ArticlePDF Available

Kunstenaars en ontwerpers als aanjagers van vernieuwing

Authors:

Abstract

Welke transitie ondergaat onze dagelijkse leefomgeving onder invloed van technologie en wat is daarin de rol van kunst en design? Welke consequenties heeft dit voor de creatieve beroeps- praktijk en welke uitdagingen zitten hieraan vast voor het cultuurbeleid?
28
Welke transitie ondergaat onze dagelijkse
leefomgeving onder invloed van
technologie en wat is daarin de rol van
kunst en design? Welke consequenties
heeft dit voor de creatieve beroeps-
praktijk en welke uitdagingen zitten
hieraan vast voor het cultuurbeleid?
Kunstenaars
en ontwerpers
als aan jagers van
vernieuwing
1
Anne Nigten
e leven in een wereld die zich snel
transformeert naar een gemediatiseerd
netwerkconstruct. In deze nieuwe habitat, ook
wel genetwerkte ecologie (networked ecology)
genoemd, zijn digitaal en analoog vermengd
en is er nauwelijks nog onderscheid tussen
de online en de offl ine werkelijkheid. Mensen
leven als het ware in een ‘hyperrealiteit’,
zoals Umberto Eco dat omschreef (Eco 1986).
‘Netwerk’ refereert hier niet alleen aan de
infrastructuur – de netwerkkabels en het
draadloze netwerk –, maar ook aan de Actor
Network Theory (ANT) van verbondenheid
en samenhang zoals geschetst door de Franse
socioloog Bruno Latour (1987, 2011). In zijn
betoog ligt de nadruk juist niet op de technische
infrastructuur maar op de inter actie tussen
uiteenlopende actoren, zoals mensen, apparaten,
robots et cetera.
‘When our world is created by electronic media, the artists
are best suited and adapted to give a picture of the contemporary
world using the means by which the contemporary world is
constructed.’ (Peter Weibel2, in Moulon 2013)
W
e
w
j
u
c
e
h
M
BM109_ BW_CS.indd 28BM109_ BW_CS.indd 28 14-11-16 15:0214-11-16 15:02
29BOEKMAN 109
technologische ontwikkelingen op medisch
gebied ter discussie. Open Surgical Robot is
een werkend prototype van een doe-het-zelf-
operatie robot die op afstand bediend kan
worden. Zo’n robot maakt medische ingrepen
voor mensen in afgelegen gebieden mogelijk.
Tegelijkertijd kunnen er door ondeskundigheid
afschuwelijke verminkingen mee aangericht
worden. Door het open karakter van de robot
vestigt de kunstenaar de aandacht op het
patenten beleid in de medische industrie
(Kolkman 2015). Open Surgical Robot laat
zien dat kunstenaars en designers een essentiële
bijdrage kunnen leveren aan het denken over
en de vormgeving van onze nieuwe, genetwerkte
leefomgeving. Misschien schets ik hier een
romantisch of optimistisch beeld van de
ontwer per of kunstenaar als agent of
change, maar vergeet niet dat de volledig
gesubsidieerde kunstenaar binnenkort in
Naturalis tentoon gesteld kan worden.
Kunstenaars en ontwerpers zullen/moeten/
gaan zelf hun markt creëren.
In deze genetwerkte ecologie worden de
traditio nele sociale-interactiepatronen door-
broken of veranderen ze op zijn minst rigoureus.
Het is een gegeven dat netwerk technologie een
disruptieve werking op de wereldwijde industrie
en economie heeft. Hiervoor wordt term game
changer gebruikt3 (Avelino et al. 2014). Een
game changer geeft het signaal af voor een
disrup tieve verandering. Hoe we met deze
verandering omgaan, wordt momenteel voor-
namelijk (nog) door de markt bepaald. Maar er
zijn ook dwarsdenkers (agents of change) nodig,
mensen die de boel in beweging zetten vanuit
onconventionele invalshoeken. Een agent of
change geeft, samen met de direct betrokkenen,
een kick-start aan het transitieproces en geeft
richting. Hier zie ik, net als Peter Weibel in het
citaat boven dit artikel, een belangrijke rol voor
kunstenaars en ontwerpers die zich al jaren
onderdompelen in technologie. Het overgangs-
proces van de (analoge) hiërarchisch georgani-
seerde maatschappij naar de (digitale) netwerk-
ecologie vraagt om hands-on experimenteerlef
en strategisch inzicht, om kritisch netwerk denken
zoals we kennen van kunstenaars.
