BookPDF Available

Próba oceny zarządzania najcenniejszymi lasami w Polsce

Authors:
  • Fundacja Dzika Polska

Abstract and Figures

Raport na temat: ochrony przyrody w gospodarce leśnej w Polsce, ochrony lasów w parkach narodowych, społecznego dostępu do informacji i społecznego udziału w planowaniu w tym zakresie. Przedstawia rekomendacje do poprawy obecnej sytuacji.
No caption available
… 
No caption available
… 
No caption available
… 
No caption available
… 
No caption available
… 
Content may be subject to copyright.
Próba oceny
zarządzania
najcenniejszymi
lasami w Polsce
Próba oceny
zarządzania najcenniejszymi
lasami w Polsce
WYDAWCA:
Stowarzyszenie Pracownia na rzecz Wszystkich Istot
Oddział Podlaski
2016 r.
Opracowanie stanowi element przedsięwzięcia „Społeczny nadzór zarządzania najcenniejszymi lasami
w Polsce wdrażanego przez Oddział Podlaski Pracowni na rzecz Wszystkich Istot w partnerstwie
z Klubem Przyrodników, nansowanego przez Fundację Batorego w ramach programu Obywatele dla
Demokracji ze środków EOG.
Paweł Pawlaczyk Adam Bohdan Adrian Grzegorz
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
2
Projekt okładki i skład:
Agencja Wydawnicza Ekopress
Andrzej Poskrobko / tel. 601 311 838
Fot. na okład ce: biernie chroniona buczyna w Drawień-
skim Parku Narodowym, fot. P. Pawlaczyk
copyright © by:
Paweł Pawlaczyk, Adam Bohdan, Adrian Grzegorz
2016 r.
ISBN: 978-83-947814-2-2
ISBN EAN: 9788394781422
Opracowano w ramach przedsięwzięcia „Społeczny
nadzór zarządzania najcenniejszymi lasami w Polsce,
wdrażanego przez Oddział Podlaski Pracowni na rzecz
Wszystkich Istot w partnerstwie z Klubem Przyrodni-
ków. Przedsięwzięcie zostało dofinansowane ze środ-
ków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru
Gospodarczego w ramach programu Obywatele dla
Demokracji, wdrażanego przez Fundację im. Stefana
Batorego w partnerstwie z Polską Fundacją Dzieci
i Młodzieży.
Poglądy wyrażone w publikacji są poglądami jego
autorów i nie należy ich utożsamiać ze stanowiskiem
Darczyńców.
Wydawca:
STOWARZYSZENIE
PRACOWNIA NA RZECZ WSZYSTKICH ISTOT
ODDZIAŁ PODLASKI
15-082 Białystok, ul. Świętojańska 22 lok. 1
adam.bohdan@wp.pl
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 3
Wstęp
Lasy w Polsce zajmują około 30% powierzchni
kraju, z czego prawie 81 % to lasy publiczne. Zdecydo-
wana większość tego obszaru stanowi mienie Skarbu
Państwa i pozostaje pod zarządem Państwowego
Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe (LP). to
dobra ogólnonarodowe, będące własnością wszystkich
obywateli Rzeczpospolitej Polskiej.
Lasy są równocześnie ostoją przyrody; miejscem
występowania cennych ekosystemów i gatunków.
W naszej części Europy nie ma już wprawdzie wiel-
kich obszarów leśnych nie tkniętych ręką ludzką, ale
wciąż zachowały się przykłady mało zniekształconych
lasów o charakterze naturalnym od kompleksu
Puszczy Białowieskiej i Lasów Turnickich, po mniej-
sze fragmenty takich lasów rozproszone na terenie
całego kraju. Jedynie ok. 1% lasów podlega ochronie
rezerwatowej.
Ochrona tych wartości przyrodniczych opiera się
zarówno na zapisach szeregu aktów prawnych, jak i na
wewnętrznych uregulowaniach Lasów Państwowych.
Zasady gospodarowania w lasach reguluje w szcze-
gólności Ustawa o lasach, która nakreśla cele gospo-
darki zgodnie z przyrodniczymi, społecznymi i pro-
dukcyjnymi funkcjami lasu. Gospodarka leśna w Pol-
sce podlega planowaniu. Wyspecjalizowane firmy,
w cyklach dziesięcioletnich, sporządzają na zlecenie
Lasów Państwowych tak zwane plany urządzania lasu
(PUL). Plany te zawierają tzw. Program Ochrony
Przyrody, poddawane także ocenie oddziaływania
na środowisko. Większość RDLP posiada tzw. certyfi-
kat FSC, teoretycznie gwarantujący przestrzeganie
licznych wymogów społecznych i środowiskowych,
także w zakresie ochrony walorów przyrodniczych.
Mechanizmy te powinny teoretycznie gwarantować
ujęcie potrzeb ochrony przyrody w gospodarce leśnej.
Pomimo, że przyrodnicze funkcje wymienione
w ustawie na pierwszym miejscu, obserwujemy jed-
nak, że w praktyce często rozumiane są one jako słu-
żebne wobec potrzeb człowieka. Nie zawsze dostrze-
gana jest potrzeba zachowania w nienaruszonym sta-
nie naturalnych procesów przyrodniczych, a wraz
z nimi całej gamy organizmów, których populacje nie-
rzadko egzystują na krawędzi wymarcia, wskutek
zaburz związanych z zabiegami gospodarczymi
i skracania cykli życiowych drzew. Jakość prognoz
oddziaływania planów urządzenia lasu na środowisko
oraz Programów Ochrony Przyrody nie zawsze jest
wystarczająca. W Lasach Państwowych podejmowane
były i są cenne inicjatywy na rzecz skuteczniejszej
ochrony ważnych przyrodniczo elementów lasu. Jed-
nocznie jednak, zwłaszcza w ostatnich latach, obser-
wujemy próby ograniczenia wdrażania dobrych prak-
tyk w tym obszarze oraz forsowania regulacji nieko-
rzystnych dla zachowania różnorodności biologicznej
obszarów leśnych w Polsce. System certyfikacji FSC
nie zawsze działa prawidłowo.
2,1% najcenniejszych przyrodniczo lasów Polski
znajduje się w granicach parków narodowych. Można by
więc przypuszczać, że przynajmniej na tej powierzchni
przyroda chroniona będzie w sposób doskonały. Jed-
nak, także lasy w parkach narodowych nie są wolne od
pewnych problemów. W zbyt małym zakresie stoso-
wana jest ochrona ścisła. Pozyskanie drewna – reali-
zowane pod nazwą ochrony przyrody i unaturalniają-
cej przebudowy drzewostanów – w niektórych par-
kach przybiera niepokojące rozmiary. Uwarunkowania
ekonomiczne mogą skłaniać parki narodowe do
aktywnego poszukiwania środków finansowych,
a wycinka drzew i ich sprzedaż jest jednym z najprost-
szych sposobów realizacji tego celu. Parki borykają się
z wieloma problemami, np. jeśli chodzi o sporządza-
nie i ustanawianie ich planów ochrony.
Niniejszy raport ma na celu przedstawienie stanu
rzeczy w tym zakresie, w tym najwniejszych proble-
mów, z którymi w ostatnich latach spotkali się przy-
rodnicy zaangażowani w ochronę lasów o szczegól-
nych walorach przyrodniczych na obszarze działania
lasów państwowych i parków narodowych w kraju.
Zebrane w nim informacje są aktualne na połowę
2016 r.
Autorzy
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
4
część I
Ochrona wartości przyrodniczych w Lasach Państwowych
1. Dostęp do informacji ........................................................................................................ 8
1.1. Informacja o lesie ............................................................................................................ 8
1.2. Informacja o planach urządzenia lasu i o procedurze ich sporządzania .............................. 8
1.3. Publicznie dostępne wykazy danych o środowisku ............................................................. 9
1.4. Inne informacje ............................................................................................................. 10
2. Procedury sporządzania planu urządzenia lasu ........................................................ 10
2.1. Komisje planu i procedura formalnego udziału społeczeństwa ......................................... 10
2.2. Strategiczna ocena oddziaływania projektu planu urządzenia lasu na środowisko ............. 11
2.3. Rozpatrywanie i uwzględnianie uwag wnoszonych ze strony społeczeństwa ...................... 13
2.4. Zatwierdzanie planu przez Ministra Środowiska .............................................................. 13
2.5. Zakres PZO Natura 2000 w planie urządzenia lasu ......................................................... 15
3. Obowiązujące regulacje wewnętrzne dotyczące ochrony przyrody
na poziomie RDLP .......................................................................................................... 16
4. Wybrane, ważne dla przyrody, aspekty urządzania lasu i gospodarki leśnej ....... 19
4.1. Wyznaczanie lasów wyłączonych z użytkowania (ekosystemów referencyjnych) ................ 19
4.2. Pozostawianie biogrup ................................................................................................... 30
4.3. Wieki rębności i kwalifikacja drzewostanów do użytkowania rębnego .............................. 31
4.4. Docelowe składy gatunkowe drzewostanów .................................................................... 32
4.5. Troska o zasoby rozkładającego się drewna ...................................................................... 33
5. Certyfikacja FSC ............................................................................................................... 35
6. Wybrane walory przyrodnicze lasów i potrzeby ich ochrony ................................. 40
6.1. Występowanie i ochrona cennych gatunków ................................................................... 40
6.2. Ochrona cennych typów siedlisk przyrodniczych ............................................................ 48
6.3. Cenne przyrodniczo fragmenty lasów w zarządzie Lasów Państwowych ........................... 48
Spis treści
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 5
część II
Ochrona lasów w parkach narodowych
1. Przedłużanie się sporządzania i ustanawiania planów ochrony
parków narodowych ....................................................................................................... 60
2. Dostęp do informacji o ochronie parków narodowych i jej planowaniu ............. 62
2.1. Projekty planów ochrony ................................................................................................ 62
2.2. Zadania ochronne .......................................................................................................... 63
2.3. Informacja przestrzenna ................................................................................................ 64
2.4. Informacja o stosowanych sposobach ochrony przyrody i ich skutkach ............................ 65
3. Strefowanie ochrony w parkach narodowych ............................................................ 65
3.1. Ochrona ścisła ............................................................................................................... 65
3.2. Ochrona czynna ............................................................................................................. 69
3.3. Ochrona krajobrazowa ................................................................................................... 72
4. „Obszary dzikości” – brakujący element rozważań przestrzennych
w planowaniu ochrony parków narodowych .............................................................. 73
5. Parki narodowe w obszarach Natura 2000 ................................................................. 74
6. Ochrona ekosystemów leśnych w parkach narodowych ........................................... 77
6.1. Dotychczasowa praktyka w stosunku do ekosystemów leśnych w parkach narodowych:
pozyskanie drewna i jego trendy ..................................................................................... 77
6.2. Lasy parków narodowych w świetle danych statystycznych .............................................. 80
6.3. Cele ochrony, stawiane wobec ekosystemów leśnych w parkach narodowych ................... 80
6.4. Identyfikacja zagrożeń wobec ekosystemów leśnych w parkach narodowych .................... 82
6.5. Planowane działania ochronne w lasach parków narodowych .......................................... 85
6.6. Polityka parków narodowych względem zjawisk „klęskowych” ........................................ 90
6.7. Podejście do martwych i zamierających drzew jako zagrożenia bezpieczeństwa ................ 94
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
6
7
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH
Ochrona wartości przyrodniczych
w Lasach Państwowych
część I
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
8
1.
Dostęp do informacji
1.1.
Informacja o lesie
Jeszcze do niedawna pozyskanie informacji z opisu
taksacyjnego lasu lub leśnych map z podziałem na
wydzielenia, albo map struktury drzewostanów,
nastręczało istotne trudności.
Od 2014 r. funkcjonuje jednak prowadzony przez
Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej (BULiGL)
na zlecenie Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych
(DGLP) Bank Danych o Lasach (BDL), którego ele-
mentem jest m. in. geoportal udostępniający w Inter-
necie dane przestrzenne, aż do poziomu opisów taksa-
cyjnych drzewostanów = wydzieleń leśnych. Dane
obejmują nie tylko Lasy Państwowe, ale także lasy w
parkach narodowych, zakładach doświadczalnych,
oraz niektóre lasy niepaństwowe. Dane dostępne
również w tzw. usłudze WMS, umożliwiającej ich
wyświetlanie w zewnętrznych programach GIS oraz
geoportalach. Funkcjonuje narzędzie umożliwiające
raportowanie struktury drzewostanów dla dowolnie
wybranego obszaru. W 2016 r. wprowadzono również
usługę umożliwiającą zamawianie i automatyczne
pobieranie leśnej mapy numerycznej oraz bazy danych
opisu taksacyjnego (wraz ze wskazówkami gospodar-
czymi dla poszczególnych drzewostanów) dla dowol-
nego nadleśnictwa. Funkcjonalności BDL są inten-
sywnie rozwijane.
KONKLUZ JA
Informacja o lesie jest obecnie udostępniana w sposób
wzorowy.
1.2.
Informacja o planach urządzenia lasu
i o procedurze ich sporządzania
Jeszcze do niedawna pozyskanie planów urządzenia
lasu, nawet obowiązujących i zatwierdzonych czyli
tych, na podstawie których prowadzona jest gospo-
darka leśna, nastręczało istotne trudności. Od kilku
lat jednak trudności te zniy, w związku z zaakcepto-
waniem przez Lasy Państwowe, że plan urządzenia
lasu stanowi informację o środowisku, podlegającą
ustawowemu obowiązkowi udostępnienia. Obecnie
w BIP każdego nadleśnictwa opublikowana jest przy-
najmniej decyzja zatwierdzająca aktualny plan urzą-
dzenia lasu. Zróżnicowane jest natomiast podejście do
części opisowej (elaborat, program ochrony przy-
rody). W niektórych nadleśnictwach one publiko-
wane w BIP nadleśnictw, w większości jednak opubli-
kowana jest tylko informacja o możliwości udostęp-
nienia na wniosek. Takie samo podejście dotyczy
prognoz oddziaływania na środowisko. W niektórych
Regionalnych Dyrekcjach Lasów Państwowych (RDLP)
części opisowe planów i prognozy oddziaływania na
środowisko są natomiast w miarę sporządzania publi-
kowane na stronie RDLP.
Bardzo zróżnicowana jest praktyka informowania
o sporządzaniu kolejnych rewizji planów urządzenia
lasu. Sporządzanie planów należy do obowiązków
RDLP, więc informacje w tym zakresie dostępne są na
stronie RDLP, a zwykle udostępniane na stronach
nadleśnictw. Rozmieszczenie informacji i zakres udo-
stępnianych informacji są jednak silnie zróżnicowane
pomiędzy poszczególnymi RDLP. Pomimo jednolitej
struktury Biuletynu Informacji Publicznej RDLP,
informacje różnie rozdzielane między zakładki
„Plan urządzenia lasu” oraz „Ogłoszenia”.
Przykładowo, RDLP Katowice w zakładce „Urzą-
dzanie lasu” publikuje kompletną, czytelnie zesta-
wioną informację o harmonogramie spordzania pla-
nów dla poszczególnych nadleśnictw i o wszystkich
dokumentach powstających w ramach tej procedury,
z dostępem do samych dokumentów jako plików pdf.
Rozwiązanie to byłoby wzorowe, o ile informacja
byłaby w pełni aktualna (a nie jest – w kwietniu 2016 r.
miała stan aktualności na listopad 2014). Na stronie
„Ogłoszenia” RDLP publikuje natomiast ogłoszenia
o komisjach zwoływanych w trakcie procedury.
W innych RDLP w większości publikowane są ogło-
szenia o zwoływanych komisjach, kolejno: Komisja
Założeń Planu – KZP, Narada Techniczno-Gospodar-
cza – NTG, Komisja Projektu, bądź w zakładce „Plan
urządzenia lasu” bądź „Ogłoszenia”. Zakres i miejsce
publikowania materiałów na Komisje, protokołów
z Komisji, przyjętych założeń do planów, czy podsu-
mowań postępowania z udziałem społeczeństwa jest
jednak silnie zróżnicowany. Zróżnicowany jest także
stan aktualności publikowanej informacji. Dostrze-
galny jest wysiłek Lasów Państwowych w udostępnia-
niu informacji i budowie transparentności sporządza-
nia planów, ale nie we wszystkich RDLP cel ten jest
traktowany z równą starannością, zaś obecny stan
udostępnienia informacji w skali ogólnokrajowej spra-
wia wrażenie chaotycznego.
Dość dobrze jednak funkcjonuje procedura udo-
stępniania informacji na wniosek. W naszych doświad-
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 9
czeniach nie zetknęliśmy się z przypadkami nieudo-
stępnienia wnioskowanych informacji. Powszechne jest
natomiast nieprzestrzeganie terminu udostępnienia.
Zdecydowana większość jednostek Lasów Państwo-
wych nie jest w ogóle świadoma, że projekty planów
urządzenia lasu, prognozy oddziaływania na środowi-
sko, opinie organów o projektach planów urządzenia
lasu, podsumowania postępowań z udziałem społe-
czeństwa, jak również zatwierdzone plany, podlegają
obowiązkowi udostępnienia w dniu złożenia wniosku
(od 1 stycznia 2017 r. będzie to termin 3 dni).
REKOMENDACJE
Sugerujemy standaryzację i ujednolicenie sposobu
umieszczania informacji o sporządzaniu planów urzą-
dzenia lasu w poszczególnych RDLP. Sugerujemy, by ele-
mentem tego standardu było publikowanie:
• harmonogramu sporządzania planów urządzenia lasu
dla poszczególnych nadleśnictw,
• materiałów na Komisję Założeń Planu (KZP), Nara
Techniczno-Gospodarczą (NTG) i Komisję Projektu
Planu (KPP) przed tymi Komisjami,
• protokołów z KZP, NTG i KPP, opinii odpowiednich
organów,wraz z publikacją uwag z konsultacji,
• przeglądowej informacji o stanie zatwierdzania
poszczególnych planów.
Wzorcowe wydaje się tu rozwiązanie z RDLP Katowice,
z tym że dane powinny być na bieżąco aktualizowane.
Udostępnienie w internecie odpowiednich dokumen-
tów, a nie tylko informacji o nich, rozwiązałoby problem
powszechnego nieprzestrzegania terminów udostępnia-
nia informacji na wniosek. Celowa byłaby większa sta-
ranność w publikowaniu informacji, np. opatrywanie
wszelkich wpisów datą publikacji, jak równiw nie-
których RDLP – większa troska o zachowanie aktualno-
ści danych.
1.3.
