Working PaperPDF Available

ADMINISTRATIVNI TROŠKOVI PORESKOG I RADNOG ZAKONODAVSTVA U CRNOJ GORI

Authors:

Figures

No caption available
… 
Content may be subject to copyright.
ADMINISTRATIVNI TROŠKOVI
PORESKOG I RADNOG
ZAKONODAVSTVA
U CRNOJ GORI
Milorad Katnić
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Administravni troškovi
poreskog i radnog
zakonodavstva
u Crnoj Gori
Prof. dr Milorad Katnić
Podgorica, juna 2017.
4Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
IMPRESUM
Autor: Prof. dr Milorad Katnić
Naslov: Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Izdavač: Kancelarija Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP) u Crnoj Gori
Mjesto izdanja: Podgorica
Prvo izdanje, 2017. godina
Tiraž: 150 primjeraka
Štampa: DPC, Dizajn i Adversing Agencija
ISBN
CIP - Katalogizacija u publikaciji
Nacionalnа biblioteka Crne Gore, Cenje
ISBN 978-9940-614-25-6
COBISS.CG-ID 33722896
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori /
Milorad Katnić
Ovo je nezavisna publikacija, rađena u okviru projekta “Unapređenje
konkurentnosi inovavnos u Crnoj Gori kroz polike održivog ekonomskog rasta”,
koji nansira UN ‘Delivering Results Together’ Fund (DRT Fund). Mišljenja iznesena u
ovoj publikaciji stavovi su njihovih autora i ne predstavljaju nužno stavove UNDP-a.
5
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Sažetak
Razumljiv, jednostavan i djelotvoran regulatorni okvir, koji ne prouzrokuje
visoke troškove implementacije, kako za državu tako i za privredne subjekte, je
važan elemenat ukupnog instucionalnog ambijenta. Od regulatornog okvira
dominantno zavisi da li će i koliko preduzeća bi inovavna, koliko će invesra, da li
će ras i razvija se. Kvalitet regulacije u Crnoj Gori je posebno važan i usljed strukture
crnogorske privrede koja je dominantno bazirana na mikro i malim preduzećima. Za
njih je administravno opterećenje primjene regulave nesrazmjerno veće u odnosu
na velika preduzeća. Analiza predstavljena u ovom radu ukazuje da je administravno
opterećenje poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori, u relavnim pokazateljima,
jedno od najvećih u Evropi i višestruko veće nego što iznosi u državama Evropske unije.
6Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Sadržaj
Uvod 9
1. Regulacija 11
2. Administravni troškovi 16
3. Mjerenje/procjena administravnih troškova 19
4. Mjerenje administravnih troškova na nivou Evropske Unije 23
5. Mjerenje ucaja regulacije u Crnoj Gori 29
6. Mjerenje administravnih troškova u Crnoj Gori 32
7. Poresko zakonodavstvo u Crnoj Gori 37
8. Radno zakonodavstvo 46
9. Komparavno poređenje administravnih troškova koji proizilaze iz
primjene PDV-a i regulave u vezi sa zaštom na radu u Crnoj
Gori i na nivou EU 50
10. Zaključci i preporuke 53
Literatura 58
Bilješke o autoru 60
7
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Spisak tabela i slika
Grak 1: Ucaj regulacije na ekonomski rast 14
Grak 2: Ekonomski ucaj regulacije 14
Grak 3: Administravni troškovi u zavisnos od razloga nastanka 16
Grak 4: Učešće administravnih troškova PDV regulave u BDP-u za
EU (2008) i CG (2015) 51
Grak 5: Učešće administravnih troškova regulave u vezi sa zaštom na radu u
BDP-u za EU (2008) i CG (2015) 52
Tabela 1: Idenkovane akvnos, frekventnost i troškovni parametri
zakonske regulacije 33
Tabela 2: Broj preduzeća zavisno od veličine 37
Tabela 3: Informacioni zahtjevi i generički troškovi za obračun PDV-a 38
Tabela 4: Ukupno i prosječno administravno opterećenje za
informacioni zahtjev: PDV prijava, zavisno od veličine preduzeća 39
Tabela 5: Ukupno i prosječno administravno opterećenje za informacioni zahtjev:
PDV prijava kada se angažuje agencija, zavisno od veličine preduzeća 40
Tabela 6: Informacioni zahtjevi i generički troškovi za obračun PDV-a 40
Tabela 7: Ukupno i prosječno administravno opterećenje za 3 informaciona
zahtjeva u vezi sa obračunom zarada, zavisno od veličine preduzeća 41
Tabela 8: Ukupni i prosječni administravni troškovi u vezi sa obračunom zarada
kada se angažuje agencija, zavisno od veličine preduzeća 42
Tabela 9: Generički i troškovi informacionog zahtjeva u vezi sa porezom na dobit,
zavisno od veličine preduzeća 43
Tabela 10: Administravni troškovi za preduzeća koja koriste usluge agencije 43
Tabela 11: Troškovi obračuna poreza po odbitku u EUR 44
Tabela 12: Troškovi obračuna poreza na promet nepokretnos u EUR 44
Tabela 13: Informacioni zahtjevi u vezi sa objavljivanjem slobodnih
radnih mjesta i prijavom radnika 47
Tabela 14: Administravni troškovi inspekcijske kontrole 49
Tabela 14: Administravni troškovi inspekcijske kontrole 47
Dijagram 1: Struktura Standard Cost Modela 21
9
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Uvod
Bolja regulacija je jedan od ključnih preduslova za konkurentniju i produkvniju
ekonomiju. Kompanije se obično žale da troše previše energije i vremena na poštovanje
raznih nepotrebnih propisa i izvještavanje državnim organima. Kompanijama nije jasno
zašto se neka pitanja regulišu, zašto se od njih traže razni podaci, a posebno zašto
državni organi traže od njih podatke koje posjeduju drugi državni organi. Umjesto
što troše vrijeme, energiju i resurse na zadovoljavanje zahtjeva državnih organa oni
bi mogli unaprjeđiva svoj biznis. Teret administriranja usljed obimne regulacije je
posebno velik za mikro i mala preduzeća. Ona najčešće nemaju resurse da se izbore
sa komplikovanim procedurama i zadacima koje regulava pred njima postavlja. Zato
mnoga od njih nikada ne porastu ili svoju akvnost obavljaju u neformalnom sektoru.
Sa porastom regulave narasta i razumijevanje o njenim štetnim ucajima
na inovavnost, invesranje i rast. Zato su mnoge države među svojim prioritema
u agendama reformi uvrsle i regulatornu reformu. Jedan od važnih elemenata
regulatorne reforme je smanjenje administravnog opterećenja. Da bi se predložile
mjere za djelotvorno smanjenje administravnog opterećenja potrebno ga je najprije
idenkova i izmjeri. Posljednjih decenija u državama Evropske unije razvijeni su
brojni modeli i tehnike za mjerenje administravnog opterećenja. Najčeće korišćeni
model je Metod standardnog troška, koji koriste OECD i Evropska komisija.
U Crnoj Gori pitanje administravnog opterećenja dobija sve više na važnos.
Ovo iz razloga što su dinamične regulatorne promjene, najprije inicirane kroz proces
ekonomske tranzicije, a zam i kroz proces pridruživanja EU, donijele novu, obimniju
i zahtjevniju regulavu, koja opterećuje privredu. Za malu državu i administraciju sa
ograničenim administravnim kapacitema, a posebno za privredu u kojoj dominiraju
mikro i mala preduzeća, a značajan obim akvnos se još uvijek obavlja u neformalnom
sektoru, sagledavanje pitanja kvaliteta i troška regulave treba da bude jedan od
prioriteta. Osim pojedinačnih pokušaja da se izmjeri administravni trošak pojedinih
djelova regulave, kao što je slučaj sa radom B. Bošković, “Administravni troškovi
primjene PDV regulave u Crnoj Gori, na primjeru modela primijenjenog u Evropskoj
uniji” u Crnoj Gori nije sprovedeno ozbiljno istraživanje o veličini administravnih
troškova. U okviru projekta UNDP-a koji ima za cilj da pomogne donosiocima odluka u
Crnoj Gori da kroz kvalitetne analičke osnove deniše kvalitetnu regulavu, posebno
u dijelu skalne polike, Instut za strateške studije i projekcije je, u periodu od 28.
novembra do 12. decembra 2016. godine, sproveo istraživanje na bazi kojeg je izvršena
procjena administravnih troškova radnog i poreskog zakonodavstva u Crnoj Gori,
koristeći metod standardnog troška.
10 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Ovaj rad ima za cilj da se naglasi važnost pitanja kvaliteta regulacije u Crnoj Gori,
u kontekstu potrebe stvaranja pretpostavki za više inovacija, invescija, produkvniju i
konkurentniju privredu. U teorijskom dijelu rada se objašnjava uloga regulacije i metodi
mjerenja kvaliteta regulacije koji se primjenjuju u državama Evropske unije. Konkretan
zadatak ovog rada je da, na bazi istraživanja koje je sproveo Instut za strateške studije
i projekcije, analizira administravno opterećenje crnogorske privrede koje nastaje
usljed primjene poreskog i radnog zakonodavstva. Na bazi rezultata istraživanja, kao
i komparavne analize sa uporedivim rezultama država EU formulisani su zaključci i
preporuke za smanjenje administravnog opterećenja u Crnoj Gori.
11
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
1. Regulacija
Državi je svojstveno da propisuje pravila, što je dozvoljeno, a što je zabranjeno
u jednom društvu. Da li će se pravila poštova zavisi od njihove saglasnos sa opšte
prihvaćenim društvenim normama, ali i od snage države da ih implemenra. Sa rastom
države i njenih funkcija, rastao je i broj i obuhvatnost pravila koje je država propisivala.
Od obima pravila, ali prije svega od kvaliteta pravila i dosljednos u
implementaciji u najvećoj mjeri zavise ishodi u jednom društvu. Na tom postulatu se
temelje i instucionalne teorije ekonomskog rasta koje objašnjavaju da prosperitet
jednog društva u najvećoj mjeri zavisi od kvaliteta pravila odnosno instucija.
Pravila koja propisuje država, a koja se odnose na ekonomske interakcije obično
nazivamo regulacijom. U pravnoj i ekonomskoj literaturi ne postoji opšteprihvaćena
denicija regulacije. Jedinstvenu deniciju pojma regulacije ne prepoznaju ni
međunarodne organizacije. Nerijetko je slučaj da jedna organizacija na više načina
deniše ovaj pojam. Tako na primjer, OECD u svom rječniku regulaciju deniše kao
nametanje pravila od strane vlade, uz podršku korišćenja kazni koje su posebno
namijenjene za modikaciju ekonomskog ponašanja pojedinaca i rmi u privatnom
sektoru. Ista organizacija u svom Izvještaju o regulatornoj reformi [ (OECD) str. 5]
regulaciju deniše i kao “važno sredstvo za očuvanje i unapređenje javnog interesa”,
odnosno “kao raznovrstan set instrumenata kojim vlada nameće obaveze kompanijama
i građanima” U tom smislu, regulacija uključuje zakone, formalna i neformalna pravila,
kao i podzakonske propise koji su donije od strane različih nivoa vlade, kao i pravila
nevladinih ili samoregulatornih jela, kojima je vlada prenijela ovlašćenja. [ (OECD) str.
6].
Orbach [ (Orbach), str. 3] navodi da je dvosmislena priroda termina ‘regulacija’
u velikoj mjeri proizvod zabune između dvije nepovezane stvari – apstraktnog koncepta
regulacije i mišljenja o poželjnom obimu regulatornih ovlašćenja ili poželjne regulatorne
polike. Čest je slučaj da ideologije i postojeća uvjerenja formiraju percepciju o tome
šta je regulacija i da li je uopšte potrebna. Intuivno ljudi razumiju pojam ‘regulacije’
kao „državna intervencija koja tangira slobodu i izbore ljudi putem pravnih pravila
koja određuju legalno dostupne opcije i putem pravnih pravila koja manipulišu
podscajima”. [ (Orbach) str. 3]. Orbach zaključuje svoje istraživanje o pojmu regulacije
širom denicijom - “regulacija je državna intervencija u privatnoj sferi, koja je
nusprodukt naše nesavršene realnos i ljudskih ograničenja”, te da u tom kontekstu
regulacija postoji samo zato što postoje “otrovi” [ (Orbach) str. 10].
12 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
U literaturi se može prepozna više teorija o potrebi za regulacijom. Jedan
broj teorija objašnjava da potreba za regulacijom izvire iz dužnos države da zaš
javni interes, odnosno da služi zajedničkom dobru. Monopoli, eksternalije, tržišne
greške i asimetrične informacije su neki od najčešće spominjanih razloga i povoda zašto
se država miješa u ekonomski život. Tako, teorija javnog interesa svoje ideje temelji
na potrebi unapređenja javnog interesa, shodno kojima dobronamjerni regulatori
intervenišu na tržištu usljed postojanja “tržišnih neuspjeha” – kada tržište ne uspije da
alocira resurse opmalno. U slučaju pojave navedenih neuspjeha, regulatori bi trebalo
da intervenišu kako bi nesavršeno tržište usmjerili tako da se ponaša na teorijski savršen
način.
Nasuprot teoriji javnog interesa, koja polazi od pretpostavke da su pravila
potrebna i korisna za sve ili većinu članova jednog društva, teorija interesnih grupa
sugeriše da regulatori sprovode svoja ovlašćenja kako bi pomogli ucajne interesne
grupe – tzv. Šglerov fenomen “regulatornog zarobljavanja” (regulatory capture). U
tom kontekstu smatra se da privatni ekonomski interesi velikih grupa (poput velikih
banaka, moćnih radničkih sindikata i velikih neprotnih asocijacija) imaju ključnu
ulogu prilikom denisanja načina regulacije, te na taj način “zarobljavaju” regulatorne
agencije. Vremenom su se razvile i razne modikacije ove teorije, te je tako McChesney
(McChesney) govorio o ucaju poličkih sila i interesa na kreiranje regulacije, o čemu su
govorili i Richard Barke i William Riker (Barke and Riker). Takođe, Peltzman (Peltzman)
je kroz teoriju interesnih grupa predstavljao proces regulacije koji će u određenom
momentu reektova šire društvene interese, ali će i dalje bi dominantno opredijeljen
interesima subjekata regulacije. Gary Becker (Becker) je pisao o procesu nadmetanja
između interesnih grupa (koje je zvao pressure groups) u cilju ostvarivanja što većih
monopolskih ren koju obezbeđuju regulatorne intervencije.
Teorija o moći ideje potencira ulogu ideje u razvoju regulacije, a ne interesnih
grupa. Ova teorija naglašava ulogu nosilaca ideje deregulacije u korist disperziranih
interesa građana tj. potrošača. Instucionalne teorije naglašavaju značaj formalnih
pravila u oblikovanju ponašanja subjekata, kao i ucaj organizacionih pravila i
društvenog okruženja na regulaciju.
Zagovornici regulacije smatraju da bi život bez regulacije bio manje bezbjedan
i kvalitetan, kao i da bismo bez regulacije zbog svojih kratkoročnih interesa manje vodili
računa o budućim generacijama i njihovoj dobrobi. Provnici regulacije smatraju da
ona ograničava ekonomski život i progres te da bi svijet bio bogaji, a život kvalitetniji u
njenom odsustvu. Provnici regulacije takođe navode brojne primjere kada regulacija
nije zašla građane od tržišnih grešaka i neuspjeha, odnosno kada je konkretno
doprinijela da se one dese.
