ArticlePDF Available

SEYYİD SIBĞATULLAH ARVÂSÎ HİZÂNÎ VE GAYDA TEKKESİ

Authors:
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
24
SEYYİD SIBĞATULLAH ARVÂSÎ HİZÂNÎ VE GAYDA TEKKESİ*
Mehmet Saki ÇAKIR**
Öz
Seyyid Sıbgatullah Arvâsî, (v. 1870) Türkiye’de özellikle Doğu ve Güneydoğu bölgesinde
Nakşbendî-lidîliğin yerleşmesi ve yayılmasında en etkili kişilerden biridir. Hilafeti Seyyid Taha
Nehrî’den (v. 1853) alan Arvâsî, şeyhine olan tam teslimiyeti ve muhabbeti ile en önemli
halifelerinden olmuştur. Şeyhinin telkini üzere Hizan’a giden Arvâsî buradaki irşad faaliyetleri
neticesinde bölgede tanınan bir şeyh olur ve gün geçtikçe müridleri çoğalır. Gayda Tekkesini
kurmakla asıl şöhretine ulaşan Arvâsî’nin halifeleri, bölgenin büyük âlimlerinden oluşmaktadır.
Arvâsî’nin önde gelen halifeleri Şeyh Abdurrahman Tâğî, (v. 1886) Mevlana Halid Orekî, (v.
1877-8) ve Şeyh Abdurrahman Buhtî (Meczub) olarak bilinmektedir. Ondan sonra tekkeyi
çocukları Şeyh Bahaeddin (v. 1870) ile Şeyh Celaleddin (v. 1878) ve diğerleri devam ettirse de bu
tekkenin devamını sağlayan ve asıl halefi olarak Norşin Tekkesi’nin kurucusu Şeyh Abdurrahman
Tâğî kabul edilmektedir. Bu durum, vefatından sonra saliklerin Şeyh Abdurrahman Tâğî’ye
yönelmesinden anlaşılmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Seyyid Sıbgatullah Arvâsî, Nakşbendîlik, Hâlidîlik, Gayda Tekkesi.
SAYYİD SİBGHATULLAH ARWASİ HİZANİ AND TEKKA OF GAYDA
Abstract
Sayyid Sibghatullah Arwasi is of one the most influential sheikh during the expansion of
Naqshband-Khalidi order in Turkey, especially in the East and Southeast part of the country.
Arwasi was a predecessor of Sayyid Taha and he had been prominent caliphs of his sheikh,
because of his commitment and divine love toward Sheikh Taha. Arwasi went to Hizan (Bitlis)
with sheikh's suggestion. As a result of his irshad his authority as a sheikh has been recognized.
When Arwasi establish Tekka of Gayda, his reputation reaches the highest level. The prominent
Arwasi’s caliphs have been known as Sheikh Abdurrahman Tagi, Mawlana Khalid Orekî, and
Abdurrahman Buhti (Meczub). When Arwasi passed away, even his sons Sheikh Jalaluddin with
Sheikh Bahaeddin and others has been maintaining the tekka. But the actual successor of Arwasi
was Sheikh Abdurrahman Tagi and afterward he founded the main tekka: Tekka of Norshen.
Keywords: Sayyid Sibghatullah Arwasi, Naqshbandiyyah, Khalidiyya, Tekka of Gayda.
Giriş
Mevlânâ Hâlid-i Şehrezorî Bağdâdî’nin (v. 1242/1827) kurucusu olduğu Nakşbendî-
Hâlidîlik, XIX. yüzyılın erken dönemlerinde yayılmaya başlamış ve günümüzde de halen
tesirini devam ettirmektedir. Esas olarak Hâlidîliğin yaygınlaşmasını sağlayanlar ise Hâlidîliği
ser halka olarak temsil eden Mevlânâ Hâlid’in değişik coğrafyalardaki halifeleridir. Bu
halifelerin önemli bir kısmı kendi bölgelerinde kurdukları tekkelerde Halidîliği güçlü bir
şekilde temsil etmiş ve bu tarikatın sonraki dönemlerde sürdürülmesini sağlamışlardır. Bu
* Bu makale “Nakşbendî-Hâlidîliğin Seyyid Taha Hakkarî Nehrî Kolubaşlıklı doktora tezinden üretilmiştir.
** Yrd. Doç. Dr., Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Tasavvuf Anabilim Dalı, m.saki@hotmail.com
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
25
halifelerden biri de Seyyid Taha Hakkarî Nehrî’dir (v. 1269/1853). Seyyid Taha, Şemdinân’ın
(Şemdinli) Nehrî (Bağlar) köyündeki etkin irşad faaliyetleriyle, Halidîliği günümüzdeki Irak,
İran ve Türkiye topraklarında yayan halifeler yetiştirmiştir.
1
Halifelerden önde geleni belki de
en önemlisi Seyyid Sıbgatullah Arvâsî Hizânî’dir (v. 1287/1870).
Seyyid Sıbgatullah, öncelikle Bitlis Hizan’a bağlı Kulat (Gökay) yünde uzun bir
müddet irşad faaliyetinde bulunsa da esas şöhreti Gayda köyünde kurmuş olduğu Gayda
Tekkesi ile olmuştur. Gayda Tekkesi, günümüzde faaliyetlerini sürdüren birtakım Nakşbendi
tekkelerinin ser halkası olması hasebiyle önem arz etmektedir. Bu tekkelerin başında; Seyyid
Sıbgatullah’ın halifesi Şeyh Abdurrahman Tâğî’nin kurduğu Norşin Tekkesi ve bu tekkenin
devamı olan Ohin, Çokreş, Zokayd, Kırtıloğlu, Hezân, Taşkesenli tekkeleri ve sonraki
dönemlerde kurulmuş olan Hazne ve Menzil dergâhı yer almaktadır.
2
Çalışmamızda Seyyid
Sıbgatullah’ın Seyyid Taha’ya intisabı, irşad faaliyetlerine başlaması ve onun tasavvufî
görüşlerini içeren Minah eseri ile ondan sonra tekkenin postnîşînleri ele alınacaktır.
1. Seyyid Sıbgatullah’ın Hayatı ve Seyyid Taha Nehrî’ye İntisabı
Seyyid Sıbgatullah b. Seyyid Lutfullah b. Seyyid Abdurrahman el-Kutbu’l-Arvâsî,
Van’ın Müküs (Bahçesaray) ilçesi Arvâs (Doğanyayla) köyünde doğmuş olup doğum tarihi
bilinmemektedir. Asırlar boyu ilim ve irfan ehli zatlar yetiştiren Arvâsî ailesine
3
mensub olan
Seyyid Sıbgatullah, ilim tahsiline Arvâs Medresesi’nde başlamıştır.
4
Medrese eğitimine,
sonraları Arvâsî’nin müridleri arasına giren
5
Molla Abdurrahman-ı Tîlî Mellekendî’nin (v.
1289/1872-73)
6
yanında devam etmiştir.
7
Arvâsî, eğitiminin bir kısmını da Cizre’de bulunan
1
Seyyid Taha Hakkarî ve Nehrî Tekkesi hakkında detaylı bilgi için bkz. Mehmet Saki Çakır, Nakşbendî-
Hâlidîliğin Seyyid Taha Hakkarî Nehrî Kolu”, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Ünv. Sos. Bil. Ens., 2016.
2
Bu tekkeler hakkında detaylı bilgi için bkz. Çakır, a.g.t.
3
Ailenin tarihçesi için bkz. Nimetullah Arvâs, Arvâs Medresesi ve Türkiye’de Entelektüel Çevre Üzerindeki
Etkisi (Seyyid Abdülhakim Arvâsî Örneği)”, Uluslararası Medrese ve İlahiyat Kavşağında İslamî İlimler
Sempozyumu, C. I, Bingöl, 2013, ss. 214-219. Seyyid Sıbgatullah’ın Hz. Ali’ye ulaşan aile şeceresi Seyyid
Taha’nın imza ve mührünün olduğu bir belge ile tasdiklenmiştir (Muhammed Reşid Arvâsî, Hâzihi vureykatun
min nebzeti menâkıbı’s-Seyyid Muhammed Salih Arvâsî, İstanbul, t.y., s. 87). Yine Seyyid Taha, Seyyid
Sıbgatullah ve Arvâsîler hakkında şunları söylemiştir: Arvâsîlerin büyükleri kıyamete kadar veliyullahın içinden
eksik olmayacaktır. Nitekim şimdiye kadar hep veliyullahtan olmuşlardır. Ancak Molla Sıbgatullah gibisi
şimdiye kadar gelmemiştir; şimdiden sonra da gelmeyecektir.” (Şeyh Abdurrahman-ı Tahî [Tâğî], Mektûbât-ı
Seyda-i Tahî, Çev, Ahmet Şahin, Semerkand Yayınları, İstanbul, 2013, s. 51).
4
Nimetullah Arvâs, Tasavvuf ve Bir Mutasavvıf olarak Seyyid Taha’nın Halifesi: Seyyid Sıbgatullah Arvâsî”,
Uluslararası Seyyid Taha-i Hakkâri Sempozyumu-Hakkari, Hakkari Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2014, s.
354.
5
Molla Abdurrahman, oğlu Şeyh İbrahim Çokreşî ve Seyyid Sıbgatullah’ın halifesi Şeyh Hâlid-i Orekî’ye
gönderdiği mektuplarda sıkça Seyyid Sıbgatullah’ı övmüş ve bazı yerlerde de tarikatın âdâbıyla ilgili sorular
sormuştur. Bkz. Mektûbât-ı Muteferrika (Minah, İşarat ve diğer eserlerle birlikte), Der. Fudeyl b. Şeyh Mahmud
ez-Zokaydî, 1373/1953, Süleymaniye Ktp., nr. 00650-001., vr. 365-378.