Publicznie dostępne wykazy danych
o środowisku
Ustawa o udostępnianiu informacji o środowisku
nakazuje prowadzenie takich wykazów w formie elek-
tronicznej i udostępnianie ich w internecie jako części
Biuletynu Informacji Publicznej danej jednostki. Spo-
sób prowadzenia wykazu i zakres informacji określa
rozporządzenie Ministra Środowiska1. W wykazie
1 Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 22 wrześ-
nia 2010 r. w sprawie wzoru oraz zawartości i układu
publicznie dostępnego wykazu danych o dokumentach
zawierających informacje o środowisku i jego ochronie
(Dz.U. 2010 nr 186 poz. 1249)
powinny być publikowane w szczególności informacje
o: planach urządzenia lasu i ich projektach, opiniach
odpowiednich organów do planów urządzenia lasu,
podsumowaniu postępowania z udziałem społeczeń-
stwa przeprowadzanego względem projektu planu
urządzenia lasu. Same zaś wymienione dokumenty
muszą być udostępniane co najmniej na wniosek, przy
czym ustawa wymaga udostępnienia w dniu złożenia
wniosku, a więc w rygorystycznie krótkim terminie
(od 2017 r. termin ten ma być wydłużony do 3 dni).
Obowiązków tych nie realizuje w pełni żadna jed-
nostka Lasów Państwowych, mimo że w jednolitej
strukturze BIP znajduje się zakładka „Wykaz danych
o środowisku”.
Szczególnie rażący jest zupełny brak dostępnych
w internecie wykazów. Na stronach RDLP Katowice,
Kraków, Warszawa, Zielona Góra odpowiednie miej-
sce w BIP jest puste. RDLP Gdańsk i Lublin ogłaszają
natomiast, że wykaz jest... dostępny na wniosek,
co stanowi rażące naruszenie obowiązku ustawowego.
W RDLP Poznań w miejscu wykazu znajduje się infor-
macja o formach ochrony przyrody. RDLP Lublin nie
udostępniło wykazu nawet na wniosek, co stanowi już
rażące naruszenie prawa. Informacja została udostęp-
niona dopiero w reakcji na wniesioną skargę do Woje-
wódzkiego Sądu Administracyjnego.
W pozostałych RDLP wymagana informacja jest
w wykazach udostępniana fragmentarycznie. Zwykle
dostępna jest informacja o planach urządzenia lasu i ich
projektach; niekiedy tak że o prognozach oddziaływania
na środowisko, w niektórych RDLP także o opiniach
organów na temat projektów planów. Zupełnie brak
wymaganej ustawą informacji o podsumowaniach pro-
cedury strategicznej oceny oddziaływania planów urzą-
dzenia lasu na środowisko (niektóre RDLP udostęp-
niają podsumowana, ale w innych częściach BIP – zob.
wyżej). Tylko RDLP Radom i Wrocław próbują prze-
strzegać wymaganego zakresu karty informacyjnej.
Żadna RDLP nie zapewnia wymaganej rozporządze-
niem funkcjonalności wyszukiwania w wykazie. W nie-
których RDLP daty zamieszczenia informacji sugerują
nieaktualność wykazu (np. brak informacji nowszych
niż 2014 r.), a w niektórych przypadkach daty zamiesz-
czenia informacji nie są w ogóle podane.
Udostępnianie przez Regionalne Dyrekcje Lasów
Państwowych dokumentów ujmowanych w wykazach
w 100% przypadków następowało z przekroczeniem
wymaganego ustawą terminu.
REKOMENDACJE
Wykazy danych o środowisku we wszystkich RDLP,
a także procedura udostępniania dokumentów ujmowa-
nych w tych wykazach, wymagają doprowadzenia do
zgodności z obowiązującym prawem.
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
10
1.4.
Inne informacje
Większość RDLP udostępnia w BIP informację
o wydanych zarządzeniach i decyzjach Dyrektora
RDLP w formie ich spisu (treść jest wówczas udosp-
niana na wniosek). DGLP oraz RDLP w Białymstoku,
Olsztynie i Pile udostępniają treść wydawanych zarzą-
dzeń dyrektorów, niekiedy jednak bez kluczowych
merytorycznie załączników „wprowadzanych do sto-
sowania”. Sposób udostępnienia nie zawsze jest przy-
jazny korzystającemu – niekiedy spisy zarządzeń są
udostępniane jako odrębne pliki z poszczególnych lat,
w żadnej RDLP nie ma funkcjonalności wyszukiwa-
nia, w niektórych RDLP nie ma możliwości łatwej
weryfikacji, które zarządzenia są nadal obowiązujące.
W niektórych RDLP utrudniony jest dostęp do
szczegółowych danych o wyznaczonych ekosystemach
referencyjnych (drzewostanach wyłączonych z użyt-
kowania, zob. szczegółowo dalej).
W związku z analizą prowadzonej gospodarki leś-
nej, do nadleśnictw kierowane były zapytania o szcze-
góły prowadzonej gospodarki. Większość nadleśnictw
udzielała odpowiedzi i udostępniała dane bez zwłoki
i problemów. Pojedyncze nadleśnictwa próbowały
jednak utrudniać udostępnianie danych (warstwy
wektorowe, zabiegi gospodarcze), np. pod pretekstem
rzekomej konieczności wskazania rejestru publicz-
nego, w którym gromadzone są wnioskowane dane
lub rzekomej konieczności złożenia wniosku na spe-
cjalnym formularzu.
REKOMENDACJE
Praktyka udostępniania informacji o aktach normalizacji
wewnętrznej RDLP mogłaby być łatwo poprawiona
poprzez jej zestandaryzowanie i drobne ulepszenia.
Standard powinien zakładać:
dostępność w jednym miejscu (na jednej stronie lub
w jednym pliku) jednolitej listy dotychczasowych
zarządzeń i decyzji, ze wskazaniem ich statusu (aktu-
alne / zmienione innym aktem / nie obowiązujące);
dostęp do treści ww. zarządzeń i decyzji, wraz z załącz-
nikami (które są niekiedy kluczowe dla meritum)!
Pracownicy Lasów Państwow ych powinni zostać dokład-
niej zapoznani z przepisami prawa w zakresie udostęp-
niania informacji publicznej oraz informacji o środowi-
sku (terminy udostępniania, brak możliwości określania
pozaustawowych wymagań udostępnienia informacji).
2.
Procedury sporządzania
planu urządzenia lasu
W procesie sporządzania planów urządzenia lasu
kluczowe dla udziału społeczeństwa są następujące
etapy:
Komisja ZałożPlanu (KZP), przed znalezie-
niem wykonawcy i rozpoczęciem prac – na którą
zaprasza się m. in. przedstawicieli społeczeństwa;
Narada Techniczno-Gospodarcza (NTG), będąca
prezentacją projektu planu wraz z programem
ochrony przyrody i prognozą oddziaływania na
środowisko na którą mogą być zapraszani
przedstawiciele społeczeństwa;
Opiniowanie projektu planu wraz z prognozą
przez RDOŚ;
Wyłożenie projektu planu wraz z prognozą do
21-dniowego „udziału społeczeństwa” wymaga-
nego ustawą o udostępnianiu informacji o śro-
dowisku;
Komisja Projektu Planu (KPP; może nie być zor-
ganizowana, gdy nie wpłynęły uwagi od społe-
czeństwa), „o charakterze debaty publicznej”;
Zatwierdzenie planu przez Ministra Środowiska.
2.1.
Komisje planu i procedura formalnego udziału
społeczeństwa
Nie napotkaliśmy na trudności w uczestniczeniu
w zwoływanych komisjach planu. RDLP Białystok
informowało pisemnie o terminach Komisji dla PUL
w poszczególnych nadleśnictwach. Ogłoszenia o KZP
oraz o wyłożeniu gotowego projektu planu i o ewentu-
alnej KPP, a niekiedy także o NTG, są publikowane na
stronach internetowych BIP RDLP (choć w rozmai-
tych częściach BIP; por. dalej); niektóre RDLP zawia-
damiają też o nich zainteresowane organizacje listow-
nie. Niekiedy informacja o KPP bywa publikowana
tylko w internecie, mimo przesyłania koresponden-
cyjnej informacji o poprzednich komisjach (taka
praktyka została zastosowana np. w RDLP Krosno
przy projektach planów dla nadleśnictw: Baligród,
Cisna i Komańcza) taka praktyka (zastosowana
przez RDLP ze względu na znaczną liczbę uwag do
planu), może wprowadzać w błąd podmioty przywią-
zane do korespondencyjnego zawiadamiania.
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 11
Zróżnicowana jest praktyka udostępniania przed
komisjami materiałów na nie, a także udostępniania
po posiedzeniach komisji protokołów z tych posie-
dzeń. Niektóre RDLP publikują takie materiały w BIP
(por. wyżej), inne nie. Jednak, nie napotkaliśmy na
istotne trudności w dostępie do tych dokumentów
wszędzie tam, gdzie nie zostały one udostępnione
w internecie, były dostępne na wniosek.
Niezależnie od ewentualnej dyskusji na zwoływa-
nych komisjach, ustawowym wymogiem jest podanie
do publicznej wiadomości informacji o sporządzonym
projekcie planu i umożliwienie, w czasie nie krótszym
niż 21 dni, wnoszenia uwag do takiego projektu (tzw.
procedura formalnego „udziału społeczeństwa”).
Wymóg ten jest generalnie przestrzegany, z tym że
projekty planów są często wykładane w formie papie-
rowej w odpowiednim nadleśnictwie. Tylko niektóre
RDLP stosują praktykę udostępniania projektów
w internecie.
Projekt planu urządzenia lasu na podstawie art. 14
ust 3 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku
i tak podlega obowiązkowi udostępnienia na wniosek,
w jednodniowym terminie (od 1 stycznia 2017 r. - trzy-
dniowym). W przypadku składania takich wniosków,
naruszanie terminu jest powszechne. Jednostki Lasów
Państwowych nie są zdolne do przestrzegania prawa
w zakresie wymaganego ustawą terminu udostępnienia.
Jest to uchybienie istotne, w związku z zamkniętym,
zwykle 21-dniowym terminem na wnoszenie uwag do
projektu. Korzystniejsze – także dla Lasów Państwo-
wych – jest więc internetowe udostępnienie całego pro-
jektu przy informacji o jego sporządzeniu, bo umożli-
wia uniknięcie naruszeń prawa związanych z dostępem
do informacji o środowisku.
REKOMENDACJE
• Pożądana jest standaryzacja, w skali całych Lasów
Państwowych, miejsca, w którym poszczególne
RDLP publikują ogłoszenia o zwoływanych komi-
sjach planu i o wykładanych do konsultacji projektach
planów. Optymalne byłoby udostępnianie w inter-
necie pełnych materiałów na komisje, a następnie
ustaleń komisji.
• Oprócz wymaganej prawem biernej formy zawiada-
miania o posiedzeniach komisji i o wyłożeniu planu,
pożyteczna jest dodatkowa praktyka koresponden-
cyjnego zawiadamiania zainteresowanych podmio-
tów – stosowana w niektórych RDLP, ale zasługująca
na upowszechnienie w skali kraju. Wykorzystanie
poczty elektronicznej umożliwiłoby jeszcze szersze
upowszechnienie tej praktyki bez dodatkowych
kosztów.
• Informacji o wyłożeniu projektu planu do konsultacji
społecznych powinna towarzyszyć publikacja w inter-
necie projektu planu wraz z prognozą oddział ywania
na środowisko – co umożliwi uniknięcie naruszeń
prawa, obecnie powszechnie popełnianych przy udo-
stępnianiu projektów na wniosek.
2.2.
Strategiczna ocena oddziaływania projektu
planu urządzenia lasu na środowisko
Projekty planów urządzenia lasu poddawane
obecnie tzw. procedurze strategicznej oceny oddziały-
wania na środowisko, której elementami : sporzą-
dzenie i przedstawienie tzw. prognozy oddziaływania
na środowisko, zaopiniowanie planu wraz z prognozą
przez organy ochrony środowiska, co najmniej
21-dniowe konsultacje społeczne planu wraz z pro-
gnozą (tj. wspomniane już wyżej „wyłożenie projektu
planu”). Ustawa wymaga sporządzenia podsumowa-
nia tego procesu, w tym informacji o sposobie wyko-
rzystania wszelkich zgłoszonych w nim uwag. Wszyst-
kie powstające w tym procesie dokumenty (od samego
projektu planu, poprzez opinie organów, po podsu-
mowanie) są tzw. kwalifikowaną informacją o środo-
wisku – informacja o nich powinna być zamieszczona
w BIP, a same dokumenty muszą być udostępniane
każdemu zainteresowanemu, na wniosek, w dniu
złożenia takiego wniosku (od 2017 r. będzie to termin
3 dni).
Zagadnienia dostępu do informacji przedstawiono
już wyżej. Uchybienia obowiązkom ustawowym
w tym zakresie mają w lasach państwowych charakter
powszechny.
Ważnym elementem procedury strategicznej oceny
oddziaływania na środowisko jest opracowanie
i przedstawienie tzw. prognozy oddziaływania planu na
środowisko, czyli dokumentu, który powinien podsu-
mowywać wszystkie oddziaływania środowiskowe,
jakie mogą być skutkiem realizacji rozważanego planu.
Lasy Państwowe przyjęły, że prognoza jest sporzą-
dzana razem z planem, przez wykonawcę tego planu.
Tym samym, prognoza nie jest weryfikacprojektu
planu przez inny zespół autorski, ale raczej subiektyw-
nym, choć usystematyzowanym i uargumentowanym
stanowiskiem autorów planu, mającym przekonać, że
ich projekt nie będzie znacząco negatywnie oddziały-
wać na środowisko. Rozwiązanie takie jest zgodne
z prawem, choć nie jest jedynym możliwym. Jednak,
wąski rynek wykonawstwa planów urządzenia lasu sil-
nie uzależnia wykonawców od zamawiającego, spra-
wiając, ze treść prognoz formułowana jest często pod
dyktando Law Państwow ych, jako podmiotu zainte-
resowanego realizacją ocenianego planu. A prognozy
są w wielu przypadkach głównym źródłem wiedzy
o oddziaływaniach, jakie jest wykorzystywane w pro-
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
12
cedurze oceny. Stosowana praktyka stwarza więc
zagrożenie dla jakości procesu ocenowego.
Metodyka sporządzania prognoz jest względnie
jednolita w całych Lasach Państwowych i wynika
z Ramowych wytycznych w sprawie zakresu i stopnia szcze-
gółowości prognozy oddziaływania na środowisko planu
urządzenia lasu, „wprowadzonych do stosowania” przez
Głównego Konserwatora Przyrody 28 sierpnia 2013 r.
(poprzedzonych wcześniejszą wersją takich wytycz-
nych z18 sierpnia 2011 r.).
Prognozy są sporządzane na podstawie publikowa-
nej, udostępnionej przez RDOŚ lub dostępnej w nad-
leśnictwie wiedzy przyrodniczej i mają charakter
generalnej oceny eksperckiej oddziaływania gospo-
darki leśnej (rozumianej ogólnie) na poszczególne
komponenty środowiska, oraz analizy współwystępo-
wania planowanych zabiegów gospodarczych i znanych
stanowisk siedlisk przyrodniczych oraz stanowisk
cennych gatunków.
Ponieważ lokalizacja siedlisk przyrodniczych jest
zazwyczaj z grubsza znana, analiza współlokalizacji
jest w przypadku siedlisk zwykle trafna – prognozy
dostarczają informacji, jakie zabiegi gospodarcze mia-
łyby być wykonane w płatach siedlisk. Niemal zawsze
oddziaływanie takich zabiegów jest jednak a’priori
przyjmowane jako neutralne lub długofalowo pozy-
tywne, poniewco do zasady zachowa aściwy dla
siedliska skład gatunkowy drzewostanu i umożliwi
jego trwanie. Nawet znaczny ubytek starodrzewi roz-
ważanego siedliska przyrodniczego oceniany jest tylko
jako oddziaływanie krótkookresowe negatywne. Nie
są analizowane bardziej złożone oddziaływania, jak
np. zagrożenie neofityzacją i synantropizacją, oddzia-
ływanie na zasoby martwego drewna ani na różnorod-
ność biologiczną związaną z danym typem ekosy-
stemu. Nie są wykorzystywane konkretne wskaźniki
oceny stanu ochrony siedlisk przyrodniczych.
W przypadku prognozowania oddziaływania na
gatunki, stosowana metoda analizy współlokalizacji
jest wadliwa zwykle stosowana jest do niekomplet-
nych informacji o rozmieszczeniu gatunku w nadleś-
nictwie, podczas gdy jej założenia metodyczne wyma-
gają dobrze rozpoznanego rozmieszczenia. Działania
podjęte w ramach projektu dowiodły, że nadleśnictwa
często nie zdają sobie sprawy z obecności na ich obsza-
rze gatunków chronionych Dyrektywą Siedliskową
lub gatunków wymagających tworzenia stref ochron-
nych. Nie zawsze też przekazywane nadleśnictwu
dane o występowaniu i rozmieszczeniu chronionych
gatunków były uwzględniane w prognozie (np. Nad-
leśnictwo Krynki, Nadleśnictwo Augustów). Nie są
stosowane inne metody, które umożliwiłaby trafne
prognozowanie także przy niepełnej wiedzy o roz-
mieszczeniu gatunku (np. analiza wypływu planowa-
nych działań na kluczowe cechy siedliska gatunków).
Prognozy formułują zwykle mniej lub bardziej
ambitny zestaw zaleceń, które mogłyby zminimalizo-
wać oddziaływanie gospodarki leśnej na przyrodę.
Prognozy nie są jednak częścią planu urządzenia lasu,
a zalecenia te nie są zwykle przenoszone do planu.
Nie jest więc jasne, czy będą rzeczywiście stosowane
w gospodarce leśnej. Przyznać jednak trzeba, że nie-
które RDLP wprowadziły własne procedury monito-
rowania prac leśnych, sprawdzające także zgodność
realizacji prac z zaleceniami prognoz.
Przyjętą praktyką jest nieproponowanie w progno-
zach żadnych szczególnych sposobów monitorowania
oddziaływań gospodarki leśnej na elementy przyrody,
a zakładanie, że do takiego monitoringu wystarczy
rejestracja czynności gospodarczych i sporządzenie
kolejnej rewizji planu urządzenia lasu.
REKOMENDACJE
• Prawidłowe prognozowanie oddziaływania projektu
planu urządzenia lasu na przyrodę wymagałoby jed-
nak, by elementem planu urządzenia lasu była profe-
sjonalna inwentaryzacja przyrodnicza nadleśnictwa;
• Metodyka prognoz oddziaływania planu urządzenia
lasu na środowisko wymaga ulepszeń i uzupełnień,
w szczególności: zapewnienia spójności z parame-
trami i wskaźnikami oceny stanu ochrony siedlisk
przyrodniczych i gatunków, użycia bardziej odpo-
wiednich metod prognozowania oddziaływania na
gatunki i nie w pełni rozpoznanym rozmieszczeniu,
uwzględnienia analizy oddziaływania nie tylko na
same miejsca stwierdzenia gatunków, ale także na
kluczowe dla gatunków cechy struktury ich siedlisk;
• Zalecenia z prognoz, dotyczące minimalizacji ewen-
tualnych negatywnych oddziaływań, powinny być
w całości przenoszone do planu urządzenia lasu, tak
by zapewnić rzeczywiste uwzględnianie tych zaleceń
w gospodarce leśnej;
• Należałoby rozważyć oderwanie sporządzania
prognoz od sporządzania planów, których oddziały-
wanie jest prognozowane, tj. zapewnić, by prognozę
opracowywał inny zespól, niż opracowywał analizo-
wany plan. Rozwiązanie takie mogłoby poprawić
jakość prognozowania i przyczynić się do lepszej
efektywności strategicznej oceny oddziaływania pla-
nów urządzenia lasu na środowisko.