13
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Sagledavanje potrebe i djelotvornos regulacije je veoma kompleksno, imajući
u vidu da je teško uoči i/ili kvankova posljedice regulacije, čak i one direktne i
kratkoročne, a kamoli sve indirektne i dugoročne. Posebno je teško izmjeri kakve bi
posljedice nastupile u slučaju da ne postoji regulacija i da li bi npr. u odsustvu regulacije,
koja ograničava zagađivanje životne sredine, posljedice zagađenja bile negavnije za
jedno društvo od ograničenja rastu, produkvnos, invescijama i zaposlenos koje
ova regulacija donosi.
Ekonomis najčešće pokušavaju da izmjere ucaj regulacije na ekonomski
rast. Teorijski ucaj regulacije na ekonomski rast je prikazan na sljedećem graku.
Grak 1 – Ucaj regulacije na ekonomski rast
Izvor: Froner Economics Ltd, The impact of Regulaon on Growth, 2012, London
(Froner Economics Ltd)
Kako je prikazano na Graku 1, regulacija kroz svoje namjeravane (ucaj na
tržišne greške) ili nenamjeravane posljedice može uca na nivo konkurencije, relavne
cijene inputa, podscaje za invescije (i u kapital i u radnu snagu) i inovacije. Kao rezultat
toga dolazi do promjena u invescijama, inovacijama, vješnama i ukupnoj faktorskoj
produkvnos, što nadalje uče na produkvnost radnika i me na ekonomski rast.
Ključni kanali Rast
Regulacija
Učinak po
radniku
Troškovi
usaglašavanja Vještine
Investicije
Inovacije
Ukupna faktorska
produktivnost
Nivo
konkurencije
Distorzija
relativnih
cijena faktora
Promjene u
podsticajima
Troškovi
distorzije
Nenamjeravane
posljedice
14 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Primjena regulacije sa sobom nosi i troškove. Troškovi regulacije se mogu
podijeli na one koji se ču: građana/domaćinstava, javnog sektora, i biznisa:
Grak 2 – Ekonomski ucaj regulacije
Izvor: EU Project on Baseline Measurement and Reducon of Administrave Costs,
2010 Capgemini Deloie and Ramboll management (European Commission)
Najčešće se od strane kompanija regulacija – birokraja, red tape i prevelika
regulacija, pominju kao prepreke za njihov rast i razvoj, odnosno značajan izvor troškova
koji podriva njihovu konkurentnost [ (EC DG Enterpise and Industry) str. 10]. Obaveze
koje regulacija nameće biznisu obično se mogu podijeli u dvije kategorije (Nijsen &
Vellinga, 2002):
Na sadržaj akvnos i napora da se posgne usklađivanje od strane kompanija
sa standardima koja su propisana regulacijom (content obligaons) – kompanije
moraju da se ponašaju na određeni način ili da se uzdrže od određenog ponašanja
kako bi omogućile vladi da zaš javne interese, i takva pravila ponašanja su
nazvana content regulaons; i
Na obavezu izvještavanja od strane kompanija (informaon obligaons) – vlada
nameće obavezu izvještavanja i transfera informacija o ponašanju ili transakcijama
kompanija.
Jasnu granicu između navedene dvije vrste obaveza nije uvijek moguće
lako odredi. Kada je riječ o content obavezama koje su zičkog karaktera, disnkcija
je jasna (npr. izgradnja određene vrste objekta je jasna obaveza/akvnost koju je
potrebno realizova kako bi se ispunila obaveza propisana regulacijom; dok je recimo
izvještavanje o uslovima rada u tom objektu denisana kao obaveza izvještavanja,
odnosno denisana kao informaon obligaon). Bilo kako bilo, realizacija ovih obaveza
povlači određene troškove:
15
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
1. Direktne nansijske troškove – koji su rezultat konkretne i direktne obaveze
prenosa novca uglavnom državnim vlasma, odnosno vladi ili nadležnom organu.
Stoga ovi troškovi ne zahjevaju potrebu izvještavanja vlade. Primjer ovakvih
troškova su npr. plaćanje administravnih taksi, poreza i carina i sl.
2. Materijalne ili generičke troškove (substanve costs) – koji su rezultat promjene
prirode proizvoda i/ili proizvodnih procesa – uglavnom sa ciljem da odgovore
novim ekonomskim, socijalnim ili ekološkim standardima. Primjeri ovih troškova
su troškovi nabavke ltera u cilju usklađivanja sa ekološkim zahtjevima ili zički
objek u skladu sa propisima za radne uslove i sl.
3. Administravne troškove – troškovi pružanja i dostavljanja informacija – npr.
troškovi izrade godišnjeg izvještaja o uslovima rada ili vođenja registra emisije
zagađenja, pružanje informacija o PDV transakcijama i sl.
Takođe, ne smije se zaboravi da regulacija ima i sporedne efekte koji se mogu,
tokom vremena, nepredviđeno i neželjeno akumulira poličkim i administravnim
odlukama.
Zbog značaja koji regulacija ima na biznis, na produkvnost, a me i ekonomski
rast i prosperitet sve je više inicijava za kreiranje tzv. beer regulaon. Kako biznis
sektor najčešće ukazuje na problem administravnih troškova, onda su i ove inicijave
usmjerene na njihvo istraživanje i preporuke za smanjenje.
16 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
2. Administrativni troškovi
Administravni troškovi se denišu kao “troškovi za kompanije, volontere,
državne organe i građane, nastali tokom realizacije zakonskih obaveza da pruže
informacije o njihovim akvnosma (ili proizvodnji), bilo državnim organima bilo
privatnim licima”. [ (European Commission) str. 3]. Administravni troškovi su važni, jer
kompanije troše značajno vrijeme i resurse na popunjavanje obrazaca i izvještavanje o
širokom spektru pitanja. Smanjenjem nepotrebnih zahtjeva za izvještavanjem zaposleni
u kompaniji mogu da posvete više vremena osnovnim poslovnim akvnosma, koje
mogu da smanje troškove proizvodnje i da omoguće dodatne invescije i inovacije, što
će zauzvrat poboljša produkvnost i ukupnu konkurentnost. (EC DG Enterpise and
Industry)
Određeni obim informacija je važan i koristan za same komanije, pa bi ih one,
shodno svom interesu, proizvodile bez obzira što (ni)jesu obavezne shodno propisima.
I u teorijskim razmatranjima [ (Nijsen / Vellinga), str. 10], je prepoznata razlika u
administravnim troškovima, pa se u zavisnos od uzroka njihovog nastanka razlikuju:
Runske poslovne administracije – akvnos i procedure koje se sprovode jer daju
specične i korisne informacije o kompaniji i kompanije bi ih sprovodile čak i da ne
postoji regulacija – npr. priprema godišnjeg izvještaja, papirologija o skladištenju,
nabavkama ili prodaji i evidencija dužnika i
Obavezne administravne procedure (pružanje informacija) koje nameće
regulatorni propis i koje se ne bi sprovodile od strane kompanije da ne postoji
zakonska obaveza za njih.
Grak 3 – Administravni troškovi u zavisnos od razloga nastanka
Izvor: (SCM Network) str. 7
ADMINISTRATIVNI TROŠKOVI
nastali unutar regulative
Administrativne aktivnosti koje bi kompanije
nastavile da sprovode iako se ukine regulativa
Troškovi uobičajenog poslovanja
Administrativne aktivnosti koje kompanije
sprovode jedino zato što regulativa to
zahtjeva - tj. Administrativna opterećenja
17
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Dakle, prilikom analize administravnih troškova (AT), treba pravi razliku
između:
troškova administravnih akvnos koje bi se sprovodile i u odsustvu zakonske
regulacije – tzv. troškovi uobičajenog poslovanja – eng. business-as-usual cost
(BAU).
troškova administravnih akvnos koje se sprovode isključivo usljed regulatornog
zahtjeva/obaveze – tzv. administravno opterećenje (AO)
Admin istr Ativni tr oškovi = troškovi uobičAjenog pos lovAnjA +
Admin istr Ativno opterećenje
At = bAu + Ao
Analičko razlikovanje i prepoznavanje vrste administravnog troška
omogućava i da se denišu mjere i preporuke za unaprjeđenje regulave. One prije
svega treba da su usmjerene na smanjenje administravnog opterećenja.
Godine 2003. nekoliko evropskih država (Velika Britanija, Norveška, Švedska,
Danska, Belgija, Holandija, Francuska, Mađarska, Italija, Češka, Poljska i Estonija) je
formiralo neformalnu mrežu - Mreža za razvoj metoda standardnog troška (Standard
Cost Model Network). Sve članice Mreže su se obavezale da će koris is metodološki
pristup prilikom mjerenja administravnih opterećenja Metod standardnog troška
(SCM). Mreža je imala i podgrupe za pojednostavljenje regulave koje su razmatrale
najbolje prakse različih država u cilju razvoja potencijalnog alata za pojednostavljenje
regulave. (OECD (2006), Cung Red Tape: Naonal Strategies for Administrave
Simplicaon, pg. 42).
18 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Mreža razlikuje 4 vrste reformskih mjera koje je potrebno razmotri u cilju smanjenja
visine administravnih troškova:
Deregulaciju – uklanjanje propisa iz knjige propisa (statute book), što vodi većoj
liberalizaciji prethodno propisanih režima;
Konsolidaciju – spajanje različih propisa u podesniju formu i denisanje jasnijeg
zakona;
Racionalizaciju – korišćenje “horizontalnih” propisa za zamjenu različite sektorske
specične “verkalne” regulacije i rješavanje problema kolizije ili neadekvatne
regulacije;
Smanjenje administravnih opterećenja (simplikacija) smanjenje dužine
obrazaca; povećanje intervala dostavljanja informacija, razmjena podataka i sl.
U avgustu 2004. godine je objavljen priručnik sa preciznom metodologijom
za mjerenje administravnih troškova, koji je razvijen na iskustvima Danske, Njemačke
Norveške, Švedske i Velike Britanije. Nakon manje od godinu dana ovu metodologiju je
preuzeo OECD za svoja zvanična mjerenja administravnih troškova za sve države.
19
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
3. Mjerenje/procjena
administrativnih troškova
Protop Metoda standardnog troška (SCM) se vezuje za Holandiju, odnosno
za tzv. MISTRAL model Nijsena i Vellinga (2002) [MISTRAL je holandski akronim
za Measuring Instrument Administrave Burdens (burdens opterećenje na
holandskom ‘Lasten’)]. Još 1994. godine, državni sekretar holandskog Ministarstva
nansija je osnovao Komisiju za smanjenje administravnog opterećenja, čiji je primarni
zadatak bio razvoj specijalnog skalnog modela koji bi se fokusirao na administravna
opterećenja za biznis, kao posljedice skalnog zakona. Krajem 1998. godine holandsko
Ministarstvo za ekonomske odnose i domaće poslove je uspostavilo novu Komisiju za
administravna opterećenja, koja je bila odgovorna za savjetovanje holandske Vlade u
dijelu smanjenja administravnih opterećenja u svim oblasma polike. Međunarodni
SCM okvir je denisan Međunarodnim SCM priručnikom “Model standardnog troška
okvir za denisanje i kvankovanje administravnog opterećenje za biznis” (IWGAB),
koji je kao zajednički pristup izabrao SCM model razvijen u Holandiji.
SCM se fokusira na administravne akvnos koje moraju bi sprovedene
kako bi se izvršilo usklađivanje sa regulacijom, a ne na ciljeve polike koji se teže
ostvari regulacijom – odnosno da li je regulacija sama po sebi razumno rješenje ili
ne. Stoga se mjere usmjerene na smanjenje administravnih troškova mnogo lakše
razvijaju i sprovode nego one usmjerene na promjenu prirode regulacije. Te mjere su
“fundamentalno drugačije od inicijava za deregulaciju”. (European Commission) str. 4.
U sušni, metodologija SCM se deniše kao metod kvantavne procjene
administravnih troškova za kompanije nametnuh vladinom regulacijom. Osnovni
koncept koji stoji iza mjerenja putem SCM modela jeste informacija (podatak) koju
kompanija, kao posljedica regulacije, mora da obezbijedi ili čuva i obično dostavi
državnim organima ili trećim stranama tzv. informacioni zahtjev (koriste se i izrazi
“informaciona obaveza” ili “obaveza izvještavanja” – eng. informaon obligaon)1.
Stoga se SCM često deniše i kao način razlaganja propisa u niz komponen koje se
mogu mjeri i kvankova.
Informacioni zahtjevi su jedinice mjere SCM metodologije, odnosno mjerljive
komponente regulacije. Jedan propis može uključiva 1 ili više informacionih zahtjeva,
odnosno 1 informacioni zahtjev se vezuje za 1 odredbu, 1 član ili grupu povezanih
članova. Tipični primjeri informacionih zahtjeva su: priprema i vođenje godišnjih
izvještaja, obaveza čuvanja poslovne evidencije, pružanje informacija o bolesnim
radnicima i sl.
1. Informacioni zahtjev je obaveza, koja poče iz regulacije, prikupljanja ili pripreme informacija i stavljanja
iste na raspolaganje državnim organima ili trećim stranama. To je obaveza kompanija čije bi neizvršenje
dovelo kompaniju u sukob sa zakonom. (IWGAB), str. 9).
20 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Trošak svakog informacionog zahtjeva (IOcost) računa se kao proizvod njegove cijene (Π)
i količine (Q):
IOcost = Πio x Qio
Cijena informacionog zahtjeva (Π) je ustvari njegov trošak po slučaju, odnosno proizvod:
Vremena potrebnog za realizaciju informacionog zahtjeva (T) broj vremenskih
jednica (na primjer sa) koje su potrebne da bi se izvršila određena akvnost;
Određene tarife (W) - trošak po satu akvnos koja se sprovodi, na bazi prosječne
zarade osobe koja je zadužena za sprovođenje ove akvnos. Tarifa se može
odnosi npr. na troškove plata za akvnos koje se sprovode korišćenjem internih
resursa ili ukoliko se angažuju eksterni resursi, adekvatna tarifa može bi cijena po
satu realizacije IO. Dakle, cijena IO može uključi eksterne i jednokratne interne
troškove.
Količina informacionih zahtjeva (Q) je proizvod:
Veličine populacije (P) – broj kompanija koje su u obavezi realizova IO; i
Frekvencije (F) – koliko često akvnost treba sprovodi u toku godine.
Stoga se osnovna SCM formula troška pojedinačnog informacionog zahtjeva
(administravne akvnos) može prikaza kao:
IOcost = Πio x Qio = (W x T) x (P x F)
Odnosno:
Trošak administravne akvnos = Cijena x Vrijeme x Kvantet (broj preduzeća x
frekvencija)
21
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Dijagram 1 – Struktura Standard Cost Modela
Regulativa
informacioni zahtjev 1 Zahtjev za podacima Aktivnost 1
Interni troškovi
- zarada po satu
- vrijeme
režijski
Eksterni troškovi
- zarada po satu
- vrijeme
Akvizicija - nabavke
(monetarna vrijednost)
Aktivnost 2
Aktivnost n
Zahtjev za podacima
Zahtjev za podacima
informacioni zahtjev 2
informacioni zahtjev n
Izvor: (SCM Network), str. 9
SCM razlaže administravne troškove nametnute regulacijom na komponente
koje se mogu ocijeni sa razumnom tačnošću. SCM nema za cilj da proizvede stasčki
validne rezultate, ali kreira vjerodostojne procjene (to jeste brojke na osnovu relavno
malih uzoraka ili procjene stručnjaka), uzimajući u obzir nivo detaljnos i broj uključenih
parametara. Takođe, SCM ne naglašava i ne dovodi u pitanje korist od svakog zakonskog
akta ili njegovu opravdanost, već je fokus mjerenja i analize samo na administravnim
akvnosma usaglašavanja sa regulacijom.
