ArticlePDF Available

Tomasz Maliszewski (red.), Szkoła dla życia. Przewodnik po współczesnych uniwersytetach ludowych „Szkoła dla życia”, Kaszubski Uniwersytet Ludowy w Wieżycy, Stowarzyszenie Ekologiczno-Kulturalne ZIARNO w Grzybowie, Wieżyca–Grzybów 2016, ss. 108

Authors:
Rocznik Andragogiczny t. 23 (2016)
Tomasz Maliszewski (red.), Szkoła dla życia. Przewodnik po
współczesnych uniwersytetach ludowych „Szkoła dla życia”,
Kaszubski Uniwersytet Ludowy wWieżycy, Stowarzyszenie
Ekologiczno-Kulturalne ZIARNO wGrzybowie, Wieżyca–
–Grzybów 2016, ss. 108
Wstęp
Danuta Danek wksiążce Sztuka rozumienia. Literatura ipsychoanaliza napisa-
ła: „Nie jest to książka oksiążkach czy wysnuta zksiążek, ale odoświadcze-
niu iwywiedziona zdoświadczenia” (1996, s. 5). Tak właśnie odbieram re-
cenzowaną pozycje, którą zapewne zrozmysłem redaktor potraktował jako
przewodnik, zapraszając czytelnika wświat różnorodnego myślenia oszko-
le dla życia iuniwersytetach ludowych, którego wspólnym mianownikiem
jest tradycja uniwersytetów ludowych, sięgająca połowy XIX wieku, azwią-
zana wgłównej mierze ze spuścizną duchową Mikołaja Fryderyka Seweryna
Grundtviga (1783–1872) – wybitnego duńskiego teologa, kaznodziei, histo-
ryka, pisarza i działacza społecznego (s. 7). Musimy pamiętać, że uniwer-
sytet ludowy należy postrzegać nie tylko jako ofertę wzakresie rozwiązań
organizacyjnych wobszarze edukacji dorosłych, ale także jako sposób myśle-
nia orozwoju, celach edukacji, relacji dorosłych uczeń idorosły nauczyciel,
podmiotowości jednostki, demokratyzacji edukacji itp. Tym samym założe-
nie Grundviga dotyczące szkoły dla życia pozostaje nie tylko nadal aktualne,
ale także atrakcyjne. Wdokumentach opracowanych na poziomie zarówno
europejskim, jak ikrajowym podkreśla się bowiem rolę iznaczenie edukacji
całożyciowej. Edukacja postrzegana jest jako jedno znajważniejszych narzę-
dzi umożliwiających rozwój iprolaktykę wykluczenia społecznego. Wtym
zakresie wskazuje się na znaczenie edukacji pozaformalnej, ukierunkowa-
nej na zaspokajanie autotelicznych potrzeb jednostki związanych zedukacją
irozwojem. „Jeśli ustrój nie pozwala społecznościom lokalnym na samorzą-
dzenie się, to one nigdy nie nabiorą niezbędnych umiejętności. Uprawiania
DOI:http://dx.doi.org/10.12775/RA.2016.026
Szkoła dla życia. Przewodnik po współczesnych uniwersytetach ludowych
434
Rocznik Andragogiczny t. 23 (2016)
demokracji nie można nauczyć się zksiążek. Niezbędne umiejętności można
nabyć jedynie przez rzeczywistą, praktyczną działalność. Najlepszy ustrój
nie spowoduje samorządności, gdy społeczności nie będą zdolne do jej reali-
zacji” (Regulski 2012, s. 230).
Recenzowany przewodnik składa się zczterech części. Całość posiada
bardzo esencjalistyczną formę wypowiedzi, są to np. krótkie szkice, eseje.
Odczytuję je jako swoiste autonarracje, które „są narzędziem, za pomocą
którego ludzie rozumieją samych siebie jako aktorów życia codziennego.
Umożliwiają także rozumienie zewnętrznych zdarzeń iroli, jaką jednostka
w nich odgrywa. Autonarracja porządkuje doświadczenie jednostki, czy-
niąc jej życie sensownym wjej oczach, ukierunkowanych izakorzenionym
wprzeszłości” (Karłowski 1996; Nowak-Dziemanowicz 2006, s. 63–64).
