minimalne
zarade. Minimalna zarada je prvi put uvedena krajem 1894. godine u Novom Zelandu.
Početkom 20. vijeka i Australija je uvela nacionalnu minimalnu zaradu, dok je u
SAD-u minimalnu zaradu uveo predsjednik Ruzvelt 1938. godine. Anegdotski je slučaj
predsjednika Niksona koji se 1971. godine suprotstavio pozivima za državnu kontrolu
zarada i kontrolu cijena, smatrajući da je to šema za socijalizaciju Sjedinjenih Američkih
Država.
1. hp://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100046308
2. hps://pasenseblog.wordpress.com/2016/06/18/today-in-legislave-history-ordinance-of-labourers-
passed-to-stop-plebs-beering-wagescondions-1349/
11
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Mjesec dana kasnije, Nikson je uveo prvu poslijeratnu kontrolu cijena i plata
u SAD. Njegova lična dokumentacija, koja je sada dostupna analičarima, ukazuje
da je do radikalne promjene mišljenja došlo zbog svjesne manipulacije kako bi bio
reizabran 1972. godine. Nikson i njegov savjetnički m su postali svjesni da mu polika
kontrole cijena i plata može pomoći da dobije neophodnu podršku na izborima. Nikson
je razumio dugoročne negavne posljedice ove polike ali je svjesno izabrao zarad
kratkoročne poličke koris. (Abrams, Butkiewicz 2007.)
Danas većina zemalja u svijetu ima nacionalnu minimalnu zaradu, a najveći
broj njih su polike minimalnih zarada implemenrale krajem 20. vijeka. Neke od
najrazvijenijih država, poput Njemačke, pitanje minimalne zarade regulišu tek od
nedavno (2015. godine).
Ovo svakako ne znači da nijesu postojale minimalne zarade dogovorene
između poslodavaca i sindikata na nivou kompanija i grana industrije, već da nije
postojala zakonska obaveznost da minimalne zarade budu denisane.
Međunarodna organizacija rada je 1970. godine donijela prvu konvenciju o
minimalnoj zaradi. Konvencija propisuje da će zemlje članice potpisnice konvencije
donije propise o minimalnoj zaradi koji će obuhva sve zaposlene čiji uslovi
zaposlenja su takvi da je denisanje minimalne zarade prikladno. Konvencija još
nalaže da se propisi o minimalnoj zaradi moraju sprovodi na način da se ne izbjegava
primjena i da se kažnjava nepridržavanje propisa o minimalnoj zaradi.3 Potpisnici ove
konvencije su 534 zemlje, većinom bivše komunisčke. Od zemalja članica EU, sedam
država je rakovalo konvenciju – Francuska, Holandija, Španija, Portugal, Malta,
Litvanija i Letonija. Crna Gora je rakovala konvenciju 2006. godine u sklopu rakacije
konvencija koje je već rakovala SFRJ. Većina država članica Evropske unije, njih 22
od 28, imaju zakonom utvrđenu minimalnu zaradu na nacionalnom nivou. Međum
i u zemljama koje ne regulišu minimalnu zaradu zakonom, postoji minimalna zarada
utvrđena u direktnim pregovorima poslodavaca i sindikata ili na nivou grane djelatnos
ili na nivou kompanije.
3. hp://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:11300:0::NO:11300:P11300_INSTRUMENT_ID:312276
4. Albanija, Angua i Barbuda, Jermenija, Australija, Azerbejdžan, Bolivija, Bosna i Hercegovina, Brazil,
Burukina Faso, Kamerun, Centralno-afrička Republika, Čile, Kostarika, Kuba, Ekvador, Egipat, El Salvador,
Francuska, Gvatemala, Gajana, Irak, Japan, Kenija, Koreja, Kirgistan, Letonija, Liban, Libija, Litvanija,
Malezija, Malta, Meksiko, Moldavija, Crna Gora, Maroko, Nepal, Holandija, Nikaragva, Niger, Portugal,
Rumunija, Srbija, Slovenija, Španija, Šrilanka, Svaziland, Sirija, Tanzanija, Makedonija, Ukrajina, Urugvaj,
Jemen i Zambija,
12 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Tabela 1: Postojanje zakonski denisane nacionalne minimalne zarade u državama
EU
Postoji zakonski denisana nacionalna
minimalna zarada
Ne postoji nacionalna zakonski denisana
minimalna zarada
Belgija, Bugarska, Hrvatska, Češka, Estonija,
Francuska, Njemačka, Grčka, Mađarska,
Irska, Letonija, Litvanija, Luksemburg,
Malta, Holandija, Poljska, Portugal,
Rumunija, Slovačka, Slovenija, Španija, UK
Austrija, Kipar, Danska, Finska, Italija,
Švedska
Izvor: Eurofond, 2016. godine
Proces utvrđivanja visine minimalne zarade u državama Evropske unije nije
jednoobrazno uređen. U osnovi su u primjeni dva koncepta, jedan u kome Vlada
diskreciono (uz predlog ili bez predloga socijalnih partnera) deniše minimalnu zaradu,
i drugi gdje se minimalna zarada uređuje na osnovu skalnih pravila. Tako, u deset
zemalja Evropske unije minimalnu zaradu utvrđuje vlada na osnovu (neobavezujućeg)
predloga socijalnih partnera. U devet zemalja zaradu utvrđuje Vlada jednostrano. U pet
zemalja postoji ksno pravilo za indeksaciju minimalne zarade.
Tabela 2: Minimalna zarada u državama EU i Crnoj Gori, kao % prosječne zarade
2005 2015 Promjena u pp
2015/2005
Belgija 44 42 -2
Češka 36 33 -3
Estonija 32 35 3
Francuska 54 51 -4
Grčka 31 32 1
Mađarska 35 40 5
Irska 46 37 -9
Litvanija 30 41 11
Luksemburg 45 45 0
Holandija 41 38 -3
Poljska 34 41 7
Portugal 33 41 8
13
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Slovačka 35 37 2
Slovenija 43 49 6
Španija 30 31 1
Litvanija 37 40 3
Rumunija 32 39 7
EU prosjek 38 39 2
Crna Gora 24 40 16
Izvor: Eurofond, 2016. godine
Minimalna zarada, kao procenat prosječne zarade, u periodu od posljednjih
deset godina za koje su dostupni podaci (2005-2015), na nivou prosjeka država EU
nije se značajno mijenjala porasla je sa 38% na 39% prosječne zarade. Ipak, razlike
u nivoima minimalne zarade u odnosu na prosječnu zaradu među državama EU, kao
i promjene minimalne zarade u posljednjih 10 godina su značajne. Među državama
koje, u 2015. godini, imaju najveću minimalnu zaradu kao udio u prosječnoj izdvajaju se
Francuska (51%) i Slovenija (49%), dok najnižu imaju Španija (31%) i Grčka (32%). Najveći
porast minimalne zarade kao procenat prosječne zarade, u posljednjih deset godina,
je zabilježen u Litvaniji (11pp), Portugalu (8pp) i Rumuniji (7pp). U Belgiji, Francuskoj,
Češkoj, Irskoj, Holandiji minimalna zarada kao procenat prosječne se smanjila od 2pp u
Belgiji do 9pp u Holandiji. U istom periodu minimalna zarada u Crnoj Gori je porasla za
16pp, sa 24% na 40%, i sada iznosi iznad prosjeka država EU.
Pored opšteg nivoa minimalne zarade u pojedinim državama EU, postoje
posebni iznosi minimalne zarade za određene grupe. Uglavnom specijalni/niži iznosi
minimalne zarade u zemljama EU se odnose na mlade osobe.
14 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Tabela 3: Posebni nivoi minimalne zarade
Država Specijalni nivoi minimalne zarade (MZ)
Belgija
104% MZ – 20 godina staros i 12 mjeseci radnog iskustva
103% MZ – 19,5 godina staros i 6 mjeseci iskustva
100% MZ - 18 godina staros
76% MZ – 17 godina staros
70% MZ - 15 i 16 godina staros
Irska
70% MZ – mlađi od 18 godina
80% MZ – za starije od 18 i prvu godinu zaposlenja
90% MZ – za starije od 18 i drugu godinu zaposlenja
Za zaposlene kod poslodavca, koje poslodavac obučava ili ih šalje na
program obuke:
75% MZ – prva trećina programa obuke
80% MZ – druga trećina programa obuke
90% MZ – treća trećina programa obuke
Luksemburg
100% MZ za starije od 18 godina
80% MZ – zaposleni staros od 17 do 18 godina
75% MZ – zaposleni staros 15 i 16 godina
Holandija
30% MZ – 15 godina staros
34,5% MZ –16 godina staros
39,5% MZ -17 godina staros
45,5% MZ- 18 godina staros
52,5% MZ- 19 godina staros
61,5% MZ- 20 godina staros
72,5% MZ - 21 godina staros
85% MZ -22 godina staros
Poljska 80% u prvoj godini rada
UK
45,8% MZ – pripravnici staros od 16-18 i 19+ u prvoj godini obuke
53,75% MZ za zaposlene staros od 16 do 17 godina 73,6% MZ za
zaposlene staros od 18 do 20 godina
15
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Francuska 80% MZ – zaposleni sa manje od 6 mjeseci iskustva i 15 i 16 godina
staros
90% MZ - zaposleni sa manje od 6 mjeseci iskustva i 17 godina staros
80% MZ – mladi mlađi od 16 godina tokom ljetnjeg raspusta
55-100% MZ – mladi na ugovorima o profesionalizaciji zavisno od staros
i prethodnih kvalikacija
25-78% MZ zavisno od staros, radnog iskustva i primjenljivog
kolekvnog ugovora
55-110% - osobe sa invaliditetom zaposleni u centrima za njihovu
inkluziju
Izvor: Eurofond, 2016. godine
Posebni nivoi minimalne zarade za različite starosne grupe, uglavnom mlade,
su najčešće potreba da se za najranjivije kategorije kreira eksibilniji regulatorni okvir
kako ovi pojedinci ne bi zbog svoje niže produkvnos bili »izbačeni« sa tržišta rada. Ovo
je posebno važno u situaciji visoke nezaposlenos kada poslodavci imaju mogućnost da
»izaberu« produkvniji kadar i nemaju interesa da uz istu minimalnu zaradu angažuju
početnike, za koje obično imaju dodatne troškove obuke i usavršavanja.
16 Minimalna zarada u Crnoj Gori
1.2. Efek minimalne zarade – teorijski i emprijski nalazi
Ucaj minimalne zarade je u fokusu brojnih istraživanja i studija. Međum,
značajan broj studija je neuporediv sa drugim studijama i posmatra samo određene
grupe na tržištu rada ili određene djelatnos, ne ocjenjujući ukupne efekte na
nacionalnu ekonomiju.
U nastavku su izneseni prikazi i osvr na neka od najreferentnijih teorijskih i
empirijskih istraživanja.
Prvi ekonomista koji je primijenio teoriju marginalne korisnos na rad je
američki ekonomista John Beats Clark. Clark je koriso teoriju marginalne produkvnos
kao argument prov vještačkog povećanja plata, mimo »prirodnog zakona« po kom su
plate jednake marginalnoj produkvnos posljednjeg radnika dodatog radnoj snazi.
Slika 1: Ilustracija efekata minimalne plate
Gubitak poslova
Broj radnika
Izvor: Clark, J.B. (1907). Essentials of Economic Theory. New York: The Macmillan
Company
Marginalna produkvnost po radniku se izjednačava sa platom u tački Bg i
podrazumijeva da je poslednji doda radnik u tački Ag. Sva radna mjesta od tačke Ag do
tačke D su u stvari gubitak zaposlenos koji se ne bi desio da nije koncepta minimalne
plate.