6
Molla Halil es-Siirdî ve Molla Resul Sipkî gibi âlimlerden eğitim gören Molla Abdurrahman b. Molla Abdullah
Semerşeyhî/Semerkendî (Yokuşbaşı), Muş’un Bulanık ilçesi Mellekend köyünde ve Muşa Bağlı Tîl’de
müderrislik yapmıştır. Bölgede birçoğu şeyh olacak büyük âlimler yetiştirmiştir. Yetiştirdikleri âlimler arasında,
Seyyid Sıbgatullah Arvâsî, Molla Hâlid Orekî, Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî, Şeyh Fethullah Verkânisî, Hacı
Süleyman Bitlisî, oğlu Molla İbrahim Çokreşî ve Şeyh Ahmed Taşkesenî yer almaktadır. Molla Abdurrahman
1289/1872-73 yılında vefat etmiş ve Mellekend köyünde defnedilmiştir. İki oğlu Molla Halil Çokreşî ile Molla
İbrahim Çokreşî, ileride bahsedeceğimiz Şeyh Abdurrahman Tâğî’nin halifesidir (Âsım Ohinî, Birketü'l-kelimât,
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
26
Basret (İnceler) köyünde tamamlamıştır.
8
Yine Seyyid Taha, Seyyid Sıbgatullah’a gönderdiği
mektuplarda ona “Molla Sıbgatullah” diye hitap etmiştir.
9
Bütün bunlar Seyyid
Sıbgatullah’ın, medrese tahsilinin başlarında yer alan Şerhu’l-muğni kitabına kadar tahsil edip
ilmini tamamlamadığı söylentisinin doğru olmadığını göstermektedir.
10
Seyyid Sıbgatullah, Seyyid Taha’ya intisap etmeden önce 1245/1830-1256/1841
yılları arasında birçok şeyhten tasavvufî eğitim görmüştür.
11
Bunlardan ilki Seyyid Taha’nın
yönlendirmesiyle
12
intisap ettiği, Van’da ikamet eden ve Abdullah Dihlevî’nin halifelerinden
Derviş Muhammed’in (Mirza Rahimullah) (v. 1260/1844-45)
13
halifesi olan Şeyh Muhyiddin
Suhrî/Sahranî’dir.
14
Kaynaklarda intisap ettiği ya da manevî feyz aldığı diğer şeyhler, Şeyh
Musa Bitlisî
15
Şeyh Abdülkadir-i Lêrdî Bitlisî,
16
Mevlânâ Hâlid’in halifelerinden Şeyh Hâlid
el-Cezerî (v. 1839)
17
ve Şeyh Hâlid Cezerî’nin halifesi Şeyh Salih Sipkî (v. 1852) olarak
geçmektedir. Şeyh Salih Sıpkî’ye tabi olduğu dönemde Seyyid Taha, Molla Ömer Horosî’yi
kendisine göndererek    /Biya be aşiyane-i hod (yuvana dön)” çağrısında
bulunur. Bunun üzerine Seyyid Sıbgatullah, Nehrî’ye gider ve Seyyid Taha’ya intisap eder.
18
Bitlis Ohin Medresesi Kütüphanesi, vr. 189; Abdurrezak Türk, Erzurum’un Kandilleri, Arı Sanat Yayınevi,
İstanbul 2014, s. 274-275).
7
İsmetullah Samî, “Doğu Medreselerinde Eğim-Öğretim: Çokreşî Örenği” Medrese Geleneği ve Modernleşme
Sürecinde Medreseler, C. II, Muş, Ünv. Yayınları, Muş 2013, s. 154; Abdurrezak Türk, a.g.e., s. 274.
8
İbrahim Baz, “Şeyh Hâlid-i Bağdadî’nin Halifelerinden Şeyh Hâlid-i Cezerî ve Basret Dergâhı”, Tasavvuf, S.
32, 2013, s. 147.
9
Bkz. EK II-Mektuplar.
10
Bu konuda başka bir tartışma için bkz. Nimetullah Arvâs, “Seyyid Sıbgatullah Arvâsî”, s. 354-355.
11
Ohinî, a.g.e., vr. 14.
12
Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî, Mektûbât, (Minah, İşarat ve diğer eserlerle ile birlikte), Der. Fudeyl b. Şeyh
Mahmud ez-Zokaydî, 1373/1953, Süleymaniye Ktp., nr. 00650-001., vr. 326.
13
Hayatı için bkz. Hocazade Ahmed Hilmi, Hadîkatü’l-evliyâ, Babıali Caddesi, 52 Numaralı Matbaası, İstanbul
1318 h., s. 157.
14
Şeyh Muhammed Diyauddin Norşinî, Risâletü Hazreti -Şeyh Muhammed Diyâuddin fî tercemeti âbâihi (el-
Kelimatu’l-kudsiyye li’s-Sâdâti’n-Nakşbendiyye içerisinde), Haz. Ahmed Hilmi Kûğî, y.y. 1979, s. 303. Seyyid
Sıbgatullah Minah’ta Şeyh Muhyeddin’in bazı sözlerini şöyle nakleder: Şeyhim Muhyiddin Sahranî bir
sohbetinde “Nefesleri tutmak ömrü uzatır. Ömür nefeslerle zabt ve tayin edilirdemişti. (Seyyid Sıbgatullah
Arvâsî, Minah, Der. Hâlid-i Orekî, Çev. Siraceddin Önlüer ve Hüseyin Okur, Semerkand Yayınları, İstanbul
2012, s. 177-178, 210. Minha).
15
Seyyid Sıbgatullah bu kişiyi çokça över ve hakkında er ben Seyyid Taha’yı görmeseydim ona mürid
olurdum” demiştir. Seyyid Sıbgatullah, a.g.e., s. 226 (283. Minha).
16
Norşinî, Risâle tercemeti âbâihi, s. 303. Bitlis’e bağlı Lêrd (Kayalıbağ) köyündendir. Alaeddin Ohinî’nin
bildirdiğine göre Mevlânâ Hâlid’in halifesi olan Şeyh Abdülkadir, daha sonra Mevlânâ Hâlid tarafından
tarikattan tard edilmiştir. Çünkü şeyhi onu bölgenin ekâbirinden hediye almasını yasaklamıştı fakat o bu yasağa
uymamıştı. Ancak Şeyh Muhammed Diyauddin Lêrd köyündeki merkadını ziyaret etmiş, kabrinde feyz
olduğunu belirtip onun, tarikattan sureten tard edildiğini ifade etmiştir (Şeyh Âsım Ohinî, a.g.e., vr. 106-107).
17
Seyyid Sıbgatullah, Minah’ta Şeyh Hâlid el-Cezerî’ye intisap ettiğini ve onun teveccühüne girdiğinden söz
eder. Hatta Şeyh Hâlid’e intisap etmesiyle ilgili Hayret doğrusu! Herkes bir fayda elde edebilmek için sizin
kapınıza gelirken sen başkasının kapısına gidiyorsundenildiğinde, Arvâsî, Kişinin kabında bir şey olmayınca,
bunu doldurmak için zahmetlere katlanması gerekir,” diye cevap verir (Seyyid Sıbgatullah, a.g.e., s. 210-211,
232 [255. ve 295. Minhalar]).
18
Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî, Mektûbât, (Minah, İşârât ve diğer eserlerle ile birlikte), Der. Fudeyl b. Şeyh
Mahmud ez-Zokaydî, 1373/1953, Süleymaniye Ktp., Özel Bölüm, nr. 650/1., vr. 327; Şeyh Diyauddin Norşinî,
Risâle fî tercemeti âbâihi, s. 303; Nimetullah Arvâs, “Seyyid Sıbgatullah Arvâsî, s. 356-357;
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
27
Oğlu Şeyh Bahâeddin’in bildirdiğine göre Arvâsî, Hızır ile görüşüp ondan da istifade
etmiştir.
19
Arvâsî, Seyyid Taha’nın nezdinde kırk gün süren sülûkunu bitirdikten sonra bir ay da
onun sohbetinde bulunur. Daha sonra Seyyid Taha, Hz. Peygamber ve büyük şeyhlerden
manevî işaret aldığını ifade ederek ona hilafet verir.
20
1256-1269/1841-1853 yılları arasında
şeyhi vefat edene dek ona tabi olan Arvâsî, yılda iki defa Nehrî’ye talebeleriyle birlikte
ziyarete gider. Seyyid Taha vefat ettikten sonra da Nehrî’ye gitmeye devam eden Seyyid
Sıbgatullah, onun yerine potsnîşîn olan Seyyid Salih’i ziyaret eder.
21
Seyyid Taha’nın çokça sevip iltifat ettiği Seyyid Sıbgatullah, Nehrî’de Seyyid
Taha’nın mahbubu” diye çağırılır.
22
Seyyid Taha, Arvâsî’ye olan özel ilgisini, “Herkesin yükü
sırtımda, seninki boynumdadır”, orta ve şehadet parmağını işaret ederek Sen ve ben şu iki
parmak gibiyiz” sözleriyle ifade etmiştir.
23
Seyyid Taha, ona gönderdiği bir mektubunda
kendisini överken oğlu Şeyh Celaleddin’e de nasihatlerde bulunmuştur. Farsça mektubun
tercümesi şöyledir:
Lakaplardan müstağni olan Molla Sıbgatullah’a selam ve dua ediyorum.
Onu hakiki hafız Allah’a ve pîrân-ı kirâmın himmetlerine ısmarlıyorum. Duadan
sonra… Malum olsun ki; bu duacıya, Sufi Ali ile gönderilen, maksadımıza şifa veren
ve muhabbet içeren mektubunuz bize ulaşmıştır. Güzel sıfatlara sahip zatınızın sıhhat
ve selameti bizi sevindirmiştir. Mektuptaki bütün hususları Molla Nasır yazmış, Sufi
Ali de tasdik etmiştir. Molla Celaleddin’e de sonsuz selam ve dua ederim. Bu duacı
duyduğuna göre Molla Celaleddin bu sene sizin emrinizden dışarı çıkmamıştır.
Duacı, onun kurtuluşu için ilim tahsil etmesi şartıyla, her zaman ona dua edecektir.
Aksi takdirde duacının hatırını kıracaktır. Baki selam, sizin ve size tabi olan
kardeşlerin üzerine olsun!
Mühür
Ed’afu’l-ibâd
Seyyid Taha el-Hâlidî en-Nakşbendî
24
Aynı şekilde Seyyid Sıbgatullah Arvâsî de şeyhine aşırı muhabbet beslemektedir.