Open Surgical Robot
De vormgeving van onze nieuwe leefomgeving
vergt nieuwe (originele) invalshoeken, zoals
deze terug te vinden zijn in de kunst-, ontwerp-
en mediatechnologiesector. Hier zien we dus een
nieuw werkveld ontstaan waar kunstenaars,
ontwerpers en mediatechnologen als aanjagers,
als innovators aan de slag gaan. Het gaat hierbij
dus niet zozeer om innovatie van de kunst- of
ontwerpsector zelf of om specifi eke kunst- of
ontwerpvakgebieden, maar om kunstenaars en
ontwerpers die zich actief bemoeien met de
innovatieve processen in de genetwerkte eco-
logie. Zo zien we bijvoorbeeld dat transitie naar
de slimme stad (Smart City, zie Reeser et al.
2016), vernieuwing van het onderwijs met 21ste-
eeuwse vaardigheden en robotisering in de zorg
door kunstenaars en ontwerpers voorzien worden
van verrassende en/of kritische perspec tieven.
Het Open Surgical Robot-project van
designer-hacker Frank Kolkman (1989) is een
mooi provo catief voorbeeld van zo’n artistieke
bemoeienis. Kolkman stelt met dit werk de
robotisering in de zorg en de daarmee samen-
hangende sociaal-economische implicaties van
Ò
Frank Kolkman: Open Surgical Robot. © Anne Nigten
BM109_ BW_CS.indd 29BM109_ BW_CS.indd 29 14-11-16 15:0214-11-16 15:02
30
cultuur beleid, of in traditionele
(op disciplines gebaseerde)
opleidingen of de voorspelbare
en meetbare resultaten.
Hoe kan dit gefaciliteerd
worden? Nederland heeft
enorm veel kennis en ervaring
op het gebied van innovatie in
creatieve media laboratoria.
Tot voor kort was ons land zelfs
een gidsland op dit gebied.
In medialaboratoria werd
inten sief geëxperimenteerd
met media technologie, veelal
voor andere doelen dan waar
deze voor ontwik keld was.
Er werd samengewerkt tussen
heel uiteenlopende vak-
gebieden, waardoor een
kritisch en creatief discours
ontstond.
Deze kennis en
ervaring kunnen
ingezet
worden om nieuwe allianties
met de kunst te laten groeien
rondom de urgente thema’s in
de transitie naar de genet werkte
ecologie. Een voorbeeld
hier van is de mbo onderwijs-
innovatie van trans disciplinair
medialaboratorium The
Patching Zone. Zij ont wikkelde,
samen met docenten en
studenten van het mbo Tech-
niek College Rotter dam, een
hands-on onderwijs innovatie-
traject. Hier wordt 21ste-eeuws
onderwijs rondom actuele
netwerk ecologie thema’s zoals
Zorg en Internet of Things
ontwikkeld, op basis van
opdrachten uit de praktijk.
Dit onderwijs krijgt vorm in
een cocreatief proces met het
bedrijfs leven, maat schap pelijke
organisaties en uiteen lopende
studie richtingen. Zo creëren de
docenten hun eigen onderwijs-
vernieuwing, ontstaat er een
optimale afstemming van de
opleiding met de arbeidsmarkt,
stroomt er kennis vanuit het
Rolwisselingen
De creatieve makers die technologie als hun
belangrijkste gereedschap hebben, zijn niet
gemakkelijk onder één noemer te scharen.