Część I: Wposzukiwaniu nowoczesnej „szkoły dla życia”
Tomasz Maliszewski wuwagach wprowadzających, i otwierającym tekście
stawia tezę, że to właśnie współcześnie uniwersytety ludowe mają duże
szanse, by stać się jedną zwiodących w różnych krajach instytucji eduka-
cyjnych, umożliwiających ich obywatelom przygotowanie się do upodmio-
towienia (s. 12). Jak trafnie zauważa Karl Kristian Ægidius – wzglobalizo-
wanym świecie nie powinniśmy zapominać, że wszyscy należymy do jakiejś
mniejszości kulturowej i musimy uczyć się życia razem oraz wzajemnego
szanowania swoich kultur (s. 24). Następnie Gayane Minassian zperspek-
tywy przewodniczącej Krajowej Sieci Rodziców zBułgarii przedstawiła ideę
szkół grundtvigiańskich, wskazując na fakt, że jest szansą na „wyrwanie
się ztotalitarnej przeszłości iuczynienie go prawdziwie demokratycznym”
(s. 25). Widoczna potrzeba szukania alternatywy/szansy wszkołach dla ży-
cia dla „skostniałego” systemu edukacji wBułgarii wymaga jednak solidności
iwytrwałości oraz nadziei wsukces. Czytanie kolejnych tekstów pokazuje,
że idea Grundtviga jest już zakorzeniona wPolsce. Ewa Smuk-Stratenwerth
ukazuje drogę budowy Ekologicznego Uniwersytetu Ludowego wGrzybnie,
aMarek Byczkowski zperspektywy trzydziestoletniego doświadczenia czy-
ni swoistą retrospekcję ikonkluduje, że „Mając na uwadze nasze nieustan-
ne poszukiwania najwłaściwszej drogi – wtym również wzakresie sposobu
izakresu wdrażania grundtvigiańskich wartości i zasad – zwykliśmy mó-
wić onaszym Kaszubskim Uniwersytecie Ludowym jako o»Uniwersytecie
Ludowym wdrodze«” (s. 34). Następne osiem szkiców odbieram jako opo-
wieść opewnej części siebie, którą jest edukacja wsystemie grundtvigiań-
skim. Elsebeth Bak przedstawia uwagi dotyczące swojej drogi do pedagogiki
Szkoła dla życia. Przewodnik po współczesnych uniwersytetach ludowych 435
V. Recenzje
grundtvigiańskiej. Peter Mogensen, Hanne Lange Houlberg, Stefan Biet-
kowski, Ingrid Rasch, Bernhard Bitterwolf iBarbara Leufgen opisują swoi-
ste świadectwa wpływu idei Grundtviga na ich życia zawodowe, gdzie samo-
czynnie nasuwają się słowa Tomasza Morusa, że „Wprawdzie niewielka jest
wkażdym mieście [wsi I. S.-J.] ilość tych, którzy zwolnieni od pracy zycznej
poświęcają się wyłącznie nauce; są to oczywiście ci, uktórych już od dzieciń-
stwa zauważono niezwykłe zdolności, niepospolity rozum ipęd do wiedzy
(Morus 1954 s. 137).
Część II: Kompetencje kluczowe – nowe/stare wyzwania
Ta część składa się zuwag wprowadzających napisanych przez Maliszew-
skiego, który potwierdza, że same działania oddalone bez reeksyjnych rzą-
dów będą skazywane wwiększości na klęskę. To właśnie dwa kolejne teksty
wtej części przedstawione są jako jedne zwielu propozycji, wktórych okre-
ślono pewien zespół kompetencji powiązany zumiejętnościami podejmo-
wania działania, które korelują zobowiązkami iideami wodgórnych progra-
mach Unii Europejskiej. Sulisława Borowska iMonika Rolbiecka wswoim
tekście pytają okluczowe kompetencje ioumiejętności rzetelnego działa-
nia zbudowanego na kompetencjach osobistych, zawodowych ispołecznych,
jak również metodycznych – które pozwolą na stworzenie jedynej niepowta-
rzalnej właściwości każdego człowieka. Uważam, że tekst byłby cenniejszy,
gdyby autorki odniosły się do prakseologii opisywanej przez m.in. Tadeu-
sza Kotarbińskiego. Zamykającym tę część szkicem jest artykuł Smuk-Stra-
tenwerth, która stara się odnaleźć wspólny mianownik między kluczowymi
kompetencjami apedagogiką uniwersytetów ludowych, pisząc, że „kompe-
tencje kluczowe wprocesie uczenia się przez całe życie to połączenie wie-
dzy, umiejętności ipostaw odpowiednich do sytuacji. Są one szczególnie nie-
zbędne do samorealizacji irozwoju osobistego, integracji społecznej, bycia
aktywnym obywatelem izatrudnienia” (Zalecania Parlamentu Europejskie-
go iRady 18–12–2006, cyt. za: Smuk-Stratenwerth 2016, s. 55). To właśnie –
jak autorka wskazała – uniwersytety ludowe skutecznie pomagają swym słu-
chaczom wnabywaniu kompetencji określanych jako kluczowe, co wskazuje
na umiejętność łączenia odgórnych idei zoddolnym działaniem. Szkoda, że
szersze grono decydentów inauczycieli nie wykazuje zrozumienia owej isto-
ty, którą podkreślają pasjonaci.