Nitekim Nehrî’de şeyhinin yaptırdığı değirmende oğlu Şeyh Celaleddin ile birlikte çalışırken
ona olan iştiyakını Hâfız Şîrâzî’nin şu beytiyle dile getirmiştir: 
  
25
Gözlerimin seyir yeri, göz kapaklarım senin yuvandır
Kerem eyle de buyur zira bu göz evi senin hanendir.
19
Norşinî, a.g.e., s. 303
20
Tâğî, Mektûbât, vr. 327.
21
Ohinî, a.g.e., vr. 14; Nimetullah Arvâs, “Seyyid Sıbgatullah Arvâsî”, s. 357.
22
Tâğî, Mektûbât, vr. 327.
23
Tâğî, Mektûbât, vr. 293. Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî’nin halifesi Molla İbrahim Çokreşî’ye 1296/1879 yılında
gönderdiği mektup.
24
Mektubun orjinali için bkz. EKLER
25
Hâfız Şîrâzî, Dîvân-ı Hâfız, İntişarat-ı Zuvvar, Tahran 1390 hş., s. 25 (34. Gazel); Arvâsî, a.g.e., s. 150 (172.
Minha).
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
28
Yine bazı hususlarda müracaat etmek için şeyhine elçi gönderdiğinde, elçinin geliş
zamanı yaklaşınca, damın üstüne çıkar ve büyük heyecanla elçinin gelmesini beklerken Molla
Ahmed Cezerî’nin şu beytini okur:


26
Maksadımıza gönderdiğimiz elçi geldi. Müjde, emir ve berat getirdi. Gül renkli cübbe
sahibi o padişahtan nişan ve ödül getirdi.
2. Seyyid Sıbgatullah’ın İrşada Başlaması ve Gayda Tekkesi
Seyyid Taha, vefat etmeden bir ay önce, Arvâsî’ye bir elçi göndererek irşada
başlamasını emretse de o kendisini bu işe layık görmediğinden Seyyid Taha’nın vefatından
birkaç sene sonra irşada başlamıştır.
27
Ancak öncesinde, hilafet aldığı dönemden itibaren
şeyhi adına irşad faaliyetlerinde bulunmuştur. Hilafeti aldığı zaman Seyyid Taha ona:
Bineğin girmediği sarp kayaların olduğu bir köy bulmalısıntalimatında bulunur. Arvâsî de
bu özelliklere uyan, imamlık görevi yapacak bir köy arayışına girer. En sonunda o
dönemlerde bu özelliklere uygun bir köy olan Hizan’a bağlı Kulat (Gökay) köyüne gelir.
Köyde irşad vazifesine başlayınca köylüler kendisine tabi olup müridleri olurlar.
28
Kulat köyünde uzun bir müddet kaldıktan sonra Hizan’nın Gayda köyüne geçer ve
burada inşa ettiği tekkedeki faaliyetleriyle irşadı Bitlis ve çevresine yayılır. Öyle ki müridleri
arasında Gavs-i Hizaniolarak şöhret bulur. Hatta halifelerinden Abdurrahman-i Tâğî ile
Hâlid-i Orekî onun gavs olduğunu ispatlamak için deliller öne sürmüşlerdir.
29
Bu hususta
Abdurrahman-ı Tâğî’nin söyledikleri dikkat çekicidir. Tâğî, onun abdallarından biri olduğunu
ve kendisini tayy-ı mekân ile uzak yerlere birtakım görevler için gönderdiğinden söz
etmiştir.
30
Seyyid Sıbgatullah, Gayda Dergâhı’nda mürid terbiyesi ile meşgul olur iken irşad
maksadıyla bölgede seyahatlere çıkar. Sohbet meclisine gelen insanlar her geçen gün çoğalır
ve bazı zamanlar bu meclisler dört yüz civarında âlim ve salih kişilere ev sahipliği eder.
31
Sohbetin önemini vurgulayan ancak bulunduğu ortamlarda pek konuşmayan Arvâsî’nin
sohbet görüşü, aynı ortamda bulunup insanları hal ile irşad etme anlayışı üzerine bina
edilmiştir.
32
26
Ohinî, a.g.e.,vr. 17. Ahmed Cezerî’nin Dîvân’ında “ yerine  ifadesi yer almaktadır. Bkz.
Ahmed b. Molla Muhammed Buhtî Zivingî, el-İkdü'l-cevherî fî şerhi dîvâni'ş-Şeyh el-Cezerî, Haşemi Yayınevi,
İstanbul 2012, C. I, s. 61.
27
Tâğî, Mektûbât, vr. 327.
28
Ohinî, a.g.e., vr. 20-21.
29
Ohinî, a.g.e., vr. 17-18. Hâlid-i Orekî ise ona intisap etmesine sebep olan kerametleri kanıt olarak
gösterir.
30
Ohinî, a.g.e., vr. 17.
31
Ohinî, a.g.e., vr. 15.
32
Nitekim bu hususta Arvâsî, “Sükûtumuzdan faydalanamayan kelamımızdan da faydalanamaz.” demiştir (Şeyh
Abdurrahman-ı Tâğî, Mektûbât, vr. 287). Şeyh Abdurrahman Tâğî’nin Halifesi Molla İbrahim’e 1295/1878
yılında gönderdiği mektup.
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
29
Hal ve hareketleriyle şeyhine son derece bağlı olan Arvâsî, vefat edeceği günün bile
şeyhinin vefat gününe denk gelmesi temennisinde bulunmuştur. Kaynaklarda geçtiğine göre
bu temenni gerçekleşmiş ve Arvâsî, şeyhinin vefat ettiği gün olan Cumartesi gününde
33
1287/1870 yılında Gayda’da vefat etmiş ve buraya defnedilmiştir. Kabrinin üzerinde halifesi
Hâlid-i Orekî’ye ait şu beyitler bulunmaktadır:
   
34
Felek âleminden fetva veririm ki; Onu methetmede nübüvvet dışındaki bütün beşeri
makamları söyle, korkma! Kabrini (meşhed) ziyaret edenlerden perdeyi kaldırabilseydin,
meleklerin izdihamını görecektin ta kıyamete kadar.
3. Halifeleri
Seyyid Sıbgatullah Arvâsî’nin bilinen halifeleri şunlardır: Oğlu Şeyh Bahâeddin (v.
1870), Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî (v. 1886), Mevlânâ Hâlid-i Orekî (v. 1877-78), Molla
Abdurrahman-ı Buhtî (el-Meczub), Sufi Mustafa Kulatî, Ali Can Kulpîkî.
35
Arvâsî, en
tanınmış üç halifesi hakkında şunları yler: Molla Abdurrahman-ı Meczûb, saf müşâhede
sahibidir. Molla Hâlid, ikinci Hâlid’dir [Birincisi Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî]. Abdurrahman
Tâğî ise sohbet pîridir.”
36
a. Şeyh Abdurrahman Tâğî
Şirvan’ın Mavit (Pirinçli) köyünde iskân etmiş Hesâmân kabilesinden olan
Abdurrahman-ı Tâğî, “sûfî evi/mâlâ sofiyân” diye bilinen bir aileye mensuptur.
37
Babası
Molla Mahmud, değişik yerlerde ilim tahsil ettikten sonra Hizan’ın İspayirt/İspahirt
38
nahiyesinde bulunan Tâğ köyüne gidip tahsiline burada devam eder. O dönemlerde nahiyenin
emiri/miri Abdi Bey ile eşi Miranete Hanım
39
Molla Mahmud’un hal ve hareketlerini beğenip
33
Şeyh İbrahim Çokreşî, Kitâbu’l-işârât (el-Kelimâtu’l-kudsiyye li’s-Sâdât-i’n-Nakşbendiyye içerisinde), Haz.
Ahmed Hilmi Kûğî, y.y., 1979, s. 74-45. Şeyh Abdurrahman Tâğî, şöyle söyler: Şeyhim vefatına işaret ederek
“Cuma günü, ölüm için zel bir gündür. Fakat Hz. Peygamber pazartesi günü vefat etmiştir. Şeyhim Seyyid
Tâhâ ise cumartesi günü vefat etti." buyurdu. "Cumartesi günü" sözünü birkaç kere tekrar etti. Nihayetinde
kendisi de bu günde vefât etti.
34
Ohinî, a.g.e., vr. 11 (Ekler kısmı).
35
Norşinî, a.g.e., s. 304. Seyyid Sıbgatullah’a aşırı muhabbeti olmakla bilinir. (bkz. Çokreşî, İşarat, s. 148).
Kabri Diyarbakır ilçesi Kulp’tadır.
36
Ohinî, a.g.e., vr. 29.
37
Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî’nin oğlu Şeyh Muhammed Diyauddin, babasından naklettiğine göre ataları aslen
Arabistan’dan olup sonradan bu kabilenin olduğu bölgeye göç etmişlerdir. Bundan dolayıdır ki bu kabilede
amcazadelerinden sadece birkaç neferin bulunduğunu belirtir (Norşinî, Risâle fî tercemeti âbâihi, s. 294).
38
1310 (1893) Bitlis salnamesinde, Hizan’a bağlı bir nahiye olarak geçmektedir.  (İspayirt) şeklinde geçen
kelime, bölgede İspahirt olarak kullanılmaktadır. Salnamede geçtiğine göre, sınırları doğuda Nizar nahiyesi,
batıda Müküs, güneyde Hizan, kuzeyde Pervari kazaları olarak belirtilmiştir. Nahiyede kadim 21 mescid ve üç
medrese vardır (1310 [1893] Salnâme-i Vilayet-i Bitlis, Bitlis Vilayet Matbaası, 1308 h., s. 189-190).
39
Tağ köyünde Miranete Hanım, medrese ve müderrislere karşı müşfik davranan bir saliha kadın olarak
bilinmektedir. Mezarı Tağ’daki caminin haziresindedir. Molla Mahmud’un soyundan gelenler medresenin
kurulduğu dönemden itibaren bir gelenek olarak ramazan aylarının 27. gecesinde ona bir hatim okumaktadırlar
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
30
onu himayelerine alırlar. Molla Mahmud tahsilini tamamlayınca, Miranete Hanım kendi
imkânlarıyla ona bir medrese yaptırır ve medreseye birtakım arazi vakfeder. Sonra da bu
vakfın onun çocuklarına geçmesi vasiyetinde bulunur.