Kako Mreža za SCM [ (SCM Network) str. 47, 48] navodi prednos korišćenja
SCM modela u procesu pojednostavljenja regulacije su brojne:
SCM-a pristupa vrlo detaljno i ujednačeno mjerenju administravnih troškova, pri
čemu se spušta do nivoa pojedinačnih radnji;
Korišćenjem metoda, moguće je ukaza na neke specične djelove regulacije koji
su naročito opterećujući za kompanije u postupku njihovog usklađivanja;
Osnovna mjerenja otkrivaju gdje se pojavljuju administravni troškovi u poslovnim
procesima i stoga gdje je moguće posći pojednostavljenje u najvećoj mjeri;
Klasikacija porijekla administravnih opterećenja pokazuje gdje treba usmjeri
napore za pojednostavljenje;
Prikupljeni podaci mogu da se koriste u analizi ucaja izmjena i dopuna informacionih
zahtjeva na administravne troškove: koristeći bazu podataka moguće je simulira
promjene u regulaciji u cilju ispivanja posljedica na zainteresovane strane;
SCM može bi inspiravan za nove digitalne inicijave ili veće dijeljenje podataka
između državnih organa;
SCM pomaže u idenkaciji odeljenja/ministarstava odgovornih za opterećujuće
propise;
SCM pomaže odeljenjima/ministarstvima u idenkaciji ukupnih troškova
administravnih opterećenja;
Kvalitavni rezulta osnovnog mjerenja su visoko relevantni i mogu pomoći u
idenkaciji opterećenja koji izazivaju najveći faktor ‘iritacije’ za kompanije ili
22 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
područja koje kompanije smatraju neprikladnim ili teškim za usklađivanje;
Omogućava međunarodnu uporedivost imajući u vidu mogućnost njegove
primjene u okviru različih sektora, oblas, ili cjelokupne ekonomije.
SCM se može koris i kao ex-ante i kao ex-post oruđe za procjenu efekata
regulacije. Očekivane administravne posljedice predloga propisa (očekivane uštede
i očekivani troškovi) mogu bi sadržane u analizi efekata propisa (tzv. RIA – Regulatory
Impact Assessment), koja predstavlja ex-ante instrument za procjenu efekata propisa.
Ex-post primjena SCM podrazumijeva mjerenje administravnih troškova koji nastaju
nakon što regulacija stupi na snagu. Na taj način, SCM bi trebao da utvrdi činjenične,
odnosno trenutne administravne posljedice sprovođenja propisa na biznise.
Kričari SCM poput Torri (Torri) ukazuju da SCM ne kvankuje benete
olakšavanja poslovnih procesa usled pojednostavljenja informacionih obaveza. Da bi se
shvalo koliko kompanije gube zbog administravnih akvnos, Torri predlaže da SCM
model uključi koncept oportunitetnih troškova. U tom slučaju, oportunitetni troškovi
predstavljaju od čega svaka kompanija odustaje da bi realizovala administravne
obaveze. Oportunitetni troškovi omogućavaju razumijevanje količine vremena
utrošenog za realizaciju obaveza jedne kompanije u relavnom smislu.
Sušnska zamjerka metodologiji mjerenja administravnih troškova odnosi
se na potrebu odnosno korisnost samog troška. Kako CEPS (2010), navodi: “Na kraju,
saznanje da zakonska odredba generiše brojna opterećenja ne implicira nikakav sud o
njenoj korisnos i prednosma. Naša analiza nije neto analiza troškova i koris nastalih
propisom, već samo djelimična analiza dijela njegovih troškova. Na primjer, veoma
korisni propisi mogu bi opterećujući, a opterećenja se mogu javi usljed odredbi čiji je
sadržaj dogovoren od strane industrije.
23
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
4. Mjerenje administrativnih troškova
na nivou Evropske Unije
Usvajanjem Lisabonske agende od strane Evropskog savjeta u martu
2000. godine, postavljen je cilj ostvarenja Evropske unije kao „najkonkurentnije i
najdinamičnije ekonomije zasnovane na znanju“ u svijetu. (Capgemini, Deloie and
Ramboll Management). str. 5). Nakon petogodišnje evaluacije i praćenja realizacije
mjera postavljenih agendom, utvrđeno je da „i pored neospornog napretka, su
postojali nedostaci i očigledna kašnjenja“2, nakon čega je inovirana Lisabonska agenda
sa oštrijim fokusom na ključne prioritete koji se odnose na rast i zapošljavanje.
Ispunjavanje Evropske strategije za „Rast i zapošljavanje“ je idenkovano kao ključ za
pronalaženje resursa potrebnih da se zadovolje šire ekonomske, socijalne i ekološke
ambicije Evropske unije.
Oslanjajući se na ovu i ranije inicijave, Evropska komisija je pokrenula
„Agendu bolje regulacije (Beer Regulaon Agenda)“ u cilju modernizacije i
pojednostavljenja postojeće regulacije. Svjesna ekonomskog ucaja nesrazmjernih
administravnih troškova, Komisija je počela da razmatra zajedničku metodologiju za
mjerenje administravnih opterećenja koje nameće postojeća regulacija. U oktobru
2005. godine je predložen metod standardnog troška - tzv. EU Standard Cost Model3,
baziran na opštoj SCM metodologiji, kao alat i tehnika za mjerenje administravnog
opterećenja biznisa. Usvojen je pragmačan i fokusiran pristup na osnovu iskustva
prethodnih SCM mjerenja koja su pokazala da 20% informacionih zahtjeva (IO) obično
pokriva 80% administravnih troškova koje snose kompanije.
Polazeći od činjenice da nepotrebni i nesrazmjerni administravni troškovi
mogu ozbiljno ometa ekonomsku akvnost, te da često predstavljaju značajan irirajući
faktor za biznis, Komisija je predstavila Akcioni program4 za smanjenje administravnih
opterećenja za biznis na nivou EU, koji predviđa smanjenje administravnih troškova
za 25% do 2012. godine. Program je usvojen od strane Evropskog savjeta u martu 2007.
godine. Navedeni program nije podrazumijevao deregulaciju, ni je imao za cilj da
mijenja ciljeve i polike utvrđene postojećom EU regulacijom. Sušnski, krajnji cilj je
bila promocija kvalitetnog regulatornog okvira i kreiranje prilike da se istakne i stvori
manje opterećujući poslovni ambijent. Ključni dio Akcionog programa podrazumijevao
je mjerenje velikih administravnih troškova u odabranim prioritetnim oblasma,
prepoznah od strane preduzeća u postupku poštovanja evropske regulacije. Mjerenje
je vršio Konzorcijum Capgemini, Deloie i Ramboll Management (u daljem tekstu:
2. Zaključci Evropskog Savjeta, 22-23 March 2005: hp://ue.eu.int/ueDocs/cms_Data/docs/pressdata/en/
ec/84335.pdf u (Capgemini, Deloie and Ramboll Management) str. 5
3. COM (2009) 16 - Reducing Administrave Burdens in the European Union, Anexx to the 3rd Strategic Reviw
on Beer Regulaoni –Aneks 11: Admnistrave Burdens measurements at Member State level – State of Play
(31 december 2008)
4. COM (2007)23 (24 januar 2007) – Acon Proramme for Reducing Administrave Burdens: hp://ec.europa.
eu/enterprise/regulaon/beer_regulaon/docs/docs_admin_b/com_2007_23_en.pdf
24 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Konzorcijum) koji je angažovan od strane Evropske komisije u julu 2007. godine na
osnovu tenderskog postupka.
Sam projekat je mjerio administravne troškove za kompanije tokom njihove
realizacije informacionih zahtjeva koji proizilaze iz 42 pravna akta Evropske zajednice5,
a koji su grupisani u 13 prioritetnih oblas i to:
Poljoprivreda i poljoprivredne subvencije
Finansijsko izvještavanje/Zakon o privrednim društvima
Polika kohezije
Životna sredina
Finansijske usluge
Ribarstvo
Bezbjednost hrane
Farmaceutska regulacija
Javne nabavke
Staska
Zakon o porezima (PDV)
Transport
Radno okruženje/Radni odnosi
Obim projekta je bio određen brojem EU IO, utvrđenih mogućnos (Stated
Possibilies) i neutvrđenih mogućnos (Non-Stated Possibilies) idenkovanih
u određenom dijelu propisa.6 Projektom je idenkovano 314 EU informacionih
zahtjeva (IO) i 42 utvrđene mogućnos. Implementacija i transpozicija ovih IO vodila
je usvajanju 9.815 nacionalnih propisa u okviru 27 država članica. Na osnovu razvijene
metodologije i prikupljenih podataka, ukupni administravni troškovi za 13 prioritetnih
oblas izmjereni su na oko €127 milijardi. Administravno opterećenje čini oko 80.2%
od h ukupnih administravnih troškova, ili blizu €102 milijarde.
Rezulta mjerenja se mogu sumira na sljedeći način:
Administravni troškovi obuhvaćenih propisa čine oko 1.1% BDP-a EU-27.
Obuhvaćena 42 pravna akta se sastoje od 29 direkva i 14 uredbi. Oko 90% ukupnih
AT se odnose na direkve i preostalih 10 na uredbe.7
5. Uključeni su i uredbe (regulaons) – koje su direktno primjenjive u svim državama članicama; i direkve –
koje se moraju transponova u nacionalno zakonodavstvo.
6. 25 Informaon obligaons (IOs) are requirements to provide informaon imposed on businesses by
the Direcves and Regulaons; Stated Possibilies are created where a Direcve gives the Member State
discreon to introduce addional requirements above and beyond the IOs (i.e. …Member States may …
require the inclusion of other statements in the annual accounts in addion to the documents referred to in
the rst sub-paragraph …). In many cases the possibility for Member States to ask for addional informaon
also exists even though it is not stated in the EU legal text. Such non-Stated Possibilies are new IOs or
addional requirements which go beyond EU Requirements, and are adopted by the Member States when
transposing EU Direcves.
7. This distribuon of costs is inuenced by the fact that the measured legislave acts in the most burdensome
25
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Prisutna je značajna koncentracija troškova: Zakon o PDV-u čini €79.5 milijardi
ili 62,7% ukupnih troškova; troškovi u vezi sa nansijskim izvještajima čine €25.5
milijardi ili 20,1% ukupnih troškova. Visoki troškovi su logična konsekvenca
velikog broja kompanija na koje se odnose regulacije. Pojedinačno, IO koji najviše
opterećuje je PDV knjigovodstvo koje se priprema i čuva dovoljno detaljno za
poresku inspekciju, koje se odnosi na većinu od 22 miliona kompanija u Evropi i
zahjeva učestale akvnos.
Veći dio ukupnih administravnih troškova proizilazi iz regulacije EU porijekla i
njihove implementacije (92,8%). Regulacija međunarodnog porijekla, utvrđene
i neutvrđene mogućnos predstavljaju relavno male dodatne troškove (4,1%;
1,8%; i 1,3%, respekvno).
Troškovi konsultacija su posebno velika komponenta ukupnih administravnih
troškova u čeri prioritetne oblas: nansijski računi/privredno pravo, Zakon o
PDV-u, životna sredina i farmaceutski propisi. Dvije prioritetne oblas - bezbjednost
hrane i transport – odlikuju visoki troškovi opreme.
Troškovi uobičajenog poslovanja (BAU) čine 19,8% administravnih troškova.
Prioritetne oblas sa najvećim učešćem BAU troškova su nansijske usluge (47,3%)
i nansijski računi/privredno pravo (45,3%).
Rezulta mjerenja uglavnom podržavaju ideju da se mikro i mala preduzeća
suočavaju sa nesrazmjerno velikim administravnim troškovima.
Prioritene oblas sa najvećim faktorom iritacije su javne nabavke, staska i
ribarstvo, dok najmanje izazivaju nansijske usluge.
Dvije vrste IO zajedno čine značajno učešće u ukupnim troškovima – saradnja sa
revizijom i inspekcijom državnih organa, i – podnošenje (redovnih) izvještaja.
Generalno, države sa većim BDP-om i većim brojem kompanija imaju najveće
administravne troškove, izraženo u apsolutnim iznosima
Prepoznavanjem oblas sa visokim nivoom administravnog opterećenja i
djelovanjem državnih organa u cilju smanjenja tog opterećenja, moguće je djelova
prvenstveno na protabilnost preduzeća.
Kako je već navedeno ukupno administravno opterećenje 13 pioritetnih
oblas čini oko 80,2% ukupnih adiministravnih troškova na nivou EU, ili blizu €102
milijarde, što je oko 0,88% BDP EU-27. Kako je Evropska komisija postavila cilj –
smanjenje administravnog opterećenja za evropske biznise za 25% u 2012, u odnosu
na nivo iz 2005. godine – očekivanja su da će oko 25,5 milijardi eura osta evropskim
preduzećima za reinvesranje. Stoga je posebna pažnja Konzorcijuma bila usmjerena
na dizajn i obračun efekata preporuka za smanjenje administravnog opterećenja koji
bi doveli do 25%-og ciljanog smanjenja.
Inicijava Komisije je podržana od strane Visoke grupe za administravno
opterećenje (High Level Group on Administrave Burdens, u daljem tekstu: HLG),
Priority Areas Tax Law (VAT) and Company Law are Direcves. One cannot draw the conclusion that Direcves
are more burdensome than regulaons.
26 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
koja je u julu 2014. godine sumirala rezultate programa u okviru završnog izvještaja
Smanjenje birokraje u Evropi (Final Report – Cung Red Tape in Europe).8 Kako HLG
naglašava, tačno smanjenje administravnog opterećenja na biznise je ostalo nejasno,
budući da Akcioni plan nije mogao mjeri cjelokupno administravno opterećenje
koje proizilazi iz EU regulave, već se fokusirao na idenkovanje oblas i djelova
zakonodavstva sa procijenjenim najvećim administravnim opterećenjem i stoga
najvećim potencijalom za smanjenje opterećenja. Shodno procjenama HLG, ciljano
smanjenje od 25% je ostvareno i premašeno i prema poslednjim podacima iznosi oko
27% ukupno izmjerenog administravnog opterećenja, odnosno u nominalnom iznosu
oko 33,4 milijarde EUR ušteda. Očekuje se da će u srednjem roku, ostvareno smanjenje
administravnog opterećenja vodi 1,4% rastu BDP-a EU.
U narednoj tabeli je dat pregled ostvarenog smanjenja administravnog
opterećenja:
Administrativno
opterećenje (u
milionima EUR)
Predloženo
smanjenje od
strane Komisije
(u milionima
EUR)
Usvojene
mjere (u
milionima
EUR)
Ostvareno smanjenje
(% administrativnog
opterećenja)
Ukupno
za 13
oblasti
123.760,8 -41.142,4 -33.396,3 -26,98%
Međum, još uvijek nije moguće mjeri stvarne rezultate predloga usvojenih
smanjenja budući da rok za stupanje na snagu mjere na nivou EU i/ili rokovi za
transpoziciju pojedinih mjera u nacionalno zakonodavstvo još nije dosgnut. Očekuje
se da će nerealizovane mjere i predlozi vodi dodatnim uštedama u vrijednos od 5,1
milijardu EUR9 (4,1%), što bi povećalo ukupne uštede na 38,1 milijardu EUR, odnosno
oko trećine ukupnog administravnog opterećenja.
Generalno, kako HLG navodi, Akcioni plan predstavlja značajan početak
borbe prov administravnih opterećenja. Ipak u okviru selektovanih prioritetnih
oblas, nijesu idenkovane sve opterećujuće oblas, te stoga predlažu istraživanje
i potragu za daljim smanjivanjem nepotrebnog administravnog opterećenja u okviru
EU regulave.