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 13
2.3.
Rozpatrywanie i uwzględnianie uwag
wnoszonych ze strony społeczeństwa
Mimo szerokich możliwości składania przez społe-
czeństwo uwag i wniosków do planów urządzenia lasu,
praktyczne doświadczenia pokazują, że stopień
uwzględniania takich uwag jest bliski zeru. Uwagi do
projektów planów urządzenia lasu uwzględniane są
w znacznie mniejszym stopniu, niż uwagi wnoszone
do projektów planów, dokumentów czy aktów praw-
nych w sferach innych niż leśnictwo. Zwykle uwzględ-
niane są dostarczone nowe szczegółowe informacje
o elementach przyrody. Gdy jednak przedstawiane we
wnioskach społecznych informacje są tylko przykła-
dami świadczącymi o systemowych problemach (np.
braku dobrego rozpoznania występowania chronio-
nych gatunków), zwykle nie są podejmowane żadne
działania w celu systemowego rozwiązania proble-
mów. Niemal nigdy nie są uwzględniane wnioski spo-
łeczne w zakresie modyfikacji gospodarki leśnej w celu
lepszej ochrony przyrody – jak np. wnioski dotyczące
wiekówbności, intensy w nci uż ytkowania, wyzna-
czenia drzewostanów wyłączonych z użytkowania itp.
Gdy w uwagach ze strony organizacji ekologicznych
przedstawiane są szczegółowe argumenty naukowe lub
konkretne wyniki badań, zdarza się że są one ignoro-
wane i pozostawiane bez odniesienia się w odpowie-
dziach Lasów Państwowych
Zdarzają się przypadki niepełnego ujmowania
wniesionych uwag w sporządzanych przez RDLP pod-
sumowaniach udziału społeczeństwa. Przykładowo,
w podsumowaniu udziału społeczeństwa w sprawie
aneksu do planu urządzenia lasu nadleśnictwa Biało-
wieża, nie uwzględniono i nie odniesiono się do uwag
Klubu Przyrodników dotyczących: doświadczeń
z innych krajów i obiektów dotyczących sposobu reak-
cji w przypadkach wielkopowierzchniowych zaburzeń
w ekosystemach leśnych, przyjętych typów drzewo-
stanu, metod i ustaleń prognozy oddziaływania na
środowisko. Nie uwzględniono tae wystąpień wyty-
kających istotne niespójności w przedstawianej doku-
mentacji planu. W podsumowaniach dotyczących pla-
nów urządzenia lasu nadleśnictw Lutowska i Stuposiany,
nie ujęto korespondencji uszczegóławiającej przed
Komisją Projektu Planu uwagi i wnioski Klubu Przy-
rodników w świetle stanowiska przedstawianego przez
RDLP w Krośnie. W ten sposób do Ministra Środowi-
ska zatwierdzającego plan urządzania lasu nie trafia
pełna informacja uwagach społeczeństwa złożonych w
toku strategicznej oceny oddziaływania planu urzą-
dzenia lasu na środowisko.
REKOMENDACJE
• Zatwierdzanie planu urządzenia lasu przez Ministra
Środowiska powinno jednak docelowo podlegać
potencjalnej kontroli sądowej pod kątem widzenia
zgodności z prawem. Celowy byłby powrót do formy
prawnej umożliwiającej stosowanie, wobec decyzji
zatwierdzającej plan urządzenia lasu, istniejących
procedur postępowania administracyjnego w tym
eliminacji z obrotu prawnego decyzji podjętych wad-
liwie, np. bez dysponowania przez Ministra rzetelną
wiedzą o przebiegu procedury strategicznej oceny
oddziaływania na środowisko.
• Ustawowa procedura strategicznej oceny oddziały-
wania na środowisko powinna wymagać zestawienia
oryginalnych uwag wnoszonych w procedurze, a nie
tylko ich „podsumowania”.
2.4.
Zatwierdzanie planu
przez Ministra Środowiska
Do niedawna przyjmowano, że zatwierdzenie planu
urządzenia lasu przez Ministra następuje w formie
decyzji administracyjnej. Istniała wówczas możliwość
stosowania wobec zatwierdzania planu urządzenia lasu
procedur postępowania administracyjnego, jak możli-
wość udziału organizacji społecznej na prawach strony,
możliwość weryfikacji decyzji w formie „ponownego
rozpatrzenia sprawy”, możliwość wznowienia postę-
powania w przypadku ujawnienia nowych, istnieją-
cych wcześniej a nie znanych organowi okoliczności,
jak również możliwość stwierdzenia nieważności
w przypadku rażącego naruszenia prawa.
Jak jednak wywodzi Naczelny Sąd Administracyjny
(Wyrok NSA z dnia 12 marca 2014 r., sygn. akt II OSK
2477/12), zatwierdzenie planu urządzenia lasu to
wewnętrzne rozstrzygniecie o charakterze zarząd-
czym, nie mające charakteru decyzji administracyjnej.
Mimo autorytetu NSA, nie rozwiewa to jednak do
końca wątpliwości. Konsekwencją przyjęcia, że decy-
zja zatwierdzająca plan urządzenia lasu nie jest decyzją
administracyjną, jest brak możliwości sądowej kon-
troli tej decyzji przez sąd administracyjny. W szcze-
gólności, takiej sądowej kontroli nie mogą zainicjować
„członkowie społeczeństwa”2, nawet gdy chcieliby
2 Konwencja z Aarhus wymaga, by prawo takie przysłu-
giwało „członkom społeczeństwa mającym wystarcza-
jący interes lub podnoszącym naruszenie uprawnień”,
przy czym „Określenie tego, co stanowi wystarczający
interes oraz naruszenie uprawnień, następuje zgodnie
z wymaganiami prawa krajowego i stosownie do celu,
jakim jest przyznanie zainteresowanej społeczności
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
14
zakwestionować naruszenie prawa ochrony środowi-
ska przez zatwierdzony plan. Tymczasem, art. 9 ust. 3
Konwencji z Aarhus3 wymaga „(...) każda ze Stron
zapewni, ze członkowie społeczeństwa spełniający wymaga-
nia, o ile takie istnieją, określone w prawie krajowym, bę
mieli dostęp do administracyjnej lub sądowej procedury
umożliwiającej kwestionowanie działań lub zaniechań osób
prywatnych lub władz publicznych naruszających postano-
wienia jej prawa krajowego w dziedzinie środowiska”.
W naszej ocenie, zdarzają się tymczasem przypadki
zatwierdzania planów urządzenia lasu z naruszeniem
prawa lub w sposób budzący przynajmniej wątpliwości
co do zgodności z prawem, w szczególności przypadki
naruszeń art. 55 ust. 2 ustawy o ocenach oddziaływa-
nia na środowisko, a tym samym art. 6(3) dyrektywy
siedliskowej UE.
Przykładowo, Minister Środowiska w dniu 26.08.
2015 r. zatwierdził plan urządzenia lasu dla nadleśni-
ctwa Sarnaki (RDLP w Lublinie), mimo sprzeczności
planu z obowiązującym aktem prawa miejscowego
ustanowionym planem zadań ochronnych dla obszaru
Natura 2000 Ostoja Nadbużańska PLH140011.
W przedłożonej w trakcie procedury opinii RDOŚ
wskazano na „niepeł zgodność” projektu PUL
z obowiązującym planem zadań ochronnych, polega-
jącą m. in. na zaplanowaniu w PUL działań gospodar-
czych tam, gdzie wg planu zadań ochronnych nie
powinny być planowane. W „odpowiedzi na opinię”,
a także w podsumowaniu strategicznej oceny oddzia-
ływania na środowisko, sporządzająca plan urządzenia
lasu RDLP w Lublinie potwierdziła niezgodność PUL
z obowiązującym planem zadań ochronnych dla obszaru
Natura 2000, przedstawiając tylko argumenty, dla-
czego rozwiązania z planu urządzenia lasu uważa za
lepsze. Minister Środowiska zatwierdził plan urdze-
nia lasu, nie poruszając w ogóle w uzasadnieniu swojej
decyzji zagadnienia niezgodności planu urządzenia
lasu z obowiązującym planem miejscowym.
Przypadki takie miały miejsce także wcześniej.
W nadleśnictwie Borki, Regionalny Dyrektor Ochrony
Środowiska wyraz w 2009 r. negatyw opin
o projekcie planu urządzenia lasu, ze względu na zbyt
silne negatywne oddziaływanie na środowisko.
W 2010 r., w toku spotkań między RDOŚ, RDLP
i Nadleśnictwem, uzgodniono modyfikacje projektu
planu, polegające m. in. na wyłączeniu określonych
szerokiego dostępu do wymiaru sprawiedliwości w za-
kresie określonym niniejszą konwencją”, ale interes
organizacji pozarządowej uważa się co do zasady za wy-
starczający.
3 Konwencja o dostępie do informacji, udziale społe-
czeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do
sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska,
sporządzona w Aarhus 25 czerwca 1998 r., ratyfikowa-
na także przez Unię Europejską (w związku z czym
stanowi element prawa UE) i przez Polskę (Dz. U.
2003, Nr 78, poz. 706).
drzewostanów z działań gospodarczych w celu ochrony
niektórych elementów przyrody. Na ten podstawie
w lipcu 2010 r. RDOŚ zaopiniował projekt „warun-
kowo pozytywnie” (tj. pozytywnie pod warunkiem
wprowadzenia uzgodnionych modyfikacji). RDLP nie
wprowadziła jednak ustalonych modyfikacji do pro-
jektu i przesłała Ministrowi do zatwierdzenia plan nie
zmieniony, a Minister w dniu 2.09.2010 zatwierdził
taki plan, fałszywie stwierdzając w uzasadnieniu,
że opinia RDOŚ była pozytywna. Sprawa wyszła na
jaw w 2014 r., gdy okazało się, że Nadleśnictwo na
podstawie zatwierdzonego planu przystąpiło do wyko-
nywania cięć w drzewostanach, które miały być wyłą-
czone z użytkowania.
Dla nadleśnictwa Białowieża, Minister Środowiska
w dniu 25.03.2016 zatwierdził aneks do planu urzą-
dzenia lasu zwiększający pozyskanie drewna do 188
tys. m3, mimo sprzeczności z obowiązującym aktem
prawa miejscowego – planem zadań ochronnych dla
obszaru Natura 2000 Puszcza Białowieska PLC200004,
polegającej na tym, że plan zadań ochronnych wymaga
wyłączenia z działań gospodarczych wszystkich drze-
wostanów z większym niż 10% udziałem drzew ponad
100-letnich, a aneks zakłada wycinanie świerków
zasiedlonych przez kornika także w takich drzewosta-
nach. Sama RDLP w Białymstoku w przedłożonej
prognozie oddziaływania projektu aneksu na środowi-
sko szacowała tymczasem, że przy zachowaniu zgod-
ności aneksu z obowiązującym aktem prawa miejsco-
wego planem zadań ochronnych wielkość pozy-
skania drewna mogłaby być zwiększona najwyżej do
133,48 tys. m3. Minister mógł wprawdzie kierować się
w tej sprawie opinią RDOŚ, uznającą że usuwanie
świerków zasiedlonych przez kornika nie jest „działa-
niami gospodarczymi” zakazanymi przez plan zadań
ochronnych; opinia ta jest jednak nietrafna, gdyż gdyby
te cięcia nie były „działaniami gospodarczymi”, to w
ogóle nie byłyby przedmiotem planu urządzenia lasu.
Dla nadleśnictw Lutowiska i Stuposiany, w dniu 5.11.
2015, Minister Środowiska zatwierdził plany urządze-
nia lasu, mimo że RDOŚ w Rzeszowie negatywnie
zaopiniował projekty tych planów z prognozami
oddziaływania na środowisko, wskazując w treściach
opinii, że plany mogą negatywnie oddziaływać na
przedmioty ochrony obszaru Natura 2000. Ani w uza-
sadnieniach decyzji Ministra, ani w podsumowaniach
strategicznych ocen oddziaływania na środowisko
tych plaw nie przedstawiono argumentów meryto-
rycznych RDOŚ ani nie ustosunkowano się do nich.
Przyjęcie, że zatwierdzenie planu urządzenia lasu
nie jest decyzją administracyjną, a w konsekwencji nie
podlega sądowej kontroli zgodności z prawem, która
mogłaby być inicjowana przez społeczeństwo, a w
szczególności przez ekologiczne organizacje pozarzą-
dowe, wydaje się naruszać wymóg art. 9 ust. 3 Kon-
wencji z Aarhus.
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 15
REKOMENDACJE
Zatwierdzanie planu urządzenia lasu przez Ministra Śro-
dowiska powinno jednak docelowo podlegać potencjal-
nej kontroli sądowej pod kątem widzenia zgodności
z prawem. Celowy byłby powrót do formy umożliwiają-
cej stosowanie, wobec decyzji zatwierdzającej plan
urządzenia lasu, istniejących procedur postępowania
administracyjnego. Zarówno ewentualne wnioski orga-
nizacji społecznych o udział w postępowaniu, jak i pro-
cedura ponownego rozpatrzenia sprawy i ewentualnej
kontroli sądowej będą mieć charakter wyjątkowy. Sama
jednak możliwość ich zastosowania (w tym możliwość
wyeliminowania z obrotu prawnego planów naruszają-
cych prawo) jest potrzebna dla większej wiarygodności
całego procesu. Sugerujemy, przy najbliższych zmianach
legislacyjnych w ustawie o lasach, wprowadzenie
zatwierdzania planu urządzenia lasu w formie decyzji
administracyjnej, co umożliwiłoby stosowanie do tych
decyzji odpowiednich procedur postępowania admini-
stracyjnego.
2.5.
Zakres PZO Natura 2000 w planie
urządzenia lasu
Zgodnie z art. 28 ust 11 ustawy o ochronie przy-
rody,planu zadań ochronnych Natura 2000 nie sporzą-
dza się dla obszaru Natura 2000 lub jego części pokrywa-
jącego się w całości lub w części z obszarem będącym
w zarządzie nadleśnictwa, dla którego ustanowiony plan
urządzenia lasu uwzględnia zakres planu zadań ochron-
nych”. Równocześnie, wprowadzono zasadę, że projekt
planu urdzenia lasu wymaga uzgodnienia z regional-
nym dyrektorem ochrony środowiska w zakresie
zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 lub jego
części pokrywającego się w całości lub w części
z obszarem będącym w zarządzie nadleśnictwa. Zgod-
nie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z 12 grud-
nia 2012 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu
sporządzania planu urządzenia lasu, uproszczonego
planu urządzenia lasu oraz inwentaryzacji stanu lasu:
Zadania w zakresie ochrony przyrody [ujęte w planie
urządzenia lasu] dla obszarucego w zarządzie nadl-
nictwa pokrywającego się w całości lub części z obszarem
Natura 2000 uwzględniają zakres, o którym mowa w art.
28 ust. 10 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie
przyrody”.
Mimo istnienia tych przepisów, dotąd sporządzane
plany urządzenia lasu nie zawierały zakresu planu
zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000 znajdu-
jących się w nadleśnictwie. Choć ze strony społeczeń-
stwa wnioskowano np. o uwzględnienie w projektach
PUL dla nadleśnictw bieszczadzkich zakresu planu
zadań ochronnych Natura 2000, to RDLP Krosno nie
przychyliło się do tego wniosku, uznając że zagadnie-
nia ochrony obszaru Natura 2000 powinny być ujęte
dopiero w odrębnie sporządzanym planie ochrony dla
obszaru Natura 2000 Bieszczady PLC180001.
Wyjątkiem są plany urządzenia lasu dla nadleś-
nictw Sieraków (RDLP Poznań) i Stary Sącz (RDLP
Kraków), z których pierwszy został już zatwierdzony.
W planach tych pilotażowo ujęto zakres planu zadań
ochronnych dla obszarów Natura 2000. Według dekla-
racji DGLP z I polowy 2016 r., ujmowanie zakresu
planu zadań ochronnych obszaru Natura 2000 w pla-
nach urządzenia lasu ma się stać powszechną prak-
tyką. Regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska
otrzymały polecenie, by nie planować sporządzania
planów zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000
w zakresie terenów zarządzanych przez Lasy Pań-
stwowe.
Obecne doświadczenia nie są wystarczające do
oceny jakości ujmowania zagadnień planowania ochrony
obszaru Natura 2000 w planie urządzenia lasu.
W jedynym dotąd zatwierdzonym takim planie dla
nadleśnictw Sieraków, zaprojektowane działania
ochronne nie są w pełni adekwatne do zidentyfikowa-
nych zagrożeń (brak przeciwdziałania ekspansji
trzciny na torfowiskach alkalicznych, inwazji nie-
cierpka drobnokwiatowego w lasach, negatywnemu
oddziaływaniu istniejącej populacji amura na jeziorne
siedlisko przyrodnicze znajdujące się w zarządzie
Lasów Państwowych). Generalnie jednak jakość
uwzględnienia ochrony obszarów Natura 2000 w tym
planie nie odbiega od przeciętnej jakości planów zadań
ochronnych sporządzanych przez RDOŚ. Potencjalne
ryzyko stwarzają natomiast następujące aspekty:
weryfikacja występowania przedmiotów ochrony
(brak procedury ujmowania w planie i dodawa-
nia do SDF nowo znajdowanych siedlisk przy-
rodniczych i gatunków, których nie ma w obec-
nym SDF, ale powinny stać się przedmiotem
ochrony);
ujęcie ochrony tych przedmiotów ochrony, któ-
rych lokalizacja nie jest w pełni rozpoznana,
albo jest zmienna (doświadczenia urządzania
lasu dotyczą kształtowania nieruchomych ele-
mentów, poprzedzonego kompletną inwentary-
zacją, stąd rutynowo stosowane podejście urzą-
dzeniowe źle sprawdza się w sytuacjach, gdy te
warunki nie są spełnione a sytuacje takie
częste w ochronie przyrody).
ujęcie ochrony ekosystemów nieleśnych obcej
własności – w szczególności jezior i torfowisk –
graniczących z lasami nadleśnictwa a często sta-
nowiących enklawy wśród lasów, wymagających
zastosowania środków ochronnych w strefie
przyległej, wypadającej w lasach nadleśnictwa
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
16
(ponieważ samo siedlisko będące przedmiotem
ochrony nie jest na gruntach nadleśnictwa, nie
zostanie w ogóle uwzględnione w planie);
zapewnienie udziału społecznego w planowaniu
ochrony obszarów Natura 2000;
niski status prawny zakresu planu zadań
ochronnych obszaru Natura 2000 ujętego w pla-
nie urządzenia lasu” – w przeciwieństwie do
planu zadochronnych obszaru Natura 2000
ustanowionego przez RDOŚ, nie będzie to akt
prawa miejscowego.