Szkoła dla życia. Przewodnik po współczesnych uniwersytetach ludowych
436
Rocznik Andragogiczny t. 23 (2016)
Cześć III: Współczesna „szkoła dla życia”
Zamysł Przewodnika po współczesnych uniwersytetach ludowych „Szkole dla
życia” od przedstawienia idei, przez próbę określenia kompetencji, aż do tzw.
dobrych praktyk, wniniejszym przewodniku zostały zilustrowane wkilku-
nastu odsłonach. Część trzecia to przykłady dobrych praktyk wpisane wte-
matykę „Współczesna Szkoła dla życia”.
W podrozdziale 3.1. Uniwersytety ludowe zostały zilustrowane uni-
wersytety ludowe iich różnorodne kierunki działań podejmowanych obec-
nie wDanii, Niemczech, Polsce iwSzwecji. Karsten orborg, przedstawia-
jąc Bornholmski Uniwersytet Ludowy, ukazuje, że kluczową wartością jest
to, że jednostka poprzez bezpieczne i inspirujące środowisko oświatowe
może pogłębić swoją wrażliwość, uwolnić wyobraźnię i kreatywność, wy-
ostrzyć krytyczny irealistyczny osąd oraz doświadczyć odpowiedzialność za
wspólnotę (s. 63). Natomiast Monika Wolańska zUniwerstytetu Ludowego
Rzemiosła Artystycznego wWoli Sękowej, prezentuje rękodzieło artystycz-
ne, jako ginący zawód, zachęcając tym samym czytelnika do rozwijania iod-
krywania swoich pasji. Sulisława Borowska opisuje Kaszubski Uniwersytet
Ludowy zperspektywy wędrownego uniwersytetu ludowego, wktórym to
właśnie seniorzy przemierzają region Kaszub, starając się „zarażać” pas
aktywnego życia na emeryturze nie tylko równolatków, ale istając się przy-
kładem dla młodszych pokoleń. Wszystkie ukazane tzw. dobre praktyki są
istotnym wkładem wrozwój idei. Należy jeszcze wymienić tekst Bernhar-
da Bitterwolfa, który przedstawia Szwabską Szkołę Rolniczą zBad Waldsee
wNiemczech. „Ponad połowa kursów i różnorodnych innych działań pla-
cówki związana jest zrolnictwem bądź życiem na farmie” (s. 77). Przedsta-
wione wtej części „dobre praktyki” dzięki swojej metodyce pracy iformule
organizacyjnej placówki doskonale współpracują zróżnymi innymi podmio-
tami oświaty, kultury, nauki jak ipolityki. Wpodrozdziale 3.2. Inne formy
„szkoły dla życia” uwzględnione zostały inspirujące alternatywne formy
kształcenia. Pierwszą znich opisał Reto Ingold wtekście pt. Szkolenia biodyna-
miczne wSzwajcarii – droga dla przyszłych rolników, stwierdzając, że „Wdzie-
dzinie biodynamiki wszystko zostało po prostu wymyślone na nowo: pozycja
rolnika, stosunek do ziemi ikrajobrazu, sposób radzenia sobie zroślinami,
zwierzętami iludźmi, aż po rynek irelacje z klientami – wszystko zosta-
ło uchwycone wświeży sposób, który zapewnia zupełnie nowe podejście”
(s. 87). Dimka Haytowa, opisując Społeczne Centrum Kultury wJawronie
wBułgarii, zwraca uwagę, że jako instytucja publiczna wprowadza małymi
kroczkami ideę Grundtviga. Przede wszystkim kształtując różnorodne kom-
Szkoła dla życia. Przewodnik po współczesnych uniwersytetach ludowych 437
V. Recenzje
petencje przydatnych jej mieszkańcom we współczesnym świecie. Zamyka-
jący tę część tekst Ukraińskie echa myśli Grundtviga: Zachodnioukraińskie
Centrum Zasobów Levko Dovgana, daje czytelnikowi możliwość odczucia
szerokich możliwości idei grundtvigańskiej, której misją jest promowanie
rozwoju społeczeństwa obywatelskiego poprzez wspieranie lokalnych ini-
cjatyw, gdzie dobre praktyki ukazują wyłaniający się obraz wielowątkowej
iwieloaspektowej działalności, społecznie użytecznej.