40
Molla Mahmud, daha önce Şeyh Memduh et-Tillovî’ye (v. 1847) bağlı olarak Kadirî
tarikatına müntesip iken sonraları Basret şeyhlerinden Şeyh Salih Sipkî’ye (v. 1852) intisap
ederek Nakşbendîliğe geçmiştir. Daha sonra Şeyh Salih’in izni ile Seyyid Sıbgatullah’a
bağlanmıştır.
41
Abdurrahman-ı Tâğî ilim ve tasavvuf ile meşgul olan bu aile ortamında 1247/1831-32
yılında doğmuştur.
42
İlk tahsiline babasının yanında başlayan Tâğî, çevre köylerdeki birçok
medresede ilim tahsil etmiştir. Ders aldığı müderrisler arasında Molla Abdussemed-i Îronî,
Molla Muhammed Ziyâeddin-i Arvâsî,
43
Mevlâna Abdurrahman-ı en-Nemirî el-Hizanî ve
Molla Abdurrahman-ı Tîlî Mellekendî (v. 1289/1872-73) yer almaktadır. Tâğî, medrese
tahsilini tamamlayınca babası ve çocuklarına tahsis edilen İspayirt’teki Tâğ Medresesi’nde
müderrislik yapmaya başlamıştır.
44
Seyda lakabıyla
45
meşhur olan Tâğî, tarikata ilk olarak Kadiriyye tarikatından
Abdurrahman Halis lenî’nin (v. 1858) halifesi Şeyh Hacı Emin Şirvanî’ye bağlanarak
girer. Bir süre sonra lebânî, halifesini irşaddan menedince ğî, yeni bir mürşid arayışına
girer. Arayışı neticesinde yine Kadiriyye tarikatından Şeyh Hamza Tillovî’ye sonrasında da
Şeyh Nureddin Birifkanî’nin halifesi Şeyh Abdülbari Çerçahî’ye intisap eder. Çerçahî’nin
yanında sülûkunu tamamlayınca Nureddin Birifkanî, Çerçahi’ye haber göndererek ona hilafet
verilmesi talimatında bulunur. Böylece Tâğî, Kadirî halifesi olarak irşadla meşgul olur. Bu
süre zarfında Seyyid Sıbgatullah Arvâsî’nin müridlerinden Süleyman Erbusî vesilesiyle Kulat
köyüne gider ve Arvâsî’yi ziyaret eder. Bu ziyaretinde kendi ifadesiyle bazı keşiflere
46
şahid
olur. Arvâsî’den çok etkilenir. Köyüne döndükten sonra hilafet aldığı Kadirî şeyhi, Şeyh
Abdülbari Çerçahî’ye durumu anlatır ve kendisinden izin ister. O da Abdülkadir Geylanî’yi
ve Nureddin Birifkanî'yi inkâr etmemek şartıyla kendisine izin verir.
47
Büyük bir arzu ile Arvâsî’nin yanına varan Tâğî, ailesini bırakıp Kulat’ta kalmaya
karar verir. Bir müddet tasavvuf eğitimi aldıktan sonra şeyhi ondaki hasret, iştiyak ve
(İbrahim Baz, “Osmanlı’dan Cumhuriyete Norşin Dergâhı ve Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî”, Tasavvuf, S. 34, 2014,
s. 76-77).
40
Norşinî, a.g.e., s. 294-295; İbrahim Baz, “Norşin Dergâhı ve Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî”, s. 75-76.
41
Norşinî, a.g.e., s. 295.
42
Bölgedeki yaygın inanca göre doğan bebeğin göbeği, ilerideki yaşamını etkilemesi ümit edilerek sembolik
nesneler üzerinde kesilir. Bu manada ileride aşk ve muhabbet ehli bir veli olması için Tâğî’nin göbeği,
Abdurrahman Camî’nin Yusuf ve Züleyha adlı eserinin üzerinde kesilmiştir. Şeyh Muhammed Diyauddin’in
belirttiğine göre bu tefeül gerçekleşmiş ve Tâğî muhabbet ehli bir veli olmuştur (Norşinî, a.g.e., s. 295. s. 297).
43
Medresesi Hizan’ın İspayirt nahiyesinde bulunan Molla Muhammed, Sıbgatullah Arvâsî’nin yeğenidir. Tâğî,
onun yanında on üç yaşında ders okumuştur (Norşinî, a.g.e., s. 298).
44
Norşinî, a.g.e., s. 298-299; Tâğî, Mektûbât, s. 10.
45
Rivayet edildiğine göre Tâğî, irşad için Verkânis köyüne gittiğinde, sonradan halifesi olacak Şeyh Fethullah
Verkânisî’nin dedesi Şeyh Muhammed’in kabrini ziyaret ederken, kabirdeki zat kendisine “seyda” diye hitap
eder. Bundan sonra artık halife ve müridleri arasında “seyda” lakabıyla anılmaya başlar (Ohinî, a.g.e., vr. 35).
46
Tâğî, bu ziyaretine dair Dillerin ifade edemeyeceği ve kulakların duyamayacağı acayip haller duydum ve
gördüm” yorumunda bulunmuştur (Tâğî, Mektûbât, s. 12).
47
Norşinî, a.g.e., s. 300-301; Şefik Korkusuz, Nehrî'den Hazne'ye Meşayih-i Nakşibendî, Pak Ajans Yayıncılık
Ltd. Şti., İstanbul 2010, s. 80-83.
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
31
muhabbet duygularını artırmak gayesiyle onu Hizan’a bağlı İspayirt nahiyesine kadılık
yapmaya gönderir. Burada iki yıl kaldıktan sonra tekrar Arvâsî’nin yanına döner ve eğitimine
devam eder. Dokuz yıl şeyhinin dergâhında hizmet eden Tâğî, sülûkunu tamamlayınca 1868
yılında 37 yaşında hilafet alır.
48
Hilafet aldıktan sonra Bitlis ve Muş’a bağlı birçok köy ve ilçede irşad için gezen Tâğî,
1870 yılında şeyhi vefat edince Gayda köyüne gelip buradaki tekkede postnîşîn olan şeyhinin
çocuklarına irşad faaliyetleri hususunda destek olur. Ancak kısa süre sonra dergâhı, şeyhinin
oğlu Şeyh Celaleddin’e bırakarak Gayda’dan Tağ köyüne geçer ve burada tedris ve irşad ile
meşgul olur. En sonunda Norşin’e geçen Tâğî, burada Norşin medrese ve tekkesini kurar. Bu
dönemin 1875 yıllarına tekabül ettiği tahmin edilmektedir.
49
Tâğî buradaki etkili irşadı ile
Norşin’in bölgenin en güçlü ilim ve irfan merkezi olmasını sağlar. Bu medresede ilim tahsil
edenlerden biri olan Said-i Nursî (v. 1960) buradaki insanlar hakkında şunları söyler:
“…Eğer istersen hayalinle Norşin karyesindeki Seyda’nın [Şeyh
Abdurrahman Tâğî] meclisine git bak: Orada fukara kıyafetinde melikler,
padişahlar ve insan elbisesinde melâikeleri, bir sohbet-i kudsiyyede göreceksin.
Sonra Paris’e git ve en büyük localarına gir. Göreceksin ki akrepler insan libası
giymişler ve ifritler adam suretini almışlar…”
50
Şeyh Abdurrahman’ın, halife ve müridleriyle iletişim kurduğu ve çeşitli meseleleri
beyan ettiği mektupları halifesi Şeyh Abdülkahhar tarafından toplanmıştır. Bu mektupların
tercümesi Mektûbât-ı Seyda-i Tahî adıyla neşredilmiştir. Ayrıca şeyhi Seyyid Sıbgatullah
Arvâsî’nin ve kendisinin vefatına dair işaretleri ve tasavvufi görüşlerini içeren bir diğer eser
olan “İşârât”, halifesi Şeyh İbrahim Çokreşî tarafından derlenmiştir.
51
Şeyh Abdurrahman, medrese ve tekkesinde tedris ve irşad ile uğraşırken bölgedeki
siyasi ve sosyal gelişmelere de kayıtsız kalmamıştır. Nitekim kendi dönemine denk gelen
1877-1878 Osmanlı-Rus savaşında, mürid ve halifelerini cihada teşvik etmiş
52
ve kendisi de
cihada katılmıştır.
53
Cihada katılan halife ve müridlerin komutanlığını ise muhtemelen cihada
1440 asker ile katılan şeyhinin oğlu Şeyh Celaleddin yapmıştır.
54
1886 yılında Norşin’de vefat eden ve buraya defnedilen Tâğî, on yılı Norşin’de olmak
üzere toplamda on sekiz yıl şeyhlik yapmıştır.
55
Vefat etmeden iki yıl önce Bulanık’ta Murat
Nehrî üzerinde üç gözlü bir taş köprünün yapılmasına öncülük ettiğinden Osmanlı Devleti
tarafından kendisine Üçüncü Rütbeden Mecidî Nişanı verilmiştir.
56
48
Ohinî, a.g.e., vr. 24-26; İbrahim Baz, “Norşin Dergâhı ve Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî”, s. 81; Korkusuz, a.g.e,
s. 83-86.
49
İbrahim Baz, “Norşin Dergâhı ve Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî”, s. 81-82; Korkusuz, a.g.e., s. 86-95.
50
Said Nursî, Mesnevî-i Nuriye, Envar Neşriyat, İstanbul 1995, s. 263.
51
Bkz. Çokreşî, Kitâbu’l-işârât (el-Kelimâtu’l-kudsiyye li’s-Sâdât-i’n-Nakşbendiyye içerisinde), Haz. Ahmed
Hilmi Kûğî, y.y., 1979.
52
Tâğî, Mektûbât, s. 144-145 (39. Mektup). Mektupta cihada katılmanın farz-ı ayn olduğunu belirtmiş ve kim
olursa olsun hiçbir bahane ile geri kalmaması gerektiğini söylemiştir.
53
Tâğî, Mektûbât, s. 59 (15. Mektup). Mektupta 300-400 kişi toplayıp savaşa katılacağını belirtir.
