Nowe taksony Oenothera (Onagraceae) dla polskiej części Pojezierza Litewskiego

Article (PDF Available)inFragmenta Floristica et Geobotanica Polonica 24(1):180-183 · June 2017with 35 Reads
180 Fragm. Florist. Geobot. Polon. 24(1), 2017
Nowe taksony Oenothera (Onagraceae)
dla polskiej części Pojezierza Litewskiego
Podczas badań orystycznych prowadzonych w 2016 r. w Augustowie i Suwałkach (pół-
nocno-wschodnia Polska) stwierdzono występowanie pięciu taksonów z rodzaju wiesiołek
Oenothera L. (Onagraceae), nowych dla ory polskiej części Pojezierza Litewskiego,
t.j. O. albipercurva Renner ex Hudziok, O. canovirens E. S. Steele, O. hoelscheri Renner
ex Rostański, O. hoelscheri var. rubricalyx Rostański i O. paradoxa Hudziok.
Oenothera albipercurva został znaleziony 27 czerwca 2016 r. na niewielkim odłogu
na terenie miasta Augustów (GPS: 53°49,983N/22°57,871E; wysokość bezwzględna:
122 m n.p.m.). Zgodnie z metodą kartogramu ATPOL (Zając 1978) stanowisko to znaj-
duje się w jednostce FB3930 (kwadrat o boku 2,5 km). Stwierdzono tutaj 85 kwitnących
osobników w płacie roślinności o charakterze pośrednim między zbiorowiskami łąkowymi
(Molinio-Arrhenatheretea) a ruderalnymi (Artemisietea vulgaris).
Oenothera canovirens, O. hoelscheri, O. hoelscheri var. rubricalyx i O. paradoxa zostały
znalezione 30 lipca 2016 r. na terenie dawnej kopalni piasku i żwiru w pobliżu Sobo-
lewa (GPS: 54°04,179N/22°58,294E; wysokość bezwzględna: 158 m n.p.m.), na połu-
dniowo-wschodnim obrzeżu Zbiornika Sobolewo, przy południowo-wschodniej granicy
miasta Suwałki. Stanowisko to znajduje się w jednostce FB1803 (kwadrat o boku 2,5 km)
sieci kartogramu ATPOL (Zając 1978). Teren dawnej kopalni (poza Zbiornikiem Sobo-
lewo) charakteryzuje się głównie roślinnością typową dla muraw napiaskowych (Koelerio
glaucae-Corynephoretea canescentis) oraz ziołorośli ruderalnych (Artemisietea vulgaris).
Podlega sukcesji wtórnej oraz umiarkowanej antropopresji (turystyka, rekreacja, okazjo-
nalne uprawianie sportów motorowych). Liczebność populacji wyżej wymienionych wie-
siołków wynosiła od kilkunastu do kilkudziesięciu osobników kwitnących.
Oenothera canovirens opisany został z Ameryki Północnej; we orze europejskiej
uznawany jest za kenota (dietrich i in. 1997; rostański i in. 2010). Natomiast O. albi-
percurva i O. hoelscheri oraz najprawdopodobniej O. paradoxa to gatunki pochodzenia
mieszańcowego, powstałe w Europie i nie notowane dotychczas poza jej obrębem
(hudZiok 1968; rostański i in. 2010). Z trzech wymienionych jedynie O. albiper-
curva powstał ze skrzyżowania dwóch gatunków uważanych przez niektórych badaczy
za rodzime dla Europy; pozostałe dwa to rezultaty hybrydyzacji między gatunkami rodzi-
mymi i przybyszami z Ameryki Północnej (rostański 1995; rostański & tokarska-
-GuZik 1998).
Omawiane w niniejszej pracy wiesiołki, poza Oenothera albipercurva, uznawane
w Polsce za kenoty i nie wykazują inwazyjności (tokarska-GuZik i in. 2012). Ich
status geograczno-historyczny w lokalnej orze wymaga dalszych badań, choć niewy-
kluczone, że należą już do zadomowionych gatunków obcych, przy czym wielkość ich
populacji jest względnie niska i wynosi od kilkunastu do kilkudziesięciu osobników gene-
ratywnych.