8. Izvještaj je moguće pogleda na linku: hp://ec.europa.eu/smart-regulaon/ret/admin_burden/
docs/08-10web_ce-brocungredtape_en.pdf
9. hp://europa.eu/rapid/press-release_MEMO-13-786_en.htm
27
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
U tom pravcu, HLG je podržala i inicijavu Evropske komisije denisanu kroz
novu REFIT plaormu (Regulatory Fitness and Performance Programme (REFIT)) koja
je zvanično uspostavljena maja 2015. godine,10 kao dio Beer Regulaon agende
Evropske Komisije. Cilj plaorme je podrška procesu pojednostavljivanja EU zakona i
denisanje preporuka za Komisiju uzimajući u obzir sugesje koje su pripremili građani
i zainteresovane strane kroz online plaormu ‘Lighten the load’. Komisija analizira
date preporuke, procjenjuje benete i traži prakčne načine njihove realizacije i
evidenranja učinka. REFIT posvećuje posebnu pažnju malim preduzećima, koja mogu
bi nesrazmjerno pogođena teretom primjene pravila EU.
REFIT preporuke su inkorporirane u pripremi godišnjeg programa rada Komisije,
od kojih svaka uključuje predloge za nove inicijave i reviziju kvaliteta postojećeg EU
zakonodavstva. Potencijalne koris i uštede svakog novog predloga ocjenjuju se kroz
procjene ucaja (impact assessments), ucaj EU zakona se provjerava retrospekvnim
procjenama, a ocjene zainteresovanih strana se prikupljaju kroz konsultacije.
Izmjene postojeće regulave se sprovode kroz:11
kodikaciju: sve izmjene tokom nekoliko godina u vezi sa jednim propisom se
inkorporiraju u jedan novi akt, smanjujući obim regulave i kompleksnost
preoblikovanje (recasng): slično kodikaciji, ali se u ovom slučaju propis mijenja
u isto vrijeme kada se prethodne izmjene inkorporiraju u prečišćeni tekst propisa
opozivanje/ukidanje (repeal): nepotrebni i nerelevantni zakoni se ukidaju
pregled/sunset klauzule: propisi se koriguju i automatski ukidaju nakon određenog
perioda
reviziju: propisi se modikuju kako bi bili ažurirani (up-to-date)
direkve se zamjenjuju uredbama, kako bi svi EU građani bili subjek ish pravila,
te nacionalne vlade ne mogu dodava ekstra zahtjeve
zakoni koji su još uvijek u pripremi se povlače ukoliko zastare usljed naučnih ili
tehničkih dosgnuća ili ukoliko više nijesu u skladu sa novim ciljevima polike
pravno obavezujući zakoni se mijenjaju za neke jednostavnije alternave, kao npr.
dobrovoljni sporazumi (samoregulacija, koregulacija).
10. hps://ec.europa.eu/info/law/law-making-process/overview-law-making-process/evaluang-and-
improving-exisng-laws/reducing-burdens-and-simplifying-law/ret-plaorm/role-structure-and-working-
methods-ret-plaorm_en
11. hps://ec.europa.eu/info/law/law-making-process/overview-law-making-process/evaluang-and-
improving-exisng-laws/reducing-burdens-and-simplifying-law/ret-making-eu-law-simpler-and-less-
costly_en
28 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
U okviru Programa rada Komisije za 2015. i 2016. godinu prepoznato je 119
REFIT akvnos. Od toga su 93 predloga idenkovana kao preporuke za povlačenje
pojedinih propisa, od čega je 90 već povučeno. Tako je npr. pojednostavljen sistem
nansijskog izvještavanja za 5 miliona mikro kompanija (procijenjene godišnje uštede
od 6,3 milijarde EUR); troškovi nabavki smanjeni za oko 20% zahvaljujući novom sistemu
elektronskih nabavki; novi digitalni tahogra za vozače kamiona su povećali sigurnost
i smanjili birokraju (procijenjene godišnje uštede od oko 400 miliona EUR); a u toku
su i mjere za pojednostavljenje procedura prijave i plaćanja PDV-a posebno za mala i
srednja preduzeća.
Program rada Komisije za 2017. godinu uključuje 35 novih regulatornih
inicijava u okviru REFIT programa, 19 za povlačenje a 16 za opozivanje/ukidanje.
29
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
5. Mjerenje uticaja regulacije
u Crnoj Gori
Vlada Crne Gore je, već duži niz godina, kao jedan od svojih strateških
ekonomskih prioriteta prepoznala unaprjeđenje poslovnog ambijenta. U okviru ovog
cilja, jedna od važnih akvnos koju sprovodi Vlada jeste Procjena regulatornog ucaja
- Regulatory Impact Assessment (RIA)12, sa osnovnim ciljem da se idenkuju efek
propisa i ukoliko je to moguće, kvankuju potencijalni troškovi i bene primjene
analiziranog propisa za građane, poslovnu zajednicu i državu.
Analiza efekata propisa je formalno uvedena u crnogorski regulatorni sistem
stupanjem na snagu Poslovnika Vlade Crne Gore („Sl. list Crne Gore“, br. 03/12 od
13.01.21012), kada je uvedena obaveza predlagača propisa da u postupku pripreme
zakona i drugih propisa, sprovede analizu procjene ucaja propisa (RIA). Shodno
Poslovniku, prilikom dostavljanja predloga zakona, drugog propisa ili opšteg akta Vladi
na usvajanje, predlagač je dužan da, između ostalog, dostavi obrazac RIA, kao i mišljenje
Ministarstva nansija koje daje ocjenu o kvalitetu sprovedene analize i istovremeno
sagledava predlog propisa sa aspekta ucaja na poslovni ambijent kao i budžet. U
Crnoj Gori, priprema RIA-e je obavezna kako za zakone, tako i za sva podzakonska akta
(uredbe, odluke, pravilinici, uputstva…). U cilju lakše pripreme analize, pripremljeno
je i Uputstvo o sačinjavanju izvještaja o sprovedenoj analizi procjene ucaja propisa
(“Sl. list Crne Gore”, br. 09/2012 od 10.02.2012), čiji je sastavni dio Obrazac Izvještaja
o sprovedenoj analizi procjene ucaja propisa. Od formalnog uvođenja RIA-e do kraja
2016. godine, Ministarstvo nansija je dalo preko 1691 mišljenje na predloge akata i
prateće obrasce Izvještaja o sprovedenoj analizi procjene ucaja propisa (299 tokom
2012, 291 tokom 2013. godine, 400 tokom 2014. godine, 380 tokom 2015. godine i 321
tokom 2016. godine), sa aspekta implikacija na poslovni ambijent i budžet Crne Gore
(Ministarstvo nansija Crne Gore).
U Strategiji javne uprave (Ministarstvo unutrašnjih poslova Crne Gore,
2016), Vlada je prepoznala slabos i nedostatke dosadašnje analize procjene ucaja
propisa, isčući da najveći izazov upravo predstavlja vršenje same analize troškova
koje propis može izazva privredi i građanima, posebno u dijelu denisanja pozivnih,
negavnih, direktnih i indirektnih ucaja. U tom smislu izazov predstavlja i denisanje
troškova koji proizilaze iz primjene propisa sa ciljem utvrđivanja opravdanos njihovog
uvođenja.
12. Analiza procjene ucaja propisa (Regulatory Impact Analysis - RIA) je sistemski pristup kričke procjene
pozivnih i negavnih efekata predloženih ili postojećih propisa i ne-regulatornih alternava. Konkretnije,
RIA predstavlja “proces od nekoliko koraka koji imaju za cilj da analički i sistematski odgovore na pi tanje da
li je regulatorna intervencija potrebna, i ako jeste koja od mogućih regulatornih opcija predstavlja najbolje
rješenje za problem” čime se ovaj proces analiziranja propisa deniše kao ex-ante kontrolni mehanizam i
način procjene troškova i koris relevantnog propisa.
30 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Dodatno je navedeno da, u velikom broju slučajeva resorna ministarstva
ne dostavljaju ili, u izuzetnim slučajevima, dostavljaju samo grubu procjenu troškova
administravnih opterećenja i biznis barijera. U materijalu su idenkovane i mjere
koje je potrebno preduze kako bi analiza procjene ucaja propisa bila obuhvatnija i
kvalitetnija, a koje obuhvataju.
potrebu da se posebna pažnja posve unapređenju kvaliteta samih izvještaja o
sprovedenoj analizi procjene ucaja propisa, kroz denisanje standarda kvaliteta u
skladu sa OECD principima;
vršenje obuka državnih službenika u cilju razvijanja vješna za obavljanje, prije
svega, ekonomskih i nansijskih analiza (Standard Cost Model);
postepeno uvođenje tzv. potpune RIA-e13 kroz poboljšanje kvaliteta izvještavanja
u cilju razumijevanja konteksta i ucaja propisa na ekološka, socijalna i druga
pitanja.
ISSP (2017) je u svojoj analizi ukazao i na potrebu za ex-post analizom regulacije
u cilju mjerenja i analize administravnih troškova koje ona nameće regulisanim
subjekma, a opet u svijetlu strateškog cilja poboljšanja poslovnog ambijenta i uslova
poslovanja.14 Posebno se istakla potreba za ovakvom analizom seta regulatornih
propisa poreskog i radnog zakonodavstva, imajući u vidu njihov obim i značaj u smislu
troškova za preduzeća prilikom njihove primjene.
Jedno od pionirskih istraživanja koje mjeri administravne troškove u Crnoj
Gori, Metodom standardnog troška, predstavljeno je u radu: “Administravni troškovi
primjene PDV regulave u Crnoj Gori, na primjeru modela primjenjenog u Evropskoj
Uniji“ (Bošković, 2015). U ovom radu su mjereni administravni troškovi za biznis u
Crnoj Gori, metodologijom i korištenjem podataka primjenjenih za zemlje članice
EU u okviru EU Projekta mjerenja i smanjenja administravnih troškova. Budući da
je oblast primjene PDV regulacije na nivou EU označena kao nosilac najvećeg udjela
administravnih troškova, rezulta ove analize predstavljaju značajan signal i indikator
koliko su za privredu u Crnoj Gori opterećenje administravni troškovi.
13. U Crnoj Gori se sprovodi tzv. light RIA-a, u okviru koje je focus na procjenu ekonomskog ucaja propisa
na građane, privredu i budžet, dok tzv. puna RIA sagledva i ucaj propisa na životnu sredinu, socijalni položaj
stanovništva, rodnu ravnopravnost i sl….
14. U dijelu ex-post analize ucaja odredbi postojeće regulacije, važno je napomenu da je Crna Gora u
završnoj fazi realizacije projekta “Giljone propisa”. Projekat Giljone propisa je započet 2009. godine kao
jedan od stubova Akcionog plana za regulatornu reformu i sproveden je u 3 faze: 1) Inventura i sakupljanje
cjelokupne pravne građe u Crnoj Gori; 2) Analiza propisa; 3) Davanje mišljenja, preporuka za izmjenu ili čak
ukidanje pojedinih propisa, koje je sprovedeno u saradnji sa regulatorima, odnosno resornim ministarstvima,
organima državne uprave i regulatornim agencijama. Analizu propisa i denisanje preporuka za unapređenje
regulacije sprovedeno je od strane Međunarodna nansijska korporacija (IFC), nakon čega su resorna
ministarstva sagledala mogućnost realizacije preporuka i utvrdila dinamiku rada odnosno jasne rokove za
ispunjenje preporuka. Od 1.887 denisanih preporuka od strane IFC-a, resorna ministarstva su prihvala
1.446 preporuke sa prvobitnim periodom realizacije 2012-2015 godina. Preporuke su se odnosile na izmjenu
ili ukidanje: 107 zakona; 301 podzakonski akt i 237 administravnih postupaka. Međum, kao jedan od
nedostataka ovog projekta isče se nepostojanje/nesprovođenje analize procjene ostvarenih ušteda po
osnovu realizovanih preporuka.
31
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Istraživanje (Bošković, 2015) je pokazalo da ukupni administravni troškovi,
za pet informacionih zahtjeva i tri generička troška informacionih zahtjeva, iznose
92.743.139,62 eura, dok administravno opterećenje po istom osnovu iznosi
80.903.567,07 eura. Primjenjujući parametre dobijene mjerenjem na nivou EU za
priorizovane informacione zahtjeve (imaju učešće od 82% u ukupnim troškovima
na nivou EU) i generičke troškove (imaju učešće od 8,6% u ukupnim troškovima na
nivou EU), Bošković zaključuje da utvrđeni iznos troškova za Crnu Goru predstavlja
90% ukupnih troškova primjene PDV regulacije. Odnosno, procijenjeni iznos troškova
primjene PDV regulacije Direkve 2006/112/EC u Crnoj Gori iznosi okvirno
103.047.930 eura, dok procijenjeno administravno opterećenje iznosi 89.621.699,1
eura. U odnosu na bruto domaći proizvod za 2014. godinu15 ovi troškovi iznose 3%,
odnosno 2,62% za administravno opterećenje. U poređenju sa relavnim odnosima
na nivou članica EU, dobijeni podaci o administravnim troškovima u Crnoj Gori su
značajno veći u odnosu na sve države članice.
15. www.monstat.org, procijenjeni BDP za 2014. godinu 3.424,9 miliona eura
32 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
6. Mjerenje administrativnih troškova
u Crnoj Gori
U periodu od 28. novembra do 12. decembra 2016. godine, Instut za
strateške studije i prognoze je sproveo istraživanje na bazi kojeg je izvršena procjena
administravnih troškova radnog i poreskog zakonodavstva u Crnoj Gori, koristeći
metod standardnog troška. Istraživanje je rađeno na uzorku od 100 preduzeća putem
direktnog intervjua (lice u lice) sa osobama koje rade u računovodstvu ankeranih
preduzeća, a na bazi ranije denisanog upitnika. Na bazi prikupljenih podataka i
stasčkih informacija urađena je procjena troška za pojedinu grupu preduzeća na
bazi “preduzeća koje ima normalnu/prosječnu ekasnost”. Za svaku grupu preduzeća
je izvršen krički pregled prikupljenih podataka, idenkacija i uklanjanje “uljeza”
(preduzeća čiji učinak je očigledno iznad ili ispod očekivanog učinka). Zam je na
bazi prikupljenih informacija izračunat prosječan broj minuta neophodnih da se izvrši
odgovarajuća zakonska obaveza u pogledu dostavljanja informacija. S obzirom da su
preduzeća bila ankerana i o stepenu stručne spreme osobe koja obavlja određene
administravne poslove, kao i o broju minuta potrebnih za izvršavanje određenih
administravnih radnji, uključen je i podatak o cijeni rada po satu za određeni stepen
stručne spreme (kao izvor su korišćeni podaci MONSTAT—a). Na bazi ovih podataka ISSP
je izračunao administravni trošak usaglašavanja sa poreskom i radnom regulavom.
Ekstrapolacija troškova na nivou Crne Gore je sprovedena korišćenjem
podataka o akvnom broju preduzeća za 2014. godinu, objavljenim u MONSTAT analizi
“Broj i struktura poslovnih subjekata za 2015”, iz marta 2016. godine. Broj poslovnih
subjekata u Crnoj Gori u 2015. godini iznosio je 25.955.