54
Ahmed Muhtar Paşa, Anadoluda Rus Muharebesi 1876-1877, Sadeleştiren: Enver Yaşarbaş, Petek Yayınları,
C. I, İstanbul 1985 s. 153-155.
55
Ohinî, a.g.e., vr. 66. Ohinî, vefat tarihini 20 Rebiulevvel 1304 Perşembe olarak kaydeder.
56
BOA, İ.DH, 962/76124, 04 Z 1302/14 Eylül 1885; Ohinî, a.g.e., vr. 57.
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
32
Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî, vefat ettiğinde Norşin’de yerine bir müddet halifesi Şeyh
Fethullah Verkânisî (v. 1899) postnîşîn olmuştur. Ancak Verkânisî, Tâğî’nin oğlu Şeyh
Muhammed Diyauddin’e (v. 1924)
57
icazet verince, Norşin’den ayrılmış ve tekkeyi ona
bırakmıştır. Hazret
58
lakaplı Şeyh Muhammed Diyauddin de babası gibi Norşin’de birçok
âlim ve halife yetiştirmiş ve I. Dünya Savaşı’nda mücadele etmiştir. Hazret, vefat ettiğinde
aile efradını ve tekkeyi halifesi ve Tâğî’nin damadı Melâ- Mazın (Büyük Molla) olarak
bilinen Molla Muhammed Emin Kursincî’ye
59
(v. 1352/1933-34) emanet etmiştir. Hazret’ten
sonra Norşin’de etkili irşadıyla tanınan şeyh, Hazret’in halifesi Şeyh Ahmed Haznevî’den (v.
1950)
60
hilafet alan Şeyh Maşuk (v. 1975)
61
olmuştur.
Abdurrahman-ı Tâğî on dokuz halife yetiştirmiş ve bu halifelerin bazısı ayrı kollar
oluşturmuşlardır. Bunların bir kısmı tarikata Seyyid Sıbgatullah Arvâsî’ye intisap ederek
girmiş, hilafeti ise Abdurrahman Tâğî’den almıştır. Bu halifelerin farklı bölgelere
yayılmasıyla, Nehrî kolu Seyyid Taha’dan sonra en etkili dönemini yaşamıştır.
62
Başka bir
deyişle, Abduurahman-ı Tâğî, Seyyid Taha Nehrî’den sonra tarikatı farklı bölgelere yayma
açısından en etkin şeyh olarak öne çıkmaktadır. Gerek yetiştirdiği halifeleri ve gerekse
57
1858 yılında Hizan’a bağlı Üsb (Doğrular) köyünde doğmuştur. İlim tahsiline babası Şeyh Abdurrahman-ı
Tâğî’nin yanında başlamış, Şeyh Fethullah Verkânisî’de tahsiline devam edip ondan icazet almıştır. Tarikata
babasına intisap ederek giren Şeyh Muhammed Diyauddin, babasının yönlendirmesiyle Şeyh Fethullah’a intisap
etmiş ve ondan hilafet almıştır. On yıl mürşidi hayatta olmak üzere toplamda otuz dört yıl irşad görevi yürüten
Şeyh Muhammed Diyauddin birçok halife yetiştirmiştir. Hazret lakabıyla tanınan Norşinî, 1342/1924 yılında
Norşin’de vefat etmiş ve oraya defnedilmiştir (Ohinî, a.g.e., vr. 103-133). Detay için bkz. Alaeddin Haznevî,
Hazret ve Şah-ı Hazne: Hayat ve Menkıbeleri, Çev. Abdullah Demiray, Semerkand Yayınları, İstanbul 2012, ss.
17-21.
58
Hazret-i Sânî lakabının kısaltılmışıdır. Birinci hazret ise Diyauddin/Ziyauddin lakaplı Mevlânâ Hâlid’dir.
59
Bitlis Hizan’a bağlı Kursinç (Karbastı) köyü olduğu gibi, Siirt Şirvan’a bağlı da Kursinç diye bir köy vardır.
Âsım Ohinî, Molla Muhammed Emin’in Şirvan’a bağlı Kursinç köyünden olduğunu belirtir (Ohinî, a.g.e., vr.
126). Müfid Yüksel ise Hizan Kursinç köyünden olduğunu söyler. http://mufidyuksel.com/molla-mehmed-emin-
efendinin-kabri.html (erişim tarihi 05.06.2016)
60
Suriye topraklarında bulunan Kamışlı kazasına bağlı Hazne beldesinde 1304/1886 yılında doğmuştur.
Doğduğu yere nisbeten Haznevî lakabıyla şöhret bulmuştur. Eğitimine babası Molla Murad’ın yanında başlayan
Haznevî, Silvan’da bulunan Molla Hüseyin Küçük (v. 1955) ve Norşin’de bulunan birçok müderristen aldığı
tahsil ile ilmi icazetini almıştır. Önceleri Şeyh Abdülkadir Hezânî’ye bağlanan Haznevî, onun vefatından sonra
Şeyh Muhammed Diyauddin’e intisap eder. Suriye’deki Hazne’den Norşin’e on beş yıl boyunca gidip gelerek
manevi terbiyesini tamamlamıştır. Şeyh Muhammed Diyauddin’den hilafet alan Haznevî, Hazne’de Haznevî
dergâhını kurarak irşada başlar. Kısa bir süre sonra Haznevî kolunun merkezini teşkil edecek Telmaruf’a geçer.
Bu dergâhta birçok âlim ve halife yetiştiren Haznevî, 1950 yılında vefat eder ve Telmaruf’a defnedilir. Ondan
sonra, sırasıyla oğulları Şeyh Muhammed Masum Haznevî (v. 1958), Şeyh Alaeddin Haznevî (v. 1969) ve Şeyh
İzzeddin Haznevî (v. 1992) postnîşîn olmuştur. Haznevî’nin önemli halifelerinden biri de Menzil Dergâhı’nın
kurucusu Seyyid Abdülhakim Bilvanisî’dir (v. 1972). Şeyh Alaeddin Haznevî, a.g.e., ss. 59-65; Abdurrahim
Haznevî, et-Tarîkatu’n-Nakşbendiyye, Mektebetu Seyda, Diyarbakır 2015, ss. 251-283; Âsım Ohinî, a.g.e., vr.
136.
61
Hazret’in yeğeni olan Muhammed Masum’un oğludur. 1906 yılında Norşin’de doğmuştur. Molla Abdülbaki
Subaşi’den ilim tahsil ettikten sonra Norşin’de kurduğu medresede müderrislik yapmıştır. Tarikata önce
Norşin’de postnîşîn olan Hazret’in halifesi Molla Muhammed Emin’e (Melây-ı Mazın) intisap ederek girmiştir.
Molla Muhammed Emin (v. 1936) vefat edince Hazret’in diğer halifesi Şeyh Ahmed Haznevî’ye intisap eder.
Ondan hilafet alınca Norşin’de irşada başlar. Onun döneminde Norşin eski dönemdeki aktifliğine kavuşur. 1975
yılında Mekke’de vefat eden Şeyh Maşuk Cennetü’l-muallâya defnedilir. Şeyh Maşuk’un on altı halifesi vardır.
62
Şeyh Abdurrahman kendi dönemindeki tarikata olan rağbetin Seyyid Sıbgatullah ve Seyyid Taha
dönemindekinden daha çok olduğunu şöyle ifade eder: Tarikat zamanımızda çok belirginlik kazandı. Gerek Gavs
hazretlerinin, gerek Seyyid Tâhâ hazretlerinin, gerekse diğer büyüklerin döneminde böyle değildi (Çokreşî,
İşarat, s. 172).
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
33
mektuplarında konu edindiği tarikat anlayışı ile Hâlidîliğin Seyyid Taha-i Nehrî kolunun
günümüze kadar ulaşmasına önemli katkıda bulunmuştur. Halifeleri şunlardır:
1. Şeyh İbrahim Çokreşî (v. 1881)
2. Şeyh Halil Çokreşî (v. 1897)
3. Şeyh Fethullah Verkânisî (v. 1899)
4. Şeyh Abdülkahhar Zokaydî (v. 1906)
5. Şeyh Abdülkadir-i Hezânî (v. 1908)
6. Şeyh Ahmet Taşkesenî (v. 1909)
7. Şeyh Muhammed Sami Erzincanî (v. 1912)
8. Şeyh Yusuf Saruhanî Bitlisî (v. 1873)
9. Hacı Süleyman Bitlisî (v. 1877)
10. Şeyh Abdullah Subaşî Norşinî (v. 1890)
11. Şeyh Tahir Abırî (v. 1900)
12. Şeyh İbrahim Neynikî (v. 1907)
13. Şeyh Reşid Norşinî (v. 1910)
14. Şeyh Mustafa Bitlisî (v. 1914)
15. Şeyh Abdülhad-i Çarçahî
16. Seyyid İbrahim Siirdî
17. Şeyh Abdülhakim Fersafî Ceznî
18. Hace Yusuf Koşkî Hınısî
19. Molla Abdullah Horosî Hizanî
b. Mevlânâ Halid-i Orekî Şirvânî (v. 1877-78)
Şirvan’a bağlı Orek (Gözlüce)
63
köyünden olan Hâlid-i Orekî Şirvani, fıkıhtaki
yetkinliğinde dönemin İmam-ı Şafii’si, Arap dilindeki derinliğinde zamanın Sibeveyh’i olarak
şöhret bulmuştur. Toplumun çokça saygı duyduğu bir âlim olan Orekî, Arvâsî’nin namını
duyunca onu imtihan etmek için yola koyulur. Meclisine vardığında önceden hazırladığı on
yedi soruyu daha sormadan Arvâsî’nin cevaplamaya başladığını görünce bu kerametten çok
etkilenir ve ona intisap eder. Arvâsî’nin yanında sülukunu tamamlayınca ondan hilafet alır.
Şeyhi vefat ettikten sonra Şirvan’a irşada giden Orekî, bölgede bir birçok kişiye ilmi icazet
vermiştir. Ayrıca şeyhinin sözlerini toplayarak ileride bahsedilecek olan Minah adında eseri
derlemiştir. Orekî, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşında şehid olmuştur.
64
Bilinen tek halifesi
Seyyid Sıbgatullah Arvâsî’nin oğlu Şeyh Celaleddin’dir.