Do niedawna ora wiesiołków polskiej części Pojezierza Litewskiego była słabo zba-
dana, a jedynymi odnotowanymi stąd gatunkami były pospolicie występujące na terenie
Notatki botaniczne 181
całego kraju Oenothera biennis L. i O. rubricaulis Kleb. (Zając & Zając 2001). Ostatnio
podano z kilku stanowisk O. depressa Greene i O. villosa Thunb. (PlisZko 2014, 2015;
PlisZko & woźniak-chodacka 2015), co świadczy o tendencji obcych wiesiołków
do zasiedlania nowych obszarów, zwłaszcza na siedliskach antropogenicznych, takich jak
przydroża, nieużytki, wysypiska śmieci, dawne wyrobiska piasku i żwiru.
Biorąc pod uwagę rozmieszczenie prezentowanych wiesiołków w Polsce (Zając & Zając
2001), Oenothera canovirens jest rzadkim gatunkiem, szczególnie w północno-wschodniej
części kraju, zaś O. albipercurva to gatunek rzadki w całej Polsce; najbliższe jego sta-
nowiska znajdują się w Białymstoku (rostański 1975) oraz na południu Litwy (w-
niak-chodacka 2015). Należy w tym miejscu odnotować, że wszystkie odnalezione na
badanym terenie okazy oznaczone jako O. albipercurva to najprawdopodobniej mieszańce,
nawiązujące do tego gatunku głównie poprzez bardzo wąskie, jasne liście oraz oddzielające
się u nasady kończyki działek kielicha i zagięty wierzchołek kwiatostanu. Z kolei słabsze
owłosienie, szczególnie mniejsza liczba włosków spiczastych, a także brak czerwonego cęt-
kowania pączków kwiatowych i spodniej strony nerwów wskazuje na udział, jako drugiego
osobnika rodzicielskiego, któregoś z gatunków z serii Oenothera (rostański 1985), przy
czym ze względu na stosunkowo małe kwiaty oraz krótkie hypancja, najbardziej prawdo-
podobny wydaje się być O. rubricaulis.
Oenothera hoelscheri jest stosunkowo częstym elementem na terenie całego kraju,
obserwowanym także na pojedynczych stanowiskach w południowej części Litwy
(rostański i in. 2004). Rozmieszczenie O. hoelscheri var. rubricalyx w Polsce nie
zostało szczegółowo zbadane z powodu niskiej rangi taksonu, jednakże pojawiające się
w niektórych pracach dość liczne notowania (rostański i in. 1989; rostański & wito-
sławski 2000) oraz okazy zielnikowe zgromadzone w Herbarium Uniwersytetu Śląskiego
(KTU) wskazują na jego szerokie rozpowszechnienie na terenie całego kraju. Natomiast
O. paradoxa, opisany stosunkowo niedawno z terenu Niemiec (hudZiok 1968) dotych-
czas podawany był głównie z Polski środkowej i południowo-środkowej (rostański i in.
1989; rostański & tokarska-GuZik 1998; rostański & witosławski 2000); prezen-
towane stanowisko wskazuje na istotne rozszerzenie znanego zasięgu tego gatunku w kie-
runku północno-wschodnim.
W porównaniu z pozostałą częścią kraju, ora wiesiołków polskiej części Pojezierza
Litewskiego jest nadal stosunkowo słabo zbadana, warto jednakże zauważyć, że odnoto-
wane tu dotychczas taksony reprezentują wszystkie trzy europejskie serie (rostański 1985),
wyróżniane w obrębie podsekcji Oenothera (sekcja Oenothera) (waGner i in. 2007): ser.
Devriesia (O. canovirens, O. depressa), ser. Oenothera (O. biennis, O. hoelscheri, O. para-
doxa, O. rubricaulis) i ser. Rugglesia (O. albipercurva).
Okazy zielnikowe (leg. A. Pliszko, det. M. Woźniak-Chodacka) zostaną zdeponowane
w Zielniku Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego (KRA) oraz w Zielniku Insty-
tutu Botaniki im. W. Szafera Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (KRAM).
Podziękowania. Autorzy pragną złożyć podziękowania dla Prof. dr. hab. Adama Rostańskiego oraz
Dr Izabeli Gerold-Śmietańskiej z Herbarium Uniwersytetu Śląskiego w Chorzowie (KTU) za udostęp-
nienie zbiorów wiesiołków.