17
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Austrijski ekonomista Ludwig von Mises je proširio Clark-ovu teoriju
produkvnos pokazujući da povećana produkvnost rada ima pozivne efekte
na marginalne radnike. Realne plate, prema Mises-u, ne rastu samo za radnike čija
produkvnost je porasla već i za one čija produkvnost je ostala ista. Da bi potkrijepio
svoje nalaze Mises je koriso primjer batlera. U svom primjeru Mises navodi da batler
obavlja za svog poslodavca is posao kao i prije sto ili dvjesta godina. U poljoprivredi
se, takođe, neke vrste rada obavljaju na is način kao prije sto godina, međum plate
takvih radnika su danas mnogo više nego što su bile u prošlos. One su više jer su
određene marginalnom produkvnošću.
Poslodavac batlera odvraća od zapošljavanja u fabrici i zato mora pla
ekivalent u povećanju outputa koji bi proizvelo zapošljavanje jednog čovjeka u fabrici.
Empirijski nalazi uglavnom ukazuju na negavan ucaj minimalne zarade
na zaposlenost, posebno kada je ona određena na nivou većem od produkvnos.
Poslodavci na povećanje minimalne zarade reaguju na način da smanjuju broj radnih
sa, smanjuju broj zaposlenih ili oboje. Dodatno, budući da se povećava broj onih
koji traže posao po novoj minimalnoj zaradi, kreira se veća ponuda rada dok se broj
radnih mjesta smanjuje, pa samim m raste nezaposlenost, a posebno mladih. Pojedini
autori ukazuju da povećanje minimalne zarade ima negavne posljedice na one koji su
najmanje produkvni na tržištu, jer ih obrazovaniji i produkvniji isskuju u konkurenciji
za radnim mjesma.5 Usljed povećanih troškova rada, poslodavci smanjuju šanse za
obuku na poslu, koji su ranije nansirali kroz niske početne zarade, čime se smanjuje
akumulacija ljudskog kapitala i smanjuje se dugoročni dohodak.
Podaci iz SAD-a pokazuju da minimalna plata smanjuje zaposlenost, posebno
među kategorijama radnika na koje je ova zašta usmjerena. U periodu od 1948. do
1955. godine, stopa nezaposlenos među nejdžerima bijelcima i crncima muškog
pola je bila skoro ista, 11,6% i 11,3%, respekvno (Bartle, 1998). Nakon povećanja
minimalne plate sa 75 cen na 1$, stopa nezaposlenos se povećala za obje grupe
- do 1969. godine nezaposlenost među nejdžerima crncima je dosgla 22,7% a
među nejdžerima bijelcima 14,6%. Povećanje minimalne plate od 27% koje se desilo
1990. i 1991. godine, (Deere, Murphy i Welch, 2000), smanjilo je zaposlenost među
svim nejdžerima za 7,3%. Istovremeno jedno referentno istraživanje sprovedeno
1992. godine predstavlja drugačije rezultate i zaključke. Riječ je o istraživanju o
ucaju povećanja minimalne zarade (Card, Krueger, 1994) u američkoj državi New
Jersey sprovedenim u dvije iteracije, prva mjesec dana prije povećanja i druga osam
mjeseci nakon povećanja minimalne zarade. Istraživanje je pokazalo da povećanje
minimalne zarade nije ucalo na smanjenje broja zaposlenih u industriji brze hrane,
ali je istovremeno pokazalo da je trošak transferisan potrošačima, budući da su cijene
brze hrane porasle. Nalazi ovog istraživanja, a i zaključci su ograničeni činjenicom da je
ekonomija New Jersey bila već dvije godine u recesiji i da je broj zaposlenih već bio na
nižem nivou u odnosu na uobičajeni.
5. Pogledati: Horton, J., Stern, L. (2017) i Hanke, S. (2016).
18 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Neka, kasnija istraživanja, sprovedena 1996. godine (Neumark, Wascher,
1996)6, su pokazala da svako povećanje od 10% u minimalnoj pla smanjuje zaposlenost
za 2-6%. Novija istraživanja ukazuju na slične rezulatate (Long, Vigdor, Plotnick,
Roshchina, Wething 2015). Grad Sijetl u državi Vašington je tokom 2014. godine donio
odluku o povećanju minimalne zarade po satu sa 9,96$ na 13,0$ po satu u 2016. godini,
s m da prva faza povećanja započne 2015. godine u apilu sa povećanjem na 11,0$ po
satu. Tim za proučavanje minimalne zarade Univerziteta Vašington je analizirao efekte
prve faze povećanja na zarade, zaposlenost i preduzeća. Ključni efek ogledaju se u
sljedećem:
Minimalna zarada je doprinijela rastu zarada, pri čemu se 58,8% ukupnog
povećanja može direktno pripisa povećanju minimalne zarade, dok preostalih 41,2%
je posledica bolje ekonomske situacije.
Minimalna zarada je smanjila stopu zaposlenos zaposlenih sa niskim primanjima
za jedan procentni poen.
Akt o minimalnim zaradama je doprinio smanjenju zaposlenos zaposlenih sa
najnižim zaradama u odnosu na nivo koji je očekivan.
Efekat povećanih zarada je poništen sa smanjenjem zaposlenos i radnih sa čime
je efekat povećanja minimalne zarade na povećanje prosječne zarade ograničen.
Analizirajući efekte minimalne zarade koristeći rezultate od preko 20 godina
istraživanja naučnici David Njumark i Vilijam Vaščer7 su pokazali da minimalna zarada
ne posže glavni cilj koji su postavili njeni protagonis. Minimalna zarada uče na
smanjenje mogućnos za zaposlenje nekvalikovanih zaposlenih i smanjuje njihova
primanja. Minimalna zarada u dugom roku ima negavan ucaj na zarade i ukupna
primanja budući da uče na smanjeno akumuliranje ljudskog kapitala, tj.ulaganje u
unapređenje znanja i vješna.
U martu 2015. godine CATO Instut je objavio rezulatate istraživanja
ucaja minimalne zarade na zaposlenost i dohodak nisko-obrazovanih pojedinaca u
SAD-u.8 Istraživanje je obuhvalo podatke iz panel Istraživanja o dohotku i učešću u
programima i analizirani su podaci o zaradama, nakon povećanja federalne minimalne
zarade od jula 2007. godine do jula 2009. godine sa 5,15$ po satu na 7,25$ po satu. Po
nalazima istraživanja, povećanje minimalne zarade je smanjilo zaposlenost među nisko-
kvalikovanim pojedincima - procijenjeni pad stope zaposlenos je 8pp. Procijenjeno
smanjenje stope zaposlenos mladih je 4pp, s m da istraživači naglašavaju da su ovako
negavni efek djelimično i rezultat globalne ekonomske krize kao i sporog oporavka,
6. Neumark, D. and W. Wascher (1996b), ‘Minimum wage eects on employment and school enrollment:
Reply to Evans and Turner’. FEDS Working Paper No. 1996-28. Board of Governors of the Federal Reserve
System.
7. David Neuman profesor na Univerizetu Kalifornije i William Wascher, pomoćnik direktora za stasku i
analizu u Odboru guvernera FED-a
8. Clemens, j., Wither, M. (2015) – The Minimum Wage and Great Recession – Evidence of Eects on the
Emplozment and Income Trajectories of Low-Skilled Workers CATO
19
Minimalna zarada u Crnoj Gori
što je u skladu i sa nalazima MMF-a da su efek povećanja minimalne zarade znatno
negavniji u periodima recesije. Osim ucaja na zaposlenost, povećanje minimalne
zarade je povećalo za 2 pp vjerovatnoću da će pojedinci radi bez zarade, posebno
visokoškolci, u okviru različih oblika prakse. Za neobrazovane, nekvalikovane radnike
vjerovatnoća za nedostatak dohotka dolazi od nezaposlenos.
U izvještaju Prospek zapošljavanja 20159, OECD je analizirao između ostalog
pitanje minimalne zarade u zemljama članicama. Ključni nalazi studije su:
Zemlje na različite načine implemenraju propise o minimalnog zaradi, u mnogim
zemljama minimalne zarade su porasle, ali postoji određeni broj koji su u procesu
skalne konsolidacije zadržale nivo ili smanjile minimalne zarade (Irska, Španija,
Turska, Grčka).
Minimalne zarade imaju snažan ucaj na nivo dohotka na najnižim nivoima
distribucije zarada.
Minimalne zarade imaju za cilj i osiguranje fer nadoknada, prevenciju eksploatacije,
a u pojedinim zemljama služe kao mehanizam za povećanje poreskih prihoda.
Ukoliko se iznos minimalne zarade održava na razumnom nivou neće izazva
značajan gubitak poslova, iako će najugroženije grupe osje negavne posljedice.
Razuman nivo minimalnih zarada nije is za svaku zemlju i zavisi od drugih uslova
na tržištu rada, poreskog opterećenja, da li je minimalna zarada primjenjljiva na
nivou nacionalne ekonomije ili se utvrđuje na nivou sektora i drugih faktora.
Minimalne zarade su relavno loš instrument polike za borbu prov siromaštva
čak i u odsustvu negavnog ucaja na nezaposlenost.
Ovaj Izvještaj, takođe, pokazuje rezultate meta analiza10 nekoliko istraživača
na osnovu serije istraživanja koja su sprovedena tokom prethodnih godina na temu
ucaja minimalne zarade.
Tabela 4: Meta studije o minimalnoj zaradi
Studija Broj obuhvaćenih
studija
Obuhvaćene
zemlje
Ucaj na
zaposlenost
Ucaj na
zaposlenost
mladih
Doucouliagos i
Stanley (2008) 64 SAD Mali ili bez
ucaja
Negavan, ali
mali
Boockmann
(2010) 55
Negavan
i varira po
zemljama
9. Employment Outlook 2015, OECD Pariz
10. Kvantavna stasčka analiza nekoliko odvojenih ali sličnih eksperimenata ili studija sa ciljem tesranjem
stasčke značajnos podataka.
20 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Nataraj (2014) 17
15 zemalja
sa niskom
dohotkom
Nejasan
Leonard, Stanley
i Doucouliagos
(2014)
16 UK Bez ucaja
Belman i Wolfson
(2014) 23 SAD Mali negavan
ucaj
Chletsos i Gios
(2015) 77
18 razvijenih
i zemalja u ra
zvoju
Bez ucaja
Negavan,
ali ne uvijek
značajan
Broecke, For
i Vandeweyer
(2015)
74
Deset ključnih
ekonomija u
razvoju
Mali negavan
ucaj ili bez
ucaja
Negavan ali
mali
Izvor: Employment Outlook 2015, OECD
Zaključci ovih meta analiza su višeznačni i dodatno ukazuju da efektni
minimalne zarade zavise od perioda mjerenja kao i pravovremenos primjene
minimalne zarade. Važan zaključak istraživača jeste da je efekat minimalne zarade
negavniji i viši tokom recesije.
U Izvještaju o mimimalnim zaradama iz 201611. godine, Međunarodni monetarni
fond analizira regulaciju minimalnih zarada u zemljama Centralne i Jugoistočne Evrope
(CESEE)12. Tokom perioda od 2011. do 2015. godine realne minimalne zarade su porasle
u prosjeku 3% godišnje, dok je u istom periodu produkvnost rada rasla u prosjeku
1% godišnje. Minimalne zarade se primjenjuju na značajno viši procenat zaposlenih u
CESEE u odnosu na Zapadnu Evropu, i kreću se od 6% ukupne zaposlenos u Estoniji
do 35% ukupne zaposlenos u Turskoj. U zemljama CESEE vlade igraju ključnu ulogu u
utvrđivanju nivoa minimalne zarade, a ekspertsko mišljenje se skoro nikad ne koris.
Dalje, MMF zaključuje da je diferencijacija minimalnih zarada po staros, pu ugovora
i sektoru rijetka, a gdje postoji veoma ograničena. Ključni zaključci ove studije su:
Visok obim neformalnog rada u zemljama CESEE i povećanje minimalne zarade
može doves do smanjenja raspoloživog dohotka zaposlenih. U zemljama sa
visokim nivoom sive ekonomije i zarada u kovertama (zaposleni se registruju na
minimalnu zaradu, a u kovertama dobijaju iznos preko) uvođenje (povećanje)
minimalne zarade će doves do smanjenja prihoda zaposlenih bez povećanja
troškova rada. Istovremeno poslodavci mogu smanji broj registrovanih, a ne
stvarnih sa koje zaposleni rade i dodatno preseli određeni dio akvnos u
neformalnu zonu, tj. smanji broj formalno zaposlenih.