Analizom je obuhvaćen sljedeći set zakona, kao i relevantnih podzakonskih
akata:16
1. Zakon o porezu na dodatu vrijednost
2. Zakon o porezu na dobit pravnih lica
3. Zakon o porezu na dohodak zičkih lica
4. Zakon o porezu na promet nepokretnos
5. Zakon o doprinosima i obavezno socijalno osiguranje
6. Zakon o radu
7. Opš kolekvni ugovor
8. Zakon o zaš na radu
9. Zakon o inspekciji rada
16. Za detaljan spisak podzakonskih akata vidje istraživanje (ISSP, 2017.)
33
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Mjerenje troškova poreske regulave baziralo se na analizi prvih 6 propisa, i
to na procedure obračuna: bruto zarada i plaćanja poreza i doprinosa iz ličnih primanja;
PDV-a; poreza na dobit; poreza na promet nepokretnos; poreza po odbitku. Obračun
troškova vezanih za administravne procedure po osnovu regulave koja se odnosi na
radno zakonodavstvo bazirao na poslednja 4 propisa i razmatrao je obaveze koje se
odnose na objavljivanje slobodnih radnih mjesta od strane preduzeća, prijavu radnika,
pripremu različih obavještenja u slučaju prekovremenog rada, analizu procjene
rizika i pripremu izvještaja o zaš na radu, kao i popunjavanje i podnošenje različih
obrazaca, informacija i izvještaja nadležnim inspekcijskim organima u dijelu oblas
radnog i poreskog zakonodavstva.
Analizom je idenkovano 40 informacionih zahtjeva koji proizilaze iz gore-
navedenog seta zakona, kao i relevantnih podzakonskih akata:
Tabela 1 – Idenkovane akvnos, frekventnost i troškovni parametri zakonske
regulacije
Aktivnost Administrativni
trosak komentar
1
Zakon o
radu /
Zakon o
porezu na
dohodak
zičkih lica /
Zakon o
doprinosima
i obavezno
socijalno
osiguranje
Obračun bruto zarada 2,069,810.60
2Evidencija o zaradama i
naknadama zarada 1,085,236.10
3
Priprema i dostavljanje
izvještaja o obračunatim
zaradama
401,529.90
4Popunjavanje IOPPD
obrasca 669,991.50
5 Slanje IOPPD obrasca 558,678.00
6Popunjavanje i priprema
zahtjeva za povraćaj poreza 3.55 po slucaju
7Podnošenje zahtjeva za
povraćaj poreza 2.10 po slucaju
8Zakon o
radu
Popunjavanje i priprema
obrasca MP4 za utvrđivanje
staža
56,962.43
9Podnošenje obrasca MP4 za
utvrđivanje staža 24,630.27
34 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
10
Zakon o
porezu na
dodatu
vrijednost
Obračun PDV-a
9,418,586.93
11
Knjiženje odlaznih faktura i
knjiženje i revizija dolaznih
faktura
12
Revizija i prilagođavanje
glavne knjige (samo za
one koji ručno rade glavnu
knjigu)
13 Podnošenje prijave za PDV 1,348,775.50
14 Izdavanje faktura 12,360,103.22
15 Registracija za PDV broj 363,639.20
16 Podnošenje prijave za PDV
broj 60,013.50
17 Zakon o
porezu
na dobit
pravnih lica
Popunjavanje prijave
poreza na dobit 406,015.91
18 Podnošenje prijave poreza
na dobit 24,070.17
19
Zakon o
porezu na
promet
nepo-
kretnosti
Obračun poreza na
promet nepokretnosti i
popunjavanje prijave
17.63 po slučaju
20 Podnošenje prijave za porez
na promet nepokretnosti 1.19 po slučaju
21
Popunjavanje prijave za
povraćaj novca u slučaju
plaćenih poreskih obaveza,
a da to preduzeće nije bilo
dužno
3.55 po slučaju
22
Podnošenje prijave za
povraćaj novca u slučaju
plaćenih poreskih obaveza,
a da to preduzeće nije bilo
dužno
2.11 po slučaju
35
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
23
Zakon o
porezu
na dobit
pravnih lica
/ Pravilnik
o obliku
i sadržini
izvještaja
o plaćanju
poreza po
odbitku
Popunjavanje Izvještaja
za pojedinačne isplate
(obrazac IPPO-1)
n/a
Nijedno
preduzeće
nije
odgovorilo
na pitanja
vezana za
IPPO-1
24
Popunjavanje Izvještaja za
godišnje isplate (obrazac
IPPO-2)
312,457.22
25
Zakon o
radu/Opšti
kolektivni
ugovor
Priprema i popunjavanje
formulara za objavu
slobodnih radnih mjesta
(E1)
76,998.68
26
Podnošenje formulara za
objavu slobodnih radnih
mjesta (E1)
34,221.64
27 Priprema i popunjavanje
Obrasca E3 94,109.50
28 Podnošenje Obrasca E4 42,777.05
29
Priprema i popunjavanje
obrasca JPR - jedinstvena
prijava radnika
133,291.95
30 Podnošenje obrasca JPR
- jedinstvena prijava radnika 51,266.13
31 Priprema obavještenja o
prekovremenom radu 8.73 po slucaju
32 Dostavljanje obavještenja o
prekovremenom radu 5.28 po slucaju
33
Priprema obavještenja o
statusnim promjenama i
promjeni poslodavca
166.27 po slucaju
34
Dostavljanje obavještenja
o statusnim promjenama i
promjeni poslodavca
1.98 po slucaju
35
Priprema programa
mjera za rješavanje viška
zaposlenih
n/a
Nijedno
preduzece
nije
odgovorilo
na ova
pitanja
36
Dostavljanje programa
mjera za rješavanje viška
zaposlenih
n/a
36 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
37 Zakon o
zaštiti na
radu
Priprema izvještaja o
povredi na radu ili smrtnom
slučaju na radu
13.12 po slucaju
38
Dostavljanje izvještaja o
povredi na radu ili smrtnom
slučaju na radu
2.21 po slucaju
39 Zakon o
inspekciji
rada
Priprema izvještaja za
inspekcijske službe 318.20 po slucaju/
kontroli
40 Podnošenje izvještaja za
inspekcijske službe 3.51 po slucaju/
kontroli
U nastavku su prikazani detaljni rezulta Istraživanja ISSP-a, sumarno i po
pojedinim komponentama.
37
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
7. Poresko zakonodavstvo u
Crnoj Gori
Istraživanjem je utvrđeno da godišnji administravni troškovi primjene
poreskog zakonodavstva svih crnogorskih preduzeća iznose 161 miliona eura, odnosno
4,44% BDP-a. Tokom sprovedenog istraživanja, ISSP je analizirao administravne
troškove poreske regulave za preduzeća koja samostalno obavljaju akvnos
realizacije različih zahtjeva i za preduzeća koja angažuju agencije koje za njih
sprovode navedene akvnos. U tom dijelu, dalja segmentacija je sprovedena u
odnosu na veličinu preduzeća17, te je evidenrano da sva velika preduzeća obaveze
koje su troškovno najveće - u vezi sa obračunom PDV-a i obračunom zarada – realizuju
samostalno, kao i 72% srednjih preduzeća i 34% malih preduzeća, dok ostala preduzeća
angažuju posebne agencije:
Tabela 2 – Broj preduzeća zavisno od veličine
Ukupno 2015.
Samostalno
sprovode
aktivnosti
obračuna PDV-a i
obračuna zarada
Angažuju agenciju koja
vrši obračun PDV-a i
obračun zarada
Velika
preduzeća 37 37 -
Srednja
preduzeća 220 158 62
Mala
preduzeća 25.698 8.737 16.961
Ukupno 25.955 8.932 17.023
Kao stavka koja iziskuje najveće troškove u okviru poreske regulave
(64,3% ukupnih troškova) izdvaja se PDV regulava koja generiše 103,6 miliona eura
17. Klasikaciju preduzeća je izvršio MONSTAT, a kao kriterijumi su korišćeni: godišnji prosjek zaposlenos
(mala preduzeća: 1-49 zaposlenih; srednja: od 50 do 249; velika: 250 ili više); ostvareni prot (mala
preduzeća: do 10 miliona EUR; srednja: od 10 do 50 miliona EUR; velika: 50 miliona EUR ili više) i raspoloživa
akva na godišnjem nivou (mala preduzeća: do 10 miliona EUR; srednja: od 10 do 43 miliona EUR; velika:
43 miliona EUR ili više). Shodno navedenom, struktura preduzeća u 2015. godini u Crnoj Gori je bila sljedeća:
37 velikih preduzeća, 220 srednjih i 25.698 malih preduzeća. Izvor: Broj i struktura poslovnih subjekata za
2015, MONSTAT. Evropska Komisija mala i srednja preduzeća klasikuje na mikro, mala i srednja, zavisno
od prosjeka zaposlenos (mikro: do 10 zaposlenih; mala: do 50 zaposlenih i srednja: do 250 zaposlenih)
i ostvarenog prota (mikro: do 2 miliona EUR; mala: do 10 miliona EUR; srednja: do 50 miliona EUR) ILI
raspoložive akve (mikro: do 2 miliona EUR; mala: do 10 miliona EUR; srednja: do 43 miliona EUR). Izvor:
hp://ec.europa.eu/growth/smes/business-friendly-environment/sme-denion_en
38 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
administravnih troškova. Zavisno od načina realizacije akvnos koje proisču iz PDV
regulave, administravni troškovi su za:
preduzeća koja samostalno obavljaju akvnos (ukupno 8.932 preduzeća): 70,6
miliona EUR;
preduzeća koja angažuju agencije koje obavljaju akvnos (ukupno 17.023
preduzeća): 32,5 miliona EUR.
U okviru akvnos preduzeća koja samostalno vrše obračun PDV-a prepoznato
je 7 informacionih zahtjeva i 3 generička troška. Svih 7 informacionih zahtjeva generišu
31,8 milion EUR administravnih troškova, dok 3 generička troška (treninzi zaposlenih,
održavanje i korišćenje sovera, te kupovina sovera) čine 38,8 miliona EUR:
Tabela 3 – Informacioni zahtjevi i generički troškovi za obračun PDV-a
INFORMACIONI ZAHTJEVI Administrativni
troškovi
Administrativno
opterećenje
1Knjiženje odlaznih faktura i knjiženje i
revizija dolaznih faktura
9,418,586.93
0
2
Revizija i prilagođavanje glavne knjige
(samo za one koji ručno rade glavnu
knjigu)
0
3 Podnošenje prijave za PDV 1,348,775.50 1,348,775.50
4 Izdavanje faktura 12,360,103.22 12,360,103.22
5 Skladištenje faktura 8,240,068.82 8,240,068.82
6 Registracija za PDV broj 363,639.20 363,639.20
7 Podnošenje prijave za PDV broj 60,013.50 60,013.50
UKUPNO TROŠKOVI IO 31,791,187.17 22,372,600.24
GENERIČKI TROŠKOVI
a Treninzi 985,624.82 985,624.82
b Korišćenje softvera 14,395,200.00 14,395,200.00
c Kupovina softvera 23,400,000.00 23,400,000.00
UKUPNO GENERIČKI TROŠKOVI 38,780,824.82
UKUPNO IO i GT 70,572,011.99
39
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Od 7 prepoznah informacionih zahtjeva, 2 zahtjeva u vezi sa obračunom
PDV-a (Knjiženje odlaznih faktura i knjiženje i revizija dolaznih faktura; Revizija i
prilagođavanje glavne knjige) smatraju se business-as-usual troškovima, odnosno
smatra se da bi ih preduzeća sprovodila čak i da regulava to ne propisuje. Stoga se
administravno opterećenje ova 2 informaciona zahtjeva izjednačava sa nulom.
Ostalih 5 informacionih zahtjeva koji, shodno procjenama, generišu oko 22,4 miliona
eura administravnih troškova, smatraju se u cjelos administravnim opterećenjem.
Najveće troškove iziskuju akvnos izdavanja (12,4 miliona) te skladištenja faktura (8,2
miliona eura).
Značajno administravno opterećenje (1,3 miliona eura) čini i informacioni
zahtjev - podnošenje prijave za PDV, a uzevši u obzir: učestalost podnošenja prijave
za PDV, troškove vremena neophodnog za prikupljanje podataka i informacija za
popunjavanje prijave za PDV iz glavne knjige ili uskladištenih faktura, troškove vremena
potrebnog za popunjavanje prijave PDV-a ukoliko ne postoji automazovani postupak
koji podatke za prijavu povlači iz glavne knjige, troškove provjere popunjene prijave
PDV-a od strane nadređenog, kao i izmjena i popravki nakon provjere, te različite načine
predaje prijave – lično, elektronski ili poštom, kao i vrijeme neophodno za arhiviranje
prijave.
Postoje značajne razlike u visini administravnih troškova, te i administravnog
opterećenja u okviru ovog informacionog zahtjeva imajući u vidu veličinu preduzeća.
Prosječan trošak ovog informacionog zahtjeva zavisno od veličine preduzeća dat je u
sljedećoj tabeli:
Tabela 4 – Ukupno i prosječno administravno opterećenje za informacioni zahtjev:
PDV prijava, zavisno od veličine preduzeća
Ukupno
administrativno
opterećenje
Prosječno administrativno
opterećenje po preduzeću
Velika preduzeća 18.276,60 493,96
Srednja preduzeća 42.921,80 271,66
Mala preduzeća 1.287.577,10 147,37
Ukupno 1.348.775,50 151,00
40 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Ukoliko preduzeća (njih 17.023 malih i srednjih preduzeća) angažuju posebnu
agenciju koja realizuje informacione zahtjeve koje prepoznaje Zakon o PDV-u, ukupan
administravni trošak koji imaju sva crnogorska preduzeća je na nivou od 32,5 miliona
eura, od čega se oko 8 miliona eura troši na komunikaciju sa agencijom (dostavljanje
faktura, pojašnjenja, itd), dok se dodatnih 24,4 miliona eura plaća na račun usluge
agencije. Mala i srednja preduzeća na sljedeći način dijele teret ove obaveze:
Tabela 5 – Ukupno i prosječno administravno opterećenje za informacioni zahtjev:
PDV prijava kada se angažuje agencija, zavisno od veličine preduzeća
Komunikacija sa
agencijom
Prosječno po
preduzeću Usluge agencije Prosječno po
preduzeću
Srednja
preduzeća 75.958,35 1,233.09 149.380,00 2,425.00
Mala
preduzeća 8.016.928,01 472.68 24.271.303,36 1,431.03
Ukupno 8.092.886,36 475.43 24.420.683,36 1,434.63
Kako ISSP konstatuje u svojoj analizi, a na osnovu razgovora u okviru fokus
grupe, 70% mjesečnih troškova usluge agencije odlazi na troškove obračuna PDV-a.
Akvnos u vezi sa obračunom bruto zarada i plaćanjem poreza i doprinosa
iz ličnih primanja, crnogorska preduzeća godišnje koštaju 52,5 miliona eura ili 32,6%
ukupnih troškova poreskog zakonodavstva (1,45% BDP-a), i to:
preduzeća koja samostalno obavljaju akvnos u vezi sa obračunom zarada
(ukupno 8.932 preduzeća): 43,7 miliona EUR;
preduzeća koja angažuju agencije koje obavljaju akvnos u vezi sa obračunom
zarada (ukupno 17.023 preduzeća): 8,8 miliona EUR.