Şeyh Halid, şeyhine olan aşırı muhabbetinden, tanınmış bir molla olmasına rağmen
ona karşı edeb ve saygıda toplumun garipseyeceği davranışlarda bulunur. Molla Halil
Siirdî’nin ailesi, bölgede ilmiyle şöhret bulmuş Hâlid-i Orekî’yi çok sayar ve onu üstün tutar.
Fakat Molla Hâlid’in Seyyid Sıbgatullah Arvâsî’nin önünde eğilmesini ve Arvâsî’nin onun
sırtına basıp ata binmesini işittiklerinde, bu hareketi “ilmin şerefini düşürmek” olarak
63
Bazı kaynaklarda bu köy Olek olarak geçse de Şeyh Halid’in yazdığı bir icazetnamede Orek olarak
geçmektedir. Ayrıca köyle kurduğumuz iletişimde bu bilgi teyid edilmiştir.
64
Norşinî, a.g.e., 304; Ohinî, a.g.e., vr. 21-22, 55-56; Tâğî, Mektûbât, s. 61-63)
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
34
yorumlayıp artık ona saygı göstermezler. Bir defasında Molla Hâlid, bu aileye ait medreseye
geldiğinde onlarla görüşmüş ve Molla Abdülkahhar’a dua etmiştir. Bu esnada Molla
Abdülkahhar Allah bu dönemdeki âlimlerden ilmi alsın! Çünkü bunlar ilme saygıyı
bırakmadılar” diye çıkışınca Molla Hâlid biraz düşündükten sonra kendisine şöyle der:
İnsanlar bana âlim derler fakat benim ilmimden bir ümidim yoktur. Ben sadece Gavs’a
[Seyyid Sıbgatullah Arvâsî] yaptığım hizmetlerden ümitliyim. Benim bu hizmeti yaptığım
esnada aldığım zevki Allah sana da tattırsın.” der. Şeyh Abdülkahhar bu sözden çok etkilenir
ve tarikata girmeye karar verir.
65
c. Şeyh Abdurrahman-ı Buhtî (el-Meczub)
Hakkında detaylı bilgi bulunmayan Molla Abdurrahman, kaynaklarda Buhtî/Buhtanî
olarak geçmektedir. Bu da günümüzdeki Cizre-Botan memleketinden olduğunu
göstermektedir. Molla Aburrahman, Molla Hâlid-i Orekî’den ilmi icazetini almıştır. Hocasıyla
birlikte Seyyid Sıbgatullah Arvâsî’ye intisap eden Molla Abdurrahman, cezbe halini çokça
yaşadığından kendisine Abdurrahman-ı Meczûb denilmiştir. Şeyhi vefat ettikten sonra
memleketi olan Cizre’ye gidip irşad faaliyetlerinde bulunmuştur.
66
Şeyh Abdurrahman,
Seyyid Sıbgatullah Arvâsî’nin iki oğlu Seyyid Muhammed Nur ile Şeyh Hamza’yı yetiştirmiş
ve hilafet vermiştir. Böylece Gayda Tekkesi’nin sonraki döneminde büyük etkisi olmuştur.
4. Minah Adlı Eseri
Seyyid Sıbgatullah Arvâsî’nin sözlerinden ibaret olup halifesi Hâlid Orekî Şirvânî
tarafından derlenmiştir. Minah, bağışlar, vergiler, ihsanlar anlamlarına gelir. Buna göre Hâlid
Orekî, şeyhinin her bir sohbetini manevi ihsanlar olarak kabul eder. Orekî, şeyhinin sözlerini
naklederken bazı yerleri de izah eder. Bazı yerlerdeyse naklettiği sözden bir şey anlamadığını
söyler. Bu bakımdan eserin bazı yerlerinin muğlak olması dikkat çekmektedir. Arvâsî bu
eserde, şeyhi Seyyid Taha’ya 50’den fazla yerde atıfta bulunmaktadır. Bundan dolayı Nehrî
kolunun tasavvuf anlayışını anlamak açısından önem arz etmektedir.
67
Tasavvuf ile ilgili birçok konuya değinilen 311 Minha'da, tespitimize göre Seyyid
Tâhâ ile birlikte 58 sûfiye atıfta bulunulmuştur. Bu sufiler arasında Şah-ı Nakşbend,
Abdurrahman Câmî, Hâfız Şîrâzî, Şeyh Ahmed Cezerî, İmâm-ı Rabbânî, gibi Seyyid
Sıbgatullah'tan önce yaşamış sufilerin yanı sıra; Tâhâ Harîrî (Seyyid Tâhâ'nın halifesi),
Seyyid Salih Nehrî (Seyyid Tâhâ'nın kardeşi ve halifesi) Abdullah Herâtî (Mevlânâ Hâlid'in
halifesi), Mevlânâ Süleyman Bradostî (Seyyid Tâhâ'nın halifesi) gibi kendisiyle çağdaş olan
sufiler de yer almaktadır.
Arapça yazılmış eserin birçok yazma nüshası olmakla birlikte ulaşılabilen en eski
nüshası Bitlis Ohin Medresesi Kütüphanesi’ndedir. Bu nüsha, 1361/1941 Muhammed
Nurullah adında biri tarafından Şeyh Alaeddin Ohinî için istinsah edilmiştir. Eser ilk defa
65
Ohinî, a.g.e., vr. 19; Korkusuz, Nehrî’den Hazne’ye, s. 130-131.
66
Ohinî, a.g.e., vr. 22; Tâğî, Mektûbât, s. 61.
67
Detaylı bilgi için bkz. Mehmet Saki Çakır, “Seyyid Sıbgatullah Arvâsî’nin Dilinden Seyyid Tâhâ-i Nehrî”,
Uluslararası Seyyid Taha-i Hakkâri Sempozyumu-Hakkari, Hakkari Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2014, ss.
447-455.
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
35
Yahya Pakiş tarafından tercüme edilip 1982 yılında İstanbul’da Er-Tu Matbaası’nda
basılmıştır. 172 sayfalık eserin girişinde Pakiş, Seyyid Sıbgatullah Arvâsi ve tarikat hakkında
önemli bilgiler vermiştir. Son tercüme ise Siraceddin Önlüer ve Hüseyin Okur tarafından
yapılmış ve Semerkand Yayınlarından 2012 yılında basılmıştır.
5. Seyyid Sıbgatullah’tan Sonra Gayda Tekkesi Postnîşînleri
Seyyid Sıbgatullah’tan sonra oğlu ve halifesi Şeyh Bahâeddin postnîşîn olmuştur.
68
Şeyh Bahâeddin, tarikat âdâbına çok bağlı ve manevî makamlarda ilerleyen biri olarak şöhret
bulmuştur. Herkes ile sohbet etmeyi çok seven biri olarak bilinen Şeyh Bahâeddin,
babasından iki ay sonra 1870 yılında vefat etmiş ve onun yanına defnedilmiştir. Ondan sonra
Gayda Dergâhı’na Seyyid Sıbgatullah Arvâsî’nin diğer oğlu ve Molla Hâlid-i Orekî’nin
halifesi Şeyh Celaleddin postnîşîn olmuştur. Nitekim Arvâsî vefat etmeden Şeyh Celaleddin’i
Hâlid-i Orekî’ye teslim etmiş, o da manevî terbiyesini üstlenip hilafet vermiştir.
69
Abdurrahman-ı Tâğî, onun hilafeti hakkında şöyle söylemiştir: Bilesiniz ki Şeyh Celaleddin’in
halifeliği sâdâta sorulmuş; Sâdât da aralarında ittifak ederek Şeyh Celaleddin’in, insanları
terbiye etmeye elverişli olduğuna yakinen hükmetmişlerdir. Şeyh Celaleddin’in hilafeti
istihare ve istişareden sonra onda bulunan üç haslet sebebiyle sabit olmuştur. Bu hasletler:
muhabbet, hüsnü zan ve ihlâstır.
70
Şeyh Celaleddin, irşad için dolaştığı köylerde kimseye
misafir olmaz kendisiyle birlikte gelen elli civarındaki kişiyle gittiği yerlere yakın mevkilerde
çadır kurarak buradaki insanları irşad etmiştir.
71
Şeyh Celaleddin babasıyla birlikte Nehrî ziyaretlerine gitmiş ve defalarca Seyyid
Taha’nın iltifatlarına mazhar olmuştur. Seyyid Taha, Nehrî’de değirmen inşa ederken üstün
gayretinden dolayı kendisine “Sen benim oğlumsun” demiştir. Yine Seyyid Taha’nın odasında
büyük bir yılan çıktığında kimse odaya girmeye cesaret edememiş ve Şeyh Celaleddin odaya
girip yılanı öldürünce Seyyid Taha’nın takdirini kazanmıştır. Seyyid Sıbgatullah, oğlunun sert
mizaçlı oluşunu Seyyid Taha’ya şikâyet etmiş, Seyyid Taha da kendisine Bütün oğulların
senin olsun, Şeyh Celaleddin benim olsundiyerek ona sahip çıkmıştır. Hatta bu mizacından
dolayı Seyyid Taha kendisine, Her topluluğun bir ağası vardır sen de bizim ağamızsın
diyerek onun bu karakterini liderlik özelliğine bağlamıştır.
72
Seyyid Taha’nın bu öngörüsü
yıllar sonra gerçek olacak ve Şeyh Celaleddin 93 Harbi’nde müridlerine komutanlık
yapacaktır.
73
Bu savaşta Ermeniler ile mücadele ettiğinden bu toplum tarafından pek
sevilmemektedir. Nitekim Ermeni roman yazarı Raffi, 1878 yılında
yayınladığı Jalaleddin
74
adlı romanında Şeyh Celaleddin’i konu edinerek çeşitli ithamlarla
onu kötülemektedir.
68
Arvâsî kendisinden sonra Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî’yi postnîşîn yapmak istemiş ancak Tâğî, şeyhinin oğlu ve
halifesi Şeyh Bahâeddin varken kendisinin bu makama gelmesini uygun görmeyip kabul etmediğini söylemiştir.
Bunun üzerine Arvâsî, Tâğî’nin gözetiminde oğlunu kendi yerine postnîşîn etmiştir (Ohinî, a.g.e., vr. 30).