Minimalne zarade uču na distribuciju prihoda. Povećanjem minimalne zarade ne
povećava se ukupna suma zarada u ekonomiji, već se redistribuira. Da bi onima koji
zarađuju minimalne zarade bilo bolje, nekome mora bi lošije – trošak povećanja
minimalne zarade se ili prenosi na potrošače u vidu viših cijena roba i usluga ili u
11. IMF – Cross-Country Report on Minimum Wages, Washington DC 2016
12. IMF (2016), CROSS-COUNTRY REPORT ON MINIMUM WAGES, IMF Country Report No. 16/151
21
Minimalna zarada u Crnoj Gori
vidu smanjenja prota, čime se ograničava rast i razvoj preduzeća, a samim m i
generisanje novih radnih mjesta.
Minimalne zarade u slučaju konkurentnih tržišta rada uču na gubitke u ekasnos
dok u slučaju nekonkurentskih tržišta (dominacije nekoliko poslodavaca) mogu
da pozivne rezultate, ako koriguju postojeće nesavršenos tržišta. Kad su
tržišta rada konkurentna povećanje minimalnih zarada iznad tržišnog nivoa uče
negavno na kreiranje novih radnih mjesta, a rast i konkurentnost su ugroženi.
Radno intenzivne industrije koje se nadmeću na međunarodnom tržištu su najviše
pogođene sa povećanjem minimalne zarade. Ukoliko je iznos minimalne zarade
previsoko utvrđen tj. relavno je visok u odnosu na prosječnu zaradu, to može
uca negavno na karijerni razvoj, napore i invescije u obrazovanje, čime se
ugrožava rast. Ukoliko je tržište rada monopsonsko, tj. postoji nekoliko dominantnih
poslodavaca (što je rijetkost u današnjim ekonomijama), minimalna zarada može
smanji negavni ucaj dominantne pozicije poslodavca.
Empirijski nalazi za CESEE pokazuju da je povećanje minimalne zarade dovelo
do rasta neformalne ekonomije. Budući da je teško mjeri obim sive ekonomije
bez redovnih istraživanja, MMF-ov m je kao pomoćne (proxy) varijable koriso
stope akvnos, broj sa rada, rad sa polovinom radnog vremena. Zaključak je
da više minimalne zarade uču na nižu akvnost, manji broj prijavljenih sa rada
i povećanje obima rada sa pola radnog vremena, što sve ukazuje na povećanje
neformalnos.
Studije o minimalnim zaradama u CESEE ukazuju na negavan ucaj na zaposlenost,
ali je broj studija mali da bi se dali snažni zaključci. U Estoniji je ocijenjeno da 10%
povećanje minimalne zarade smanjuje zaposlenost za 0,4-0,66% za grupe na koje
se minimalna zarada odnosi. U Mađarskoj je veliko povećanje zarada za 57% u
2001. godini smanjilo zaposlenost za 4%, posebno u nerazvijenim udaljenim
područjima. U Poljskoj se vjerovatnoća da će zaposleni na koga se odnosi nova
regulava o minimalnoj zaradi osta zaposlen smanjila za 11,5%. Istraživanja
poslodavaca su pokazala da bi poslodavci u Rumuniji, Sloveniji, Letoniji i Litvaniji
smanjili broj zaposlenih u slučaju povećanja minimalne zarade.
Stasčka analiza efekta minimalnih zarada, kad se posmatra u odnosu na
produkvnost pokazuje negavan ucaj na zaposlenost, tako da bi povećanje
minimalne zarade od 10% vodilo smanjenju zaposlenos mladih ljudi za 2%.
Analiza podataka na nivou kompanija pokazuje da povećanje u minimalnoj zaradi
za 10% smanjuje zaposlenost za 0,4%.
Zemlje CESEE su ugrozile konkurentnost visokim povećanjem minimalnih
zarada. Povećanje minimalnih zarada je ugrozilo konkurentnost kompanija u
CESEE zemljama kroz povećanje cijena proizvoda i usluga i smanjenje prota.
Kompanije koje su angaživane u tradable sektorima ne mogu trošak povećanja
prenije na cijene, već se povećanje minimalne zarade reektuje ili u smanjenju
troškova/zaposlenih ili umanjenju prota. Dodatno zemlje u ovom regionu su
više ugrožene imajući na umu da je zastupljenost radno-intenzivnog izvoza više u
odnosu na zemlje Zapadne Evrope, kao i da je rast minimalne zarade bio veći od
rasta produkvnos. Mnoge zemlje CESEE regiona su izgubile udio na globalnom
22 Minimalna zarada u Crnoj Gori
tržištu u periodu od 2011/2012 u odnosu na udjele 2005/06 godine, Turska za 8%,
Mađarska za 6%, Hrvatska za približno 3%.
Ucaj minimalnih zarada na kretanje zarada, smanjenje nejednakos i distribuciju
zarada nije jedonoobrazan. Povećanje minimalne zarade u državama CESEE, za 1%
je vodio povećanju prosječnih zarada za 0,01 do 0,15% u naredne dvije godine.
Uvođenje koncepta minimalne zarade je smanjilo nejednakost i unaprijedilo
distrubuciju dohotka u nekim od posmatranih zemalja (Rumunija), ali disbuvni
efek minimalne zarade pri značajnim povećanjima minimalne zarade se
poništavaju.
U dijelu koji analizira “prikladan” nivo minimalne zarade, analiza MMF-a
ukazuje na pojedine studije koje ovaj udio smještaju između 25 i 50% prosječne zarade,
podsjećajući da MMF u svojim preporukama za pojedine države nema jednoobrazan
pristup. Dodatno, MMF navodi i zajedničku studiju MOR-a, OECD-a i MMF-a iz 2012.
godine koja zaključuje da minimalna zarada treba da bude na nivou između 30-
40% plate koja predstavlja medijanu plata, što grubo korespondira nivou od 25-35%
prosječne zarade. Na osnovu analiziranih podataka za države CESEE regiona, MMF
zaključuje da se negavni efek minimalne zarade pojačavaju kada je ona u rasponu
od 40 do 50% prosječne zarade. Tako bi, shodno ovoj analizi, povećanje minimalne
zarade koja je na nivou od 45% prosječne za 10% (odnosno 4,5pp) vodilo smanjenju
zaposlenos mladih za 2%, dok bi za nivo minimalne zarade koja je na nivou od 30%
prosječne zarade, to smanjenje bilo 0,4%. Pri tome, kako dalje MMF navodi, pri
visokom nivou minimalnih zarada u odnosu na prosječne, treba uze u obzir negavne
efekte povećanja na neformalnost i poresku evaziju i smanjenje produkvnos. Na
koncu, MMF zaključuje da pogodan nivo minimalne zarade zavisi od specičnos same
države i stanja ekonomije, a da bi u svakom slučaju minimalna zarada trebalo da pra
trend produkvnos kako ne bi ugrozila ukupnu konkuretnost jedne ekonomije. MMF
ukazuje i na potrebu da se proces određivanja minimalne zarade depolizuje, jer je
poličarima “teško da odbiju emocionalne zahtjeve da se poveća zarada onoma koji
su najniže plaćeni. Pozivni primjeri depolizacije određivanja minimalne zarade su
države poput Francuske, Njemačke i Velike Britanije, koje uključuju nezavisne eksperte,
kao i primjeri država koje kretanje minimalne zarade vežu za određene indikatore, pa je
tako indeksiraju shodno formulama, bez upliva polike.
23
Minimalna zarada u Crnoj Gori
2. Minimalna zarada u Crnoj Gori
Pitanje regulacije zarada u Crnoj Gori je kompleksno, posebno ako se analiziraju
posljednje decenije XX vijeka. U periodu samoupravljanja, po konceptu socijalisčkog
uređenja SFRJ, čiji je Crna Gora bila konstuent, radnički savje su bili kolekvni organi
koji su donosili najvažnije odluke o radu preduzeća: zaključke o poslovanju, postavljanju
i smjenjivanju uprave, broju zaposlenih, visini zarade. Sistem utvrđivanja zarada se
zasnivao na vrijednos jednog boda za obračun zarade i na radničkim savjema se
utvrđivala vrijednost boda zavisno od uspješnos poslovanja preduzeća. To znači da u
SFRJ nije bilo jedinstvene minimalne zarade koja se određivala na nacionalnom nivou.
Početkom 90-h godina prošlog vijeka analiza zarada u Crnoj Gori je pokazala
da postoje velike razlike u zaradama i da obrazovanje nije povezano sa nivoom zarada.13
To je uslovilo inicijavu da se zarade regulišu. Dodatno, vjerovatno je jedan od mova
za regulaciju zarada bio i rastući privatni sektor i gubitak kontrolne uloge države, koja je
do tada imala ključnu ulogu u ekonomji.
Opš kolekvni ugovor Crne Gore iz 1994. godine koji je primjenjivan
na čitavu ekonomiju je uveo sistem od 10 nivoa koecijenata za obračun, koji su
množenjem sa takozvanom osnovnom cijenom rada, predstavljali najnižu zaradu po
nivou obrazovanja zaposlenih. Osnovna cijena rada je predstavljala najnižu mjesečnu
neto zaradu nekvalikovanog radnika. Sindika, Vlada i Privredna komora, koja je tada
bila predstavnik poslodavaca su pregovarali o osnovnoj cijeni rada. Ovako utvrđen
koncept zarada je bio obavezujući za sve poslodavce u ekonomiji. Povećanjem osnovne
cijene rada država je ucala na povećanje svih, ne samo najnižih, zarada u ekonomiji.
Od 1994. godine do 2009. godine kad je osnovna cijena rada zamijenjena vrijednošću
bruto obračunskog koecijenta, cijena rada je povećavana 10 puta, tj. skoro svake
godine. Od 2009. godine minimalna zarada je povećana još jedan put 2013. godine.
Dinamiku promjena minimalne zarade u Crnoj Gori najbolje ilustruje poređenje SAD-u
gdje je minimalna zarada od 1932. godine promijenjena 22 puta.
Nakon usvajanja Zakona o radu 2008. godine i uvođenja po prvi put koncepta
minimalne zarade po ugledu na međunarodnu praksu, u Crnoj Gori postoje dva nivoa
zašte zarade. Prvi nivo zašte predstavlja sistem koecijenata u Opštem kolekvnom
ugovoru i osnovna cijena rada, koja je transformisana u bruto obračunsku vrijednost
koecijenta. Opš kolekvni ugovor (OKU) i dalje deniše minimalne koecijente za
zaradu za sve nivoe obrazovanja (vješna) i na taj način utvrđuje minimalnu zaradu
za sve zaposlene zavisno od nivoa obrazovanja. Zarada pojedinca određenog nivoa
obrazovanja se računa množenjem koecijenta i bruto obračunskog koecijenta, koji
iznosi 90 €. Poslodavci ne mogu utvrdi zaradu nižu od zarade koja se dobija na ovaj
način.
13. ISSP (2004) Intervju sa predstavnicima Zavoda za zapošljavanje.
24 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Dodatni nivo zašte predstavlja uvođenje minimalne zarade Zakonom o
radu, tako da ni jedan zaposleni ne može ima zaradu, za puno radno vrijeme, koja
je niža od ovog iznosa. Nacionalna minimalna zarada je Zakonom o radu utvrđena
kao 30% prosječne zarade i u primjeni je od 2009. godine, dok je sporazumom Vlade,
sindikata i poslodavaca posgnut dogovor 2013. godine da se minimalna zarada utvrdi
u nominalnom iznosu od neto 193 €, što predstavlja približno 40% prosječne zarade u
Crnoj Gori.