REKOMENDACJE
O ile ujmowanie zakresu ochrony obszaru Natura 2000
w planach urządzenia lasu miałoby być szerzej stoso-
wane, to stosowane metody planowania ochrony sied-
lisk przyrodniczych i gatunków wymagają znacznego
udoskonalenia, z uwzględnieniem w szczególności
wskazanych wyżej słabych punktów.
3.
Obowiązujące regulacje
wewnętrzne dotyczące
ochrony przyrody
na poziomie RDLP
Według naszych ustaleń, wg stanu na kwiecień
2016 r., w poszczególnych Regionalnych Dyrekcjach
Lasów Państwowych (RDLP) funkcjonują następujące
akty normalizacji wewnętrznej (zarządzenia dyrektora
RDLP), dotyczące zagadnień ochrony przyrody
w ekosystemach leśnych:
RDLP w Białymstoku
Zarządzenie RDLP 16 z 29.04.2014, zmienione
zarządzeniem nr 1 z 23.01.2015, dotyczące pro-
cedury monitoringu przyrodniczego oraz oceny
wpływu zabiegów gospodarczych na żnorod-
ność biologiczną w lasach. Było poprzedzone
podobnym zarządzeniem z 27.02.2012 r. Zgod-
nie z zarządzeniem, nadleśnictwa powinny
opracować i wprowadzić zarządzeniem nadleś-
niczego wytyczne w sprawie zmniejszenia nega-
tywnego wpływu na środowisko leśne zabiegów
gospodarczych4, wykorzystując wcześniejsze takie
wytyczne, jakie opracowały w 2009 r. Zarządze-
nie określa procedury opisowego weryfikowa-
nia, na poziomie leśnictwa i nadleśnictwa, zgod-
ności wykonywanych działań z zapisami wynika-
jącymi z prawa ochrony przyrody, programu
ochrony przyrody, prognozy oddziaływania na
środowisko, a także procedury rejestrowania
i raportowania informacji o elementach przyrody
(zarówno znanych, jak i nowo znajdowanych).
4 Analiza wdrażania jest przedmiotem odrębnego rapor-
tu „Analiza sposobu wdrażania wytycznych zawartych
w Zarządzeniu Regionalnego Dyrektora Lasów Pań-
stwowych w Białymstoku z dnia 29 kwietnia 2014 r.
w sprawie procedury monitoringu przyrodniczego
oraz oceny wpływu zabiegów gospodarczych na różno-
rodność biologiczną w lasach”, Pracownia na rzecz
Wszystkich Istot, Oddział Podlaski, 2016 r. Większość
nadleśnictw w swoich wytycznych skopiowało zapisy
zarządzenia RDLP; tylko nadleśnictwo Czerwony
Dwór opracowało – zgodnie z ideą zarządzenia RDLP
– własne wytyczne dostosowane do specyfiki nadleśni-
ctwa.
Zagłębek bruzdkowany (Rhysodes sculcatus).
Fot. Lukasz Koba Archiwum FDP
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 17
RDLP w Katowicach
Zarządzenie RDLP ustala ekosystemy referen-
cyjne w RDLP jako sumę ekosystemów referen-
cyjnych w nadleśnictwach wyznaczonych decy-
zjami nadleśniczych, wprowadzając procedurę
ewidencjonowania tych ekosystemów w nadleś-
nictwach oraz procedurę zmiany ich wyznacze-
nia. Obecnie obowiązuje zarządzenie 3/2016
z 16.02.2016. Odrębnym zarządzeniem RDLP
(zarządzenie 4/2016 z 16.02.2016) potwierdza
się wyznaczoną w poszczególnych nadleśni-
ctwach powierzchnlasów HCVF na użytek cer-
tyfikacji FSC.
RDLP w Krośnie
Zarządzenie RDLP 28/2014 z 2 grudnia 2014
dotyczące wprowadzenia wytycznych w sprawie
sposobów uwzględnienia wymag ochrony
przyrody podczas realizacji zadań z zakresu
gospodarki leśnej na terenie RDLP w Krośnie –
przewiduje wyznaczanie i pozostawianie bez
ytkowania „stref buforowych wokół poto-
ków” (na siedliskach łęgowych, w potwierdzo-
nych miejscach występowania biegacza urozma-
iconego, bezlistu okrywowego – szczegółowe
parametry ustalane w PUL indywidualnie dla
każdego nadleśnictwa) oraz wyznaczanie „ostoi
ksylobiontów (wyznaczane indywidualnie
w nadleśnictwie i wprowadzane zarządzeniem
nadleśniczego, z priorytetem dla drzewostanów
na siedliskach bagiennych, priorytetowych sied-
liskach przyrodniczych, siedliskach przyrodni-
czych chronionych w obszarze Natura 2000,
rezerwatów przyrody i stref ochrony gatunko-
wej, drzewostanach ekotonowych, trudno
dostępnych, z permanentnymi szkodami od
gatunków chronionych, drzewostanów pokry-
wających się z obiektami kulturowymi). Ponadto
zarządzenie przewiduje pozostawianie bez użyt-
kowania ok. 5% drzewostanów rębnych na sied-
liskach przyrodniczych (w grupach nie mniej-
szych n 6 arów), wyeliminowanie zrywki kory-
tami potoków (do 2019 r.), sporządzanie szkiców
terenowych z lokalizacją gatunków chronionych
i cennych elementów przyrody przed cięciami
rębnymi i niektórymi przedrębnymi, pozosta-
wianie nieumyślnie wyciętych drzew zasiedlo-
nych przez chronione gatunki zwierząt, proce-
dury raportowania przez leśniczych nowych sta-
nowisk gatunków chronionych oraz stanu
cennych obiektów przyrodniczych.
RDLP w Łodzi
Zarządzenie RDLP 31/2007 w sprawie proce-
dury wyznaczania lasów o szczególnych wartoś-
ciach przyrodniczych (HCVF) – wprowadza do
stosowania wytyczne wyznaczania lasów HCVF.
Wyznaczone przez nadleśnictwa drzewostany
są uznawane decyzją RDLP.
Zarządzenie 11/2005 z 7.09.2005 – wprowadza
instrukcję postępowania w przypadku uzyskania
wiedzy o występowaniu cennych gatunków
dziko żyjących roślin, zwierząt i grzybów oraz
ich siedlisk. Dotyczy nie tylko gatunków chro-
nionych, ale także gatunków regionalnie zagro-
żonych.
RDLP w Pile
Zarządzenie RDLP 10/2016 z 12 maja 2016
w sprawie wprowadzenia zasad wyznaczania,
ustanawiania i funkcjonowania ekosystemów
referencyjnych w nadleśnictwach nadzorowa-
nych przez RDLP w Pile. Równocześnie uchy-
lono wcześniejsze zarządzenie RDLP 8/2007
z 16.04.2007 w sprawie ochrony zasobów roz-
kładającego się drewna w ekosystemach leśnych
na terenie RDLP w Pile, na podstawie którego
wyznaczano wcześniej w tej RDLP tzw. ostoje
ksylobiontów.
RDLP w Radomiu
Zarządzenie RDLP 11/2010 z 02.08.2010 w spra-
wie wytycznych do sporządzenia oceny poten-
cjalnego wpływu zabiegów gospodarczych na
bioróżnorodność środowiska leśnego – wprowa-
dziło prostą procedurę oceniania przez leśni-
czego wpływu zamierzonych prac leśnych na
gatunki chronione, siedliska przyrodnicze oraz
cenne elementy ekosystemu leśnego jak drzewa
dziuplaste, bagna, cieki itp.
RDLP w Szczecinku
Zarządzenie RDLP 7/2014 z 31.01.2014 w spra-
wie ochrony zasobów rozkładającego się drewna
oraz zwiększenia różnorodności biologicznej
w ekosystemach leśnych na terenie RDLP Szcze-
cinek było poprzedzone analogicznym zarzą-
dzeniem 5/2010 z 2.03.2010. Wprowadza
wytyczne do wyznaczania „ostoi różnorodności
biologicznej”, wyłączonych z użytkowania, które
powinny być proponowane przez nadleśnictwo,
uzgadniane z RDLP i ustanawiane zarządzeniem
nadleśniczego. Wprowadza także procedurę
monitorowania zasobów rozkładającego się drewna
w tych ostojach. Do ostoi są zaliczane: drzewo-
stany zachowawcze, drzewostany na siedliskach
bagiennych, drzewostany na wyspach, siedliska
jelonka rogacza, pachnicy dębowej, kozioroga
dębosza, biernie chronione rezerwaty przyrody,
strefy całorocznej ochrony gatunkowej, drzewo-
stany na źródliskach. Mogą być zaliczane także
drzewostany przy wodach, drzewostany trudniej
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
18
dostępne, z permanentnymi szkodami od bobrów,
wybrane starodrzewy o cechach zbliżonych do
naturalnych.
Zardzenie RDLP 29/2009 z 1.12.2009 w spra-
wie wprowadzenia do stosowania Zasad postę-
powania hodowlanego na okres przejściowy,
tj. do czasu opracowania wytycznych w tym
zakresie i wytyczne dotyczące ochrony siedlisk
i gatunków chronionych oraz kształtowania
zasobów martwego drewna wraz z wytycznymi
dla gospodarki leśnej dotyczącymi gatunków
ptaków będących przedmiotem ochrony w osto-
jach ptasich Natura 2000. Wprowadza do stoso-
wania przyrodnicze typy drzewostanów, właś-
ciwe dla poszczególnych siedlisk przyrodni-
czych. Na siedliskach przyrodniczych zaleca:
ponadprzeciętną troskę o kształtowanie struk-
tury lasu, ograniczenie cięć w miejscach wystę-
powania chronionych ptaków w ich okresie
lęgowym (kwiecień-czerwiec), rezygnacje z użyt-
kowania lasu na siedliskach skrajnych troficznie
(Bs, Bb), preferencję odnowień naturalnych,
bierną ochronę olszyn źródliskowych.
RDLP we Wrocławiu
Zarządzenie 10/2010 w sprawie modyfikacji
postępowania gospodarczego na stanowiskach
gatunków chronionych oraz na siedliskach chro-
nionych w obszarach Natura 2000. W założeniu
obowiązuje na okres przejściowy, do czasu spo-
rządzenia planów urządzenia lasu z prognozami
oddziaływania na środowisko bądź planów
zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000.
Zakłada zagospodarowanie siedlisk przyrodni-
czych rębniami złożonymi z okresem odnowie-
nia >20 lat, w przypadku obecności gatunków
obcych ekologicznie siedlisku przyrodniczemu
przebudowę drzewostanów; pozostawianie
podczas zabiegów gospodarczych pojedynczych
drzew dziuplastych, drzew próchniejących, obu-
mierających i martwych, a także pozostawianie
podczas prac zrębowych przestojów, biogrup
i fragmentów drzewostanów do naturalnego
rozpadu. Zaleca wączanie z użytkowania nie-
których (lepiej zachowanych) płatów najrzad-
szych ekosystemów: buczyn ziołoroślowych,
buczyn storczykowych, zboczowych lasów klo-
nowo-lipowych i jaworzyn, świerczyn górnore-
glowych (z wyjątkiem cięć sanitarnych), borów
i lasów bagiennych, łęgów olszowo-jesionowych,
topolowych i wierzbowych, borów chrobotko-
wych. Wprowadza podstawowe zasady służące
ochronie siedlisk gatunków chronionych
w obsza rach Natura 2000 przed najpospolitszymi
zagrożeniami ze strony gospodarki leśnej.
RDLP W Zielonej Górze
Zardzenie RDLP 1/2015 z 2.012015 w sprawie
funkcjonowania ekosystemów referencyjnych na
terenie RDLP w Zielonej Górze. Było poprze-
dzone zarządzeniem RDLP 2/2007 z 29.01.2007
w sprawie ochrony zasobów rozkładającego się
drewna w ekosystemach leśnych, decyzją RDLP
37/2008 w sprawie uznania niektórych drzewo-
stanów za ostoję ksylobiontów, zarządzeniem
RDLP 12/2009 z 15.05.2009 w sprawie proce-
dury wyznaczania ekosystemów reprezentatyw-
nych.
Zarządzenie nr 18 Dyrektora Regionalnej Dyrek-
cji Lasów Państwowych w Zielonej Górze z dnia
10 listopada 2004 r. w sprawie ustalenia proce-
dur postępowania związanego z ochroną przy-
rody na poziomie leśnictwa w RDLP w Zielonej
Górze – wprowadza „Książkę ochrony przyrody
i walorów kulturowych” jako książkę użbową
leśniczego do dokumentowania i monitorowania
zjawisk przyrodniczych i stanu przyrody w leśni-
ctwie”.
Zarządzenie nr 22 dyrektora RDLP w Zielonej
Górze z dnia 10 grudnia 2012 r. w sprawie
wprowadzenia Ramowych wytycznych w zakre-
sie monitoringu wpływu realizacji planu urzą-
dzenia lasu na środowisko, prowadzonego przez
służby Lasów Państwowych w RDLP w Zielonej
rze – wprowadza procedury opisowego wery-
fikowania, na poziomie leśnictwa i nadleśni-
ctwa, zgodności wykonywanych działań z zapi-
sami wynikającymi z prawa ochrony przyrody,
programu ochrony przyrody, prognozy oddzia-
ływania na środowisko, a także procedury reje-
strowania i raportowania informacji o elemen-
tach przyrody (zarówno znanych, jak i nowo
znajdowanych).
W pozostałych RDLP (Gdańsk, Kraków, Lublin,
Olsztyn, Poznań, Szczecin, Toruń, Warszawa) zagad-
nienia przyrodnicze, w tym pozostawianie w lasach
nieużytkowanych tzw. ekosystemów reprezentatyw-
nych, wyznaczanie lasów o wysokich walorach przy-
rodniczych (HCVF), oceny wpływu działań gospodar-
cz ych na prz y rodę ani monitoring walorów przyrodni-
czych nie są regulowane w formie zarządzeń. W RDLP
Olsztyn i Szczecin obowzywy zarządzenia „w spra-
wie szczególnej ochrony zasobów rozkładającego się
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 19
drewna w wybranych ekosystemach leśnych”, na pod-
stawie którego wyznaczano tzw. powierzchnie refe-
rencyjne, jednak w latach 2014-2015 zostały uchylone.
Nie znaczy to jednak, że w tych dyrekcjach analo-
giczne działania nie realizowane. Niekiedy one
wykonywane na podstawie pism i wytycznych, nie
mających charakteru zarządzenia (por. niżej).
Istnienie zarządzeń RDLP nie jest koniecznym
warunkiem skutecznej ochrony przyrody w lasach tej
RDLP, zauważamy jednak, że często ponadprzeciętny
poziom realizacji ochrony przyrody idzie w parze z
regulacją tej sfery zarządzeniami RDLP.
4.
Wybrane, ważne
dla przyrody, aspekty
urządzania lasu
i gospodarki leśnej
4.1.
Wyznaczanie lasów wyłączonych z
użytkowania (ekosystemów referencyjnych)
Mimo iż wiele elementów przyrody w lasach można
zachować w warunkach prowadzonej gospodarki leś-
nej, skuteczna ochrona całej leśnej różnorodności bio-
logicznej nie może się obejść bez istnienia takich
obszarów leśnych i fragmentów lasu, które nie są użyt-
kowane. Ważne jest przy tym, by obszary takie repre-
zentowały wszystkie typy ekosystemów i były roz-
mieszczone w przestrzeni tak, by mogły funkcjonować
jak lokalne, powiązane z sobą ostoje gatunków źle zno-
szących gospodarkę leśną. Dlatego pozostawianie czę-
ści lasów bez użytkowania jest szeroko stosowane na
świecie.
Wyłączenie z gospodarowania niekrych drzewo-
stanów jest środkiem stosowanym także we wszyst-
kich RDLP w Polsce, chociaż szczegóły jego zastoso-
wania, jak również sama nazwa takich lasów, mogą się
różnić. Inspiracją do wyznaczenia i wyłączenia z pozy-
skania ekosystemów referencyjnych jest posiadany
przez niemal wszystkie RDLP (z wyjątkiem RDLP
Krosno) certyfikat FSC, jasno wymagający wyznacze-
nia takich ekosystemów, choć obecnie nie stawiający
wymagań względem ich powierzchni (w sprawie nie-
korzystnej liberalizacji tego wymogu FSC, do jakiej
doszło w 2014 r., zob. dalej).
Ze względu na szczególne znaczenie tego rozwiąza-
nia dla ochrony przyrody lasów, poddaliśmy jego stoso-
wanie szerszej analizie. Praktyka stosowana w poszcze-
gólnych RDLP i wybranych nadleśnictwach jest nastę-
pująca:
RDLP w Białymstoku
Stosowana jest praktyka wyznaczania w poszcze-
gólnych nadleśnictwach tzw. „obszarów nieobjętych
gospodarowaniem” (ONG), do których zaliczane
w pierwszej kolejności: istniejące i projektowane
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
20
rezerwaty przyrody, strefy ochronne gatunków chro-
nionych, drzewostany ze stanowiskami innych cen-
nych gatunków chronionych, część (ale nie wszystkie)
drzewostanów na siedliskach bagiennych, kępy pozo-
stawiane w użytkowaniu rębnym, bagna, ale także
„inne obszary na których nieuzasadniona jest realiza-
cja zabiegów z przyczyn przyrodniczych, ekonomicz-
nych lub technicznych”. Wyznaczenie następuje
w nadleśnictwach. Według szacunków RDLP poda-
nych na jej stronie internetowej, powierzchnia wyzna-
czonych obszarów obejmuje ok. 7,8% powierzchni
terenu RDLP, a ok 6% jej law. W raporcie certyfika-
cyjnym FSC (stan na 2016 r.) podano wartość 6,45%
powierzchni certyfikowanych 28 nadleśnictw.
Udział Obszarów Nieobjętych Gospodarowaniem
w powierzchni lasów poszczególnych nadleśnictw (tj.
nie licząc powierzchni nieleśnych), wg danych RDLP,
wynosi od 2,7% (647 ha) w nadleśnictwie Nurzec do
8,5% (1890 ha) w nadleśnictwie Borki i 8,3% (1747
ha) w nadleśnictwie Supraśl. Wyjątkowo, w Puszczy
Białowieskiej (por. niżej) nadleśnictwo Hajnówka
deklarowało dotąd 41,3% swoich lasów, a Browsk
45,8%, deklaracje te chyba jednak nie są aktualne po
zmianie polityki Lasów Państwowych wobec Puszczy
Białowieskiej od początku 2016 r.