We zien een enorm spectrum, van de activist,
hacker, infi ltrant, performer, game designer,
communi catie- en multimediaontwerper tot de
beeldend kunstenaar en musicus, die allemaal
werken met technologie. Bovendien vervult één
persoon afwisselend verschillende rollen, waar-
door de scheidslijn tussen allerlei traditionele
vakgebieden zoals kunst en ontwerp in toe-
nemende mate vervaagt. Om het nog verwar-
render te maken nemen de netwerk partici panten,
de prosumers (om maar een woord te gebruiken
dat bijna vergeten was, een samentrekking van
‘producent’ en ‘consument’; Toffl er 1980), regel-
matig (onderdelen van) het ontwerpproces over.
Dank zij de digitale gereedschappen kan ieder-
een zich, vergelijkbaar met de burger-journalist,
ontpoppen tot een designer of kunstenaar.
Deze rolwisselingen binnen het kunst- en
designveld sluiten aan bij de dynamische rollen
van de actoren (ANT) in de genetwerkte
ecologie. Het is een duidelijk voorbeeld van
hoe de netwerk technologie als game changer
fungeert. De disruptie heeft impact op alle
betrokken instituties van de opleiding, tentoon-
stel lings ruimtes tot en met het (subsidie)beleid.
Meer ruimte
De dynamische rollen in de genetwerkte
ecologie maken het bovendien steeds lastiger
een maker in een vakje te positioneren. Dit
fenomeen zien we al jaren in de media- en
technologiepraktijk en kunstopleidingen.
De conclusies die hieraan verbonden worden
zijn overigens uiteenlopend: zo waarschuwen
Van Winkel, Gielen en Zwaan na de observatie
van de hybride kunstenaar juist voor het
fetisjeren van een multi- of cross-disciplinaire
benadering van de kunst (Winkel et al. 2012),
terwijl ondergetekende in de strakke indeling
in traditionele disciplines een obstakel ziet voor
de verbinding met de praktijk.
Er wordt hier dus niet gepleit voor een uit-
verkoop van de kunst, integendeel, het is de
hoogste tijd voor meer (fi nanciële) ruimte
voor hetgeen nog niet uitgekristalliseerd is, wat
ook niet precies past binnen vakgebieden of
binnen de lijntjes van het traditionele kunst- en
Enkele stappen uit Roadmap voor de realisatie van reallife mbo-onderwijs.
© The Patching Zone
BM109_ BW_CS.indd 30BM109_ BW_CS.indd 30 14-11-16 15:0214-11-16 15:02
31BOEKMAN 109
Literatuur
Avelino, F. (et al.) (2014) Game changers and
transformative social innovation: the case
of the economic crisis and the new
economy. (www.transitsocialinnovation.
eu/resource-hub/game-changers-and-
transformative-social-innovation-the-
case-of-the-economic-crisis-and-the-
new-economy-1)
Bart, B. (et al.) (2015) Artists and designers
as agents of change. Groningen: Hanze -
hogeschool Groningen. (hbo-
kennis bank.nl/record/oai:repository.
samenmaken.nl:smpid:53010)
Castells, M. (1996) The rise of the network
society. Cambridge, MA (etc.): Blackwell.
Eco, U. (1986) Travels in hyperreality.
New York: Harcourt Brace & Company.
Kolkman, F. (2015) Open Surgery Robot.
(www.opensurgery.net)
Latour, B. (1987) Science in action: how to
follow scientists and engineers through
society. Milton Keynes: Open University
Press.
Latour, B. (2011) ‘Networks, societies,
spheres: refl ections of an actor-network
theorist’. In: International Journal of
Communication, nr. 5, 796-810.
Moulon, D. (2013) ‘Peter Weibel: director
of Zentrum für Kunst und Medien-
technologie’. In: Digitalarti, nr. 12, 26-27.
(www.digitalarti.com/blog/digitalarti_
mag/interview_peter_weibel_director_
of_zkm)
Nigten, A. (2012a) ‘Kunst en de hyper-
realiteit’. In: Window of your eyes: kunst
in de openbare ruimte, CBK Drenthe
2001-2012, 182-187. (www.hanze.nl/
assets/kc-kunst--samenleving/
Documents/Public/artandhyperreality.