182 Fragm. Florist. Geobot. Polon. 24(1), 2017
Summary. Taxa of the genus Oenothera (Onagraceae) new for the ora of the Polish part of the
Lithuanian Lakeland. Oenothera albipercurva, O. canovirens, O. hoelscheri, O. hoelscheri var. rubri-
calyx and O. paradoxa are reported as new taxa for the ora of the Polish part of the Lithuanian Lakeland,
north-eastern Poland. Oenothera albipercurva was found growing in an abandoned eld in Augustów
(GPS: 53°49,983N/22°57,871E; altitude: 122 m a.s.l.) in June 2016. The other four taxa were found near
Sobolewo (GPS: 54°04,179N/22°58,294E; altitude: 158 m a.s.l.) in July 2016, growing in an abandoned
sand and gravel pit. The manner in which these taxa became established in the local ora requires fur-
ther study.
literatura
dietrich w., waGner w. l. & raven P. h . 1997. Systematics of Oenothera section Oenothera subsec-
tion Oenothera (Onagraceae). – Systematic Botany Monographs 50: 1–234.
hudZiok G. 1968. Die Oenothera-Arten der südlichen Mittelmark und des angrenzenden Flämings. – Ver-
handlungen des Botanischen Vereins der Provinz Brandenburg 105: 73–107.
PlisZko A. 2014. Flora roślin naczyniowych Pojezierza Zachodniosuwalskiego. – Zeszyty Naukowe Uni-
wersytetu Jagiellońskiego. Prace Botaniczne 48: 1–349.
PlisZko A. 2015. New oristic records from the Polish part of the Lithuanian Lakeland (NE Poland).
– Steciana 19(1): 25–32.
PlisZko a. & woźniak-chodacka M. 2015. A new record of Oenothera villosa (Onagraceae) in Poland.
– Botanica Lithuanica 21(2): 136–138.
rostański k. 1975. Rozmieszczenie gatunków rodzaju Oenothera L. z podrodzaju Oenothera w ZSRR.
– Acta Biologica 90: 7–35.
rostański k. 1985. Zur Gliederung der Subsektion (Sektion Oenothea, Oenothera L., Onagraceae).
– Feddes Repertorium 96(1–2): 3–14.
rostański k. 1995. Rodzaj Oenothera L. (wiesiołek) w Europie. – Materiały II Sympozjum „Olej z nasion
wiesiołka w prolaktyce i terapii”, Łódź, 6–7.10.1995, s. 6–12.
rostański k. & tokarska-GuZik b. 1998. Distribution of the American epekophytes of Oenothera L.
in Poland. – Phytocoenosis 10: 117–130.
rostański k. & witosławski P. 2000. Rozmieszczenie gatunków z rodzaju Oenothera (Onagraceae)
w środkowej Polsce. – Acta Biologica Silesiana 35(52): 49–76.
rostański k., GrZeGorZek P., rostański a. & tokarska-GuZik b. 1989. Nowe stanowiska gatunków
z rodzaju Oenothera L. (wiesiołek) w województwie katowickim. – Acta Biologica Silesiana 11(28):
26–39.
rostański k., rostański a., GeroldMietańska i. & wąsowicZ P. 2010. Evening-primroses (Oeno-
thera) occurring in Europe. s. 157. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kato-
wice – Kraków.
rostański k., dZhus M., Gudžinskas Z., rostański a., shevera M., šulcs v. & tokhtar v. 2004.
The genus Oenothera L. in Eastern Europe. s. 134. W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy
of Sciences, Kraków.
tokarska-GuZik B., dajdok Z., Zając M., Zając A., urbisZ A., danielewicZ W. & hołdyński C.
2012. Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych.
s. 197. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, Warszawa.
waGner w. l., hoch P. c. & raven P. h. 2007. Revised classication of the Onagraceae. – Systematic
Botany Monographs 38: 1–240.
Notatki botaniczne 183
woźniak-chodacka M. 2015. Oenothera albipercurva evening-primrose species new to the ora of
Lithuania. – Botanica Lithuanica 21(1): 34–38.
Zając A. 1978. Założenia metodyczne „Atlasu rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce”. – Wiado-
mości Botaniczne 22(3): 145–155.
Zając A. & Zając M. (red.). 2001. Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. s. xii + 714.
Nakładem Pracowni Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego,
Kraków.
Monika woźniak-chodacka, Zakład Roślin Naczyniowych, Instytut Botaniki im. W. Szafera
Polskiej Akademii Nauk, ul. Lubicz 46, 31-512 Kraków, Polska; e-mail: m.chodacka@botany.pl
artur PlisZko, Zakład Taksonomii, Fitogeograi i Paleobotaniki, Instytut Botaniki, Uniwersytet
Jagielloński, ul. Kopernika 27, 31-501 Kraków, Polska; e-mail: artur.pliszko@ uj.edu.pl
Wpłynęło: 23.01.2017 r.; przyjęto do druku: 06.04.2017 r.