U okviru akvnos koje samostalno obavljaju preduzeća, prepoznata su 4
informaciona zahtjeva i 3 generička troška:
Tabela 6 – Informacioni zahtjevi i generički troškovi za obračun PDV-a
INFORMACIONI ZAHTJEVI Administrativni
troškovi
Administrativno
opterećenje
1 Obračun bruto zarada 2,069,810.60 0
2Evidencija o bruto zaradama i
naknadama zarada 1,486,766.00 1,486,766.00
3Popunjavanje i arhiviranje IOPPD
obrasca 1,228,669.50 1,228,669.50
41
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
4 Popunjavanje i arhiviranje M4 obrasca 81,592.70 81,592.70
UKUPNO TROŠKOVI IO 4,866,838.80 2,797,028.20
GENERIČKI TROŠKOVI
a Treninzi 1,036,968.42
b Korišćenje softvera 14,395,200.00
c Kupovina softvera 23,400,000.00
UKUPNO GENERIČKI TROŠKOVI 38,832,168.42
UKUPNO IO i GT 43,699,007.22
Troškovi u vezi sa obračunom bruto zarada smatraju se BAU troškovima, pa
je administravno opterećenje za ovaj informacioni zahtjev jednako nuli. Ostala tri
informaciona zahtjeva generišu oko 2,8 miliona administravnog opterećenja, što čini
značajan potencijal za smanjenje ukupnih administravnih troškova. Dva informaciona
zahtjeva “Evidencija o bruto zaradama i naknadama zarada“ i „Popunjavanje i arhiviranje
IOPPD obrasca“ čine oko 97,1% (2,71 milion) ukupno prepoznatog administravnog
opterećenja (u okviru ove oblas poreskog zakonodavstva), što ukazuje na potrebu
njihovog pojednostavljenja.
U odnosu na veličinu preduzeća, u sljedećoj tabeli je dat prosječan trošak ovih
informacionih zahtjeva:
Tabela 7 – Ukupno i prosječno administravno opterećenje za 3 informaciona zahtjeva
u vezi sa obračunom zarada, zavisno od veličine preduzeća
Ukupno administrativno
opterećenje
Prosječno administrativno
opterećenje po preduzeću
Velika preduzeća 43,418.90 1,173.48
Srednja preduzeća 108,865.40 689.02
Mala preduzeća 2,644,744.00 302.71
Ukupno 2,797,028.20 313.15
Ukoliko preduzeća (njih 17.023 malih i srednjih preduzeća) angažuju posebnu
agenciju koja realizuje informacione zahtjeve, ukupan administravni trošak koji
imaju sva crnogorska preduzeća je na nivou od 8,8 miliona eura, od čega se oko 1,83
miliona eura troši na komunikaciju sa agencijom (prikupljanje i dostavljanje informacija
potrebnih za obračun bruto zarada i popunjavanje IOPPD i M4 obrasca), dok se
42 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
dodatnih 6,98 miliona eura plaća na račun usluge agencije (kao dio mjesečne pretplate
koji se odnosi na obračun plata). Mala i srednja preduzeća na sljedeći način dijele teret
ove obaveza:
Tabela 8 Ukupni i prosječni administravni troškovi u vezi sa obračunom zarada
kada se angažuje agencija, zavisno od veličine preduzeća
Komunikacija sa
agencijom
Prosječno
po
preduzeću
Usluge agencije Prosječno po
preduzeću
Srednja
preduzeća 22,295.30 359.60 42,680.00 688.39
Mala
preduzeća 1,811,867.80 106.83 6,934,658.00 408.86
Ukupno 1,834,163.10 107.75 6,977,338.00 409.88
U okviru poreskog zakonodavstva, analizirani su i administravni troškovi
koje nameće Zakon o porezu na dobit. Shodno procjenama ISSP (2017), informacioni
zahtjevi koji proisču iz ovog zakona, crnogorska preduzeća koštaju 4,3 miliona eura na
godišnjoj osnovi odnosno 0,12% BDP-a, i to:
preduzeća koja samostalno obavljaju akvnos (ukupno 8.997): 1,01 miliona EUR;
preduzeća koja angažuju agencije koje obavljaju akvnos: 3,3 miliona EUR.
Za preduzeća koja samostalno obavljaju obračun i plaćanje poreza na dobit,
prepoznat je administravni trošak u vezi sa popunjavanjem i podnošenjem prijave
poreza na dobit u ukupnoj vrijednos od 430 hiljada EUR, kao i generički trošak u vezi
sa treninzima i obukama zaposlenih u cilju upoznavanja sa zakonskom regulavom,
u vrijednos od 580 hiljada EUR. Smatra se da su cjelokupni administravni troškovi
ujedno i administravno opterećenje za preduzeća, odnosno da su BAU troškovi
jednaki nuli. Zavisno od veličine preduzeća, troškovi se kreću:
43
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Tabela 9 – Generički i troškovi informacionog zahtjeva u vezi sa porezom na dobit,
zavisno od veličine preduzeća
Generički troškovi obuka i
treninga
Trošak pripreme i podnošenja prijave
poreza na dobit
Velika
preduzeća 1,431.90 6,748.96
Srednja
preduzeća 10,970.01 6,698.83
Mala preduzeća 567,699.76 416,638.29
Ukupno 580,101.67 430,086.08
Ukoliko preduzeća angažuju agenciju, administravni troškovi, odnosno
administravna opterećenja su:
Tabela 10 – Administravni troškovi za preduzeća koja koriste usluge agencije
Komunikacija sa agencijom Usluge agencije
Velika preduzeća 528,773.50
Srednja preduzeća 8,818.10
Mala preduzeća -
Ukupno 537,591.60 2,764,154.00
Zakon o porezu na dobit pravnih lica takođe deniše i određene administravne
procedure koje se odnose na porez po odbitku. Analiza je pokazala da su administravni
troškovi koji se odnose na obračun poreza po odbitku na nivou od 473,6 hiljade eura na
godišnjem nivou ili 0,13% BDP-a, i to:
za preduzeća koja samostalno obavljaju akvnos: 312 hiljada EUR
za preduzeća koja angažuju agencije: 162,9 hiljada EUR.
Zavisno od veličine preduzeća, troškovi obračuna poreza po odbitku su:
44 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Tabela 11 – Troškovi obračuna poreza po odbitku u EUR
Porez po odbitku Agencija
Velika preduzeća 801.16
Srednja preduzeća 8,047.04
Mala preduzeća 303,609.03
Ukupno 312.457,22 162.887,39
U okviru poreskog zakonodavstva, analizirani su i prosječni administravni
troškovi obračuna poreza na promet nepokretnos, koji uključuju troškove prikupljanja
informacija za popunjavanje zahtjeva za obračun, sam obračun poreza i popunjavanje
poreske prijave. Navedeni troškovi su za sva crnogorska preduzeća na nivou od 18,7
eura po jednom slučaju prenosa prava svojine na nepokretnos.18
Pored ovog obračuna, koji je rađen u slučaju kad zaposleni u samom preduzeću
rade obračun i pripremu poreza, takođe je napravljen obračun troškova ove regulave
u slučaju kada specijalizovana agencija obavlja računovodstvene i nansijske poslove za
potrebe preduzeća.
Tabela 12 – Troškovi obračuna poreza na promet nepokretnos u EUR
Porez na promet nepokretnosti Agencija
Velika preduzeća 32,71 0,0
Srednja preduzeća 17,87 4,6
Mala preduzeća 14,6 15,8
18. Bilo je nemoguce odredi koliki su troskovi obracuna poreza na promet nepokretnos za sva preduzeća,
jer je broj “scanja prava svojine” nepoznat. Zbog toga je izračunat trošak koje preduzeće ima po jednom
slučaju obračuna poreza na promet nepokretnos, tj. po jednom slucaju scanja prava svojine. Pod scanjem
prava svojine se podrazumijevala kupoprodaja, razmjena, unošenje i povlačenje nepokretnos iz privrednog
društva, scanje nepokretnos u postupku stečaja i likvidacije, scanje nepokretnos po osnovu odluke suda
ili drugog nadležnog organa.
45
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Od ukupnog ankeranog broja preduzeća njih 38,4% je izjavilo da je scalo
pravo svojine na nepokretnost (kupoprodaja, razmjena, unošenje i povlačenje
nepokretnos iz privrednog društva, scanje nepokretnos u postupku stečaja i
likvidacije, scanje nepokretnos po osnovu odluke suda ili drugog nadležnog organa i
ostalo). Od tog broja 87% je samostalno popunjavalo i predavalo prijavu, dok je ostalih
13% korislo usluge agencije za ove poslove. Prema iskustvu onih preduzeća koja su
samostalno obavljala ovaj posao, troškovi obračuna poreza koji uključuju troškove
prikupljanja informacija za popunjavanje zahtjeva za obračun, sam obračun poreza i
popunjavanje poreske prijave, kao i dostavljanje prijave nadležnom organu, iznose 32,7
eura za velika preduzeća; 17,8 za srednja preduzeća kao i 14,6 eura za mala preduzeća.
Kada je riječ o preduzećima koja koriste usluge agencije, troškovi iznose 4,6 eura za
srednja i 15,8 eura za mala preduzeća. Razlika u nivou troškova posledica je prirode
scanja nepokretnos.
46 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
8. Radno zakonodavstvo
U okviru analize ucaja administravnog opterećenja radnog zakonodavstva
na troškove crnogorskih preduzeća obuhvaćene obaveze se odnose na: objavljivanje
slobodnih radnih mjesta od strane preduzeća, popunjavanje i podnošenje različih
obrazaca nadležnim instucijama, prijavu radnika, pripremu različih obavještenja
(na primjer u slučaju prekovremenog rada) i sl.
Akvnos u vezi sa objavljivanjem slobodnih radnih mjesta i prijavom radnika,
preduzeća mogu sprovodi samostalno ili putem različih agencija. Kroz
istraživanje ISSP, procijenjeno je da su tokom 2015. godine preduzeća imala ukupan
administravan trošak navedenih akvnos na nivou od 580 hiljada EUR.19 Zavisno
od načina realizacije:
preduzeća koja samostalno realizuju akvnos imala su trošak od 433 hiljade
EUR;20
preduzeća koja su angažovala agencije imala su trošak od 147 hiljada EUR.
U okviru akvnos koje preduzeća samostalno sprovode, prepoznato je 6
informacionih zahtjeva čiji su administravni troškovi procijenjeni na 433 hiljade EUR.
Budući da se smatra da navedene akvnos preduzeća ne bi sprovodila u odsustvu
zakonske regulave, cjelokupni administravni troškovi su ujedno i administravno
opterećenje:
19. U ovome su uračuna samo administravni troškovi vremena provedenog na administravnim poslovima,
ali ne i troškovi kopiranja materijala
20. Podaci se odnose na 2015. godinu, odnosno na broj radnika koji je zaposlen tokom te godine.
47
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Tabela 13 – Informacioni zahtjevi u vezi sa objavljivanjem slobodnih radnih mjesta i
prijavom radnika
Administrativni troškovi
Priprema i popunjavanje formulara za objavu
slobodnih radnih mjesta (E1) 76,998.68
Podnošenje formulara za objavu slobodnih radnih
mjesta (E1) 34,221.64
Priprema i popunjavanje Obrasca E3 94,109.50
Podnošenje Obrasca E3 42,777.05
Priprema i popunjavanje obrasca JPR - jedinstvena
prijava radnika 133,291.95
Podnošenje obrasca JPR - jedinstvena prijava radnika 51,266.13
UKUPNO 432,664.94
ISSP je na bazi istraživanja i razgovora u fokus grupama utvrdio da je procedura
prijave radnika najzahtjevnija. Ovo u najvećem dijelu jer se se prijava Poreskoj upravo
obavlja lično, i što je prilikom podnošenja prijave potrebno iskopira i dostavi preteću
dokumentaciju (ugovor o radu).
Zakon o radu propisuje da radno vrijeme zaposlenog može traja i duže od
punog radnog vremena (prekovremeni rad), koji se uvodi pisanom odlukom poslodavca
prije početka tog rada. Ako zbog prirode posla ili hitnos obavljanja prekovremenog
rada nije moguće zaposlenom odredi prekovremeni rad pisanom odlukom,
prekovremeni rad se može odredi i usmenim putem, s m što je poslodavac dužan
da pisanu odluku o tome zaposlenom uruči naknadno, a najkasnije pet dana nakon
izvršenog prekovremenog rada. Takođe zakonski je propisana obaveza obavještavanja
inspekcije rada o uvođenju prekovremenog rada, prema kojoj je poslodavac dužan
da obavijes inspektora rada o uvođenju prekovremenog rada u roku od tri dana od
dana donošenja odluke o uvođenju tog rada. Iz ovoga proisču obaveze za poslodavca
koje uču i na visinu njegovih troškova. Stoga je ISSP procijenio i vrijednost troškova
koje poslodavac ima po osnovu ovih administravnih procedura. Kao i kod prethodnih
slučajeva, razmatrani su troškovi koji se vezuju za prikupljanje informacija, pripremu
obavještenja i podnošenje obavještenja o prekovremenom radu. Analiza je pokazala da
su administravni troškovi pripreme obavješenja o prekovremenog radu na nivou od
14 eura po slučaju, odnosno po jednoj podnesenoj prijavi.
Prilikom realizacije akvnos na proračunu troškova administravnih
procedura koje se odnose na zaštu na radu ISSP je analizirao: način na koji poslodavac
organizuje i obavlja poslove zašte i zdravlja na radu (u zavisnos od toga da li to obavlja
stručno lice, stručna služba ili ovlašćena organizacija); da li preduzeća pripremaju
Izvještaj o zaš i zdravlju na radu zaposlenih; vrijeme potrebno za pripremu izvještaja;
vođenje i čuvanje evidencije o zaš i zdravlju na radu zaposlenih (o radnim mjesma
sa posebnim uslovim rada, odnosno povećanim rizikom, zaposlenim na takvim radnim
mjesma, povredama na radu, profesionalnim bolesma i bolesma u vezi sa radom,
opasnim materijama koje se koriste u toku rada...) i sl.
Posebno su proračuna troškovi pripreme Izvještaja o povredi na radu/
smrtnom slučaju, gdje su se razmatrali troškovi vremena neophodnog za prikupljanje
informacija, pripremu izvještaja, (uključujući i konsultacije i sastanke u vezi sa
popunjavanjem izvještaja, provjere popunjenog obrasca od strane nadređenog,
izmjene i popravke nakon provjere), podnošenje Izvještaja Inspekciji rada (uključujući
način podnošenja i vrijeme arhiviranja).
Na bazi istraživanja među preduzećima, kao i na bazi detaljnih razgovora sa
preduzećima i agencijama koje se bave poslovima zašte i zdravlja na radu, dobijeni su
sljedeći podaci:
Izrada akta o procjeni rizika za radna mjesta košta 50 eura po radnom mjestu.
Dodatno, na nivou preduzeća prosječan trošak ove obaveze iznosi 340,5 eura, š
znači da je na nivou svih crnogorskih preduzeća taj trošak na nivou od 8,8 miliona;
Administravni troškovi pripreme izvještaja o povredi na radu ili smrtnom slučaju
iznose 15,33 po pojedinom slučaju;21
Poslovi koji se odnose na zaštu i zdravlje na radu zaposlenih mjesečno koštaju
crnogorska preduzeća 250 eura, što na godišnjem nivou za sva preduzeća iznosi
77,8 miliona eura.
Sumarno, administravni troškovi primjene legislave koja se odnosi na
zaštu na radu iznose 86,7 miliona eura.
21. Na bazi prikupljenih podataka i informacija nije bilo moguće izvrši procjenu za ukupan trošak za sva
preduzeća.