Pdf)
Nigten, A. (2012b) ‘Nieuwe rollen voor
nieuwe humuslaag’. Op: Scienceguide,
31 januari. (www.scienceguide.nl/201201/
nieuwe-rollen-voor-nieuwe-humuslaag.
aspx)
Nigten, A. (2014) ‘The design process of
an urban experience’. In: Distributed,
ambient, and pervasive interactions,
575-582.
Nigten, A. (2016) Design in een genetwerkte
Ecologie, openbare les. Rotterdam:
Uitgeverij Hogeschool Rotterdam.
(creating010.com/wp-content/uploads/
2016/04/Openbare-les-Anne-Nigten.pdf)
Reeser, P. en Chr. Sigaloff (2016) ‘Smart City,
Art City: kunst en cultuur in de stad van
de toekomst’. In: Boekman, jrg. 28, nr. 107,
24-27.
Toffl er, A. (1980) The third wave. New York
City: Bantam Books.
Winkel, C. van, P. Gielen en K. Zwaan (2012)
De hybride kunstenaar: de organisatie
van de artistieke praktijk in het pos-
tindustriële tijdperk. Breda: Expertise-
centrum Kunst en Vormgeving, AKV|
St. Joost.
Noten
1 Deze tekst bevat enkele bewerkte
passages van de openbare les van
Anne Nigten, Design in een genetwerkte
ecologie, Uitgeverij Hogeschool Rotter-
dam, 2016.
2 Directeur van het Zentrum für Kunst
und Medien, Karlsruhe.
3 Jan Rotmans, oprichter van het Dutch
Research Institute For Transitions
(DRIFT), hanteert deze term.
4 www.patchingzone.net
5 Er is uiteraard ook een andere kant van
het verhaal, zoals de recente post-digital
trends onder de Millennia of Generation
Y, waar hipsters die opgroeien in de
genetwerkte ecologie, zich afzetten tegen
de hedendaagse digitale technologie.
Deze zijn hier buiten beschouwing
gelaten.
bedrijfs leven naar de opleiding en leert iedereen
van elkaar.4
Agents of change
Hoe kan dit vertaald worden naar beleid?
Een concreet voorstel: maak tijdelijke (stads-)
labs mogelijk waar kunstenaars of ontwerpers
een aantoonbare aanjaagrol vervullen. In het
ideale scenario sluit het onder wijs hier ook op
aan, zodat kunst, design en onderwijs midden
in de snel verande rende samenleving, de genet-
werkte ecologie, komen te staan. Het is hierbij
van belang dat qua concept steeds het netwerk-
model (dus niet het top-down controlemodel)
gehanteerd wordt. De agents of change uit de
kunst-, ontwerp- en maakpraktijk én alle stake-
holders in het transitie proces zouden hier leidend
moeten zijn, en niet het beleid of de politiek.
Beloon de innovatieve kunstenaar/ontwerper/
maker/bedrijf/organisatie voor initiatieven waar
aantoonbaar draagvlak voor is. Zo kan er
bijvoor beeld gedacht worden aan een intel-
ligente verdubbelaar, waarmee het effect van
creatief onder nemerschap of maatschap pelijke
impact ‘verdubbeld’ wordt met een fi nanciële
bijdrage van de overheid.
De wisselende rollen van de agents of change
vragen een nieuw en wellicht meer integraal
referentiekader voor beoordeling. Voor verdere
uitwerking van dit concept is overleg met uiteen-
lopende instanties zeer gewenst, denk aan
praktijk gericht onderzoek op dit terrein met het
Nationaal Regieorgaan Praktijkgericht Onder-
zoek SIA/NWO en betrokkenen bij recente
regelingen zoals The Art of Impact (Mondriaan
Fonds) en experimentele programma’s van het
Stimuleringsfonds Creatieve Industrie. Kortom,
dit is een eerste aanzet en deze gedachtegang
behoeft nadere uitwerking, hierover wisselt de
auteur graag verder met u van gedachte.5
BM109_ BW_CS.indd 31BM109_ BW_CS.indd 31 14-11-16 15:0214-11-16 15:02
ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Presentation
Full-text available
Anne Nigten constateert dat de netwerksamenleving verandert in een genetwerkte ecologie. Waarin we interactie zien ontstaan tussen mensen, overheden, bedrijven, slimme objecten, apparaten en de slimme samenleving. Mensen staan in die genetwerkte ecologie niet langer automatisch centraal. Tot voor kort ging Mens Machine Interactie (Human Computer Interaction) nog uit van human centered design. De mens is in toenemende mate een onderdeel van een netwerk waarin de rollen tussen de actoren steeds kan wisselen, ook met robots. De tijd lijkt dan ook rijp om human centered design als begrip van een nieuwe betekenis te voorzien. Wat betekent deze transitie van de huidige netwerksamenleving naar de genetwerkte ecologie voor ontwerpers en creative media en game technologen?