69
Ohinî, a.g.e., vr. 30.
70
Tâğî, Mektûbât, s. 61.
71
Ohinî, a.g.e., vr. 38-39.
72
Norşinî, a.g.e., s. 302; Ohinî, a.g.e., vr. 15-16.
73
Ahmed Muhtar Paşa, a.g.e., s. 153-155; Ohinî, a.g.e., vr. 30, 54-55.
74
İngilizce çeviri için bkz. Raffi (Hagob Melik Hagobian), Jalaleddin, Taderaon Press, London 2006.
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
36
Rivayet edildiğine göre, Şeyh Celaleddin 93 Harbi’nde bazı subayların suikastı
neticesi zehirlenmişse de ölümden kurtulmuştur. Savaştan döndüğünde muhtemelen zehrin de
etkisiyle 1878 yılında Gayda’da vefat etmiştir.
75
Hizan’dan Bitlis ve çevresine yayılan bu kol, Osmanlı yönetimi tarafından
desteklenmiş, bazı vergilerden muaf tutulduğu gibi kendilerine taamiye adında mali
yardımlarda da bulunulmuştur. Arşiv belgelerinde bu kola ait Hizan’daki Gayda yünde,
Van’ın Karçıkân (Tatvan’a bağlı Çavuşlar yü) kazasında Çemihâni (Tatvan’a bağlı
Yorgalar mezrası) mevkiinde ve Bitlis’te Seyyidâbâd (Seydava) köyünde inşa edilen
tekkelerin desteklenmesinden bahsedilmektedir:
Tarikat-i Nakşiyye meşâyihinden merhum Şeyh Sıbgatullah ve mahdumu Celaleddin
Efendi’lerin Hizan kazası dâhilinde Gayda ve Karçıkan kazasındaki Çemhanı mevkileriyle
Bitlis mülhakatında Seyyidabad nam karyede inşa ettirmiş oldukları dergâhlara ne miktar
taamiye tahsis olunacağının bildirilmesi…
76
Ayrıca bu tekkelere ait ağnâm (koyun keçi), rüsûm adındaki vergiden ve arazi ile
emlak da öşürden muaf tutulmuştur:
“..Tarikat-ı Nakşiye meşâyihinden Hizan kazası dâhilinde medfun Şeyh Sıbgatullah'ın
medfun bulunduğu yer ile Van'ın Karçıkan kazası dâhilinde Çemhanı mevkiinde ve Bitlis
Vilayeti'nin Seyyidabad karyesindeki dergâhlara ait ağnâmın rüsûmdan ve arazi ve emlakin
dahi âşârdan muafiyeti hakkında Bitlis Vilayeti Meclis İdare mazbatası…
77
Şeyh Celaleddin’den sonra Seyyid Sıbgatullah’ın diğer oğulları ve torunları Gayda ile
buraya bağlı diğer dergâhlarda irşada devam etmişlerdir. Bununla birlikte, Arvâsî’ye bağlı
mürid ve salikler genelde Şeyh Abdurrahman Tâğî’ye yönelmişlerdir.
Arvâsî’nin soyundan gelen şeyhlerin hilafet ve irşad yerleri şöyledir:
1. Seyyid Nur Muhammed: Seyyid Sıbgatullah’ın oğlu ve Şeyh Abdurrahman-ı
Meczûb’un halifesidir. Şeyh Celaleddin’den sonra Gayda’da irşad faaliyetleri
yürüttüğü tahmin edilmektedir.
78
2. Şeyh Hamza: Seyyid Sıbgatullah’ın oğlu ve Şeyh Abdurrahman-ı Meczûb’un
halifesidir. Çemihâni (Tatvan’a bağlı Yorgalar mezrası) yünde irşad faaliyetlerini
sürdürmüştür.
79
3. Seyyid Hasan: Seyyid Sıbgatullah’ın oğlu, Şeyh Fethullah Verkânisî’nin halifesidir.
Seyyid Nur Muhammed’den sonra Gayda tekkesinde hizmet etmiştir. Mezarı
Gayda’dadır.
80
4. Şeyh Muhammed Raşid: Şeyh Hamza’nın oğlu ve halifesidir. Uzun müddet
Gayda’da irşadda bulunmuştur. Şeyh Şehabeddin irşad izni alınca Gayda’yı ona
teslim edip Çemihani’ye geçmiştir. Kabri Çemihani’dedir.
81
75
Ohinî, a.g.e., vr. 30.
76
BOA, BEO, 419/31392, 08 Z 1311/4 Haziran 1894.
77
BOA, BEO, 390/29187, 17 L 1311/23 Nisan 1894.
78
Norşinî, a.g.e., s. 302; Ohinî, a.g.e., vr. 30, 32.
79
Norşinî, a.g.e., s. 302.
80
Ohinî, a.g.e., vr. 34.
81
Ohinî, a.g.e., vr. 31.
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
37
5. Şeyh Şehabeddin (v. 1913): Seyyid Nur Muhammedin oğludur. Şeyh Muhammed
Raşid’den sonra Gayda’ya geçmiştir. Kimden hilafet aldığı tam olarak
bilinmemektedir. 1914 yılında Şeyh Selim isyanında olaylara karıştığı iddiasıyla
Şeyh Celaleddin’in oğlu Seyyid Ali ile birlikte idam edilmiştir.
82
Sonuç
Hizan’ın Gayda köyünde kurduğu tekkesiyle şöhret bulan Seyyid Sıbgatullah Arvâsî,
Doğu ve Güneydoğu bölgesinde Hâlidîliğin yayılmasında baş aktör olarak kabul edilmektedir.
Arvâsî, şeyhi Seyyid Taha Nehrî’den tevarüs ettiği tarikat öğretilerini kendi iç disiplinine
sadık bir biçimde sonraki nesillere aktarmış ve bu özelliğinden olsa gerek Nehrî kolunun ana
damarı bu tekke ile belirgin bir biçimde süregelmiştir. Arvâsî’nin bu başarısının arka planında
ise şeyhine olan aşırı bağlılığı ve tarikatı temsil noktasındaki üstün çabalarıdır. Öyle ki Arvâsî
müntesipleri tarafından “Gavs” olarak kabul edilmiştir.
Seyyid Sıbgatullah’ın tasavvuf anlayışını ise Minah adlı eserinden öğrenmekteyiz.
Esere baktığımızda izah ettiği tasavvufi terimler ve yaşadığı hal ve makamlardan manevi
tecrübesinin izlerini görmekteyiz. Bunun yanı sıra birçok tasavvufi meselelere de değinen
Arvâsî, bu yönüyle Gayda Tekkesinin sonraki dönem kollarında referans olarak
gösterilmesini sağlamıştır. Müntesipleri arasında Molla Halid Orekî, Şeyh Abdurrahman Tâğî
ve Molla Abdurrahman Mellekendî gibi bölgenin önemli âlimlerinin olması, onun zahir-batın
birlikteliğini sağlamasındaki fonksiyonunu ve bu çevrede ne kadar değer gördüğünü
göstermektedir. Bu durumda onun hakkında ylenegelen “medrese tahsili yetersizdir”
savının doğru olmadığı ortaya çıkmaktadır. Nitekim Seyyid Taha’nın “Molla” diye hitap ettiği
Arvâsî, ilmi bir yetkinliğe sahiptir ki etrafında âlim halife ve müridler toplanmıştır. Arvâsî’nin
öne çıkan bir diğer yönü de sohbetlerini genellikle sukut ile sürdürmesidir. Sohbette sözlü bir
şeyler anlatmaktan ziyade hal sirayetiyle müridlerini terbiye ettiği söylenilmektedir.
Gayda Tekkesi, ilk dönemlerinde geniş bir bölgeye yayılmamış olsa da tarihi süreçte
sonraki dönem takipçileriyle günümüze kadar gelmiş en güçlü Nakşbendî-Hâlidî kollarının bir
kısmının ser halkasıdır. Dolayısıyla günümüzdeki bu kolların birleştiği ana damar ve asıl kök
olarak nitelendirilebilir.
82
Ohinî, a.g.e., vr. 32. Şeyh Selim isyanı hakkında detaylı bilgi için bkz. Nevzat Bingöl, Bitlis İsyanı ve Şeyh
Selim, Do Yayınları, İstanbul 2013.
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
38
Kaynakça
A. ARŞİV BELGELERİ
BOA, BEO, 390/29187, 17 L 1311/23 Nisan 1894.
BOA, BEO, 419/31392, 08 Z 1311/4 Haziran 1894.
BOA, İ.DH, 962/76124, 04 Z 1302/14 Eylül 1885.
Salnâme-i Vilayet-i Bitlis, Bitlis Vilayet Matbaası, 1308 h.
B. KAYNAK ESERLER VE ARAŞTIRMALAR
Ahmed Muhtar Paşa, Anadoluda Rus Muharebesi 1876-1877, Sadeleştiren: Enver
Yaşarbaş, Petek Yayınları, C. I, İstanbul 1985.
Arvâs, Nimetullah, Arvâs Medresesi ve Türkiye’de Entelektüel Çevre Üzerindeki Etkisi
(Seyyid Abdülhakim Arvâsî Örneği)”, Uluslararası Medrese ve İlahiyat Kavşağında
İslamî İlimler Sempozyumu, C. I, Bingöl, 2013, ss. 214-219.
____________, “Tasavvuf ve Bir Mutasavvıf olarak Seyyid Taha’nın Halifesi: Seyyid
Sıbgatullah Arvâsî”, Uluslararası Seyyid Taha-i Hakkâri Sempozyumu-Hakkari,
İstanbul, Hakkari Üniversitesi Yayınları, 2014.
Arvâsî, Muhammed Reşid, Hâzihi vureykatun min nebzeti menâkıbı’s-Seyyid Muhammed
Salih Arvâsî, İstanbul, t.y.
Arvâsî, Seyyid Sıbgatullah, Minah, Der. Hâlid-i Orekî, Çev. Siraceddin Önlüer ve Hüseyin
Okur, Semerkand Yayınları, İstanbul 2012.
Baz, İbrahim, “Osmanlı’dan Cumhuriyete Norşin Dergâhı ve Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî”,
Tasavvuf, S. 34, 2014.