Tabela 5 prikazuje minimalne zarade po nivou obrazovanja, iznos poreza
i doporinosa koji se plaćaju i rezulrajuće neto zarade. Ukoliko je zarada utvrđena
množenjem koecijenta i bruto obračunske vrijednost niža od 288 € bruto, onda je
poslodavac dužan da koris minimalnu zaradu utvrđenu Zakonom o radu i na taj način
ispla zaradu. Posmatrajući koecijente koji su utvrđeni za nivoe obrazovanja od
nekvalikovanog zaposlenog do visoko kvalikovanog zaposlenog i ucaj minimalne
zarade, jasno je da uvođenje minimalne zarade kao zaštne mjere izjednačava njihove
osnovne zarade. To znači da, uprkos gradaciji zarada, shodno kolekvnom ugovoru,
minimalna zarada izjednačuje zarade za nekvalikovani i kvalikovani rad - zarada
zaposlenog na poslovima održavanja čistoće se izjednačava sa zaradom majstora
u nekom zanatu. Po koecijenma iz Opšteg kolekvnog ugovora zarada majstora
je viša za 87,5% u odnosu na radnika za održavanje čistoće, dok je sa uvođenjem
minimalne zarade njihova zarada izjednačena. Ovakav sistem zašte zaposlenog izaziva
prilagođavanje nivoa zarade na više, uslovljavajući da je jedan od ovih nivoa zašte
suvišan. Uvođenje minimalne zarade Zakonom o radu je bilo usmjereno i na smanjenje
prakse registrovanja minimalnih iznosa zarada u skladu sa Opšm kolekvnim
ugovorom i isplatom znatno viših (neregistorvanih) zarada “na ruke” (bez formalnog
prijavljivanja dijela zarade kako bi se izbjegle obaveze plaćanja poreza i doprinosa).
U tabeli 5 su prikazani primjeri kako izgleda proces formiranja zarada u skladu
sa Opšm kolekvnim ugovorom (OKU) i kakav je ucaj uvođenje minimalne zarade
imalo na zarade i obaveze poslodavaca da obračunavaju i isplaćuju zarade. U koloni
Koecijent su koecijen za zarade utvrđeni u OKU.
Zarada se dobija množenjem koecijenta i bruto obračunske vrijednos
(trenutno iznosi 90 eura), na koji se dodaje startni dio zarade is za sve zaposlene od 63
eura.14
Ovako dobijena zarada predstavlja minimalnu zaradu po nivou obrazovanja i
služi za obračun poreza i doprinosa. Kad se odbiju porezi i doprinosi na teret zaposlenog
(33% zarade) dobija se minimalna zarada bez poreza i doprinosa.
14. Startni dio zarade predstavlja naknadu za topli obrok i naknadu za regres za godišnji odmor.
25
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Tabela 5: Minimalna zarada u Crnoj Gori, u eurima
Stepen
zahjevane
kvalikacije
obrazovanja
Koe-
cijent
Minimalna
zarada
po nivou
obrazovanja
Porezi i
doprinosi
iz zarade, u
eurima
Zarada bez
poreza i
doprinosa
Minimalna
zarada
denisana
Zakonom o
radu
Minimalna
zarada bez
poreza i
doprinosa
Kvalikacija
stečena
završetkom
dijela
programa
osnovnog
obrazovanja
(završen
najmanje
prvi ciklus
osnovnog
obrazovanja
ili program
funkcionalnog
opismenja-
vanja);
1.03 151.20 49.90 101.30 288.0 193.0
Kvalikacija
završenog
osnovnog
obrazovanja;
1.29 174.38 57.54 116.83 288.0 193.0
Kvalikacija
nižeg stručnog
obrazovanja
(obima
120 kredita
CSPK-a);
1.65 206.82 68.25 138.57 288.0 193.0
Kvalikacija
srednjeg
stručnog
obrazovanja
(obima
180 kredita
CSPK-a);
2.01 239.27 78.96 160.31 288.0 193.0
26 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Kvalikacija
srednjeg
opšteg i
stručnog
obrazovanja
(obima
240 kredita
CSPK-a);
2.27 262.44 86.61 175.83 288.0 193.0
Kvalikacija
majstor (obima
60 kredita
CSPK-a).
2.52 285.62 94.25 191.36 288.0 193.0
Zašta nacionalnom minimalnom zaradom
Kvalikacija
višeg stručnog
obrazovanja
(obima
120 kredita
CSPK-a);
2.88 318.06 104.96 213.10 288.0 193.0
Kvalikacija
visokog
obrazovanja
(obima
180 kredita
CSPK-a);
3.09 336.60 111.08 225.52 288.0 193.0
Kvalikacija
visokog
obrazovanja
(obima 240,
180+60, 300,
odnosno 360
kredita CSPK-a
3.40 364.41 120.26 244.15 288.0 193.0
Kvalikacija
visokog
obrazovanja-
Magistar
(obima
180+120 ili
240+60 kredita
CSPK-a);
3.71 392.22 129.43 262.79 288.0 193.0
27
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Kvalikacija
visokog
obrazovanja
- Doktor
nauka (obima
300+180
kredita
CSPK-a);
4.12 429.30 141.67 287.63 288.0 193.0
Kako je u prethodnom dijelu ove studije objašnjeno, u međunarodnoj praksi
sistem minimalne zarade nije jednobrazno uređen. U nekim sistemima postoji veza
između minimalne plate i ostalih plata, slično crnogorskom slučaju, ali to nije opšte
pravilo. Jedan od razloga koji je movisao donosioce odluka da inicijalno utvrde
minimalnu zaradu na nivou od 30% prosječne (2013. godine povećana na približno
40% prosječne) jeste rasprostranjena praksa crnogorskih poslodavaca da zaposlene
osiguravaju na jedan iznos zarade, obično minimalnan, a da na ruke isplaćuju znatno
veće zarade.
Praksa da se porezi i doprinosi plaćaju na minimalni iznos u skladu sa OKU je
posljedica visokog poreskog opterećenja zarada i potrebe da zaposlenom zarada bude
dovoljno konkurentna dok se minimiziraju troškovi. Poslodavci i zaposleni su visoko
poresko opterećenje troškova rada, tj. visoke stope poreza i doprinosa naveli kao jedan
od ključnih uzroka neformalne zaposlenos. Takva praksa je i danas prisutna, budući da
shodno Izvještaju o razvoju po mjeri čovjeka za 2016. godinu, preko 10% svih zaposlenih
i dalje dobijaju jedan dio zarade na ruke (Katnić 2016).
Problem minimalne zarade u Crnoj Gori dobija novu dimenziju imajući na
umu tradicionalno visoku nezaposlenost među mladima i neformalnu zaposlenost, kao
i prihode ostvarene u neformalnom sektoru. Istraživanje IPSOS-a iz 2014. godine, za
potrebe izrade Nacionalnog izvještaja o razvoju po mjeri čovjeka, je pokazalo da su
prosječni prihodi neregistrovanih samozaposlenih, koji čine polovinu neregistrovanih
zaposlenih, u nivou minimalne zarade (isključujući poreze i doprinose). Formalizacija
ovakvih radnih aranžmana uz plaćanje pripadajućih poreza i doprinosa (opterećenje
troškova rada je blizu 40%) bi smanjila raspoloživi dohodak pojedinaca za dvije trećine,
tj. dvije trećine dohotka zarađenog u neformalnoj ekonomiji bi ošlo na obaveze prema
državi odnosno nansiranje socijalne sigurnos koje država pruža.
Kad se regionalna dimenzija uzme u obzir, tj. činjenica da Sjeverni region Crne
Gore značajno zaostaje u ekonomskom razvoju u odnosu na Centralni i Južni region,
minimalna zarada utvrđena na nivou od 40% prosječne zarade može uca negavno
na ionako nisku stopu kreiranja poslova u ovom regionu.
28 Minimalna zarada u Crnoj Gori
2.1. Dinamika i efek promjena minimalne zarade u
Crnoj Gori u periodu od 1994. godine do 2016.
godine
Minimalna zarada u Crnoj Gori od svog uvođenja konstatno bilježi rast,
u nominalnim iznosima. Od 1994. godine do 1999. godine prosječni godišnji rast
minimalne zarade je bio preko 50%, što je bilo uslovljeno i visokom inacijom u tom
periodu. Odnos osnovna cijena rada (minimalna zarada)/ prosječna zarada je u ovom
periodu bio u prosjeku 37,6%.
Slika 2: Stopa rasta prosječne i minimalne zarade
Izvor:MONSTAT, ISSP, kalkulacije autora
Odnos (racio) osnovne cijene rada (minimalne zarade) sa uvođenjem njemačke
marke i kasnije eura kao valute se postepeno smanjivao sve do uvođenja minimalne
zarade u nivou od 30%. Uprkos smanjenju racia minimalna/prosječna zarada u
periodu od 2001. godine do 2009. godine, prosječna zarada je bilježila prosječnu stopu
rasta od 18%, što implicira da minimalna zarada nema značajan ucaj na prosječnu
zaradu. Nakon 2009. godine sa ksiranjem nacionalne minimalne zarade, uz prateću
ekonomsku krizu izazvanu globalnom nansijskom krizom, uprkos skoro dvostrukom
rastu minimalne zarade, prosječna zarada je stagnirala i ostvarila rast od prosječno 2%.
29
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Tabela 6: Minimalna zarada 2000-2016. godine
Minimalna/prosječna
zarada racio
Minimalna zarada u
eurima
Prosječna neto zarada u
eurima
2000 38 37 96.0
2001 39 42 108.0
2002 35 48 142.0
2003 29 50 174.0
2004 26 50 195.0
2005 24 50 213.0
2006 21 55 243.0
2007 22.4 55 338.0
2008 16.3 55 416.0
2009 30 139 463.0
2010 30 144 479.0
2011 30 145 484.0
2012 30 146 487.0
2013 40.3 193 479.0
2014 40.5 193 477.0
2015 40.2 193 480.0
2016 38.7 193 499.0
Izvor:MONSTAT, ISSP, kalkulacije autora
Nalazi Instuta za strateške studije i projekcije (ISSP) su pokazali da minimalna
zarada ima pozivan ucaj na nezaposlenost.15 Naime, posmatrajući podatke o kretanju
minimalne zarade u periodu od 1994-2004. godine, ISSP je utvrdio da minimalna zarada
ima odložen pozivan ucaj na nezaposlenost, tj. sa povećanjem minimalne zarade
povećava se nezaposlenost. To znači da ucaj minimalne zarade na nezaposlenost nije
automatski već se ispoljava kroz period od dvije godine nakon uvećanja, što je posledica
rigidnog radnog zakonodavstva. ISSP je utvrdio da, uz pretpostavku nepromijenjenih
drugih uslova na tržištu rada, povećanje minimalne plate od 10% vodi smanjenju
zaposlenos od 1,2%.
15. ISSP (2005)- MONET br.20, Podgorica
30 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Slika 3: Stopa rasta minimalne zarade i neformalne zaposlenos16
Stopa rasta neformalne zaposlenostiStopa rasta minimalne zarade
-50,0%
2008
-1,1% -29,2%
20,8%
4,7%
40,4%
7,0% 1,8%
-30,9%
-11,7%
2009
2010
2011
2012
2014
2015
2016
0,0%
50,0%
100,0%
150,0%
200,0%
2013
Izvor:MONSTAT, ISSP, kalkulacije autora
Kako prethodna slika 3 jasno prikazuje, povećanje minimalne zarade imalo je
negavan ucaj na formalnu zaposlenost – sa povećanjem minimalne zarade dolazilo
je do smanjenja formalne zaposlenos, u narednoj godini.
Istovremeno, kako je prikazano na slici 4, povećanje minimalne zarade je
vodilo rastu neformalne zaposlenos. U 2009. godini je situacija na tržištu rada bila
neuobičajena, budući da se prvi nalet krize upravo osjeo kroz smanjenje broja
zaposlenih u neformalnoj ekonomiji, što je praćeno u 2010. godini smanjenjem i broja
formalno zaposlenih.