W nadleśnictwie Pisz znajduje się unikatowy w skali
całych Lasów Państwowych obszar wyłączony z dzia-
łań gospodarczych, tzw. Las Ochronny Szast: po hura-
ganie w 2002 r., który spowodował m. in. zniszczenie
17 tys. ha drzewostanów w pn.-wsch. Polsce, powstała
koncepcja pozostawienia ok. 3 tys. ha powierzchni
pohuraganowej, w tym martwych drzew, do całkowi-
cie spontanicznej regeneracji – jako tzw. lasu referen-
cyjnego, który umożliwi śledzenie i badanie reakcji
ekosystemu na zaburzenie. Ostatecznie pozostawiono
fragment o powierzchni 475 ha, uznany za „lasy
ochronne o szczególnym znaczeniu naukowym i przy-
rodniczym”. Dało to okazję do badania naturalnej
regeneracji ekosystemu po wielkoskalowym zaburze-
niu oraz do porównania efektów takiej regeneracji
z efektami tradycyjnego podejścia, zastosowanego
w sąsiednich drzewostanach, polegającego na usunię-
ciu uszkodzonych i zniszczonych drzewostanów
i sztucznym odnowieniu lasu. Badania objęły różne
aspekty różnorodności biologicznej i stanu lasu. Tam
gdzie pozostawiono połamane przez wiatr drzewa
i pozwolono na regenerację ekosystemu na drodze
naturalnych procesów, odnowienia naturalne
wprawdzie mniej liczne i mniejszych rozmiarów, ale
zdrowsze i lepiej zmikoryzowane, zróżnicowane wie-
kowo i przestrzennie, o bardziej zróżnicowanym skła-
dzie. Można przypuszczać, że za kilkanaście lat spon-
tanicznie powstanie nowy las z odnowienia natural-
nego, przyrodniczo i strukturalnie bogatszy i o lepszej
odporności na zniekształcenia. Silniejszy okazał się
opór środowiska przeciwko wnikaniu gatunków syn-
antropijnych i patogenicznych, w tym huby korzeni.
Powierzchnie z pozostawionymi martwymi drzewami
okazały się cenne pod względem fauny chrząszczy,
mikoflory i lichenflory. Strategia nieingerencji po
wielkopowierzchniowym zaburzeniu okazała się
dobra drogą do odbudowy ekosystemu, a pozostawie-
nie drzew połamanych przez huragan pozytywnie
wpłynęło na wartości przyrodnicze tego terenu.
W Puszczy Białowieskiej (nadleśnictwa Białowieża,
Browsk i Hajnówka) w 2012 r. wyznaczono w planach
urządzenia lasu jako obszary nieobjęte użytkowaniem:
wszystkie drzewostany z ponad 10% udziałem w skła-
dzie gatunku ponad stuletniego, wszystkie drzewo-
stany na siedliskach bagiennych i olsowych, wszystkie
drzewostany w ramach siedlisk przyrodniczych 91E0 i
91D0. Obszary te objęły ok. 50% lasów wymienio-
nych nadleśnictw (23% było już wcześniej chronio-
nych w rezerwatach przyrody). To rozwiązanie zostało
także wprowadzone do ustanowionego w 2015 r.
planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000
Puszcza Białowieska oraz wskazane jako element stre-
fowania przyjętego jako sposób ochrony Puszczy Bia-
łowieskiej jako obszaru Światowego Dziedzictwa
Ludzkości UNESCO. Rozwiązanie to oznaczało wą-
czenie z cięć 73% lasów Puszczy Białowieskiej zarzą-
dzanych przez Lasy Państwowe. Jednak, 31.03.2016
Dyrektor Generalny Lasów Państwowych wydał decy-
zję 52/2016 w sprawie ustalenia szczegółowych zasad
gospodarki leśnej w zasięgu terytorialnym nadleś-
nictw Białowieża i Browsk, wyodrębniając dwa
„obszary funkcjonalne o funkcjach referencyjnych”
o łącznej powierzchni 5610 ha (ok. 10% lasów Pusz-
czy Białowieskiej). Z deklaracji DGLP i RDLP wynika,
że pozostałe obszary, które w latach 2012-2015 były
wyłączone z działań gospodarczych, mają być obecnie
poddane takim działaniom, w postaci cięć sanitarnych
w związku z gradacją kornika i przekształceniami
drzewostanów zniszczonych przez kornika. Jest to
wprawdzie sprzeczne z wciąż obowiązującym aktem
prawa miejscowego planem zadań ochronnych
obszaru Natura 2000. Trwale wyłączone z pozyskania
drewna pozostają więc tylko nowe „powierzchnie
referencyjne” i rezerwaty przyrody. De facto więc
areał „lasów referencyjnych” w Puszczy Białowieskiej
został w 2016 r. zredukowany o ponad połowę.
Nadleśnictwo Czarna Białostocka wyznaczyło drze-
wostany nie objęte gospodarowaniem na powierzchni
1757 ha, co stanowi 6,9% powierzchni, ale są one zlo-
kalizowane głównie w rezerwatach. 188 ha to powierz-
chnia nieleśna. Lasy referencyjne poza rezerwatami to
siedliska wilgotne i bagienne. Do lasów referencyjnych
zaliczono także pozostawiane na zrębach biogrupy.
Nadleśnictwo Augustów objęło obszarami nie ob-
tymi gospodarowaniem siedliska boru mieszanego
bagiennego oraz boru bagiennego w 79,1%. Mimo
posiadania nowego planu urządzenia lasu zatwierdzo-
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 21
nego w 2015 r., w 2016 r. w danych nadleśnictwa wciąż
figurowały wskazówki do wykonania rębni V oraz
wyjątkowo rębni IB w wyznaczonych drzewostanach.
RDLP w Gdańsku
Wyznaczane ekosystemów referencyjnych nie jest
regulowane zarządzeniem na szczeblu RDLP i nastę-
puje w nadleśnictwach. RDLP deklaruje, że wyzna-
czyła 13496 ha ekosystemów referencyjnych, w tym
ok. 10 tys. ha lasów, co stanowi ok. 5% lasów RDLP.
Do ekosystemów referencyjnych włączono 55% wystę-
pujących w RDLP borów bagiennych, 38% borów
mieszanych bagiennych, po ok. 30% borów suchych,
lasów łęgowych, lasów mieszanych bagiennych, olsów
i olsów jesionowych, 3% siedlisk lasu świeżego, po 1%
siedlisk borów świeżych i borów mieszanych świeżych.
RDLP w Gdańsku nie udostępniło jednak, nawet
na wniosek, konkretnych informacji o powierzchni
ekosystemów referencyjnych w poszczególnych nad-
leśnictwach, jak również ich szczegółowej lokalizacji
(dostępna jest tylko mało czytelna mapa niskiej roz-
dzielczości w formacie pdf).
Nadleśnictwo Elbląg wyznaczyło 1497,49 ha ekosy-
stemów referencyjnych (8,1% powierzchni), jednak
nie ujęło w nich wielu cennych przyrodniczo i wartych
takiej desygnacji lasów – w głębokich jarach na Wyso-
czyźnie Elbląskiej, na terenie zalewowym Wisły, czy
też na siedliskach boru bagiennego i boru mieszanego
bagiennego. Wyznaczenie, choć pozornie ambitne,
jest wciąż nieadekwatne do potrzeb przyrodniczych
na tym cennym obszarze.
Nadleśnictwo Kartuzy wyznaczyło 986,6 ha ekosy-
stemów referencyjnych (5,95% powierzchni). Jednak,
ujęto tylko 26,4% siedlisk boru mieszanego bagien-
nego i boru bagiennego. Nadleśnictwo planuje prace
gospodarcze w pozostałych drzewostanach na siedli-
skach bagiennych, a są wśród nich drzewostany sos-
nowe nawet w VIII klasie wieku. Pomimo zatwierdze-
nia w 2013 r. aneksu do planu urządzenia lasu
(z powodu szkód od huraganów i gradacji kornika),
nie usunięto z planu wskazówek gospodarczych,
w tym nawet rębni IB, dla drzewostanów wyznaczo-
nych obecnie jako referencyjne.
RDLP w Katowicach
Lasy referencyjne wyznaczane są na poziomie nad-
leśnictw, decyzjami nadleśniczych. Zarządzenie RDLP
potwierdza tylko formalnie ich wyznaczenie w nadl-
nictwach. W skali RDLP jest ich łącznie bardzo nie-
wiele – 9585 ha (1,6% powierzchni lasów) . Powierzch-
nia ekosystemów referencyjnych w poszczególnych
nadleśnictwach jest bardzo zróżnicowana – od 7,5 ha
w całym nadleśnictwie Rybnik (0,03% lasów), 7,9 ha
w nadleśnictwie Koszęcin (0,04%), 24 ha w nadleśni-
ctwie Kędzierzyn (0,2%), do 592 ha w nadleśnictwie
Opole (2,6%), 511 ha w nadleśnictwie Namysłów
(3,0%), 750 ha w nadleśnictwie Prudnik (5,1%),
967 ha w nadleśnictwie Tułowice (5,6%). Niemal
wszędzie jednak jest znacznie niższa od potrzeb przy-
rodniczych.
Przykładowo, w nadleśnictwie Bielsko drzewostany
referencyjne w nadleśnictwie poza istniejącymi rezer-
watami przyrody i stałymi strefami ochrony gatunko-
wej zajmują obecnie 233 ha, co stanowi ok. 2,3%
powierzchni leśnej. W górskiej części nadleśnictwa te
drzewostany zgrupowane są w większości w kilkuna-
sto-kilkudziesięciohektarowe powierzchnie. Z przy-
rodniczego punktu widzenia sieć ta wciąż wymaga
rozbudowania, przede wszystkim o: jaworzyny zbo-
czowe, najstarsze drzewostany bukowe i jaworowe,
dodatkowe drzewostany przy ciekach, dodatkowe
drzewostany w niektórych, skąpo reprezentowanych
częściach nadleśnictwa.
Prezentowane przez nadleśnictwa dane mogą nie-
kiedy wprowadzać w błąd. Przykładowo, nadleśnictwo
Opole deklaruje na swojej stronie internetowej,
że wyznaczyło powierzchnie referencyjne łącznie
3 278,67 ha, tj. 14,3% lasów nadleśnictwa. W rzeczy-
wistości w tym nadleśnictwie jest tylko 592 ha ekosy-
stemów referencyjnych (2,6%), a reszta wskazanej
powierzchni to lasy ochronne, w których prowadzona
jest normalna gospodarka leśna.
RDLP w Krakowie
Wyznaczane tzw. drzewostanów reprezentatyw-
nych nie jest regulowane zarządzeniem na szczeblu
RDLP i następuje w nadleśnict wach, jest jednak koor-
dynowane na poziomie RDLP. Wyznaczono 6805 ha
ekosystemów reprezentatywnych (3,9% lasów), choć
w 2016 r. RDLP deklarowała, że podlegają jeszcze
weryfikacji. Areał ten jest znacznie mniejszy od potrzeb
przyrodniczych. Ich zagęszczenie jest wyraźnie więk-
sze w nadleśnictwach górskich.
Przykładowo, w nadleśnictwie Łosie wyznaczone
ekosystemy reprezentatywne zajmują obecnie 490 ha,
co stanowi zaledwie ok. 3% powierzchni leśnej. Nie
zawsze to drzewostany stare, ani drzewostany
o naturalnym składzie gatunkowym; w puli tej znaj-
dują się też drzewostany młodsze, a nawet drzewo-
stany porolne, np. jeśli znalazły się w strefach ochron-
nych gniazd orlika krzykliwego. Ponadto, chwilowo na
ok. 1000 ha drzewostanów nie są wykonywane żadne
zabiegi ze względu na ich sporny status prawny (współ-
własności lub spory własnościowe), ta sytuacja nie jest
jednak trwała. Biorąc pod uwagę uwarunkowania
przyrodnicze, powierzchnia drzewostanów reprezen-
towanych jest bardzo mała, jak na warunki przyrodni-
cze nadleśnictwa. Powinna być zwiększona co naj-
mniej ok. dwukrotnie – do min. 7%, a w dłuższej
skali czasu optymalnie do min. 10% powierzchni leś-
nej nadleśnictwa, szczególnie o stare, >120-letnie
drzewostany buczyny karpackiej, w formie całych
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
22
wydzieleń, w miejscach najtrudniej dostępnych,
w szczególności tych, które do lat 90. XX w. były kwa-
lifikowane jako „drzewostany niedostępne” i stąd
ytkowane tylko w niewielkim stopniu.
W nadleśnictwie Piwniczna drzewostany reprezenta-
tywne zajmują obecnie 1020 ha, co stanowi ponad
7,5% powierzchni leśnej. Znaczna część tej
powierzchni to istniejące od dawna rezerwaty przy-
rody. Pozytywem jest włączenie do sieci kilku dużych,
ok. 100 ha kompleksów. Mimo dobrego wyznaczenia
sieci lasów referencyjnych, rekomenduje się ich uzu-
pełnienie w strefie grzbietowych borów świerkowych,
zarówno w paśmie Radziejowej jak i w paśmie Jawo-
rzyny Krynickiej, ze względu na ich szczególne zna-
czenie dla różnorodności biologicznej.
W nadleśnictwie Nowy Targ jako „ekosystemy repre-
zentatywne” wyznaczono 360 ha, co stanowi 6,9%
lasów. Ich wyznaczenie jest przemyślane. W znacznej
części są one zblokowane w większe powierzchnie
i pasma. Mimo to, wciąż wymagają uzupełnienia
o reprezentację starych buczyn w Gorcach.
RDLP w Krośnie
Od grudnia 2014 r. (data wydania zarządzenia
RDLP) postępuje wyznaczanie ostoi ksylobiontów
i stref przypotokowych, dla których zakłada się wyłą-
czenie z użytkowania. Dokonane w nadleśnictwach
wyznaczenie jest przyjmowane do projektów nowych
planów urządzenia lasu. W sporządzanych planach
urządzenia lasu zakłada się pozostawienie pewnych
drzewostanów bez ytkowania bnego i przedreb-
nego także bez formalnego desygnowania ich jako
ostoje ksylobiontów albo strefy przypotokowe. Spo-
soby wdrażania zarządzenia 28/2014, areał wyznacza-
nych ostoi ksylobiontów i stref przypotokowych, jak
również adekwatność ich wyznaczenia do warunków
przyrodniczych poszczególnych nadleśnictw, są jed-
nak bardzo zróżnicowane.
W nadleśnictwie Dukla wyznaczono zaledwie 246 ha
ostoi ksylobiontów i 1,20 ha stref przypotokowych
(zaledwie ok. 1,6% powierzchni nadleśnictwa), co
zupełnie nie odpowiada walorom przyrodniczym tego
nadleśnictwa i zupełnie nie wystarcza dla ich ochrony.
W nadleśnictwie Rymanów wyznaczono ok. 1700 ha
ostoi ksylobiontów (ok. 8% lasów nadleśnictwa), ale
z tego areału 1400 ha jest już chronionych jako rezer-
waty przyrody. Poza rezerwatami, które stanowią duże
i zwarte powierzchnie, wyznaczano najczęściej nie-
wielkie ostoje (średnio po 2,54 ha, maksymalnie
ponad 10 ha). Z przyrodniczego punktu widzenia sieć
ta wymagałaby uzupełnienia w szczególności o pasy
przy głębiej wciętych potokach i strumieniach, gdzie
koncentrują się cenne gatunki ksylobiontyczne.
W nadleśnictwie Lesko wyznaczono 906 ha ostoi
ksylobiontów, tj. ok. 5% powierzchni nadleśnictwa,
przede wszystkim ączając aktualne i projektowane
rezerwaty przyrody. Z przyrodniczego punktu widze-
nia sieć ta wymagałaby uzupełnienia w szczególności
o pasy przy głębiej wciętych potokach i strumieniach,
gdzie koncentrują się cenne gatunki ksylobiontyczne.
W nadleśnictwie Ustrzyki Dolne wyznaczono 1330 ha
ostoi ksylobiontów (ok. 5,6% lasów nadleśnictwa),
włączając do nich istniejące i projektowane rezerwaty,
niewielkie płaty jaworzyn, całorocznej strefy ochrony
gatunków. Dodatkowo jako strefy przypotokowe
wyznaczono 21 ha lęgów. Pozytywem jest wyznacze-
nie jako ostoi ksylobiontów kilku stosunków dużych
i zwartych obszarów. Nadleśnictwo obejmuje jednak
lasy szczególnie istotne dla ksylobiontów, w tym frag-
ment Lasów Turnickich i bardzo cenne lasy Gór Słon-
nych jest to teren najgęstszego w Polsce skupienia
chrząszczy podlegających ochronie w sieci Natura
2000, w tym zgniotka cynobrowego Cucujus cinnaberi-
nus, zgłębka bruzdkowanego Rhysodes sulcatus, ponurka
Schneidera Boros schneideri, a także unikatowych
gatunków z polskiej Czerwonej Listy – co sprawia, że
wyznaczenie ostoi ksylobiontów jest wciąż jeszcze nie-
wystarczające. Szczególnie ważne byłoby uzupełnienie
te sieci o drzewostany w dolinach potoków i na stro-
mych stokach, cechujące się zwykle podwyższonym
udziałem rozkładającego się drewna i szczególnie
dużym znaczeniem dla ksylonbontów.
W nadleśnictwie Bircza jako ostoje ksylobiontów
wyznaczono pozornie dużą powierzchnię 1550 ha, ale
objęła ona tylko i wyłącznie już wcześniej istniejące
rezerwaty przyrody. Zupełnie zignorowano dane
o rzeczywistych stanowiskach wyjątkowo rzadkich
chrząszczy ksylobiontycznych. Tymczasem, nadleśni-
ctwo to, podobnie jak nadleśnictwo Ustrzyki, obej-
muje lasy szczególnie istotne dla ksylobiontów, w tym
fragment Lasów Turnickich proponowany do ochrony
jako Turnicki Park Narodowy – jest to teren najgęst-
szego w Polsce skupienia chrząszczy podlegających
ochronie w sieci Natura 2000, w tym zgniotka cyno-
browego Cucujus cinnaberinus, zgłębka bruzdkowanego
Rhysodes sulcatus, ponurka Schneidera Boros schneideri,
a także unikatowych gatunków z polskiej Czerwonej
Listy. Wyznaczono 55 ha stref przypotokowych, głów-
nie w olszynkach nad ciekami w dolinach, zupełnie
ignorując potrzeby związane z unikatowym skupie-
niem stanowisk rzadkiego gatunku mchu – bezlistu
okrywowego Buxbaumia viridis w dolinach wcioso-
wych w wszych partiach gór. Wyznaczenie ostoi
i stref jest w tych warunkach zupełnie niewystarcza-
jące.
W nadleśnictwie Baligród wyznaczono ostoje ksylo-
biontów o łącznej powierzchni 908,21 ha, czyli około
4,8% lasów nadleśnictwa. Nie ma natomiast informa-
cji o wyznaczeniu tzw. stref przypotokowych, które
w tym nadleśnictwie powinny objąć nie tylko przypo-
tokowe pasma łęgów /olszynki, ale także wciosowe
doliny potoków górskich, będące miejscem koncen-
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 23
tracji wilgociolubnych i cieniolubnych mszaków oraz
miejscami dogodnymi do akumulacji podwszonych
ilości martwego drewna.