48 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
49
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
U vezi pripremanja i podnošenja izvještaja za potrebe inspekcijskog nadzora
ISSP je obračunao troškove koji se odnose na prikupljanje informacija (vremena
potrebnog za prikupljanje informacija i podataka za inspekcijsku kontrolu) pripremu
izvještaja i podnošenja informacija inspekcijskim organima po različim osnovima
(radna, poreska, tržišna, tosanitarna i sl.). Istraživanje je pokazalo da posjeta
inspekcije preduzeća u Crnoj Gori košta u prosjeku 369,9 eura. Detaljniji uvid pokazuje
da je najveći trošak posjete poreske inspekcije i on iznosi 542,5 eura po kontroli. Najniži
trošak posjete je zabilježen kod ostalih inspekcija koje uključuju na primer sanitarnu,
veterinarsku, poljoprivrednu i druge:
Tabela 14. Administravni troškovi inspekcijske kontrole
Vrsta inspekcije Cijena u EUR po
kontroli Ukupan trošak kontrole u 2015. godini
Tržišna 312,4 5.613.203,20
Poreska 542,5 6.409.095,00
Radna 186,2 2.012.077,20
Ostale 101,5 9.584.340,50
23.618.715,90
Ukoliko se uzme u obzir broj inspekcija izvršenih tokom 2015. godine, dolazi
se do podataka da su administravni troškovi za sva crnogorska preduzeća, po osnovu
radne i poreske inspekcije na nivou od 8,4 miliona eura.
50 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
9. Komparativno poređenje
administrativnih troškova koji
proizilaze iz primjene PDV-a i
regulative u vezi sa zaštitom na radu
u Crnoj Gori i na nivou EU
Mjerenje administravnih troškova u Crnoj Gori koje je izvršio ISSP, a koje je
predstavljeno u prethodnom dijelu analize, je šire u obuhvatu u odnosu na istraživanje
koje je sprovedeno na nivou članica EU, od strane konzorcijuma Capgemini, Deloie i
Ramboll Management (u daljem tekstu: Konzorcijum). Naime, istraživanje za članice EU
je u dijelu poreskog zakonodavstva bazirano isključivo na PDV regulavi. U dijelu analize
radnog zakonodavstva na nivou EU, istraživanje je usmjereno samo na oblast zašte
na radu, budući da je procijenjeno da je ova regulava na nivou članica EU najviše
biznis iritantna, odnosno da nosi najviše troškova i zahtjeva veliku količinu vremena
za realizaciju. Ipak, kako su oba istraživanja korisla istu metodologiju moguće je
izvrši relevantna poređenja rezultata dva istraživanja za ovaj segment poreske i radne
regulave.
ISSP je u okviru analize administravnih troškova povodom PDV regulave
prepoznao 7 informacionih zahtjeva:
1. Obračun PDV-a;
2. Knjiženje odlaznih faktura i knjiženje i revizija dolaznih faktura;
3. Revizija i prilagođavanje glavne knjige (samo za one koji ručno rade glavnu knjigu);
4. Podnošenje prijave za PDV;
5. Izdavanje faktura;
6. Registracija za PDV broj;
7. Podnošenje prijave za PDV broj.
Takođe, obračuna su i generički troškovi u dijelu održavanja treninga za
zaposlene u cilju upoznavanja sa PDV regulavom, troškovi održavanja sovera i PDV
revizije. Ukupni administravni troškovi koje nameće PDV regulava su procijenjeni na
103,6 miliona eura ili 2,86% BDP-a.
Konzorcijum je analizirajući PDV direkvu na nivou članica EU izdvojio 34
informaciona zahtjeva i 3 generička troška ovih informacionih obaveza: PDV obuke,
troškovi sovera i PDV revizija. Rezulta pokazuju da ukupni administravni troškovi
u oblas PDV regulave iznose 79,5 milijardi eura. Španija (12,6 milijardi), Italija
51
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
(12,2 mlrd), Njemačka (10,9 mlrd), Francuska (9,6 mlrd) i Velika Britanija (5,9 mlrd)
su zemlje sa najvećim administravnim troškovima (u apsolutnom iznosu) u oblas
primjene PDV regulave, obzirom da se na njih odnosi oko 64% (51 milijarda eura)
troškova svih zemalja članica (ove države imaju najveći broj poreskih obveznika među
zemljama članicama). Pored ovih razloga bitno je ima u vidu da su u zemljama sa višim
administravnim troškovima veći i troškovi rada i cijene usluga, što prilikom kalkulacije
generiše i veće troškove. Među zemljama sa najnižim administravnim troškovima su
Letonija, Malta, Estonija, Luksemburg i Kipar, obzirom da generišu manje od 1% (800
miliona) ukupnih administravnih troškova.
Posmatrajući relavne pokazatelje (administravni troškovi/BDP), uočljivo je
da su administravni troškovi primjene PDV-a u Crnoj Gori (2,86%) značajno veći nego
u državama EU, gdje najveći relatvni trošak imaju: Malta (1.72%), Portugalija (1.39%),
Kipar (1.17%), Grčka (1.12%) i Poljska (1.06%), a najniži: Rumunija (0.28%), Bugarska
(0.29%), Velika Britanija (0.32%), Slovačka (0.33%) i Letonija (0.37%).
Grak 4 – Učešće administravnih troškova PDV regulave u BDP-u za EU (2008) i
CG (2015)
U dijelu regulave koja se odnosi na zaštu na radu ISSP je prepoznao 2
informaciona zahtjeva:
Priprema izvještaja o povredi na radu ili smrtnom slučaju na radu
Dostavljanje izvještaja o povredi na radu ili smrtnom slučaju na radu.
52 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Administravni troškovi primjene legislave koja se odnosi na zaš na radu
u Crnoj Gori procijenjeni su na 86,7 miliona eura ili 2,39% BDP-a.
Na bazi dvije direkve koje je Evropska komisija analizirala u oblas radnog
zakonodavstva, tj zašte na radu, idenkovano je ukupno 7 EU Informacionih
zahtjeva, čiji se ukupni administravni trošak procjenjuje na €4.26 milijardi na nivou
EU. Italija (923.7 miliona eura), Velika Britanija (835 miliona), Njemačka (695.9 miliona),
Francuska (441 milion) i Španija (267.7 miliona) su zemlje sa najvećim administravnim
troškovima. To se može objasni činjenicom da postoji relavno visok factor Q –
količina (preduzeća sa zaposlenima), veliki broj stanovnika, relavno visok nivo plata,
te relavno visok broj prijavljenih povreda na radu. Najniže troškove imaju Estonija (2.6
miliona), Slovačka (4.3 miliona), Litvanija (4.9 miliona), Malta (5.2 miliona) i Letonija
(6.3 miliona).
U relavnim odnosima (AT/BDP), najviše troškove u EU imaju Luksemburg
(0,135%), Portugalija (0,088%), Malta (0,067%), Italija (0,062%) i Austrija (0,051%), a
najniže Slovačka (0,004%), Rumunija (0,007%), Litvanija i Bugarska (0,010%) i Estonija
(0,011%). I u ovom segmentu administratrivnih troškova preduzeća u Crnoj Gori su
mnogostruko više opterećena nego što je to relavni prosjek u državama EU, pa čak i
onima koje imaju najveće troškove.
Grak 5 - Učešće administravnih troškova regulave u vezi sa zaštom na radu u
BDP-u za EU (2008) i CG (2015)
Značajno veći troškovi PDV i regulave u vezi sa zaštom na radu u Crnoj Gori
u odnosu na države članice EU su zabrinjavajuća činjenica, budući da su ove 2 oblas
najveći dio ukupnih administravnih troškova sa kojim se preduzeća susrijeću tokom
svog poslovanja u Crnoj Gori.
53Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
10. Zaključci i preporuke
Procijenjeni godišnji administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva
i inspekcijskih kontrola po osnovu primjene radnog i poreskog zakonodavstva u
Crnoj Gori iznose oko 260 miliona eura ili 7,2% BDP-a, u 2015. godini. Poređenje
administravnih troškova primjene PDV-a i propisa o zaš na radu u Crnoj Gori i
državama EU uočava se značajno veće opterećenje crnogorskih preduzeća. U Crnoj Gori
je relavni administravni trošak primjene PDV regulave i propisa o zaš na radu
višestruko veći i u odnosu na države EU koje bilježe najveće opterećenje. Ovi podaci
ukazuju na potrebu da se pažljivo analizira postojeća i buduća regulava sa aspekta
administravnih troškova, kako bi se opterećenje za crnogorska preduzeća smanjilo,
a me i poboljšala njihova konkurentnost apsolutno, ali i u odnosu na preduzeća iz
država EU.
Lekcije naučene kroz sprovedenu procjenu mogu bi korisne za ex-post
analize regulatornog sistema, ali još važnije za predstojeće ex-ante analize. Čini se
da je jačanje svijes o važnos ovog pitanja ključno. U tom smislu je i važno jačanje
kapaciteta instucija i pojedinaca koji pripremaju propise, ali i onih koji pripremaju
analize njihovog ucaja. Dodatno, važno je i uključivanje šire zainteresovane javnos, a
prvenstveno biznis sektora, na koje se neposredno odnose administravni troškovi koji
nastaju primjenom regulave.
U okviru generalnih preporuka, u Crnoj Gori, na primjeru analize i rezultata
procjene administravnih troškova poreskog i radnog zakonodavstva, potrebno je:
Smanji učestalost broja izvještavanja i plaćanja u godini pojedine informacije
se dostavljaju u vrlo kratkim intervalima, a pojedini porezi se plaćaju mjesečno
(12 puta godišnje). Kada za to ne postoje posebni razlozi, potrebno je propisa
mogućnost kvartalnog, polugodišnjeg ili godišnjeg izvještavanja i plaćanja;
Pojednostavi forme obrazaca na kojima se dostavljaju podaci i informacije;
Implemenra sistem elektronskih servisa e-Gov rješenja u dijelu
omogućavanja elektronskog podnošenja prijava i izvještaja, elektronskog plaćanja
poreza i naknada;
Smanji visoke cijene serkata za elektronski potpis – kako bi se pospješilo
elektronsko podnošenje različite vrste dokumenata.
Analizom poreskog i radnog zakonodavstva, uočeno je da se u okviru iznosa
od 260 miliona eura administravnih troškova generiše svega oko 11,5 miliona eura
business-as-usual troškova. Naime, akvnos u vezi sa obračunom PDV-a 9,4 miliona
eura i obračunom bruto zarada 2,1 milion eura, preduzeća bi svakako sprovodila, čak i
u odsustvu zakonske obaveze.
54 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Ostatak administravnih troškova se procjenjuje kao administravno
opterećenje, odnosno 248,5 miliona eura predstavlja značajan potencijal za traženje
ušteda i relaksiranje poslovanja preduzeća.
U tom smislu, potrebno je analizira mogućnost da se pojednostave procedure
u vezi sa izdavanjem i skladištenjem PDV faktura, bilo da je u pitanju pojednostavljenje
forme faktura (koja sada iziskuje brojne podatke); elliminisanjem potrebe čuvanja
hard copy verzija faktura, pospješivanjem upotrebe elektronskih servisa i elektronskog
arhiviranja dokumentacije.
Takođe, potrebno je razmotri pojednostavljenje procedure podnošenja
prijave za PDV. Kao što je već navedeno, Zakon o porezu na dodatu vrijednost predviđa
da je poreski obveznik dužan poresku obavezu iskaza u mjesečnoj prijavi za obračun
PDV. Takođe, zakonska obaveza je podnošenje te prijave nadležnom poreskom organu
do 15. dana narednog mjeseca po isteku poreskog perioda bez obzira da li je za period
za koji se podnosi prijava dužan da plaća PDV. Prijava sadrži sve podatke potrebne za
obračun poreske obaveze. Ispunjenje ovog zakonskog zahtjeva podrazumijeva akvnos
koje donose troškove (prikupljanje podataka, popunjavanje PDV prijave, provjera i dr).
Stoga je potrebno unaprijedi procedure u smislu kvartalne ili polugodišnje prijave za
obračun PDV-a, eliminisa prijave ukoliko za period za koji se podnosi prijava obveznik
nije bio dužan da plaća PDV i sl.
U dijelu procedura u vezi sa obračunom bruto zarada i plaćanjem poreza i
doprinosa iz ličnih primanja, potrebno je pojednostavi akvnos evidencija o bruto
zaradama i naknadama zarada“ i popunjavanja i arhiviranja IOPPD obrazaca, koje
zajedno generišu oko 2,71 milion eura troška. Prije svega, neophodno je pojednostavi
forme izvještaja, automazova proces rada i elektronski podnosi evidencije, kao i
elektronski arhivira dokumentaciju.
U dijelu radnog zakonodavstva, kao što je navedeno, procedura prijave radnika
je najzahtjevniji i najskuplji proces, budući da se prijava Poreskoj upravo obavlja lično, i
što je prilikom podnošenja prijave potrebno iskopira i dostavi prateću dokumentaciju
(ugovor o radu). Stoga je potrebno djelova u pravcu prelaska na elektronski sistema
prijava, te eliminacije dupliranja dokumentacije. Takođe, u dijelu procedura analiziranih
u okviru oblas zašte na radu, potrebno je djelova u pravcu pojednostavljenja forme
izvještaja o povredi na radu ili smrtnom slučaju.
Dodatno, potrebno je vodi računa i određenim promjenama i procesima
koji predstavljaju najveći problem za privrednike: česte promjene poreskih stopa koje
nepovoljno utiču na planiranje poslovnih operacija; neadekvatno ponašanje inspektora
prilikom kontrola; različita tumačenja i stavovi povodom zakonskih propisa od strane
državnih organa; te pasivnost i spora komunikacija sa državnim organima. Dodatno,
posebno je potrebno pospješiva međuresornu komunikaciju državnih organa, u
smislu pribavljanja određene dokumentacije po službenoj dužnos između organa, a
ne zahjevanja da se dokumentacija pribavlja od strane preduzeća ili građana.
Različite studije su pokazale da se mala preduzeća suočavaju sa nesrazmjerno
većim administravnim opterećenjima u odnosu na velike rme.22 “U prosjeku, gdje
velika kompanija troši jedan euro po zaposlenom da bi se uskladila sa regulatornim
zahtjevom, srednje preduzeće će mora da potroši oko čeri eura, a mali biznis i do
deset eura.” (EC DG Enterpise and Industry)
Rezulta mjerenja pokazuju da se manje kompanije suočavaju sa
administravnim troškovima koji su veći posmatrano u odnosu na promet i/ili broja
zaposlenih. Ovo podrazumijeva da će inicijava za smanjenje opterećenja u cjelini bi
posebno korisna za mala i srednja preduzeća, te da shodno tome posebnu pažnju treba
posve smanjenju opterećenja za MSP.
Mala i srednja preduzeća u Crnoj Gori čine oko 99% ukupnog broja preduzeća.23
Kako su upravo ova preduzeća najbrojniji, ali i najvitalniji dio ekonomskog sistema u
Crnoj Gori, potrebno je posebnu pažnju posve upravo ovoj kategoriji preduzeća i
troškovima koji opterećuju njihovo poslovanje. Dodatno, najveći broj malih preduzeća
ima do 10 zaposlenih, čime bi ona, po međunarodnoj klasikaciji spadala u segment
mikro preduzeća. Stoga bi “Jednostavniji formulari, manje strožija pravila i procedure
za mikro preduzeća bi doprinijelo i manjim troškovima u ovom segmentu i oslobodilo
im sredstva za ulaganja u poslovanje”. (Bošković 2015).