Część IV: Epilog
Ostatnią część pracy zamyka „Epilog”, w którym odnajdujemy niezwykle
cenny dekalog nauczyciela uniwersytetu ludowego stanowiący podsumo-
wanie całości pracy. Chociażby „przykazanie” pierwsze „Poznaj ćwierć set-
ki opowiadań na pamięć” pokazuje wartość bycia owym przewodnikiem/
/tłumaczem wżyciu człowieka, bo dzięki opowieściom świat staje się bliż-
szy ibardziej przyjazny wniełatwej drodze do samokształcenia. Istotne jest
również hasło dziewiąte „Kochaj życie imiej chęć zmieniania świata” idzie-
siąte „Zaszczepiaj wśród wychowanków postawy obywatelskie”. Epilog koń-
czy się słowami Grundtviga „wnaszym dorosłym życiu nie dotrzemy dalej,
niż wolno nam było marzyć wnaszej młodości” (s. 106).
Zakończenie
Celem autorów było zgromadzenie takiego zespołu autorów, którzy działal-
ność uniwersytetów ludowych oświetlają z różnych perspektyw. Niniejsza
książka jest więc efektem namysłu nad przeszłością, teraźniejszością iprzy-
szłością uniwersytetów ludowych, prowadzonego w różnych kontekstach.
Uniwersytet ludowy, jak widać po zawartości treściowej książki, pozostaje
atrakcyjnym przedmiotem badań dla reprezentantów wielu krajów idyscy-
plin zobrębu nauk społecznych ihumanistycznych. Sama tematyka recen-
zowanej pozycji, zaproponowana przez współautorów przewodnika oscylu-
je wokół idei lozocznych, haseł społecznych tworzących pewnego rodzaju
formułę edukacyjną opartą na koncepcji Grundtviga. Oryginalne idee iprze-
myślenia tego wybitnego duńskiego teologa, kaznodziei, historyka, pisarza
idziałacza społecznego stanowiły główne źródło inspiracji dla duńskiej pe-
dagogiki, która rozprzestrzeniła się na inne kraje. Ito owo ukazywanie roz-
przestrzenianie się dobra jest ogromną wartością dodaną tej książki.
Izabela Symonowicz-Jabłońska
Szkoła dla życia. Przewodnik po współczesnych uniwersytetach ludowych
438
Rocznik Andragogiczny t. 23 (2016)
Bibliograa
Danek D. (1996), Sztuka rozumienia. Literatura ipsychoanaliza, Instytut Badań Lite-
rackich, Warszawa.
Regulski J. (2012), Rozwój samorządności wPolsce. Próba przewidywań, [w:] Wizja
przyszłości Polski. Studia ianalizy, t. 3: Ekspertyzy, red. B. Galwas, L. Kuźni-
cki, Polska Akademia Nauk, Komitet Prognoz „Polska 2000 Plus”, Warszawa.
Karłowski M. (1996), Epizody itożsamość, „Kultura iSpołeczeństwo” nr 4 (40).
Nowak-Dziemianowicz M. (2006), Czy świat człowieka ma postać narracji? Omożliwoś-
ciach badania, rozumienia izmiany, „Teraźniejszość-Człowiek-Edukacja” nr 4.
Morus T. (1954), Utopia, PAX, Warszawa.
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Sztuka rozumienia. Literatura i psychoanaliza
  • D Danek
Danek D. (1996), Sztuka rozumienia. Literatura i psychoanaliza, Instytut Badań Literackich, Warszawa.
Rozwój samorządności w Polsce Próba przewidywań, [w:] Wizja przyszłości Polski. Studia i analizy, t. 3: Ekspertyzy, red
  • J Regulski
Regulski J. (2012), Rozwój samorządności w Polsce. Próba przewidywań, [w:] Wizja przyszłości Polski. Studia i analizy, t. 3: Ekspertyzy, red. B. Galwas, L. Kuźnicki, Polska Akademia Nauk, Komitet Prognoz " Polska 2000 Plus ", Warszawa.
Epizody i tożsamość Kultura i Społeczeństwo
  • M Karłowski
Karłowski M. (1996), Epizody i tożsamość, " Kultura i Społeczeństwo " nr 4 (40).
Czy świat człowieka ma postać narracji? O możliwościach badania, rozumienia i zmiany
  • M Nowak-Dziemianowicz
Nowak-Dziemianowicz M. (2006), Czy świat człowieka ma postać narracji? O możliwościach badania, rozumienia i zmiany, "Teraźniejszość-Człowiek-Edukacja" nr 4.
Rozwój samorządności w Polsce. Próba przewidywań
  • J Regulski
Regulski J. (2012), Rozwój samorządności w Polsce. Próba przewidywań, [w:] Wizja przyszłości Polski. Studia i analizy, t. 3: Ekspertyzy, red. B. Galwas, L. Kuźnicki, Polska Akademia Nauk, Komitet Prognoz "Polska 2000 Plus", Warszawa.