W nadleśnictwie Cisna tylko ok. 560 ha wskazano
jako ostoje ksylobiontów, nie wskazując powierzchni
przypotokowych. Jednak, w projekcie nowego planu
urządzenia lasu w 2015 r. 2676 ha drzewostanów, czyli
ok. 15% lasów nadleśnictwa, pozostawiono bez wska-
zówek gospodarczych (jako nie objęte ytkowaniem
rębnym ani przedrębnym), z czego ponad 2550 ha ze
względu na przesłanki długotrwałe. Analiza przyrod-
nicza wskazuje wciąż na możliwość i potrzebę dodat-
kowego wyznaczenia stref przypotokowych, a także
wskazuje, że wyłączenie drzewostanów z użytkowania
zaproponowane w projekcie planu urządzenia lasu
powinno zostać potwierdzone przez formalne zalicze-
nie do ostoi ksylobiotów, np. drzewostanów na stro-
mych zboczach.
W nadleśnictwie Komańcza ok. 816 ha wskazano
jako ostoje ksylobiontów, nie wskazując powierzchni
przypotokowych. Jednak, w projekcie nowego planu
urządzenia lasu w 2015 r. aż 3222 ha drzewostanów,
czyli 15,6% powierzchni leśnej, pozostawiono bez
wskazówek gospodarczych (jako nie objęte użytkowa-
niem rębnym ani przedrębnym), z czego ponad 2500
ha ze względu na przesłanki długotrwałe. Analiza
przyrodnicza wskazuje wciąż na możliwość i potrzebę
dodatkowego wyznaczenia stref przypotokowych,
a tae wskazuje, że wyłączenie drzewostanów z użyt-
kowania zaproponowane w projekcie planu urządzenia
lasu powinno zostać potwierdzone przez formalne
zaliczenie do ostoi ksylobiotów, np. drzewostanów na
stromych zboczach.
W nadleśnictwach Lutowiska i Stuposiany, spor-
dzone w początku 2015 r. projekty planów urządzenia
lasu nie zawierały w ogóle wyznaczenia ostoi ksylo-
biontów ani stref przypotokowych. Stało się to powo-
dem negatywnego zaopiniowania projektów planów
przez RDOS, jak również negatywnych uwag zgłoszo-
nych do projektów planów przez organizacje pozarzą-
dowe. Mimo to, Minister Środowiska zatwierdził
plany w listopadzie 2015 r. W 2016 r. nadleśnictwo
Lutowiska deklaruje wyznaczenie 659 ha ostoi ksylo-
biontów i 396 ha stref przypotokowych, a nadleśni-
ctwo Stuposiany – zaledwie 69 ha ostoi i 64 ha stref.
Nadleśnictwo Kołaczyce wyznaczyło zaledwie 10 ha
ostoi ksylobiontów i 13 ha stref przypotokowych,
co stanowi 0,2% lasów nadleśnictwa.
Łącznie na terenie RDLP do 2016 r. wyznaczono
ok. 12,1 tys. ha ostoi ksylobintów i dodatkowo około
1,9 tys. ha stref przypotokowych.
RDLP w Łodzi
RDLP deklarowała, że w ramach wdrażania certy-
fikatu FSC i poleceń działkorygujących z 2007 r.,
wyznaczono decyzjami nadleśniczych powierzchnie
referencyjne zajmujące łącznie 5,05% powierzchni
leśnej RDLP. Wytyczne do wyznaczenia tych
powierzchni były wskazane w piśmie RDLP, prefero-
wano włączanie: rezerwatów przyrody, stref gatunków
chronionych, stref buforowych cieków i zbiorników
wodnych, remiz, drzewostanów bez wskaz gospo-
darczych, drzewostanów z walorami kulturowymi,
zadrzewień (grunty nieleśne!), drzewostanów na sied-
liskach Bs, bagiennych, Lł i OlJ, gruntów do naturalnej
sukcesji, lasów uznanych za cenne fragmenty rodzimej
przyrody, biogrup pozostawionych na zrębach.
W nadleśnictwie Spała powierzchnie referencyjne
zajmują 2162,32ha, ale są to przede wszystkim rezer-
waty i duży obszar nieleśny w południowej części nad-
leśnictwa. Ekosystemy uznane za referencyjne to często
starorzecza i naturalne zbiorniki wodne. Ze zbioro-
wisk leśnych szerzej włączono lasy na typie siedlisko-
wym Ol. Nie jest jasne, czy te powierzchnie są rzeczy-
wiści wyłączone z działań. W planie urządzenia lasu
z 2012 r. ponad połowa drzewostanów referencyjnych
ma wskazówki gospodarcze.
RDLP w Lublinie
W 2011 r. RDLP deklarowała, że z użytkowania
wyłączonych jest 35563 ha, czyli 9,10% powierzchni
leśnej, a także dodatkowo 10469 ha powierzchni nie-
leśnych (60% ich areału). Było to od ok. 6% areału
borów świeżych, lasów mieszanych świeżych i lasów
świeżych, do 85% areału bobu bagiennego, 43% are-
ału boru mieszanego bagiennego i 46% areału lasu
mieszanego bagiennego.
W 2016 r. ta RDLP deklaruje jednak, że wyzna-
czyła tylko 7703 ha ekosystemów referencyjnych, czyli
niecałe 1,9% lasów. Oznaczałoby to, że do tej kategorii
wliczono praktycznie tylko rezerwaty przyrody!
Powierzchnia ekosystemów referencyjnych w poszcze-
gólnych nadleśnictwach wynosi od 2,52 ha w nadleś-
nictwie Kraśnik, 5,22 ha w nadleśnictwie Rudnik,
7,21 ha w nadleśnictwie Włodawa, do 1139 ha w nad-
leśnictwie Zwierzyniec, 1103 ha w nadleśnictwie
Józefów i 978 ha w nadleśnictwie Sobibór, jednak
w 80% nadleśnictw nie przekracza 300 ha na nadleś-
nictwo, co zupełnie nie odpowiada potrzebom przy-
rodniczym.
Nadleśnictwo Sarnaki posiada tylko jedno wydziele-
nie boru bagiennego. Nawet ono nie zostało włączone
do wykazu powierzchni referencyjnych. Nie ujęto też
cennych przyrodniczo łęgów (z drzewostanem olszo-
wym III-V klasy wieku) wzdłuż cieków. Jako referen-
cyjne wyznaczono zaledwie 185,5 ha (1,77% powierz-
chni lasów), w tym 141 ha w rezerwacie.
RDLP w Olsztynie
W latach 2010-2014 wyznaczono powierzchnie
referencyjne, które obejmowały 34632 ha, tj. 6% lasów
RDLP (od 3,7% w nadleśnictwie Ciechanów, do 9,7%
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
24
w nadleśnictwie Jedwabno, 9,3% w nadleśnictwie
Orneta, 8% w nadleśnictwie Bartoszyce, 8,5% w nad-
leśnictwie Górowo Iławieckie). Podstawą było zarzą-
dzenie nr 23 z dn. 18 sierpnia 2008 r. w sprawie szcze-
gólnej ochrony zasobów rozkładającego się drewna
w wybranych ekosystemach leśnych na terenie RDLP
w Olsztynie, które jednak zostało anulowane Zarzą-
dzeniem 24 RDLP z 20.08.2014 w sprawie obowiązu-
jących w RDLP uregulowań wewnętrznych.
RDLP w 2015 r. prowadziła prace nad „ponownym
wyznaczeniem” powierzchni referencyjnych, w związku
ze zmianą wymogów certyfikatu FSC, likwidującą
minimalny próg 5% lasów wyłączonych z ytkowania
(zob. dalej). RDLP zaleciła nadleśnictwom, by włą-
czać do nich tylko biernie chronione rezerwaty przy-
rody, ekosystemy skrajnie rzadkie i ginące oraz drze-
wostany znajdujące się w ekstremalnych warunkach
wzrostu.
W wyniku ponownego wyznaczenia powierzchni
referencyjnych, ich areał został zmniejszony o ok.
połowę – do 17577 ha (3,1% powierzchni lasów
RDLP), czego 4312 to i tak istniejące rezerwaty przy-
rody. Większość nadleśnictw wykorzystała tę sposob-
ność do znacznego zmniejszenia areału powierzchni
referencyjnych. Przykładowo w nadleśnictwie Par-
ciaki obecnie wyznaczone powierzchnie zajmują zale-
dwie 0,74% powierzchni nadleśnictwa; podobnie
w nadleśnictwach: Jagiełek -0,96%, Spychowo – 1,1%,
Wipsowo – 1,1%, Kudypy – 1,9%, Wielbark – 1,3%,
Stare Jabłonki –1,4%, Miłomłyn – 1,7%, Górowo Iła-
wieckie 2,2%, Olsztyn 2,2%, Szczytno 2,3%,
Jedwabno – 2,4%, Nowe Ramuki – 2,4% (z czego
większość to i tak rezerwat przyrody). W niektórych
nadleśnictwach areał powierzchni referencyjnych
zmniejszono jednak w niewielkim stopniu lub nie-
znacznie powiększono (np. nadleśnictwo Dwukoły
powierzchnie referencyjne stanowią obecnie 7,02%
lasów, Iława – 6,0%, Olsztynek – 6,5%, Strzałowo –
5,2%, Wichrowo – 5,0%).
Informacja o powierzchniach referencyjnych i lasach
HCVF jest dostępna na stronach internetowych nad-
leśnictw i RDLP, choć w niejednolitym układzie
i zakresie. Jednak sam fakt jej publicznego udostęp-
nienia w takiej formie, pozytywnie wyróżnia tę RDLP
w skali całych Lasów Państwowych.
Przykładowo, w nadleśnictwie Strzałowo wyzna-
czono 961 ha ekosystemów referencyjnych, co stanowi
5,2% lasów tego nadleśnictwa. Większość tej
powierzchni to bory i lasy bagienne. W tym nadleśni-
ctwie z ponadprzeciętną intensywnością inicjowane są
różnorodne badania przyrodnicze: istnieją więc
pewne dane o wpływie ekosystemów referencyjnych
na różnorodność przyrodniczą. W wyznaczonych eko-
systemach referencyjnych potwierdzono występowa-
nie w nich unikatowych gatunków owadów związa-
nych z rozkładającym się drewnem, jak Hadreula elon-
gatula, Cryptophagus labilis, Corticeus suturalis, Corticaria
lateritia Laemophloeus muticus, Ziloria ferruginea. Znale-
ziono także 57 gatunków grzyw ujętych na Czerwo-
nej liście grzybów wielkoowocnikowych, w tym
7 posiadających status wymierających (E), 18 – zagro-
żonych wymarciem (V), w tym: ząbczak kruchy (Den-
tipellis fragilis), drobnoporek mkki (Leptoporus mollis),
ciemnoblaszek błękitnoblaszkowy (Melanophyllum
eyrei), lipnik lepki (Holwaya mucida), kustrzebianka
klonowa (Pezicula acericola), jamkówka bawełniana
(Antrodia gossypina), miękusz szafranowy (Hapalopilus
croceus), kisielnica dwubarwna (Exidita cartilaginea),
błyskoporek dębowy (Inonotus dryophilus). Średnia
liczba stwierdzonych gatunków grzybów, liczba gatun-
ków z Czerwonej listy oraz suma rang (cenność przy-
rodnicza gatunku) w ekosystemach referencyjnych
były wyższe niż w rezerwatach. W opinii nadleśnictwa
dane te zdecydowanie potwierdzają zasadność wyzna-
czania lasów referencyjnych, które stosunkowo szybko
stają się ostojami różnorodności gatunkowej, w tym
bardzo rzadkich i cennych przyrodniczo gatunków.
Szczególnie istotną rolę odgrywają lasy referencyjne
powstałe z ostoi ksylobiontów, funkcjonujących w tym
nadleśnictwie już od 2008 r.
W nadleśnictwie Nowe Ramuki jako referencyjne
wyznaczono 709,6 ha (4,54% powierzchni). Wyłączono
z użytkowania blisko 87% areału boru mieszanego
bagiennego oraz 71% olsu jesionowego i łęgu typo-
wego. Jednak, w nowym planie urządzenia lasu
z 2015 r. dla wielu z tych powierzchni wciąż zapi-
sane wskazówki gospodarcze, w niektórych przypad-
kach aż po rębnię IB.
RDLP w Pile
W tej RDLP od 2003 r. podjęto wyznaczanie tzw.
ostoi ksylobiontów, tj. powierzchni wyznaczanych
w celu wzmożonego pozostawiania martwego drewna.
Zarządzenie RDLP nie wymagało zupełnego wyłącze-
nia ich z użytkowania, ale umożliwiało odstąpienie od
wykonania wskazówek gospodarczych. W praktyce
wyznaczone ostoje ksylobiontów były w zdecydowanej
większości wyłączane z użytkowania, a w kolejnych
planach urządzenia lasu – pozostawiane bez zabiegów.
Od 2007 r. obowiązywało zarządzenie 8/2007
z 16.04.2007 w sprawie ochrony zasobów rozkładają-
cego się drewna w ekosystemach leśnych na terenie
RDLP w Pile, na podstawie którego były wyznaczane
ostoje ksylobiontów.
W ostatnich latach w tej RDLP wączenie powierz-
chni leśnych z ytkowania następowało raczej przez
zakwalifikowanie ich do kategorii „Lasów o szczegól-
nych walorach przyrodniczych” (HCVF 3.1). Powierzch-
nie takie wyznaczono w praktyce we wszystkich nad-
leśnictwach. Były one stopniowo weryfikowane
w poszczególnych planach urządzenia lasu.
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 25
Wg raportu certyfikacji FSC z początków 2016 r.,
w RDLP było 16659 ha drzewostanów wyłączonych
z użytkowania, co stanowi ok. 4,8% lasów.
Przykładowo, w nadleśnictwie Tuczno w ramach prac
nad planem urządzenia lasu wskazano w 2014 r. drze-
wostany do wyłączenia z użytkowania o powierzchni
486 ha, co stanowi 2,2% lasów nadleśnictwa. Mimo
niewielkiego areału, sprawdzenie aspektów przyrod-
niczych wskazuje, że w zasadniczym zarysie sieć drze-
wostanów wyłączonych z ytkowania jest zgodna
z podstawowymi potrzebami ochrony przyrody.
Potrzebne byłyby tylko stosunkowo niewielkie uzu-
pełnienia (rzędu dodania 50-100 ha), w zakresie nie-
których starodrzewi sosnowych na brzegach jezior
i bagien, oraz pewnej poprawy reprezentacji buczyn
i dąbrów.
W nadleśnictwie Człopa w ramach prac nad planem
urządzenia lasu wskazano w 2014 r. „drzewostany nie-
objęte gospodarowaniem”, rozumiane jako „ekosy-
stemy zachowane w stanie zbliżonym do naturalnego,
dla których podstawę z wyłączenia z ytkowania
w ramach gospodarki leśnej stanowwzględy przy-
rodnicze”, o powierzchni 745 ha, co stanowi 4,2%
lasów nadleśnictwa. Sprawdzenie aspektów przyrod-
niczych wskazuje, że sieć drzewostanów wyłączonych
z użytkowania jest zgodna z podstawowymi potrze-
bami ochrony przyrody.
W nadleśnictwie Krzyż, w planie urządzenia lasu
z 2013 r., ws ka za no os t oje ks yl obiont ów o po w ie rz ch ni
842 ha, co stanowi 4,2% lasów nadleśnictwa. Spraw-
dzenie aspektów przyrodniczych wskazuje, że w zasad-
niczym zarysie sieć drzewostanów wyłączonych
z użytkowania jest zgodna z podstawowymi potrze-
bami ochrony przyrody. Potrzebne byłyby tylko uzu-
pełnienia w celu poprawy reprezentacji najstarszych
drzewostanów bukowych i dębowych.
Od 12 maja 2016 r. weszło w życie nowe zarządze-
nie nr 8 Dyrektora RDLP, zgodnie z którym przystą-
piono do wyznaczania nowej sieci ekosystemów refe-
rencyjnych, co ma być zakończone do sierpnia 2016 r.
Zarządzenie przewiduje, że ekosystemami referencyj-
nymi mają być w każdym nadleśnictwie zaledwie po
1-2 drzewostany reprezentujące każdy typ siedliskowy
lasu i typ siedliska przyrodniczego. Według wstępnych
danych, ekosystemy referencyjne w całej RDLP stano-
w będą ok. 140 ha, czyli zaledwie 0,39% lasów RDLP!
W poszczególnych nadleśnictwach ich powierzchnia
wyniesie zaledwie od 11 do 123 ha. Dotychczasowa
sieć ostoi ksylobiontów ma być, po ostatecznym
wyznaczeniu ekosystemów referencyjnych wg nowych
zasad, wycofana.
RDLP w Poznaniu
Jako ekosystemy reprezentatywne wyznaczono
i pozostawiono bez użytkowania 24528 ha, co stanowi
ponad 5% powierzchni ogólnej RDLP w Poznaniu.
W areał ten wchodzą jednak też bagna – 3303 ha, inne
siedliska nieleśne – 1601 ha, kępy ekologiczne pozo-
stawione na zrębach do naturalnego rozpadu – 1375 ha,
wyłączone drzewostany nasienne – 880 ha. Podstawą
wyznaczenia ekosystemów reprezentatywnych
wytyczne RDLP z 22 stycznia 2014 r.
RDLP w Radomiu
Procedura wyłączania powierzchni leśnych z yt-
kowania funkcjonuje na poziomie nadleśnictw, regu-
lowana tylko ogólnymi wytycznymi i opiniami RDLP.
RDLP twierdzi, że nie posiada zestawienia takich
powierzchni wyłączonych z użytkowania, ani odpo-
wiedniej warstwy mapy numerycznej; jednak na stro-
nie internetowej RDLP znajduje się mapa lasów wyłą-
czone z użytkowania na tle Google Maps (Taka forma
prezentacji jest unikatem skali Polski).
Przykładowo, na terenie nadleśnictwa Staszów
z ytkowania wyłączonych jest 323,13 ha lasów,
co stanowi 1,62% ogólnej powierzchni leśnej Nadleś-
nictwa.
W nadleśnictwie Stąporków wyłączonych z ytko-
wania jest 96 ha rezerwatów przyrody, 70 ha rezer-
watów projektowanych, 4,5 ha tzw. drzewostanów
zachowawczych i 66 ha innych lasów wyłączonych
z użytkowania przy sporządzaniu planu urządzenia
lasu – łącznie 1,9% powierzchni nadleśnictwa.
W nadleśnictwie Włoszczowa w yłączonych z użytko-
wania jest: 335 ha rezerwatów, 3 ha stref ochronnych
ptaków, 232 ha innych drzewostanów „cennych pod
względem przyrodniczym”, 141 ha drzewostanów
wyłączonych z użytkowania decyzją nadleśniczego,
160 ha pozostawionych bez wskazówek gospodarczych
przy sporządzaniu planu urządzenia lasu (nie wia-
domo jednak, czy trwale) – łącznie 5,9% lasów nad-
leśnictwa.