Conference Paper
Full-text available
In this paper we will be investigating the relevance of artistic practice-based research as a design method for interactive co-design works. Our study is based on Are You for Real?, an urban co-creation project which was developed by a cross-disciplinary project team with co-design contributions by students and youngsters. Although this case study was initially developed with and for youngsters and students of a technical vocational school, its design and creation approach addressed assumptions that are expected to be valuable for professionals as well as for educators in higher education. This study could contribute to people's understanding of 'real-life' research methods for 'real-life' situations. For our reference framework we identified two issues that were brought forward as impediments for new cross-disciplinary courses that dealt with interactive works in a public space. Following that, the lessons learned from our investigation are suggested as input for the next editions of these courses.
Book
From the Publisher: This ambitious book is an account of the economic and social dynamics of the new age of information. Based on research in the USA, Asia, Latin America, and Europe, it aims to formulate a systematic theory of the information society which takes account of the fundamental effects of information technology on the contemporary world. The global economy is now characterized by the almost instantaneous flow and exchange of information, capital and cultural communication. These flows order and condition both consumption and production. The networks themselves reflect and create distinctive cultures. Both they and the traffic they carry are largely outside national regulation. Our dependence on the new modes of informational flow gives enormous power to those in a position to control them to control us. The main political arena is now the media, and the media are not politically answerable. Manuel Castells describes the accelerating pace of innovation and application. He examines the processes of globalization that have marginalized and now threaten to make redundant whole countries and peoples excluded from informational networks. He investigates the culture, institutions and organizations of the network enterprise and the concomitant transformation of work and employment. He points out that in the advanced economies production is now concentrated on an educated section of the population aged between 25 and 40: many economies can do without a third or more of their people. He suggests that the effect of this accelerating trend may be less mass unemployment than the extreme flexibilization of work and individualization of labor, and, in consequence, a highly segmented socialstructure. The author concludes by examining the effects and implications of technological change on mass media culture ("the culture of real virtuality"), on urban life, global politics, and the nature of time and history. Written by one of the worlds leading social thinkers and researchers The Rise of the Network Society is the first of three linked investigations of contemporary global, economic, political and social change. It is a work of outstanding penetration, originality, and importance.
Artists and designers as agents of change. Groningen: Hanzehogeschool Groningen. (hbokennis bank
  • B Bart
Bart, B. (et al.) (2015) Artists and designers as agents of change. Groningen: Hanzehogeschool Groningen. (hbokennis bank.nl/record/oai:repository. samenmaken.nl:smpid:53010)
Peter Weibel: director of Zentrum für Kunst und Medientechnologie
  • D Moulon
Moulon, D. (2013) 'Peter Weibel: director of Zentrum für Kunst und Medientechnologie'. In: Digitalarti, nr. 12, 26-27. (www.digitalarti.com/blog/digitalarti_ mag/interview_peter_weibel_director_ of_zkm)
Kunst en de hyperrealiteit'. In: Window of your eyes: kunst in de openbare ruimte
  • A Nigten
Nigten, A. (2012a) 'Kunst en de hyperrealiteit'. In: Window of your eyes: kunst in de openbare ruimte, CBK Drenthe 2001-2012, 182-187. (www.hanze.nl/ assets/kc-kunst-samenleving/ Documents/Public/artandhyperreality. Pdf)