Adenophora liliifolia (Campanulaceae) w Górach Świętokrzyskich
– zmiany w rozmieszczeniu, zasoby populacyjne, zagrożenia
Adenophora liliifolia (L.) Besser (dzwonecznik wonny) jest gatunkiem eurosyberyj-
skim, którego część północno-zachodniej granicy przebiega przez obszar Polski (Zając
& Zając 2001, 2009). Roślina jest zagrożona w całym europejskim zasięgu (bilZ i in.
2011), zaś w Polsce uznano ją za krytycznie zagrożoną (kategoria CR kucharcZyk
i in. 2014).
Dzwonecznik wonny był notowany przede wszystkim w środkowej, północno-wschod-
niej oraz południowej części kraju. W ostatnich latach potwierdzono tylko niewielką część
stanowisk gatunku, m.in. na Wyżynach: Małopolskiej, Śląsko-Krakowskiej, Lubelskiej,
Wołyńskiej oraz na Nizinach Środkowopolskich (kucharcZyk i in. 2014). Wymarł on
prawdopodobnie m.in. w Karpatach i na Podkarpaciu (Piękoś-Mirkowa 2008), w pasie
pojezierzy (Żukowski & jackowiak 1995) oraz na Dolnym Śląsku (kącki 2003).
Na Wyżynie Małopolskiej gatunek znany jest przede wszystkim z Przedgórza Iłżeckiego,
Gór Świętokrzyskich oraz Garbu Wodzisławskiego. Stanowiska z Gór Świętokrzyskich
skoncentrowane są w południowo-zachodniej ich części, obejmującej przede wszystkim
wapienne wzniesienia Wzgórz Chęcińskich i Pasma Kadzielniańskiego (kaZnowski 1928;
Massalski 1962; bróŻ & durcZak 1978; bróŻ 1981, 1986; bróŻ & PrZeMyski 1988;
nobis & PiwowarcZyk 2002).
Adenophora liliifolia jest rośliną przywiązaną do suchych, ciepłych i widnych lasów
wykształconych na glebach bogatych w węglan wapnia. Optimum siedliskowe posiada
w świetlistych dąbrowach Potentillo albae-Quercetum. Ponadto spotykana jest w borach
mieszanych (w zespołach Querco roboris-Pinetum i Serratulo-Pinetum), w ciepłolubnych
zaroślach, murawach kserotermicznych, a nawet suchych łąkach (raPa 2012; kucharcZyk
i in. 2014; Prausová i in. 2016).
This research hasn't been cited in any other publications.
  • Article
    Full-text available
    Oenothera albipercurva Hudziok was reported for the first time in the Lithuanian flora. It is tenth Oenothera species noted in Lithuania. It was found in the association Cladonio-Pinetum nearby Merkinė town in the southern part of the country in 2005. According to the early stage of development (June), fully-flowering plants were very sparse. Oenothera albipercurva is of hybridogenous origin (O. biennis L. × O. ammophila Focke), discovered and reported by Renner in 1937 from Germany, currently distributed in Central and Eastern Europe. It resembles O. ammophila by its narrow leaves and divergent sepal tips, but can be easily distinguished mainly by its clearly larger flowers (petal length 15–26 mm instead of 12–18 mm) and red papillae on the underside of leaves. Some examples of significant mistakes found in the descriptions of this species in literature and main diagnostic characters are given.
  • Kraków, Polska; e-mail: m.chodacka@botany
    • Monika Woźniak-Chodacka
    • Zakład Roślin Zakład Taksonomii
    • Instytut Fitogeografii I Paleobotaniki
    • Botaniki
    Monika woźniak-chodacka, Zakład Roślin Naczyniowych, Instytut Botaniki im. W. Szafera Polskiej Akademii Nauk, ul. Lubicz 46, 31-512 Kraków, Polska; e-mail: m.chodacka@botany.pl artur PlisZko, Zakład Taksonomii, Fitogeografii i Paleobotaniki, Instytut Botaniki, Uniwersytet Jagielloński, ul. Kopernika 27, 31-501 Kraków, Polska; e-mail: artur.pliszko@ uj.edu.pl Wpłynęło: 23.01.2017 r.; przyjęto do druku: 06.04.2017 r.