RDLP w Szczecinie
W 2007 r. pojęto próbę wyznaczenia „ostoi ksylo-
biontów”, wzorem RDLP w Pile. Podstawą było
Zarządzenie RDLP 11/2007 z 3 grudnia 2007, anek-
sowane 10.02.2010, ale następnie uchylone Zarządze-
niem RDLP 16/206 z 29.06.2015.
W 2015 r. wyznaczono natomiast „ekosystemy
referencyjne”, wyłączone z użytkowania, o łącznej
powierzchni 20860 ha, w 2016 r. zmniejszonej do
20814 ha (ok. 3% powierzchni leśnej RDLP). Ich
powierzchnia w poszczególnych nadleśnictwach jest
zróżnicowana od zaledwie 124 ha w nadleśnictwie
Międzychód, do 2926 ha w nadleśnictwie Goleniów
i 2028 ha w nadleśnictwie Gryfino.
Przykładowo, w nadleśnictwie Głusko wyznaczono
262 ha ekosystemów referencyjnych (zaledwie 1,9%
lasów nadleśnictwa), ale w powierzchnie tą włączono
także bagna, jeziora i drobne kępy pozostawione na
zrębach. Analiza z przyrodniczego punktu widzenia
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
26
wskazuje, że wyznaczenie jest niewystarczające.
Bardzo skąpa jest reprezentacja buczyn, dąbrów i grą-
dów. Mimo zgłaszania postulatów przez przyrodni-
ków, do ekosystemów referencyjnych nie zaliczono
drzewostanów nad Korytnicą (mimo istnienia pro-
jektu rezerwatu przyrody), Mierzęcką Strugą, Suchą
i Moczelą, mimo kwalifikujących ku temu ich cech.
Według przeprowadzonej oceny potrzeb przyrodni-
czych, sieć ekosystemów referencyjnych w tym nad-
leśnictwie powinna obejmować łącznie co najmniej
ok. 550 ha drzewostanów.
W nadleśnictwie Smolarz wyznaczono 294 ha ekosy-
stemów referencyjnych (zaledwie 1,5% powierzchni
nadleśnictwa). Analiza z przyrodniczego punktu
widzenia wskazuje, że wyznaczenie jest zdecydowanie
niewystarczające, zwłaszcza w nadleśnictwie cechują-
cym się unikatowymi walorami przyrodniczymi,
w tym w szczególności wyspowaniem dąbrów ze sta-
rymi drzewostanami których reprezentacja w sieci
ekosystemów referencyjnych okazała się jednak bar-
dzo skąpa. Tymczasem dąbrowy nadleśnictwa są zago-
spodarowanie w sposób skutkujący bardzo niskimi
zasobami mart wego drewna (por. także dalej) – wyzna-
czenie części z nich jako ekosystemów referencyjnych
byłoby kluczowe dla odbudowy związanej ze starymi
dąbrowami różnorodności biologicznej. Według prze-
prowadzonej oceny potrzeb przyrodniczych, sieć eko-
systemów referencyjnych w tym nadleśnictwie powinna
obejmować łącznie co najmniej ok. 860 ha drzewo-
staw.
W nadleśnictwie Bierzwnik wyznaczono 686 ha eko-
systemów referencyjnych (ok. 3,6% lasów nadleśni-
ctwa). Ujęto większość borów na siedliskach bagien-
nych oraz wiele olsów, a także niektóre z najstarszych
drzewostanów sosnowych, bowych i bukowych.
Jakość wyznaczenia jest istotnie lepsza, nw dwóch
poprzednich nadleśnictwach, jednak i tu wyraźnie
niedoreprezentowane są stare buczyny. Według prze-
prowadzonej oceny potrzeb przyrodniczych, sieć eko-
systemów referencyjnych w tym nadleśnictwie powinna
obejmować łącznie co najmniej ok. 1200 ha drzewo-
stanów. W 2016 r. nadleśnictwo zweryfikowało wyzna-
czone ekosystemy referencyjne, wyłączając z nich
powierzchnie objęte szkodami od huraganowych wia-
trów, tak że zostały zmniejszone do 571 ha.
RDLP w Szczecinku
Wyznaczono „ostoje różnorodności biologicznej”
o łącznej powierzchni 27118 ha (ok. 4,9% lasów
RDLP). Ich udział w poszczególnych nadleśnictwach
wynosi od 1,38% powierzchni lasów w nadleśnictwie
Niedźwiady i 1,72% w nadleśnictwie Borne Sulinowo,
po 11,4% w nadleśnictwie Damnica i 10,1% w nadleś-
nictwie Szczecinek.
Bór bagienny – ostoja różnorodności biologicznej w nadlnictwie Szc zecinek. W tym nadlnictwie całość siedlisk bagien-
nych została obecnie wyłączona z użytkowania, co jest dobrym rozwiązaniem, ale niestety nie jest jeszcze standardem
w całej Polsce. Fot. P. Pawlaczyk
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 27
Przykładowo, w nadleśnictwie Karnieszewice w y z n a -
czono ostoje różnorodności biologicznej o powierz-
chni 1263 ha, co stanowisk ok. 7,5% powierzchni
nadleśnictwa, które jest jednak bardzo bogate przy-
rodniczo. Dobrze ujęto wśród ostoi drzewostany na
siedliskach bagiennych oraz olsy i lęgi. Wyraźnie nie-
doreprezentowane są jednak grądy, buczyny i dąbrowy,
w szczególności na zboczach dolin rzecznych, a także
w szczególnie cennych przyrodniczo kompleksach, jak
Iwęcinski Las czy Bukowy Las Górki. Także dokład-
niejsza analiza przyrodnicza Iwęcińskiego Lasu (zob.
dalej) wskazała na potrzebę stosunkowo niewielkich,
ale istotnych uzupełnień sieci ostoi różnorodności
biologicznej.
W nadleśnictwie Drawsko wyznaczono ok. 816 ha
ostoi różnorodności biologicznej, co stanowi ok. 2,3%
lasów tego nadleśnictwa. Analiza przyrodnicza wska-
zała, że sieć ostoi powinna być powiększona do łącznej
powierzchni ok. 1300 ha, przede wszystkich poprzez
dodanie fragmentów starych drzewostanów buko-
wych, dębowych i niektórych sosnowych. Również
szczegółowe analizy cennych przyrodniczo fragmen-
tów nadleśnictwa – Buczyny Żołędowskiej i lasów nad
Starą Drawą (zob. dalej) – sugerują potrzebę powięk-
szenia sieci ostoi różnorodności biologicznej w obu
tych obiektach.
RDLP w Toruniu
Do niedawna w tej RDLP nie wyznaczano ekosy-
stemów referencyjnych, uważając że nie ma takiej
potrzeby. Certyfikat FSC wymusił podjęcie prac
w tym kierunku. W 2015 r. RDLP ogłaszała na swoje
stronie internetowej, że nadleśnictwa prowadzą kon-
sultacje społeczne w sprawie wyłonienia ekosystemów
referencyjnych na swoim terenie. Nie ma jednak dal-
szych śladów tego procesu. W raporcie z audytu FSC
z 2016 r. dyrekcja deklaruje, że „w stanie naturalnym
(tj. bez planowanych czynności gospodarczych) pozo-
stawiono 23188 ha, co stanowi ponad 5% jednostki
certyfikowanej”, nie jest jednak jasne, czym w rzeczy-
wistości są te powierzchnie (np. jaki jest udział w tej
powierzchni bagien i innych nieużytków nieleśnych)
i czy ich wyłączenie z użytkowania nie jest tylko cza-
sowe. Natomiast wg informacji od RDLP, wg stanu na
2016 r. wyznaczono 18587 ha ekosystemów referen-
cyjnych, czyli 4,3% lasów RDLP deklarowana
powierzchnia ekosystemów referencyjnych wynosi od
149 ha w nadleśnictwie Cierpiszewo (1,1% lasów),
157 ha w nadleśnictwie Toruń (1,0%) i 166 ha w nad-
leśnictwie Różanna (1,5%), po 2284 ha w nadleśni-
ctwie Tuchola (15,1% lasów) i 1769 ha (7,8%) w nad-
leśnictwie Gniewkowo. Wg informacji od RDLP obej-
mują one jednak „tereny leśne i zadrzewione”, czyli
mo to być także np. bagna nie stanowiące drzewo-
stanów leśnych.
RDLP w Warszawie
Do niedawna w tej RDLP nie wyznaczano ekosy-
stemów referencyjnych, uważając że rolę takich ostoi
różnorodności biologicznej wystarczająco pełnią
rezerwaty przyrody, strefy ochrony gatunków chro-
nionych, oraz pozostawiane na zrębach biogrupy. Cer-
tyfikat FSC wymusił wyznaczenie w początkach 2016 r.
„ekosystemów reprezentatywnych”, lecz wyznaczono
w całej RDLP zaledwie 3494 ha, tj. zaledwie 1,9%
powierzchni lasów. 98% tej powierzchni to już i tak
istniejące rezerwaty przyrody. Zaledwie 83 ha ekosy-
stemów reprezentatywnych wyznaczono poza rezer-
watami.
RDLP w Warszawie jest jednak jedyną RDLP w Pol-
sce, która udostępniła w internecie informację prze-
strzenną o ekosystemach reprezentatywnych w formie
plików shp.
RDLP we Wrocławiu
Od 2010 r. wyznaczane są ekosystemy reprezenta-
tywne. Wyznaczenie następuje na poziomie nadleśni-
ctwa, po uzgodnieniu z RDLP. W 2014 r. RDLP
wydała interpretację wskazującą na zmiany w standar-
dzie FSC, która dopuściła by ekosystemy reprezenta-
tywne zajmowały mniej niż wymagane wcześniej 5%,
jak również wskazała, że na powierzchniach tych
dopuszczone jest ograniczone pozyskanie drewna, np.
wynikające z potrzeb ochrony. Wg aktualnego stano-
wiska tej RDLP „nie można realizacji idei ekosyste-
mów reprezentatywnych opierać tylko na ochronie
biernej”.
Priorytetowo do ekosystemów reprezentatywnych
RDLP we Wrocławiu zaleca zaliczać: istniejące i pro-
jektowane rezerwaty, zasiedlone całoroczne strefy
ochrony gatunków, miejsca monitoringu przyrodni-
czego leśnych siedlisk przyrodniczych i gatunków
(sic!), siedliska przyrodnicze: jaworzyn zboczowych,
łęgów, borów i świerczyn bagiennych, świetlistych
dąbrów, borów górnoreglowych, buczyn storczyko-
wych – zachowane w doskonałym lub dobrym stanie;
inne siedliska przyrodnicze w doskonałym lub dobrym
stanie, siedliska pachnicy, kozioroga, głuszca, cietrze-
wia, drzewostany trudno dostępne.
Wg danych RDLP, wyznaczono 25919 ha ekosyste-
mów reprezentatywnych (w tym jednak także bagna
i pozostawione do sukcesji powierzchnie nieleśne),
co stanowi 4,8% lasów RDLP.
Przykładowo, w nadleśnictwie Kamienna Góra
wyznaczono 622,5 ha ekosystemów reprezentatyw-
nych, co stanowi ok. 3,8% lasów nadleśnictwa. Nie-
mal połowa tej powierzchni to drzewostany świer-
kowe V i wyższych klas wieku (w świetle deklarowanej
polityki RDLP nie jest wcale jasne, czy rzeczywiście są
wyłączone z cięć). Do ekosystemów reprezentatyw-
nych zaliczono także ok. 87 ha buczyn (głównie star-
szych), ok. 50 ha drzewostanów brzozowych (głównie
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
28
odszych niż 80 lat) i 40 ha drzewostanów z domina-
cją jaworu. Analiza przyrodnicza, jakiej poddano trzy
wybrane kompleksy leśne (zob. dalej) potwierdza, że
wyznaczone ekosystemy rzeczywiście cenne przy-
rodniczo i są ostojami np. cennych gatunków owadów,
ale wskazuje na potrzeby uzupełnienia sieci ekosyste-
mów reprezentatywnych, przede wszystkim o płaty
łęgów oraz starych buczyn i dąbrów. W tym nadleśni-
ctwie szacujemy, że optymalna powierzchnia ekosy-
stemów reprezentatywnych powinna wynosić około
1000 ha.
W nadleśnictwie Bardo wyznaczono ok. 330 ha leś-
nych ekosystemów reprezentatywnych, co stanowi
2,5% lasów nadleśnictwa.
RDLP w Zielonej Górze
W 2015 r. wyznaczono 26192 ha ekosystemów refe-
rencyjnych pozostawionych bez użytkowania, co sta-
nowi 5,78% terenu RDLP. W powierzchni tej jest jed-
nak 2861 ha nieleśnych bagien i wód, 274 ha kęp
pozostawionych na zrębach, 4800 ha powierzchni
nieleśnych jak remizy, zadrzewienia, nieużytki.
W praktyce te powierzchnie były wyznaczane już od
2009 r., do 2014 r. stosowano nazwę „ekosystemy
reprezentatywne”.
Przykładowo, w nadleśnictwie Krzystkowice wyzna-
czono jako „ekosystem referencyjny” cały kompleks
leśny o powierzchni 288 ha, będący mozaiką lasów na
wydmach, zdegradowanych brzezin bagiennych, olszyn
i wilgotnych borów sosnowych, z drzewostanami
uszkodzonymi przez huragan w 2012 roku.
W kilku innych miejscach, np. w browach
k. Nowej Soli, w otoczeniu jez. Trześniowskiego,
w okolicy Buczyny Szprotawskiej, w Rynnie Gryny,
w Puszczy Szczanieckiej, w dolinach Pliszki i Ilanki,
w dolinie Odry wyznaczone ekosystemy referencyjne
tworzą zwarte obszary po kilkaset ha.
KONKLUZ JE
Ekosystemy referencyjne, wyznaczane i pozostawiane
bez ytkowania, to rozwiązanie bardzo cenne dla
ochrony różnorodności biologicznej w nadleśnictwach.
W co najmniej kilku miejscach potwierdzono, że ekosy-
stemy referencyjne rzeczywiście są istotnymi ostojami
unikatowych gatunków. Podejście poszczególnych
RDLP i nadleśnictw do wyznaczania ekosystemów refe-
rencyjnych jest jednak silnie zróżnicowane, a w konse-
kwencji w różnych miejscach w różnym stopniu mogą się
one przyczynić do ochrony przyrody leśnej.
Dane o powierzchni lasów wyznaczonych w ten
sposób i pozostawionych bez użytkowania nie są moż-
liwe do protego podsumowania, ze względu na różnice
podejścia stosowanego w poszczególnych RDLP i nad-
leśnictwach. Nie wszystkie RDLP dysponują syntezą
danych ze swoich nadleśnictw. Nawet kierownictwo
Lasów Państwowych ma fałszywe wyobrażenie, kilka-
krotnie zawyżające areał lasów nie objętych działa-
niami gospodarczymi – Dyrektor Generalny Lasów
Państwowych Konrad Tomaszewski twierdzi5, że
„w każdym nadleśnictwie około 10% gruntów będą-
cych lasami jest obecnie pozostawiana poza działal-
nością ludzką”. Gdyby rzeczywiście taka była krajowa
średnia, to prawdopodobnie zaspokajałoby to klu-
czowe potrzeby ochrony przyrody leśnej; ale w rze-
czywistości wskaźnik ten jest kilkukrotnie niższy.
Mimo niepełnych danych, można szacować że w
skali całej Polski powierzchnia ekosystemów referen-
cyjnych w Lasach Państwowych to ok. 230 tys. ha, co
stanowiłoby ok. 0,73% powierzchni kraju, a ponad 2%
powierzchni lasów. Biorąc pod uwagę, że powierzch-
5 Tomaszewski K. 2016. Studium wiedzy propedeutycz-
nej na temat obszarów Natura 2000 oraz podstawy
prawne i formalne. Załącznik nr 1 do zarządzenia nr
29 Dyrektora Generalnego LP.
„Ekosystem referencyjny” wyznaczony na powierzchni pohuraganowej w nadleśnictwie Krzystkowice, RDLP Zielona Góra.
Fot. M. Maciantowicz
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 29
nia rezerwatów przyrody w Lasach Państwowych to
ok. 99200 ha, wyznaczenie ekosystemów referencyj-
nych (do których rezerwaty w większości włączono)
co najmniej podwaja chronioną powierzchnię leśną
w Lasach Państwowych.
W rzeczywistości jednak tylko pewien podzbiór
powierzchni podawanej jako areał ekosystemów refe-
rencyjnych dostarcza rzeczywistego punktu odniesie-
nia – przykładów funkcjonowania ekosystemu leśnego
wyłączonego z użytkowania. Aby ekosystem pełnił
taką funkcję, muszą być spełnione następujące warunki:
Musi być rzeczywiście ekosystemem leśnym,
a nie np. bagnem lub jeziorem (a i takie
powierzchnie są w statystyce wliczane do „refe-
rencyjnych”);
Wyłączenie z użytkowania musi być trwałe. Np.
brak wskazań gospodarczych w aktualnym pla-
nie urządzenia lasu nie jest jeszcze równo-
znaczny z „referencyjnym” statusem danego
drzewostanu, który przecież może być przewi-
dywany do użytkowania w kolejnych okresach.
Podobnie, wątpliwe jest deklarowanie jako
„ekosystemów referencyjnych” stref ochrony
gatunkowej zwierząt – ponieważ strefy takie
zostaną zapewne zniesione, gdy gatunek chro-
niony zmieni miejsce bytowania (chyba że inten-
cją jest utrzymywanie także w takich przypad-
kach, istnienia powierzchni referencyjnej, nie-
zależnie od ewentualnej likwidacji strefy);
Musi być odpowiednio duży. W szczególności,
wliczane często do powierzchni referencyjnych
kilku- lub kilkudziesięcioarowe biogrupy pozo-
stawiane na zrębach trudno uważza „ekosy-
stemy”, są bowiem na to zbyt małe.
Uwagi te nie negują oczywiście potrzeby pozosta-
wiania bez ytkowania jezior i bagien, potrzeby
funkcjonowania stref ochrony gatunkowej, jak rów-
nież potrzeby pozostawiania biogrup podczas cięć
rębnych wszystkich rodzajów rębni; wskazują tylko,
że deklarowane powierzchnie „ekosystemów referen-
cyjnych” trzeba interpretować z pełną świadomością,
co powierzchnia ta w danym nadleśnictwie lub RDLP
rzeczywiście obejmuje.
Analizy czynione z przyrodniczego punktu widze-
nia, oceniające poszczególne drzewostany pod kątem
ich znaczenia przyrodniczego, prowadzą do wniosku,
że optymalna dla ochrony przyrody sieć ekosystemów
referencyjnych powinna obejmować, zależnie od
warunków przyrodniczych, najczęściej od 4 do 15%
powierzchni nadleśnictwa. W wyjątkowo cennych
lasach skupiających gatunki „puszczańskie” (Puszcza
Białowieska, Lasy Turnickie), z użytkowania powinna
jednak być wączona większa ich część. W niemal
wszystkich analizowanych nadleśnictwach sieć ekosy-
Pozostawiony do naturalnej regeneracji zniszczony przez huragan Las Szast w nadleśnictwie Pisz – 12 lat po huraganie.