____________, “Şeyh Hâlid-i Bağdadî’nin Halifelerinden Şeyh Hâlid-i Cezerî ve Basret
Dergâhı”, Tasavvuf, S. 32, 2013.
Bingöl, Nevzat Bitlis İsyanı ve Şeyh Selim, Do Yayınları, İstanbul 2013.
Çakır, Mehmet Saki, “Seyyid Sıbgatullah Arvâsî’nin Dilinden Seyyid Tâhâ-i Nehrî”,
Uluslararası Seyyid Taha-i Hakkâri Sempozyumu-Hakkari, Hakkari Üniversitesi
Yayınları, İstanbul 2014.
____________, Nakşbendî-Hâlidîliğin Seyyid Taha Hakkarî Nehrî Kolu”,
Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Ünv. Sos. Bil. Ens., 2016.
Çokreşî, Şeyh İbrahim, Kitâbu’l-işârât (el-Kelimâtu’l-kudsiyye li’s-Sâdât-i’n-
Nakşbendiyye içerisinde), Haz. Ahmed Hilmi Kûğî, y.y., 1979.
Haznevî, Abdurrahim, et-Tarîkatu’n-Nakşbendiyye, Mektebetu Seyda, Diyarbakır 2015.
Haznevî, Alaeddin, Hazret ve Şah-ı Hazne: Hayat ve Menkıbeleri, Çev. Abdullah Demiray,
Semerkand Yayınları, İstanbul 2012.
Hocazade, Ahmed Hilmi, Hadîkatü’l-evliyâ, Babıali Caddesi, 52 Numaralı Matbaası,
İstanbul 1318 h.
Korkusuz, Şefik, Nehrî'den Hazne'ye Meşayih-i Nakşibendî, Pak Ajans Yayıncılık Ltd.
Şti., İstanbul 2010.
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
39
Norşinî, Şeyh Muhammed Diyauddin, Risâletü Hazreti -Şeyh Muhammed Diyâuddin
tercemeti âbâihi (el-Kelimatu’l-kudsiyye li’s-Sâdâti’n-Nakşbendiyye içerisinde), Haz.
Ahmed Hilmi Kûğî, y.y. 1979.
Nursî, Said, Mesnevî-i Nuriye, Envar Neşriyat, İstanbul 1995.
Ohinî, Şeyh Âsım, Birketü'l-kelimât, Bitlis Ohin Medresesi Kütüphanesi.
Raffi, (Hagob Melik Hagobian), Jalaleddin, Taderaon Press, London 2006.
Samî, İsmetullah, “Doğu Medreselerinde Eğim-Öğretim: Çokreşî Örenği” Medrese
Geleneği ve Modernleşme Sürecinde Medreseler, C. II, Muş, Ünv. Yayınları, Muş
2013.
Şîrâzî, Hâfız, Dîvân-ı Hâfız, İntişarat-ı Zuvvar, Tahran 1390 hş.
Tâğî, Şeyh Abdurrahman, Mektûbât, (Minah, İşârât ve diğer eserlerle ile birlikte), Der.
Fudeyl b. Şeyh Mahmud ez-Zokaydî, 1373/1953, Süleymaniye Ktp., Özel Bölüm, nr.
650/1.
__________, Şeyh Abdurrahman Abdurrahman Mektûbât-ı Seyda-i Tahî, Çev, Ahmet
Şahin, Semerkand Yayınları, İstanbul 2013.
Türk, Abdurrezak, Erzurum’un Kandilleri, İstanbul, Arı Sanat Yayınevi, 2014.
Zivingî, Ahmed b. Molla Muhammed Buhtî, el-İkdü'l-cevherî fî şerhi dîvâni'ş-Şeyh el-
Cezerî, Haşemi Yayınevi, İstanbul 2012.
Zokaydî, Fudeyl b. Şeyh Mahmud (Derleyen), Mektûbât-ı Muteferrika (Minah, İşarat ve
diğer eserlerle birlikte), 1373/1953, Süleymaniye Ktp., nr. 00650-001., vr. 365-378.
http://mufidyuksel.com/molla-mehmed-emin-efendinin-kabri.html (erişim tarihi
05.06.2016)
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
40
EKLER:
SEYYİD SIBGATULLAH ARVÂSÎ SİLSİLESİ
83
83
Koyu renkli olanlar Seyyid Sıbgatullah’ın çocukları ve torunlarıdır. Şeyh Şehabeddin’in hilafeti kimden aldığı
tam olarak tespit edilememiştir


(v. 1913)


S. Muhammed Nur î

(v. 1878)


(v. 1870)
Mevlânâ Hâlid-i Orekî
(v. 1877-78)
Molla Abdurrahman-ı
Buhtî (el-Meczub)
Ali Can Kulpîkî
Sufi Mustafa Kulatî

 (v. 1870)
Seyyid Taha Nehrî (v.
1853)
Mevlana Halid Bağdâdî
(v. 1827)
Şeyh Fethullah Verkânisî
Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî
(v. 1886)
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
41
Seyyid Taha’nın Seyyid Sıbgatullah’a gönderdiği Mektup. Mektupta ona
“Molla Sıbgatullah” diye hitap ediyor.
İHYA ULUSLARARASI İSLAM ARAŞTIRMALARI DERGİSİ
CİLT: 2; SAYI:2 (2016)
42
Gayda ve diğer dergâhlardan rüsum ve öşür alınmamasına dair belge
Doğu Medreselerinde Eğim-Öğretim: Çokreşî Örenği Medrese Geleneği ve Modernleşme Sürecinde Medreseler
  • İsmetullah Samî
İsmetullah Samî, " Doğu Medreselerinde Eğim-Öğretim: Çokreşî Örenği " Medrese Geleneği ve Modernleşme Sürecinde Medreseler, C. II, Muş, Ünv. Yayınları, Muş 2013, s. 154; Abdurrezak Türk, a.g.e., s. 274.
Şeyh Hâlid-i Bağdadî'nin Halifelerinden Şeyh Hâlid-i Cezerî ve Basret Dergâhı
  • İbrahim Baz
Baz, İbrahim, "Osmanlı'dan Cumhuriyete Norşin Dergâhı ve Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî", Tasavvuf, S. 34, 2014. ____________, "Şeyh Hâlid-i Bağdadî'nin Halifelerinden Şeyh Hâlid-i Cezerî ve Basret Dergâhı", Tasavvuf, S. 32, 2013.
Nimetullah Arvâs Seyyid Sıbgatullah Arvâsî
  • Bu Konuda Başka Bir Tartışma Için Bkz
Bu konuda başka bir tartışma için bkz. Nimetullah Arvâs, " Seyyid Sıbgatullah Arvâsî ", s. 354-355. 11 Ohinî, a.g.e., vr. 14.
İşârât ve diğer eserlerle ile birlikte), Der. Fudeyl b. Şeyh Mahmud ez-Zokaydî, 1373/1953
  • Şeyh Tâğî
  • Abdurrahman
  • Mektûbât
  • Minah
Tâğî, Şeyh Abdurrahman, Mektûbât, (Minah, İşârât ve diğer eserlerle ile birlikte), Der. Fudeyl b. Şeyh Mahmud ez-Zokaydî, 1373/1953, Süleymaniye Ktp., Özel Bölüm, nr. 650/1.
Hocazade Ahmed Hilmi, Hadîkatü'l-evliyâ
  • Hayatı Için Bkz
Hayatı için bkz. Hocazade Ahmed Hilmi, Hadîkatü'l-evliyâ, Babıali Caddesi, 52 Numaralı Matbaası, İstanbul 1318 h., s. 157.
Bitlis'e bağlı Lêrd (Kayalıbağ) köyündendir. Alaeddin Ohinî'nin bildirdiğine göre Mevlânâ Hâlid'in halifesi olan Şeyh Abdülkadir, daha sonra Mevlânâ Hâlid tarafından tarikattan tard edilmiştir
  • Risâle Norşinî
  • Fî Tercemeti Âbâihi
16 Norşinî, Risâle fî tercemeti âbâihi, s. 303. Bitlis'e bağlı Lêrd (Kayalıbağ) köyündendir. Alaeddin Ohinî'nin bildirdiğine göre Mevlânâ Hâlid'in halifesi olan Şeyh Abdülkadir, daha sonra Mevlânâ Hâlid tarafından tarikattan tard edilmiştir. Çünkü şeyhi onu bölgenin ekâbirinden hediye almasını yasaklamıştı fakat o bu yasağa uymamıştı. Ancak Şeyh Muhammed Diyauddin Lêrd köyündeki merkadını ziyaret etmiş, kabrinde feyz olduğunu belirtip onun, tarikattan sureten tard edildiğini ifade etmiştir (Şeyh Âsım Ohinî, a.g.e., vr. 106-107).
Norşin Dergâhı ve Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî
  • İbrahim Baz
İbrahim Baz, "Norşin Dergâhı ve Şeyh Abdurrahman-ı Tâğî", s. 81-82;
Kitâbu'l-işârât (el-Kelimâtu'l-kudsiyye li's-Sâdât-i'n-Nakşbendiyye içerisinde
  • Bkz
  • Çokreşî
Bkz. Çokreşî, Kitâbu'l-işârât (el-Kelimâtu'l-kudsiyye li's-Sâdât-i'n-Nakşbendiyye içerisinde), Haz. Ahmed Hilmi Kûğî, y.y., 1979.
Mektupta cihada katılmanın farz-ı ayn olduğunu belirtmiş ve kim olursa olsun hiçbir bahane ile geri kalmaması gerektiğini söylemiştir
  • Mektûbât Tâğî
Tâğî, Mektûbât, s. 144-145 (39. Mektup). Mektupta cihada katılmanın farz-ı ayn olduğunu belirtmiş ve kim olursa olsun hiçbir bahane ile geri kalmaması gerektiğini söylemiştir.
Anadoluda Rus Muharebesi 1876-1877, Sadeleştiren: Enver Yaşarbaş
  • Ahmed Muhtar
Ahmed Muhtar Paşa, Anadoluda Rus Muharebesi 1876-1877, Sadeleştiren: Enver Yaşarbaş, Petek Yayınları, C. I, İstanbul 1985 s. 153-155.