Povećanje minimalne zarade za približno 30% 2013. godine i njeno utvrđivanje
u nominalnom iznosu, koji odgovara približno 40% prosječne zarade, je dodatno
usložilo situaciju na tržištu rada. Zaposlenost je rasla ali po manjoj stopi od potencijalno
moguće, imajući u vidu snažan invescioni ciklus u Crnoj Gori.
Poreski prihodi i prihodi od doprinosa su porasli, ali samo dio rasta se može
pripisa rastu minimalne zarade, budući da je u istom periodu povećan i porez na
dohodak zičkih lica i uveden tzv. krizni porez od 15%. Već naredne 2014. godine dolazi
do pada prihoda po ovom osnovu za 2,3pp BDP-a.
16. Pod neformalnom zaposlenošću se u graku koris razlika između zaposlenos po Anke o radnoj snazi i
registrovane zaposlenos. Uz sva ograničenja i metodlošku nekonzistentnost, ovaj podatak može bi dobar
proxy za ocjenu trendova.
31
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Tabela 7: Prihodi od poreza i doprinosa
Porez na
dohodak
zičkih lica
Doprinosi Ukupno
Porez na
dohodak
zičkih lica
Doprinosi Ukupno
u milionima e Kao % BDP
2001 56.4 149.5 205.9 4.35 11.54 15.9
2002 57.9 155.7 213.6 4.26 11.45 15.7
2003 85.4 175.0 260.3 5.65 11.59 17.2
2004 79.7 195.3 274.9 4.77 11.69 16.5
2005 85.1 201.4 286.4 4.69 11.09 15.8
2006 93.0 255.2 348.2 4.33 11.87 16.2
2007 108.1 306.8 414.9 3.85 10.93 14.8
2008 141.7 340.6 482.3 4.24 10.2 14.4
2009 121.4 307.5 428.9 4.07 10.32 14.4
2010 115.1 386.0 501.0 3.71 12.43 16.1
2011 113.2 362.0 475.3 3.50 11.19 14.7
2012 109.7 372.5 482.1 3.48 11.82 15.3
2013 136.8 444.3 581.1 4.07 13.21 17.3
2014 121.2 397.8 519.0 3.50 11.50 15.0
2015 135.7 437.3 573.0 3.74 12.06 15.8
2016 160.1 462.9 622.9 4.29 12.41 16.7
Izvor: Ministarstvo nansija Crne Gore, www.mif.gov.me
Kao jedan od argumenata za povećanje minimalne zarade se često navodi
i povećanje poreskih prihoda. Ukoliko posmatramo poreske prihode i prihode od
doprinosa, oni su manje više konstatni kao procenat BDP-a i kreći se na nivou od
prosječno 15% BDP-a, bez obzira na variranje u nominalom iznosu.
32 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Slika 4: Poreski dug 2010-2014. godine
600.000.000,00
500.000.000,00
400.000.000,00
300.000.000,00
200.000.000,00
100.000.000,00
2010 2011 2012 2013 2014
Izvor: Državna revizorska instucija, Ekasnost Poreske uprave u sprovođenju mjera
naplate poreskog duga, 2015. godina
Slika 5 pokazuje kretanje poreskog duga17, gdje se on u 2012. godini i 2013.
godini stabilizuje, dok u 2014. godini nakon povećanja minimalne zarade za približno
30% nastavlja ubrzan trend rasta. Stasčka analiza raspoloživih podataka o poreskom
dugu ukazuje na ucaj minimalne zarade na povećanje poreskog duga uz postojanje
visoke pozivne korelacije od 0,84 između iznosa poreskog duga i iznosa minimalne
zarade. Konzervavna ocjena ucaja povećanja minimalne zarade na poreski dug jeste
da povećanje minimalne zarade za 10% uče na povećanje ukupnog poreskog duga
za približno 6,1%. Ukoliko izuzmemo lokalne samouprave i preduzeća u većinskom
vlasništvu države, povećanje poreskog duga pod ucajem minimalne zarade čini 50%
ukupnog povećanja poreskog duga. Posmatrani efekat na osnovu podataka o poreskom
dugu iz 2015. godine bi iznosio približno 14 miliona €.
Prema podacima Ministarstva nansija u 2012. godini distribucija zarada je
ograničena budući da je približno 50% zaposlenih u Crnoj Gori primalo neto zaradu
do 250 €, dok je oko 33% imalo neto zaradu od 250 € do 500 €. Broj zaposlenih koji su
primali minimalnu zaradu je bio na nivou od 36% ukupno formalno zaposlenih.
17. Na slici je prikazan ukupan poreski dug ali su svakako podaci relevantni za ovo poređenje jer, shodno
kalkulacijama DRI dug za poreze i doprinose čini 60% ukupnog poreskog duga.
33
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Kao posljedica uvođenja minimalne zarade, jaz u zaradama između muškaraca
i žena se smanjio sa 17,6% u 2008. godini na 11,2% u 2011. godini (FREN, 2013), što
pokazuje da su zarade žena bile dominantno registrovane na minimalnom nivou po
OKU.
Situacija se nije mnogo promijenila ni u periodu nakon 2012. godine, s m
da je broj zaposlenih koji primaju minimalnu zaradu niži za 3pp. Ovakvi nalazi za
crnogorsku ekonomiju potvrđuju međunarodne nalaze da povećanje minimalne
zarade izaziva smanjenje zaposlenos upravo grupe nekvalikovanih i nisko plaćenih
zaposlenih. Poslodavci se okreću zapošljavanju kvalikovane radne snage i povećanje
troškova nadomješćuju povećanom produkvnošću kvalikovanijih radnika. UNDP
Izvještaj o razvoju po mjeri čovjeka za Crnu Goru je pokazao dodatno da je zastupljenost
neformalne zaposlenos najveća kod niskokvalikovanih zaposlenih. Imajući na umu
značajno povećanje troškova nekvalikovanog rada u prethodnih nekoliko godina,
odluka poslodavaca da ne angažuju ove pojedince ili da ih angažuju u domenu
neformalne ekonomije je očekivana.
Ukoliko posmatramo distribuciju zarada i ucaj povećanja minimalne zarade
na nejednakost, ne može se potvrdi teza da je povećanjem minimalne zarade
došlo do smanjenja nejednakos u Crnoj Gori. Jedan od razloga je gubitak posla ili
nedovoljno novih radnih mjesta za najugroženije na tržištu rada. Podaci Poreske uprave
o distribuciji zarada formalno zaposlenih pokazuju da se učešće najsiromašnijih 10%
zaposlenih u ukupnoj sumi isplaćenih zarada u 2016. godini u odnosu na 2011. godinu
smanjilo za 0,7pp. Istovremeno došlo je do poboljšanja u višim decilima, tj. decilima
kojima pripadaju zaposleni sa višim nivoom zarada. Dodatno količnik 90/10 tj. odnos
ukupne sume zarada 10 decila (grupe sa navišim zaradama) i 1 decila (grupa sa najnižim
zaradama) se sa 12,4 pogoršao na 16,6, što znači da najbolje plaćenih 10% zarađuje
16,6 puta više od najgore plaćenih 10%.
34 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Tabela 8: Učešće u ukupnom iznosu isplaćenih zarada po decilima
Decili 2011 2016
12.4% 1.7%
23.4% 4.1%
3 4.0% 4.1%
44.7% 5.2%
5 6.4% 6.2%
68.5% 8.5%
710.6% 10.9%
8 12.7% 13.7%
9 18.1% 16.5%
10 29.2% 29.1%
Izvor: Poreska uprava i kalkulacije autora
Ukoliko posmatramo odnose po kvinlima zarada (grupe od 20%) podaci
pokazuju da je relavno učešće 1. kvinla u ukupnim zaradama ostalo isto, što znači
dodatno povećanje minimalne zarade u 2013. godini nije promijenilo položaj najniže
plaćenih zaposlenih.
Tabela 9 Učešćeu ukupnom iznosu zarada po kvinlima zaposlenih
Kvinli 2011 2016
15.8% 5.8%
28.7% 9.2%
3 14.9% 14.8%
423.3% 24.6%
5 47.3% 45.6%
Izvor: Poreska uprava i kalkulacije autora
Jedino unapređenje koje se vidi jeste smanjenje količnika 80/20 sa 8,2 u 2011.
godini na 7,8 u 2016. godini. Ovo smanjenje količnika je posledica stagnacije ukupnog
nivoa zarada u odnosu na minimalnu zaradu i više je odlika ekonomske situacije od
efekta povećanja minimalne zarade na smanjenje nejednakos, posebno kad se ima na
umu stagnacija učešća najsiromašnijih 20% u ukupnoj sumi zarada.
35
Minimalna zarada u Crnoj Gori
3. Modeliranje promjene minimalne
zarade
U Crnoj Gori su snažni zahtjevi sindikalnih udruženja i pojedinih predstavnika
poličkih parja za povećanjem minimalne zarade. Ovo poglavlje ima za cilj da utvrdi
efekte potencijalnog povećanja minimalne zarade u Crnoj Gori, sa 40% na 50%
prosječne zarade, kroz stasčko i ekonometrijsko modeliranje.
Modeliranje promjene nivoa minimalne zarade u Crnoj Gori ukazuje na
troškovni efekat povećanja zakonski propisanog iznosa minimalne zarade (trošak rada,
prihode i rashode budžeta), kao i efekat na tržište rada. Shodno raspoloživim empirijskim
podacima, uz korišćenje stasčkih i ekonometrijskih alata, ucaj promjene minimalne
zarade je modeliran za sledeće varijable:
troškovi rada
neformalna ekonomija
zaposlenost
budžet
Izvori podataka za ocjenu efekata su podaci Poreske uprave o registrovanoj
zaposlenos i distribuciji zarada, podaci MONSTAT-a iz Ankete o radnoj snazi, podaci
Ministarstva nansija, Izvještaj o razvoju po mjeri čovjeka (2016) – Neformalni rad – Od
izazova do rješenja, ISSP istraživanja, baze podataka i publikacije.
36 Minimalna zarada u Crnoj Gori
3.1. Efek povećanja minimalne plate na troškove rada i
neformalnu ekonomiju
Procjena efekata povećanja minimalne zarade (sa približno 40% prosječne
zarade na 50% prosječne zarade) na troškove rada je vršena na osnovu podataka
Poreske uprave o distribuciji zarada registrovanih zaposlenih u 2016. godini (Tabela 10).
Prilikom procjene ukupnih efekata minimalne zarade na troškove rada, postavljene su
opšte pretpostavke koje imaju za cilj da se neutrališu efek promjena polika koje bi
dodatno mogle uca na promjenu troškova i promjenu strukture zaposlenih.
Ključne opšte pretpostavke su:
distribucija zarada je konstantna;
nema promjena u poreskoj polici;
nema promjena u regulavi tržišta rada;
broj zaposlenih je konstantan.
Prilikom ocjene efekata, dodatne pretpostavke su uvedene sa ciljem što
egzaktnije procjene u nedostatku ukupne distribucije zarada po pojedincima. Prva
pretpostavka se če obuhvata zaposlenih sa određenim nivoom zarada. Prilikom
procjene povećanja minimalne zarade sa 40% na 50% prosječne zarade u Crnoj Gori,
obuhvaćeni su podaci o broju zaposlenih osoba koje su radile za iznos prethodno
denisane minimalne zarade (40% prosječne zarade, odnosno 193-194 eura od trenutka
donošenja odluke o takvoj visini minimalne zarade), kao i podaci o broju zaposlenih
čija je neto zarada iznosila od iznosa minimalne zarade do novog potencijalnog iznosa
minimalne zarade. Druga pretpostavka se odnosi na ravnomjernost distribucije zarada
u okviru dah intervala. Raspoloživi podaci su bili dostupni za zaposlene sa intervalom
zarada 200-250 eura, tako da je zarad pojednostavljene kalkulacije pretpostavljeno
da su zaposleni sa ovim nivoom zarada primali iznos zarade jednak sredini intervala.