Fot. P. Pawlaczyk
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
30
stemów referencyjnych wymagałaby jeszcze uzupeł-
nień (niekiedy znacznych), by uzyskać optymalizację
jej funkcji przyrodniczej.
W niektórych nadleśnictwach ekosystemy referen-
cyjne są wyznaczone zgodnie z potrzebami przyrodni-
czymi. Jednak w innych nadleśnictwach i w całych
niektórych RDLP wyznaczanie takich ekosystemów
jest wyraźnie lekceważone i zrealizowane w minimal-
nym, zupełnie nieadekwatnym do potrzeb przyrodni-
czych zakresie. Dotychczasowa historia ekosystemów
referencyjnych w niektórych RDLP wskazuje też, że ta
forma ochrony przyrody w lasach może być nietrwała
i zależna od chwilowej mody.
Interesujące próby pozostawiania do naturalnej
sukcesji niektórych fragmentów lasu, których drzewo-
stan został zniszczony lub silnie uszkodzony przez
„wielkopowierzchniowe zaburzenia”, jak wiatrołom,
czy gradacja kornika (por. wej RDLP Białystok
i RDLP Zielona Góra), albo przez pożar (np. w nadleś-
nictwie Myszyniec, RDLP Olsztyn, w celach badaw-
czych pozostawiono do naturalnej sukcesji ok. 30 ha
pożarzyska). Szkoda, że nie ma więcej przykładów tak
pozostawianych obszarów, także w innych RDLP –
tym bardziej, że wstępne badania na wymienionych
wyżej obszarach sugerują dobrą samorzutną regenera-
cję ekosystemu. Negatywnie oceniamy zdarzające się
przypadki wyłączania drzewostanów z puli ekosyste-
mów referencyjnych, gdy zdarzą się w nich rozleglejsze
uszkodzenia drzew przez wiatr.
4.2.
Pozostawianie biogrup
Innym często stosowanym na świecie środkiem
pomagającym zachować przyrodę w warunkach
gospodarki leśnej, jest pozostawianie małych frag-
mentów ytkowanych rębnie drzewostanów, tak by
pozostały one na następne pokolenie drzewostanu,
a docelowo do naturalnej śmierci i rozpadu.
Podejście to jest także stosowane w Lasach Pań-
stwowych, ale w ograniczonym zakresie. Zgodnie
z Zasadami Hodowli Lasu, na zrębach zupełnych
w drzewostanach o krótkim okresie odnowienia pozostawia
się fragmenty starodrzewu wraz z nienaruszonymi warstwami
dolnymi aż do ich naturalnego rozpadu. Powierzchnia pozo-
stawionych fragmentów starodrzewu nie powinna być jed-
nostkowo mniejsza niż 6 arów i łącznie nie większa niż 5%
powierzchni manipulacyjnej pasa zrębowego, strefy lub
smugi”. Tj. pozostawianie tzw. biogrup jest deklaro-
wane tylko w bniach zupełnych. Stanowiskiem
DGLP jest, że w rębniach złożonych nie ma potrzeby
Biogrupa pozostawiona na zrębie zupełnym. Fot. P. Pawlaczyk
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 31
pozostawania biogrup, bo nie ma potrzeby odtwarza-
nia się dolnych warstw lasu po niszczącym zrębie
zupełnym. W rzeczywistości podstawowy sens ekolo-
giczny pozostawiania biogrup to włączenie do struk-
tury drzewostanu w kolejnym pokoleniu drzew „bio-
cenotycznych” znacznie starszych od przeciętnego
wieku tego drzewostanu, docelowo (w wyniku natu-
ralnej śmierci) odbudowujących także zasoby wielko-
wymiarowego mart wego drewna. Jeśli biogr upy pozo-
stawiać tylko na zrębach zupełnych, to te pozytywne
efekty nigdy nie zaistniałyby w drzewostanach liścia-
stych (niemal zawsze zagospodarowanych rębniami
złożonymi).
Podejście do pozostawiania biogrup w rębniach
złożonych jest zróżnicowane pomiędzy poszczegól-
nymi RDLP i nadleśnictwami. Niekiedy, mimo dekla-
rowanego stanowiska RDLP zgodnego ze stanowi-
skiem DGLP, biogrupy są w praktyce pozostawiane
także w rębniach złożonych. Brak jednak formalnych
podstaw do tego.
Stanowisko DGLP w sprawie niepozostawiania
biogrup w rębniach złożonych, a także zapis Zasad
Hodowli Lasu o pozostawianiu, w formie biogrup,
„do 5% powierzchni drzewostanu”, niezgodne
z wymogiem posiadanego przez większość RDLP cer-
tyfikatu FSC, który wymaga pozostawiania we wszyst-
kich rębniach biogrup stanowiących co najmniej 5%
powierzchni użytkowanych rębnię drzewostanów
(por. dalej).
REKOMENDACJE
Wprowadzenie formalnych podstaw do pozostawiania
biogrup także w rębniach złożonych, a także umożliwie-
nie, w szczególnych sytuacjach, zwiększania ich udziału
ponad 5% powierzchni drzewostanu.
4.3.
Wieki rębności i kwalikacja drzewostanów
do użytkowania rębnego
Wieki rębności, jakie mogą być w poszczególnych
nadleśnictwach przyjmowane dla podstawowych
gatunków drzew lasotwórczych (sosna, świerk, dąb,
jodła, buk), określone są z góry w Instrukcji Urządze-
nia Lasu. W toku urządzania lasu mogą być podejmo-
wane decyzje o modyfikacji wieku rębności tylko w
tym przedziale (wyjście poza ten przedział wymaga
indywidualnej zgody DGLP).
Wiek rębności jest tylko parametrem urządzania
lasu i nie stanowi progu, po osiągnięciu którego auto-
matycznie inicjuje się cięcia rębne w danym drzewo-
stanie, mimo to określa on zwykle przeciętny wiek
inicjacji takich cięć. Im wyższy wiek rębności, tym
dłużej będą przetrzymywane drzewostany przed roz-
poczęciem cieć rębnych i tym więcej będzie w nadleś-
nictwie starodrzewi ważnych dla niektórych kom-
ponentów różnorodności biologicznej.
O ile jednak w poprzedniej rewizji planów urzą-
dzenia lasu w Polsce występowała tendencja do pod-
wyższania wieków rębności, w obecnych procesach
urządzenia lasu wieki te są zwykle utrzymywane na
nie zmienionym poziomie, a niekiedy nawet obniżane.
Nie odnotowaliśmy przypadku, w którym zgłaszany
przez przyrodników, ze względu na uwarunkowania
przyrodnicze, wniosek o podwyższenie wieku rębno-
ści, zostałby uwzględniony w planie urządzenia lasu.
Argumentem Lasów Państwowych zwykle jest, że
udział drzew starych gwarantowany jest poprzez sto-
sowanie rębni złożonych i wydłużanie okresów odno-
wienia. Argument ten jest częściowo prawdziwy,
ale dla zapełnienia luki w populacji drzew miedzy
przeciętnym wiekiem wycinki drzewa, a wiekiem,
w którym skokowo zwiększa się „biocenotyczna” rola
drzewa (zwykle ok. 160-200 lat), nie wystarczy
wydłużanie okresów odnowienia, a podniesienie wie-
ków rębności jest także potrzebne.
Aktualna instrukcja urządzenia lasu dopuszcza
określanie, dla poszczególnych drzewostanów, tzw.
wieków dojrzałości rębnej – czyli de facto opóźnianie
lub przyspieszanie inicjacji cieć rębnych w konkret-
nym drzewostanie, zależnie od cech drzewostanu,
także np. jego roli w ekosystemie. Narzucającym się
postulatem przyrodniczym jest w tej sytuacji prze-
wyższanie, w szczególnie cennych obszarach leśnych
nadleśnictwa (np. w siedliskach przyrodniczych
w obszarach Natura 2000, w wyjątkowo cennych uro-
czyskach), wieku dojrzałości rębnej, o 10-50 lat w sto-
sunku do przyjętego dla nadleśnictwa wieku rębności.
Możliwość ta pozostaje jednak niemal nie wykorzy-
stywana. Nie odnotowaliśmy przypadku, w którym
taki wniosek zostałby uwzględniony w planie urządze-
nia lasu.
REKOMENDACJE
Rozważenie systemowego podniesienia wieków rębno-
ści w nadleśnictwach o szczególnych walorach przyrod-
niczych. Znacznie szersze wykorzystywanie możliwości
podwyższania wieku dojrzałości rębnej drzewostanu
ze względu na funkcje ekologiczne drzewostanu w eko-
systemie leśnym.
PRÓBA OCENY ZARZĄDZANIA NAJCENNIEJSZYMI LASAMI W POLSCE
32
4.4.
Docelowe składy gatunkowe drzewostanów
Typy drzewostanów na poszczególnych typach
siedliskowych lasu, stanowiące cel hodowli lasu, okre-
ślane są w toku procesu planowania urządzeniowego,
zwykle jednak bazują na standardowych typach pro-
ponowanych w Zasadach Hodowli Lasu. Generalnie,
typy te w większości przypadków stosunkowo trafnie
odzwierciedlają uwarunkowania przyrodnicze, choć
nie prowadzą do kształtowania lasów o składzie zgod-
nym z potencjalną roślinnością naturalną.
W większości nadleśnictw, oprócz standardowego
zestawu typów drzewostanu dla poszczególnych typów
siedliskowych lasu, proponowane są obecnie tzw. typy
drzewostanów dla leśnych chronionych siedlisk przy-
rodniczych (niekiedy zwane „przyrodniczymi typami
drzewostanów”, PTD). Bazują one zwykle na przy-
rodniczych opracowaniach naukowych, w szczególno-
ści na ogólnopolskim zestawieniu J. M. Matuszkiewi-
cza6.
Problemem jednak jest rozstrzyganie, do których
drzewostanów powinny być zastosowane PTD, a do
których standardowe typy drzewostanów. Lasy Pań-
stwowe stoją generalnie na stanowisku, że ich obo-
wiązkiem jest wyłącznie niepogarszanie stanu chro-
nionych siedlisk przyrodniczych, natomiast nie jest już
obowiązkiem poprawa tego stanu, w tym odtwarzanie
siedlisk przyrodniczych tam, gdzie zniszczyła je dawna
gospodarka leśna. Tym samym uważają, że PTD
powinny być zastosowane tylko i wyłącznie w tych
drzewostanach, które już obecnie zainwentaryzo-
wane jako chronione siedliska przyrodnicze. Nie
powinny być natomiast stosowane do sztucznych
drzewostanów, w których występowanie chronionego
siedliska przyrodniczego należałoby dopiero odtwo-
rzyć. Jest to przedmiot sporu w przypadku obszarów
Natura 2000, na których celem często powinno b
odbudowanie naturalnego areału siedlisk przyrodni-
czych będących przedmiotami ochrony.
W związku z powyższą kontrowersją, zauważalna
jest tendencja Lasów Państwowych do negatywnego
„weryfikowania” w toku urządzenia lasu danych
o występowaniu siedlisk przyrodniczych, poprzez
kwestionowanie identyfikacji silnie zniekształconych i
nietypowych płatów takich siedlisk. Granica miedzy
zasadnym poprawianiem błędów i ulepszaniem inwen-
taryzacji, a ta celową „weryfikacją negatywną”
6 Matuszkiewicz J. M. 2007. Regionalnie optymalne
składy gatunkowe drzewostanów w typach siedlisko-
wych lasu i zespołach leśnych. W: J. M. Matuszkiewicz
(red.) geobotaniczne rozpoznanie tendencji rozwojo-
wych zbiorowisk leśnych w wybranych regionach
Polski. Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii
i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława
Leszczyckiego, Monografie 8; załącznik CD.
odcinającą obowiązki poprawienia stanu najsilniej
zniekształconych płatów siedlisk, jest jednak płynna.
Problem identyfikacji silnie zniekształconych płatów
siedlisk przyrodniczych (wyznaczenia granicy dzielą-
cej „zniekształcone chronione siedlisko przyrodnicze”
od ekosystemu nie będącego „chronionym siedli-
skiem”) jest też obiektywnym problemem meryto-
rycznym i w zasadzie na każde proponowane roz-
strzygnięcie można znaleźć poparcie w argumentach
naukowych.
Przykładowo, w nadleśnictwie Sarnaki (RDLP Lub-
lin) wystąpiła znaczna rozbieżność co do identyfikacji
silnie zniekształconych grądów. W planie zadań
ochronnych dla obszaru Natura 2000 Ostoja Nadbu-
żańska PLH140011 były one identyfikowane jako sil-
nie zniekształcone grądy (siedlisko przyrodnicze 9170),
podczas gdy w planie urządzenia lasu – jako „bory
mieszane świeże”, co prowadzi do utrzymywania na
nich, także w kolejnym pokoleniu, dominacji sosny,
a więc uniemożliwienia regeneracji grądów. Podobne
kontrowersje wystąpiły w planie urządzenia lasu nad-
leśnictwa Milicz (RDLP Wrocław), Głusko (RDLP
Szczecin) i w wielu innych miejscach. W nadleśnictwie
Józefów (RDLP Lublin) w podobny sposób ograni-
czono identyfikację chronionego siedliska przyrodni-
czego borów bagiennych (91D0) z 4,4 tys. ha do
1,1 tys. ha wykluczając mniej typowe, przesuszone
i zdegradowane bory. Konsekwencją jest znaczne
ograniczenie i fragmentacja areału, na którym miałaby
być realizowana ochrona tego siedliska przyrodni-
czego. Zniekształcone bory na płytszym torfie, wyklu-
czone w ten sposób z identyfikacji jako siedliska 91D0,
będą typowo zagospodarowane zrębami zupełnymi.
Pomimo znacznego spinetyzowania wielu siedlisk
lasowych i zbiorowisk grądowych, często przewidy-
wane dla nich składy gatunkowe z podwyższonym
w stosunku do warunków naturalnych udziałem
sosny i świerka. Np. w nadleśnictwie Supraśl dla siedli-
ska LMw przewidziano już w odnowieniach 30-40%
świerka i 10-20% sosny, co będzie skutkować domi-
nacją świerka w docelowm drzewostanie podczas gdy
jego naturalny udział wynosiłby ok. 10%. Na siedlisku
Lsw zaplanowano 20-30% świerka. W Puszczy Biało-
wieskiej, gdzie jednym z głównych zagrożeń dla zbio-
rowisk grądowych zdefiniowano ich pinetyzację,
a działaniem ochronnym, ujętym w planie zadań
ochronnych jest dostosowanie składu gatunkowego
drzewostanu do składu zgodnego z siedliskiem przy-
rodniczym w kilku przypadkach w lasowych typach
siedliskowych lasu w zbiorowiskach grądowych odno-
towano w praktyce realizację odnowień złożonych
głownie z sosny.
Gatunki obce najczęściej nie są proponowane do
wprowadzania w zapisach planów urządzenia lasu,
choć w praktyce gospodarki leśnej zdarzają się przy-
padki sadzenia, w roli domieszek bądź na remizach,
OCHRONA WARTOŚCI PRZYRODNICZYCH W LASACH PAŃSTWOWYCH 33
nawet gatunków pochodzących z innych kontynentów,
szczególnie dębu czerwonego i daglezji. Powszechnie
sadzony jest w lasach modrzew eurojapoński, nie
odróżniany od modrzewia europejskiego. Powszechne
jest wprowadzanie gatunków rodzimych dla Polski
(szczególnie świerk, modrzew, buk, jodła) także poza
ich naturalnym zasięgiem. W Puszczy Białowieskiej
znaleziono wydzielenie z odnowieniem jodły, na wielu
powierzchniach sadzone hybrydy jabłoni. Aby
w pełni zalegalizować tę praktykę, zarządzeniem 86
z 16.11.2015 Dyrektor Generalny Lasów Państwowych
zmienił Zasady Hodowli Lasu w ten sposób, że do pla-
nowania typów drzewostanów i w doborze gatunków
do odnowień nakazał uwzględniać tzw. potencjalne
zasięgi występowania głównych lasotwórczych gatun-
ków drzew w Polsce, znacznie szersze od przyjmowa-
nych na podstawach naukowych ich zasięgów natural-
nych. Umożliwi to stosowanie w tej roli świerka, buka
i modrzewia w całej Polsce, a jodły niemal w cej Pol-
sce, także w tych częściach kraju, gdzie są gatunkami
obcymi.
REKOMENDACJE
• Przyrodnicze typy drzewostanów (i inne środki
ochronne służące ochronie siedlisk przyrodniczych,
jak np. poprawa uwodnienia i wyłączanie z pozyska-
nia borów bagiennych) powinny być stosowane nie
tylko w aktualnych siedliskach przyrodniczych, lecz
także tam, gdzie możliwe i zasadne jest odtworzenie
siedliska przyrodniczego w wyniku przebudowy
drzewostanów (np. odtworzenie ciągłości siedliska
przyrodniczego przez przebudowę sztucznych drze-
wostanów dzielących pierwotny obszar tego siedli-
ska).
• Pomimo obiekty wnie istniejących wątpliwości co do
identykowania chronionych siedlisk przyrodniczych,
zwłaszcza w przypadku ekosystemów silniej znie-
kształconych, należy przyjmować szerokie podejście
do identykacji tych siedlisk (a przynajmniej do sto-
sowania środków ochronnych właściwych dla tych
siedlisk), ponieważ tylko takie podejście umożliwi
odtworzenie naturalnego areału chronionych sied-
lisk, a to jest konieczne do uzyskania właściwego
stanu ich ochrony.
• Leśnictwo nie może zniekształcać problemu gatun-
ków obcych przez wprowadzanie własnej terminolo-
gii. Gatunki będące w danym nadleśnictwie poza
swoim naturalnym zasięgiem muszą być określane
jako „gatunki obce”:, nawet gdy w „potencjalnym
zasięgu” swojego występowania w sensie obecnych
Zasad Hodowli Lasu. Choć można wyobrazić sobie
sytuacje, w których ograniczone wprowadzanie nie-
których gatunków obcych jest uzasadnione ochroną
walorów kulturowych (np. aleje bukowe w uroczysku
Las Miejski w Nadleśnictwie Giżycko, znajdujące się
poza naturalnym zasięgiem buka) albo wręcz potrze-
bami niektór ych elementów przyrody (obcy geogra-
cznie świerk na Pomorzu, ważny jednak dla rzad-
kiego gatunku sowy włochatki), to takie decyzje pla-
nistyczne powinny być w pełni świadome, w pełni
biorąc pod uwagę „obcość” takiego gatunku.
4.5.
Troska o zasoby rozkładającego się drewna
Lasy Państwo