Nešto konkretnije preporuke i modeli za smanjenje administravnog
opterećenja za MSP, mogu se naći u izvještaju Ekspertske grupe o modelima za
smanjenje nesrazmjernog regulatornog tereta na mala i srednja preduzeća rađena za
potrebe Evropske komisije (EC DG Enterpise and Industry). Jedan broj ovih preporuka
je primjenjiv i poželjan i za Crnu Goru. Modeli se grupišu u 10 kategorija:
22. Pogleda: Models to reduce the disproporonate Regulatory Burden on SMEs, (EC DG Enterpise and
Industry)
23. Podatak Direkcije za razvoj malih i srednjih preduzeća Crne Gore: hp://nasme.me/wp-content/
uploads/2013/09/O-direkciji.pdf
55Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
1. Izuzeća u zavisnos od veličine kompanije – izuzeća su najčešće korišćeni metodi
za smanjenje regulatornog opterećenja za mala preduzeća i mogu se primjenjiva
direktno (npr. kompanije ispod određenog praga ne moraju se usklađiva sa
određenim pravilima) ili indirektno (npr. izuzeće zavisi od kriterijuma koji se odnose
na veličinu ekonomskog sektora ili pravnu formu);
2. Smanjene obaveze (npr. djelimična izuzeća) – koris se kao alternava kada
kompletno izuzeće nije moguće bez ugrožavanja originalne svrhe regulacije (npr.
smanjene obaveze za oporezivanje i vođenje evidencije);
3. Pojednostavljene obaveze – uvode se kroz jednostavnije formalne zahtjeve ili
“standardni tretman” (npr. za imovinu oduzetu usljed neplaćanja poreza “a
forfeiture tax”);
4. Privremena smanjenja ili izuzeća ovi modeli se ne koriste često, a odnose se
na moguće duže interval za realizaciju određene obaveze (npr. godišnje umjesto
kvartalnog plaćanja poreza), manju frekvenciju/vjerovatnoću (npr. za reviziju) ili
duže tranzicione periode (npr. za nove propise);
5. Administravna koordinacija pičan primjer unaprijeđene administravne
koordinacije su principi jednošalterskog poslovanja – one-stop shop – kada
kompanije mogu realizova različite obaveze sa različim organima na jednom
lokalnom mjestu. Većina današnjih one-stop shop principa se primjenjuje kod
otvaranja kompanija;
6. Datumi zajedničkog početka (uvođenja) – jednom ili 2 puta godišnje odredi
datume zajedničkog uvođenja novih pravila i regulacije (uključujući izmjene
postojećih pravila) što može značajno olakša život za mala preduzeća, jer se mogu
koncetrisa na istraživanja, informacije i akvnos učenja u određenim periodima
godine.
7. Prilagođene informacije, podučavanje, trening – Informisanje o regulacije koja
se odnose na mala preduzeća treba bi razumljivo i jasno. Tipične akvnos
informisanja uključuju website-ove, helpdesk-ove, priručnike i brošute, kao i
podučavanja i treninge;
8. Elektronske usluge – Prilagođavanje informacija za potrebe malih preduzeća može
doves do nekih propusta i pojednostavljenja. Ipak potrebno je izbjeći situacije da
kompanije ne dobije sve potrebne informacije u skladu sa propisom. Elektronski
servisi sa bazama podataka koje pružaju konkretne informacije na osnovu relavno
detaljan prola individualne kompanije nude rješenja za ovaj problem;
9. Privilegovan tretman malih preduzeća od strane državnih organa – vrlo rijetko se
koris (npr. niže takse, kraći periodi za procesuiranje aplikacija);
10. Rana procjena efekata propisa na MSP – generalna procjena efekata propisa
se koris od strane mnogih Vlada kako bi se procijenili efek nove regulacije.
Imajući u vidu nesrazmjerno regulatorno opterećenje na mala preduzeća, vežano
je osigura ranu procjenu specičnih regulatornih efekata na mala preduzeća.
Takođe, procjena efekata može se koris za procjenu mogućnos uvođenja
speciijalnih mjera za mala preduzeća u okviru novih pravila.
56 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Poseban alat za smanjenje administravnih troškova, odnosno
pojednostavljenje regulacije jeste razvoj elektronske uprave (eGovernment rješenja).
Iako je činjenica da elektronska uprava – eUprava ili eGovernment vodi smanjenju
administravnog opterećenja, ovo rješenje se često ne uvodi tako brzo ili ne koris
mudro i široko koliko bi trebalo. Postojanje eGovernment rješenja ne mora da znači ni da
je to rješenje razumljivo, ili da je najnovija tehnologija dostupna kompanijama u svakoj
državi članici – kao rezultat postojanja neravnomjerno raspoređenog administravnog
opterećenja.
Evropska komisija deniše eUpravu korišćenje ICT (informacione i
komunikacione tehnologije) u javnim upravama u kombinaciji sa organizacionim
promjenama i novim vješnama u cilju poboljšanja javnih usluga i demokratskih
procesa, i jačanja podrške javnim polikama. eUprava se obično ocjenjuje kao
sredstvo za smanjenje administravnih opterećenja koje ima veliki ucaj na smanjenje
birokraje, a može bi uspješno samo ako se uskladi veliki broj ključnih faktora – koji
uključuju saradnju, razmjenu, poličku volju, promjene, interakvnost i ICT planovi.
Efekvna eUprava podrazumijeva dobar dizajn povezivanja informacija. Kada
kompanije kontakraju vlade, one žele pristupe koji su jednostavni za upotrebu. Te
ulazne tačke mogu bi višekanalne, web servisi, telefon, ili lično. Kompanije opravdano
očekuju da informacije budu lako dostupne i razumljive. Navedeno može zahjeva
razmatranje načina na koji se informacije strukturiraju, kako se njima rukuje i kako se
one prenose između organizacija. Napredak u tehnologiji i pomenuta razmatranja čine
navedene procedure lakše ostvarivim i ekonomičnijim nego ikada do sada.
Danas je većina rješenja eUprave bazirana na portalima na internetu.
(Nacionalni) portal omogućava pristup različim državnim servisima. Od posebne
važnos za kompanije su portali orjensani na potrebe klijenata koji omogućavaju
“one-stop shop” pružanje informacija u vezi sa nizom informacionih zahtjeva. U okviru
takvog portala orjensanog na klijente, informacije se razmjenjuju između državnih
organa, te interakvna funkcionalnost i mogućnost ponovne upotrebe podataka
stvaraju prostor za smanjenje administravnog opterećenja. Zamjena papirne forme
elektronskom ima benete i za kompanije i za državne organe.
57Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
58 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Literatura
Barke, Richard and William Riker. “Polical Economy of Regulaon with some
Observaons on Railway Abandonments.” Public Choice 1982: 73-106.
Becker, Gary. “A Theory of Compeon among Pressure Groups for Polical Inuence.”
The Quarterly Journal of Economics 1983: 371-400.
Beer Regulaon Task Force. Regulaon - Less is More; Reducing Burdens, Improving
Outcomes. Beer Regulaon Task Force, March 2005.
Bošković, Bojana. “Administravni troškovi primjene PDV regulave u Crnoj Gori (na
primjeru modela primjenjenog u Evropskoj Uniji).” 2015.
“Uvod u regulaciju.” II Naučna konferencija studenata PhD studija UDG. Podgorica:
UDG, 2013.
Capgemini, Deloie and Ramboll Management. “EU Project on Baseline Measurement
and Reducon of Administrave Costs.” 2010.
CEPS. Measurement of Administrave Burdens Generated by the European Legislaon.
Brussels: Centre for European Policy Studies, 2010.
EC DG Enterpise and Industry. Models to Reduce the Disproporonate Regulatory
Burden on SMEs. Brussels: European Commission, 2007.
European Commission. “Measurement data and analysis as specied in the specic
contracts 5&6 on Modules 3&4 under the Framework Contract n° ENTR/06/61, EU
Project on Baseline Measurement and Reducon of Administrave Costs .” Final
Report. 2009.
Measuring administrave costs and reducing administrave burdens in the European
Union. Brussels, 2006.
Froner Economics Ltd. “The Impact of Regulaon on Growth.” (2012).
ISSP, MF, UNDP. Procjena administravnih troškova radnog i poreskog zakonodavstva u
Crnoj Gori. Podgorica, 2017.
IWGAB. Standard Cost Model booklet. August 2004.
McChesney, Fred. “Rent Extracon and Rent Creaon in the Economic Theory of
Regulaon.” Journal of Legal Studies 1987: 101-118.
59Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Ministarstvo nansija Crne Gore. Izvještaj o radu i stanju u upravnim oblasma
Ministarstva nansija, organa u sastavu i organa nad kojima ministarstvo vrši nadzor za
2016. godinu. Podgorica: Ministarstvo nansija, 2017.
Ministarstvo unutrašnjih poslova Crne Gore. Strategija reforme javne uprave u Crnoj
Gori za period 2016-2020. godine sa akcionim planom za njenu realizaciju. Podgorica,
2016.
Nijsen, Andre and Nico Vellinga. “A Model to Measure the Administrave burden of
Businesses.” Research Report 0110 - MISTRAL March 2002.
Northern Ireland Government. “Measuring Administrave Costs: Northern Ireland
Standard Cost Model Manual.” Vers. 1.0. June 2014.
OECD. The OECD Report on Regulatory Reform: Synthesis. Paris: OECD, 1997.
Orbach, Barak. “What is Regulaon?” 30 Yale Journal on Regulaon Online 1 (2012).
Peltzman, Sam. “Toward a More General Theory of Regulaon.NBER Working Paper
Series 1976.
SCM Network. <hp://www.oecd.org/gov/regulatory-policy/34227698.pdf>.
Torri, Jacopo. “Standard Cost Model: Three Dierent Paths and their Common
Problems.” Journal of Contemporary European Research 8.1 (2012): 90-108.
Wallison, Peter. “Why Do We Regulate Banks?” Regulaon Winter 2005-2006: 14-19.
“Why Do We Regulate Banks?” Regulaon. Vol. 28. CATO, 2005.
60 Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Bilješka o autoru
Milorad Katnić (1977) vanredni je profesor Javnih nansija i
ekonomskog razvoja na Fakultetu za međunarodnu ekonomiju nansije i biznis,
Univerziteta Donja Gorica. Doktorirao je na Ekonomskom fakultetu u Podgorici,
gdje je bio gostujući predavač. Održao je gostujuća predavanja na presžnijim
univerzitema: Harvard’s Kennedy School of Government; London School of
Economics; The George Washington University’s i Ellio School of Internaonal
Aairs.
Svoju profesionalnu karijeru započeo je u Instutu za strateške studije
i projekcije, gdje je radio kao ekonomski analičar. U periodu od 2004-2010.
godine, tri puta je biran na dužnost pomoćnika ministra nansija. Od 2010. do
kraja 2012. godine obavljao je dužnost ministra nansija u Vladi Crne Gore,
nakon čega bio savjetnik predsjednika Vlade, za oblas ekonomije i nansija.
Kao predstavnik države bio je član Administravnog savjeta Razvojne banke
Savjeta Evrope i guverner u Svjetskoj banci i Evropskoj banci za obnovu i razvoj.
Od 2014. godine, predsjednik je Odbora direktora Societe General banke
Montenegro.
Tokom rada u Vladi Crne Gore bio je uključen u sprovođenje
strukturnih reformi, prije svega, skalnog, nansijskog i socijalnog sistema.
Bio je rukovodilac ma za pregovore sa Evropskom komisijom za ekonomska,
nansijska pitanja i stasku, kao i kordinator ma za pregovore sa Svjetskom
trgovinskom organizoacijom za oblast nansijskih usluga. Bio je i rukovodilac
Tvining projekta Evropske komisije “Jačanje regulatornih i supervizorskih
kapaciteta nansijskih regulatora”. Od 2007. do 2011. bio je rukovodilac ma
za izradu Ekonomskog i skalnog programa Crne Gore. Učestvovao je u izradi
strateških dokumenata, “Agende ekonomskih reformi” i “Crna Gora u XXI
stoljeću – u eri kompevnos”.
61
Administravni troškovi poreskog i radnog zakonodavstva u Crnoj Gori
Od 2015. godine angažovan je od strane UNDP-a Crna Gora, kao vodeći
ekspet na projekma rješavanja problema neformalnog rada i stvaranje uslova
za zapošljivost mladih. Glavni je autor UNDP nacionalnog Izvještaja razvoja po
mjeri čovjeka: “Neformalni rad, od izazova do rješenja”, Podgorica, 2016.
Autor je brojnih naučnih i stručnih radova u domaćim i stranim
publikacijama u oblas ekonomskog rasta, skalnih kriza, poreskih sistema,
državne potrošnje.
Član je Predsjedništva Društva ekonomista i menadžera Crne Gore i
presžne međunarodne organizacije Monte Pelerin Society. Bio je član Centra
mladih naučnika Crnogorske akademije nauka i umjetnos.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Full-text available
Article
The economic theory of regulation has advanced considerably since Stigler’s seminal piece explained government’s ability to create rents by cartelizing private producers.1 Because political action can redistribute wealth generally, it is now seen that private interest groups other than producers also have an incentive to organize, both to obtain the gains and to avoid the losses from a whole menu of government enactments.2 The configuration of winners and losers depends on many factors, and it changes as the underlying demands for and costs of regulation shift. New technology, for example, may render existing government regulations undesirable to their prior beneficiaries or make current regulations useful to groups previously not benefited. Finally, “government” itself has come to be treated, not as a unit, but as a complicated network of individuals, each with an incentive to maximize his own interest.
Article
People hold strong views about regulation, but do they know what “regulation” means? National Federation of Independent Business (NFIB) is a landmark in regulation jurisprudence, yet the NFIB Court was divided over the meaning of the term “to regulate.” Long ago, John Stuart Mill observed that “we do not [always] understand the grounds of our opinion. But when we turn to . . . morals, religion, politics, social relations, and the business of life, three-fourths of the arguments for every disputed opinion consist in dispelling the appearances which favor some opinion different from it.” The controversy and confusion about regulation illustrate the phenomenon. This Essay explores the meaning of the term “regulation.”
Article
There is little reason, from an economic perspective, for banking regulation. Incentives exist, or can be created through private systems, to protect against the risks that are usually cited in defense of banking regulation. Moreover, the private systems would remove much of the cost and risk created by current government oversight. This suggests that the only reason we regulate banks is because we want to, not because we have to.
Article
This brief is divided into four parts. Part one provides a basic description of the agricultural production process as a dynamic flow, producing not only commodities but environmental goods and "bads"(damages). Part two discusses the research agendas that have influenced this production process, and the conflicts between traditional commodity oriented research and the newer environmental research agenda. Part three takes up the common ground uniting these two agendas: a concern for the uses of land and the effects of this use on both commodity and environmental flows. Part four offers some specific recommendations for reforms in land policy and targeting at the national level, the farm level, and the implications of these reforms for agricultural research systems.
Article
This paper presents a theory of competition among pressure groups for political influence. Political equilibrium depends on the efficiency of each group in producing pressure, the effect of additional pressure on their influence, the number of persons in different groups, and the deadweight cost of taxes and subsidies. An increase in deadweight costs discourages pressure by subsidized groups and encourages pressure by taxpayers. This analysis unifies the view that governments correct market failures with the view that they favor the politically powerful: both are produced by the competition for political favors.
Administrativni troškovi primjene PDV regulative u Crnoj Gori (na primjeru modela primjenjenog u Evropskoj Uniji)
  • Bojana Bošković
Bošković, Bojana. "Administrativni troškovi primjene PDV regulative u Crnoj Gori (na primjeru modela primjenjenog u Evropskoj Uniji)." 2015. "Uvod u regulaciju." II Naučna konferencija studenata PhD studija UDG. Podgorica: UDG, 2013.
EU Project on Baseline Measurement and Reduction of Administrative Costs
  • Deloitte Capgemini
  • Ramboll Management
Capgemini, Deloitte and Ramboll Management. "EU Project on Baseline Measurement and Reduction of Administrative Costs." 2010.
Models to Reduce the Disproportionate Regulatory Burden on SMEs
  • Ec Dg Enterpise
  • Industry
EC DG Enterpise and Industry. Models to Reduce the Disproportionate Regulatory Burden on SMEs. Brussels: European Commission, 2007.
The Impact of Regulation on Growth
  • Frontier Economics Ltd
Frontier Economics Ltd. "The Impact of Regulation on Growth." (2012).