Treća pretpostavka se če tretmana zaposlenih čija zarada je do 200 € u neto iznosu.
Pretpostavljeno je da su ovi zaposleni primaoci minimalne zarade. Ova pretpostavka
je značajna iz razloga što je veliki broj zaposlenih upravo osiguran nekoliko eura iznad
minimalnog iznosa zarade, tako da bi sa aspekta analize bilo nepotpuno posmatra
samo one zaposlene koji su bili osigurani tačno na 194 eura.18
18. Ukupan broj onih koji su tokom 2016. godine primali do 200 eura neto iznosio je 56.771, dok je broj onih
koji su bili osigurani tačno na iznos minimalne zarade iznosio oko 12000.
37
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Tabela 10 Distribucija registrovanih zarada u 2016. godini
Neto zarada Broj zaposlenih % ukupnog broja
do 150 € 16,725 8.9%
od 150 do 200 40,051 21.4%
od 200 do 250 24,230 12.9%
Od 250 do 300 13,095 7.0%
od 300 do 350 13,387 7.1%
od 350 do 400 11,966 6.4%
Od 400 do 450 10,144 5.4%
od 450 do 500 10,766 5.7%
od 500 do 550 11,211 6.0%
Od 550 do 600 7,700 4.1%
Od 600 do 700 8,957 4.8%
Od 700 do 800 5,464 2.9%
Od 800 do 1000 6,213 3.3%
Preko 1000 7,550 4.0%
187,459 187,459
Izvor: Poreska uprava Crne Gore
Efekat povećanja minimalne zarade na troškove rada se ogleda u povećanju
sledećih rashodnih stavki:
povećanje neto zarada i
povećanje sume plaćenih poreza i doprinosa na teret zaposlenog i na teret
poslodavca
Detaljnija procjena efekata povećanja minimalne zarade je zahjevala
razdvajanje efekata na troškove rada za one koji su primali tačno iznos minimalne
zarade i one koji su primali zarade u iznosu između sadašnjeg i potencijalnog (novog,
uvećanog) nivoa minimalne zarade. Dodatna opterećenja su posmatrana sa aspekta
zaposlenog i poslodavca. Ti efek po zaposlenom u određenoj ciljnoj grupi su prikazani
u Tabeli 11.
38 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Tabela 11: Iznos dodatnog troška rada po zaposlenom usljed povećanja minimalne
cijene rada sa 40% na 50% prosječne zarade u Crnoj Gori (u eurima)
Vrsta troška
Dodatni trošak za
zaposlene koji primaju
minimalni iznos zarade
Dodatni prošak
za zaposlene koji
primaju 200-250
eura (neto)
Porez na dohodak 7.47 3.33
PIO na teret zaposlenog 12.45 5.55
PIO na teret poslodavca 4.57 2.04
Zdravstvo na teret zaposlenog 7.06 3.15
Zdravstvo na teret poslodavca 3.57 1.59
Nezaposlenost na teret zaposlenog 0.42 0.19
Nezaposlenost na teret poslodavca 0.42 0.19
Prirez na porez (opsnska taksa) 1.12 0.50
Doprinos za sindikat 0.17 0.07
Doprinos Privrednoj komori 0.22 0.10
Doprinos za Fond za rad(na teret
poslodavca) 0.17 0.07
Porezi i doprinosi na teret zaposlenog 27.39 12.21
Porezi i doprinosi na teret poslodavca 10.23 4.56
UKUPNO porezi i doprinosi 37.62 16.77
Sumarno:
Neto 55.61 24.79
Porezi i doprinosi 37.62 16.77
Ukupno potrebna sredstva za plate-
Bruto 2 93.23 41.56
Izvor: ISSP kalkulacije
39
Minimalna zarada u Crnoj Gori
Prilikom procjene troškova korišćen je standardni obrazac za obračun bruto
zarada. Izračuna su efek povećanog opterećenja na osnovu poreza na dohodak,
doprinosa za penzijsko-invalidsko osiguranje, zdravstveno osiguranje, osiguranje za
slučaj nezaposlenos, prireza na porez (lokalne takse), doprinosa za sindikat, doprinosa
Privrednoj komori i doprinosa za Fond rada.
Usljed povećanja minimalne zarade, sa 40 na 50% prosječne zarade, na nivou
jednog zaposlenog, koji sada prima minimalnu zaradu, troškovi rada bi porasli za
26,8%, dok bi troškovi poreza i doprinosa bili viši za 10,8%. Za poslodavca koji ima čeri
zaposlena koji primaju minimalnu zaradu, povećanje minimalne zarade je jednako
godišnjem trošku još jednog zaposlenog.
Tabela 12: Povećanje troškova rada na godišnjem nivou usljed povećanja minimalne
zarade na 50% prosječne zarade (u eurima)
Vrsta troška
Dodatni trošak
za zaposlene
koji primaju
minimalnu
zaradu
Dodatni trošak
za zaposlene koji
primaju 200-250
eura
SUMARNI EFEKAT
Porez na dohodak 5.064.660 977.461,5 6.042.121,5
PIO na teret zaposlenog 8.441.100 1.629.102,6 10.070.202,6
PIO na teret poslodavca 3.095.070 597.337,6 3.692.407,6
Zdravstvo na teret
zaposlenog 4.783.290 923.158,1 5.706.448,1
Zdravstvo na teret
poslodavca 2.419.782 467.009,4 2.886.791,4
Nezaposlenost na teret
zaposlenog 281.370 54.303,4 335.673,4
Nezaposlenost na teret
poslodavca 281.370 54.303,4 335.673,4
Prirez na porez (opsnska
taksa) 759.699 146.619,2 906.318,2
Doprinos za sindikat 112.548 21.721,4 134.269,4
Doprinos Privrednoj komori 151.939,8 29.323,8 181.263,6
Doprinos za Fond za rad(na
teret poslodavca) 112.548 21.721,4 134.269,4
40 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Porezi i doprinosi na teret
zaposlenog 18.570.420 3.584.025,7 22.154.445,7
Porezi i doprinosi na teret
poslodavca 6.932.956,8 1.338.036,3 8.270.993,1
UKUPNO porezi i doprinosi 25.503.376,8 4.922.062,0 30.425.438,8
Sumarno:
Neto 37.703.580 7.276.658,3 44.980.238,3
Porezi i doprinosi 25.503.376,8 4.922.062,0 30.425.438,8
Ukupno potrebna sredstva za
plate-Bruto 2 63.206.956,8 12.198.720,2 75.405.677,1
Izvor: ISSP kalkulacije
Ukoliko posmatramo efekte povećanja minimalne zarade na nivou čitave
ekonomije i na godišnjem nivou, vidi se da najveći dio troškova pada na poslodavce i
to kroz obavezu većeg davanja za neto zarade (razlika od 57 eura između sadašnjeg i
potencijalnog novog nivoa minimalne zarade). Tako bi ukupno povećanje registrovanih
neto zarada (pod pretpostavkom istog nivoa zaposlenos ovih kategorija) predstavljalo
dodatni trošak za poslodavce u ukupnom iznosu od približno 45 miliona eura. Ovaj
trošak je dodatno uvećan za poreze i doprinose tako da bi ukupan trošak koji poslodavci
treba da plate 75,4 miliona €. Ukoliko to posmatramo kroz prizmu novih radnih mjesta
na koje bi taj novac mogao bi potrošen to bi značilo približno 18.000 radnih mjesta sa
minimalnom zaradom ili 7.800 radnih mjesta sa prosječnom zaradom. Ovaj zaključak
važi samo uz pretpostavku da poslodavci mogu “izdvoji” dodatnih 75 miliona kojim
bi nansirali povećanje troškova. Ovaj podatak jasno ukazuje na ograničavajući ucaj
minimalne zarade na rast zaposlenos.
Ipak, ovaj iznos bi u realnos bio manji ukoliko se u obzir uzme činjenica
da jedan dio poslodavaca već daje taj potencijalni iznos minimalne zarade “na ruke”
zaposlenom, odnosno, ukoliko se uključi ucaj neregistrovanog rada. Ako bi se
korigovao prethodno navedeni iznos za 10,3% (procenat formalno zaposlenih za koje
se samo djelimično uplaćuju porezi i doprinosi19, pod pretpostavkom da se uplaćuju
samo na iznos minimalne zarade), onda bi trošak po osnovu povećanja neto zarada
bio manji za 12,88 miliona eura i iznosio bi 32,1 milion eura. Sa druge strane, trošak
koji bi neminovno nastao po osnovu poreza i doprinosa bi iznosio na godišnjem nivou
30,4 miliona eura, od čega bi se na teret poslodavca odnosilo 8,27 miliona, a na teret
zaposlenog 22,15 miliona eura. Ovdje takođe treba uze u obzir djelimično registrovani
rad, tako da u takvim uslovima poslodavci mogu reagova na način da trošak povećanog
plaćanja po osnovu poreza i doprinosa “preliju” na zaposlenog u vidu smanjenja dijela
koji zaposleni dobija “na ruke”.
19. NHDR 2015, UNDP Crna Gora
41
Minimalna zarada u Crnoj Gori
U tom slučaju bi trošak rada bio reektovan kroz smanjenje raspoloživog
dohotka zaposlenih koje bi na godišnjem nivou iznosilo približno 8,7 miliona eura
(imajući u vidu da poslodavac uplaćuje ukupne poreze i doprinose, bez obzira da li su
oni denisani na teret poslodavca ili zaposlenog). Ovakva preraspodjela bi automatski
značila i manje prihode za budžet za 1,7 miliona po osnovu pada tražnje.
Kroz prethodno analizirane ucaje se može posmatra i ucaj na neformalnu
ekonomiju, jer navedeni podaci predstavljaju ujedno iznos prelivanja iz neformalnih u
formalni dio neto zarada, kao i smanjenje raspoloživog dohotka zaposlenih kojima dio
zarada ne podliježe oporezivanju i plaćanju doprinosa.
Slika 5: Efek povećanja minimalne zarade na sivu ekonomiju (u eurima)
prelivanje iz neformalnih u formalne NETO
zarade
12.879.276
14000000
12000000
10000000
8000000
6000000
4000000
2000000
0
8.711.773
smanjenje raspoživog dohotka zaposlenih
kojima se dio isplaćuje ‘’na ruke’’
Izvor: ISSP kalkulacije
Ovaj scenario je manje vjerovatan ako uzmemo u obzir empirijske podatke
za Crnu Goru i nalaze MMF-ove studije, predstavljene u prvom dijelu studije, može se
očekiva smanjenje broja radnih sa zaposlenih. Prema podacima Poreske uprave broj
zaposlenih čija zarada je niža od 150€ je porastao sa 13,400 u 2013. godini na 16,060 u
2016. godini, i upravo ovi zaposleni predstavljaju zaposlene sa radom kraćim od punog
radnog vremena. Istovremeno podaci iz Ankete o radnoj snazi pokazuju sličan trend,
s m da je broj zaposlenih sa nepunim radnim vremenom znatno niži u odnosu na
registrovani, 6,6 hiljada u 2013. godini i 11 hiljada u 2016. godini. Ova razlika ukazuje da
se povećao broj slučajeva u kojim poslodavci prijavljuju zaposlene na vrijeme kraće od
punog radnog vremena. Kad bi se odbio efekat smanjenja broja radnih sa na budžet,
pozivni efekat bi bio niži za dodatnih 2.17 miliona.
42 Minimalna zarada u Crnoj Gori
3.2. Regresiona analiza ucaja rasta minimalne zarade
na zaposlenost
Ocjena ucaja minimalne zarade na zaposlenost je vršena na osnovu
regresione analize. U regresionoj analizi kao zavisna varijabla je denisana stopa rasta
broja zaposlenih, koju su objašnjavale čeri nezavisne varijable: poresko opterećenje
zarada, minimalna zarada, invescije i broj noćenja turista. Za vremenske serije tesrana
je stacionarnost i ona je zadovoljila ključne kriterijume za adekvatnost regresione
analize.
Formirane su serije podataka na kvartalnom nivou za period od prvog
kvartala 2009, kada je uvedena minimalna zarada, do trećeg kvartala 2016. godine.
Podaci su prikupljeni iz različih izvora. Podaci o visini poreskog opterećenja su
prikupljeni od Ministarstva nansija, dok je MONSTAT izvor za podatke o zaposlenos,
zaradama, turizmu i invescijama. Obrada podataka i procjena jednačine je rađena u
ekonometrijskom programskom paketu Eviews 9.5.
Opš oblik jednačine:
log(empl/empl(-4)) = c_empl(11) + c_empl(2)*(tax(-1))+c_empl(3)*log(minw(-5))+c_
empl(7)*log(nix(-2)/nix(-6))+c_empl(8)*log(fons(0)/fons(-4))
Procijenjena jednačina:
log(empl/empl(-4)) = 1,15 – 0,02*(tax(-1)) – 0,09*log(minw(-5))+0,04 *log(nix(-2)/
nix(-6))+0,15*log(fons(0)/fons(-4))
Regresionom analizom je utvrđeno da stopa rasta zaposlenos zavisi od
poreskog opterećenja zarada, minimalne zarade, invescione akvnos i turizma. Rast
poreskog opterećenja i minimalne zarade povećava trošak rada, što u krajnjem uče
na smanjenje zaposlenos. Naime, rast minimalne plate za 1% uče na smanjenje
stope rasta zaposlenos za 0,08 procentnih poena. Promjena minimalne zarade ima
odloženi efekat na zaposlenost, usljed postojanja već potpisanih ugovora o radu.
Stoga je u modelu uključen i analiziran odloženi efekat povećanja minimalnih zarada,
određivanjem broja lagova na 5, odnosno 15 mjeseci. Sličan efekat na zaposlenost ima
i rast poreskog opterećenja, gdje rast poreza za 1% uče na smanjenje zaposlenos za
1,9%.
43
Minimalna zarada u Crnoj Gori
U procjeni ucaja na kretanje zaposlenos je uzeta u obzir invesciona
akvnost i kretanja u turizmu, gdje je kvankovana stasčki značajna pozivna
veza. Dobijeni rezulta pokazuju da rast nivoa invescija u prethodnom polugodištu za
1% uče na rast zaposlenos u tekućem periodu za 0,04%. Takođe, veća akvnost u
sektoru turizma će uca na rast zaposlenos. Prema procjenama, ukoliko stopa rasta
broja noćenja stranih turista poraste za 1 procentni poen, stopa rasta broja zaposlenih
će poras za 0,15 procentnih poena.
Tabela 13: Procjena regresione jednačine - output
Dependent Variable: LOG(EMPL/EMPL(-4))
Method: Least Squares (Gauss-Newton / Marquardt steps)
Date: 04/03/17 Time: 13:00
Sample (adjusted): 2010Q3 2016Q3
Included observaons: 25 aer adjustments
LOG(EMPL/EMPL(-4)) = C_EMPL(11) + C_EMPL(2)*(TAX(-1))+C_EMPL(3)
*LOG(MINW(-5))+C_EMPL(7)*LOG(NIFIX(-2)/NIFIX(-6))+C_EMPL(8)
*LOG(FONS(0)/FONS(-4))
Coecient Std. Error t-Stasc Prob.
C_EMPL(11) 1.148989 0.209018 5.497082 0.0000
C_EMPL(2) -0.019074 0.004496 -4.242680 0.0004
C_EMPL(3) -0.086333 0.013974 -6.177882 0.0000
C_EMPL(7) 0.043227 0.019716 2.192465 0.0403
C_EMPL(8) 0.157108 0.037345 4.206928 0.0004
R-squared 0.780732 Mean dependent var 0.019840
Adjusted R-squared 0.736879 S.D. dependent var 0.052534
S.E. of regression 0.026947 Akaike info criterion -4.213008
Sum squared resid 0.014523 Schwarz criterion -3.969233
Log likelihood 57.66261 Hannan-Quinn criter. -4.145396
F-stasc 17.80318 Durbin-Watson stat 1.097098
Prob(F-stasc) 0.000002
empl - broj zaposlenih; empl/empl(-4) – stopa rasta zaposlenos u prethodnom
kvartalu; tax – poresko opterećenje zarada; minw – minimalna zarada; nix –
invescije; nix(-2)/nix(-6) – stopa rasta invescija u prethodnom polugodištu; fons
– noćenja stranih turista; fons/fons(-4) – stopa rasta broja noćenja stranih turista
44 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Rezulta modela i procijenjenih veza između zavisne i objašnjavajućih
varijabli se mogu primijeni u procjeni efekata povećanja minimalne zarade sa 193
EUR na 250 EUR. Naime, povećanje minimalne zarade za 57 EUR, odnosno za 29,5%,
uz ostale nepromijenjene uslove na tržištu, bi ucalo na pad broja zaposlenih za 4.330.
Ucaj rasta minimalne plate na smanjenje zaposlenos nije pravolinijski i automatski,
posebno imajući na umu stepen zakonske zašte zaposlenja u Crnoj Gori. Regresiona
analiza ukazuje da bi se efek mogli očekiva nakon jedne godine, na što ukazuju i
raspoloživi podaci. Početni efek povećanja minimalne zarade se vide isključivo kroz
povećane troškove rada, promjene raspoloživog dohotka zaposlenih kojima se dio
zarada isplaćuje na ruke i promjene u budžetu.
45Minimalna zarada u Crnoj Gori
3.3. Efek povećanja minimalne zarade na budžet
Promjena nivoa minimalne zarade ima ucaj i na prihodnu i na rashodnu
stranu budžeta. Potencijalno povećanje iznosa minimalne zarade na 50% prosječne
zarade (nivo od 250 eura neto) bi, pod pretpostavkom iste strukture zaposlenos,
značilo povećanje prihoda u budžetu po osnovu većih prihoda od poreza i doprinosa
koji bi se plaćali na dodatni zakonom propisani iznos minimalne zarade. U tom slučaju bi
ukupni porezi i doprinosi plaćeni po ovom osnovu na godišnjem nivou iznosili oko 30,4
miliona eura, od čega bi se samo dio odnosio na stvarno povećanje državnih prihoda
koji bi došli iz privrede (koje bi iznosilo približno 23,0 miliona eura), usljed činjenice da
je određeni broj onih koji primaju minimalnu zaradu registrovan i u javnom sektoru.
U takvoj situaciji povećanje nivoa minimalne zarade bi za taj dio radnika (zaposlenih
u javnom sektoru) značio izdatak za državni budžet i to ne samo za iznos većih poreza
i doprinosa, već i za iznos potrebnih dodatnih sredstava za povećanje njihovih neto
zarada. Ipak, dio izdataka (porezi i doprinosi) bi se opet slili u državnu kasu kao prihodi
budžeta, tako da taj dio predstavlja igru nulte sume. Konačan efekat bi bio povećanje i
prihoda i rashoda budžeta.
Osim navedenih efekata na prihode i rashode budžeta uz pretpostavku o
konstantnoj zaposlenos i drugim nepromijenjenim uslovima na tržištu rada, ukupan
efekat povećanja minimalne zarade na prihode mora uze u obzir:
umanjenje tražnje u slučaju smanjenja iznosa zarada isplaćenih na ruke i
preusmjeravanje tog smanjenja na poreze i doprinose u vidu smanjenog
raspoloživog dohotka za približno 1,7 milion € i
smanjenje broja radnih sa za 2,15 miliona
Sumarni efekat ovih promjena je prikazan u narednoj tabeli:
Tabela 14: Povećanje rashoda državnog budžeta po osnovu povećanja minimalne
zarade za zaposlene u javnom sektoru (u eurima)
EFEKTI NA BUDŽET U €
Prilivi u državni budžet 30,425,439.00
Porez na dohodak i prirez na porez 6,948,440.00
Doprinosi iz socijalnog osiguranja (PIO, zdravstvo,
nezaposlenost) 23,027,197.00
Ostali doprinosi (Fond za rad, sindikat, Privredna komora) 449,802.00
Povećanje državnih rashoda -7,817,472.00
Povećanje izdataka za neto zarade 4,663,200.00
Povećanje izdataka za poreze i doprinose 3,154,272.00
NETO EFEKAT 22,607,967.00
Izvor: ISSP kalkulacije
Najveći izdatak za državni budžet bi se odnosio na potrebna dodatna sredstva
za neto zarade koja bi na godišnjem nivou iznosila 4,66 miliona eura, dok bi potrebna
sredstva za dodatne poreze i doprinose iznosila 3,15 miliona eura. U strukturi poreza
i doprinosa, najveći dio potrebnih sredstava bi se odnosio na doprinose za PIO od oko
1,42 miliona eura, dok bi 0,81 milion eura bilo potrebno dodatno izdvoji za doprinose
za zdravstvo. Po osnovu poreza na dohodak, trošak bi iznosio 0,63 miliona eura. Ukupan
neto efekat na budžet bi, pod pretpostavkom nepromijenjenog broja zaposlenih iznosio
22,6 miliona eura.
Obračun ukupnih efekata promjene minimalne zarade na budžet pored
direktnih ucaja treba da obuhva i procijenjeno smanjenje broja zaposlenih (4.330),
smanjenje broja radnih sa, umanjenje tražnje i procijenjeno povećanje poreskog duga,
odnosno umanjene prihode po osnovu smanjene naplate. Povećanje poreskog duga je
ocijenjeno na osnovu stasčke analize predstavljene u prethodnim poglavljima. Efekat
smanjenja broja zaposlenih je procijenjen na osnovu pretpostavke o ravnomjernoj
distribuciji zarada i koncentraciji zarada između minimalne i prosječne zarade. Ova
analiza prikazana je u narednoj tabeli 15.
46 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Tabela 15 Ukupni efek promjene minimane zarade na budžet
EFEKTI NA BUDŽET U €
Prilivi u državni budžet 30.425.439
Porez na dohodak i prirez na porez 6.948.440
Doprinosi iz socijalnog osiguranja (PIO, zdravstvo, nezaposlenost) 23.027.197
Ostali doprinosi (Fond za rad, sindikat, Privredna komora) 449.802
Povećanje državnih rashoda -7.817.472
Povećanje izdataka za neto zarade 4.663.200
Povećanje izdataka za poreze i doprinose 3.154.272
EFEKTI NA ZAPOSLENOST -14.164.093
Smanjenje broja zaposlenih -11.992.368
Smanjenje broja radnih sa -2.171.725
Umanjenje tražnje -315.253
POVECANJE PORESKOG DUGA -14.456.085
NETO EFEKAT -6.012.211
Uključivanjem svih direktnih i indirektnih procijenjenih efekata povećanja
minimalne zarade na budžet neto negavni efekat, dobijen stasčkom i regresionom
analizom, iznosi preko 6 miliona eura.
47Minimalna zarada u Crnoj Gori
3.4. Sumarni efek povećanja minimalne zarade
Koncept minimalne zarade ima značajne ekonomske implikacije. Podaci
o ucaju povećanja minimalne zarade u periodu od 1994. godine do 2016. godine
ukazuju da je minimalna zarada imala sledeće efekte:
Sa povećanjem minimalne zarade, jaz u zaradama između muškaraca i žena se
smanjio sa 17,6% u 2008. godini na 11,2% u 2011. godini (FREN, 2013);
Povećanje nivoa minimalne zarade nema ucaja na prosječnu zaradu;
Povećanje minimalne zarade za 10% uče na smanjenje zaposlenos za 1,2%;
Povećanje minimalne zarade nema ucaja na rast budžetskih prihoda;
Povećanje minimalne zarade uče na rast poreskog duga;
Povećanje minimalne zarade nema ucaja na smanjenje nejednakos u zaradama
zaposlenih koji primaju minimalnu zaradu, učešće najniže plaćenih 10% u ukupnoj
sumi zarada se smanjilo od 2013. do 2016. godine za 0,7pp i dodatno 20% najniže
plaćenih zaposlenih su zadržali konstantno učešće u ukupnoj sumi zarada;
Povećanje minimalne zarade, uče na smanjenje broja zaposlenih koji rade za
minimalnu zaradu;
Povećanje minimalne zarade uče na smanjenje registrovanih radnih sa.
Kako se postojeća minimalna zarada u Crnoj Gori na nivou od 40% prosječne
zarade, može ocijeni kao visoka u odnosu na međunarodnu praksu, a shodno
pojedinim relevantnim empirijskim istraživanjima može okarakterisa iznad “poželjne”,
njeno povećanje bi imalo dublje negavne efekte na ekonomiju u cjelini. Stasčka
i ekonometrijska analiza je pokazala da bi se efek povećanja postojeće minimalne
zarade, sa 40 na 50% prosječne zarade ogledali u sljedećem:
Izražen negavan ucaj na zaposlenost - smanjenje zaposlenos za 4330
zaposlenih ili za 2,3%;
Povećanje troškova rada za 75 miliona € ili za približno 26% za zaposlene koji
primaju minimalnu zaradu i dodatno 10% za zaposlene čiji iznos zarade je između
postojeće minimalne zarade i nove minimalne zarade;
Raspoloživi dohodak za 18.700 zaposlenih čije zarade su djelimično registrovane
bi se smanjio za približno 8 miliona. Dodatno, uvažavajući sve idenkovane
posledice minimalne zarade i pod pretpostavkom da ne bi bilo smanjenja broja
zaposlenih raspoloživi dohodak za 25,500 zaposlenih bi se povećao za 21,3 miliona
€;
Efekat na budžetske prihode, uz pretpostavku da se minimalna zarada primijeni
i ostale nepromijenjene uslove na tržištu bi bili umanjenje budžetskih prihoda u
iznosu od preko 6 miliona eura.
48 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Literatura
Abrams, B, Butkiewicz, J. (2007), The Polical Economy of Wage and Price Controls:
Evidence from the Nixon Tapes, Working Papers 07-10, University of Delaware,
Department of Economics
Bartle, A. (1998), Reecons on Sustainability, Populaon Growth, and the
Environment, Renewable Resources Journal, Vol. 15, No. 4, Winter 1997 - 98, Pgs. 6
- 23; Renewable Natural Resources Foundaon, 5430 Grosvenor Lane, Bethesda, MD,
20814
Card, D, Krueger, A. (1994), Minimum Wages and Employment: A Case Study of the
Fast-Food Industry in New Jersey and Pennsylvania, THE AMERICAN ECONOMIC
REVIEW, VOL. 84 NO. 4
Clark, J.B. (1907), Essenals of Economic Theory, New York: The Macmillan Company
Clemens, J, Wither, M. (2015) – The Minimum Wage and Great Recession – Evidence
of Eects on the Emplozment and Income Trajectories of Low-Skilled Workers CATO
Državna revizorska instucija, Ekasnost Poreske uprave u sprovođenju mjeri naplate
poreskog duga, 2015. Godina
Deere, D., K. M. Murphy, and F. Welch (1995), Employment and the 1990–91
Minimum Wage Hike, American Economic Review 85(2): 232–7.
Employment Outlook 2015, OECD, Pariz
Hanke, S. (2016), Two minimum wage sharts for Andy Puzder, hps://www.cato.org/
blog/two-minimum-wage-charts-andy-puzder
Horton, J., Stern, L. (2017) - Price Floors and Employer Preferences: Evidence from a
Minimum Wage Experiment, Stern School of Business New York University, hp://
john-joseph-horton.com/papers/minimum_wage.pdf
IMF (2016), CROSS-COUNTRY REPORT ON MINIMUM WAGES, IMF Country Report No.
16/151
ISSP (2005) - MONET br. 20, Podgorica
50 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Katnić, 2016. Izvještaj o razvoju po mjeri čovjeka Neformalni rad – od izazova do
rješenja, UNDP
Long, M, Vigdor, J, Plotnick, R, Roshchina, E, Wething H. (2015), Immediate Impacts of
the City of Seale Minimum Wage Ordinance
Neumark, D. and W. Wascher (1996b), Minimum wage eects on employment and
school enrollment: Reply to Evans and Turner. FEDS Working Paper No. 1996-28.
Board of Governors of the Federal Reserve System.
WEB:
hp://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100046308
https://pasttenseblog.wordpress.com/2016/06/18/today-in-legislative-history-
ordinanceof-labourers-passed-to-stop-plebs-beering-wagescondions-1349/
http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:11300:0::NO:11300:P11300_
INSTRUMENT_ID:312276
hps://www.eurofound.europa.eu
www.mif.gov.me
www.poreskauprava.gov.me/
hp://monstat.org/cg/
51Minimalna zarada u Crnoj Gori
Bilješka o autoru
Milorad Katnić (1977) vanredni je profesor Javnih nansija i
ekonomskog razvoja na Fakultetu za međunarodnu ekonomiju nansije i biznis,
Univerziteta Donja Gorica. Doktorirao je na Ekonomskom fakultetu u Podgorici,
gdje je bio gostujući predavač. Održao je gostujuća predavanja na presžnijim
univerzitema: Harvard’s Kennedy School of Government; London School of
Economics; The George Washington University’s i Ellio School of Internaonal
Aairs.
Svoju profesionalnu karijeru započeo je u Instutu za strateške studije
i projekcije, gdje je radio kao ekonomski analičar. U periodu od 2004-2010.
godine, tri puta je biran na dužnost pomoćnika ministra nansija. Od 2010. do
kraja 2012. godine obavljao je dužnost ministra nansija u Vladi Crne Gore,
nakon čega bio savjetnik predsjednika Vlade, za oblas ekonomije i nansija.
Kao predstavnik države bio je član Administravnog savjeta Razvojne banke
Savjeta Evrope i guverner u Svjetskoj banci i Evropskoj banci za obnovu i razvoj.
Od 2014. godine, predsjednik je Odbora direktora Societe General banke
Montenegro.
Tokom rada u Vladi Crne Gore bio je uključen u sprovođenje
strukturnih reformi, prije svega, skalnog, nansijskog i socijalnog sistema.
Bio je rukovodilac ma za pregovore sa Evropskom komisijom za ekonomska,
nansijska pitanja i stasku, kao i kordinator ma za pregovore sa Svjetskom
trgovinskom organizoacijom za oblast nansijskih usluga. Bio je i rukovodilac
Tvining projekta Evropske komisije “Jačanje regulatornih i supervizorskih
kapaciteta nansijskih regulatora”. Od 2007. do 2011. bio je rukovodilac ma
za izradu Ekonomskog i skalnog programa Crne Gore. Učestvovao je u izradi
strateških dokumenata, “Agende ekonomskih reformi” i “Crna Gora u XXI
stoljeću – u eri kompevnos”.
52 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Od 2015. godine angažovan je od strane UNDP-a Crna Gora, kao vodeći
ekspet na projekma rješavanja problema neformalnog rada i stvaranje uslova
za zapošljivost mladih. Glavni je autor UNDP nacionalnog Izvještaja razvoja po
mjeri čovjeka: “Neformalni rad, od izazova do rješenja”, Podgorica, 2016.
Autor je brojnih naučnih i stručnih radova u domaćim i stranim
publikacijama u oblas ekonomskog rasta, skalnih kriza, poreskih sistema,
državne potrošnje.
Član je Predsjedništva Društva ekonomista i menadžera Crne Gore i
presžne međunarodne organizacije Monte Pelerin Society. Bio je član Centra
mladih naučnika Crnogorske akademije nauka i umjetnos.
53Minimalna zarada u Crnoj Gori
54 Minimalna zarada u Crnoj Gori
Article
Full-text available
On August 15, 1971, Richard Nixon imposed the first and only peacetime wage and price controls in U.S. history. The Nixon tapes, personal tape recordings made during the presidency of Richard Nixon, are now available to the public and provide a unique body of evidence to investigate the motivations for Nixon’s macroeconomic policies. We have uncovered and report in this paper evidence that Nixon manipulated both monetary and fiscal policies to create a political business cycle that helped secure his reelection victory in 1972. Nixon was very knowledgeable about economic matters and understood the risks to the economy of his macroeconomic policy actions and the imposition of wage and price controls, but chose to tradeoff longer-term economic costs to the economy for his own short-term political gain.
Article
Full-text available
On April 1, 1992 New Jersey's minimum wage increased from $4.25 to $5.05 per hour. To evaluate the impact of the law we surveyed 410 fast food restaurants in New Jersey and Pennsylvania before and after the rise in the minimum. Comparisons of the changes in wages, employment, and prices at stores in New Jersey relative to stores in Pennsylvania (where the minimum wage remained fixed at $4.25 per hour) yield simple estimates of the effect of the higher minimum wage. Our empirical findings challenge the prediction that a rise in the minimum reduces employment. Relative to stores in Pennsylvania, fast food restaurants in New Jersey increased employment by 13 percent. We also compare employment growth at stores in New Jersey that were initially paying high wages (and were unaffected by the new law) to employment changes at lower-wage stores. Stores that were unaffected by the minimum wage had the same employment growth as stores in Pennsylvania, while stores that had to increase their wages increased their employment.Institutional subscribers to the NBER working paper series, and residents of developing countries may download this paper without additional charge at www.nber.org.
Article
Firms posting job openings in an online labor market were randomly assigned minimum hourly wages. When facing a minimum wage, fewer firms made a hire, but those workers they did hire were paid a higher wage. However, the reduction in hiring was not large, even at the highest minimum wage imposed. In contrast, minimum wages substantially reduced hours-worked, across cells. Firms facing a higher minimum wage also hired more productive workers, which can explain, in part, the reduction in hours-worked: with more productive workers, projects were simply completed in less time. This labor-labor substitution margin of adjustment would presumably be less effective in equilibrium , if all firms sought out more productive workers. However, using the platform's imposition of a market-wide minimum wage after the experiment, I find that many of the experimental results also hold in equilibrium, including the labor-labor substitution towards more productive workers. JEL J31 J38
  • A Bartlett
Bartlett, A. (1998), Reflections on Sustainability, Population Growth, and the Environment, Renewable Resources Journal, Vol. 15, No. 4, Winter 1997 -98, Pgs. 6 -23;
Two minimum wage sharts for Andy Puzder
  • S Hanke
Hanke, S. (2016), Two minimum wage sharts for Andy Puzder, https://www.cato.org/ blog/two-minimum-wage-charts-andy-puzder
Izvještaj o razvoju po mjeri čovjeka -Neformalni rad -od izazova do rješenja
  • Katnić
Katnić, 2016. Izvještaj o razvoju po mjeri čovjeka -Neformalni rad -od izazova do rješenja, UNDP
Minimum wage effects on employment and school enrollment: Reply to Evans and Turner. FEDS Working Paper No. 1996-28. Board of Governors of the Federal Reserve System
  • M Long
  • J Vigdor
  • R Plotnick
  • E Roshchina
  • W Wascher
Long, M, Vigdor, J, Plotnick, R, Roshchina, E, Wething H. (2015), Immediate Impacts of the City of Seattle Minimum Wage Ordinance Neumark, D. and W. Wascher (1996b), Minimum wage effects on employment and school enrollment: Reply to Evans and Turner. FEDS Working Paper No. 1996-28. Board of Governors of the Federal Reserve System. WEB: http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100046308
The Minimum Wage and Great Recession -Evidence of Effects on the Emplozment and Income Trajectories of Low-Skilled Workers CATO Državna revizorska institucija, Efikasnost Poreske uprave u sprovođenju mjeri naplate poreskog duga
  • J B Clark
  • M Wither
Clark, J.B. (1907), Essentials of Economic Theory, New York: The Macmillan Company Clemens, J, Wither, M. (2015) -The Minimum Wage and Great Recession -Evidence of Effects on the Emplozment and Income Trajectories of Low-Skilled Workers CATO Državna revizorska institucija, Efikasnost Poreske uprave u sprovođenju mjeri naplate poreskog duga, 2015. Godina