Article

Oskarżenia i procesy o czary w Koźminie w XVII-XVIII wieku

Authors:
To read the full-text of this research, you can request a copy directly from the author.

Abstract

Anklagen und Prozesse wegen Zauberei in Koschmin wahrend des 17.-18. Jahrhunderts Zusammenfassung Der Beitrag widmet sich Zaubereiprozessen, die wahrend des 17. und 18. Jahrhunderts in Gros und Neu Koschmin (Koźmin Wielki und Koźmin Nowy) verhandelt wurden. Heute bilden beide Kleinstadte die Stadt Koźmin Wielkopolski. Ahnlich wie in vielen anderen Stadten Grospolens und der Rzeczpospolita war auch in diesen beiden der Glaube an die Macht des Teufels und die bosen Taten, die Hexen und Zauberer mit seiner Hilfe vollbrachten, in der Fruhen Neuzeit weit verbreitet. Die ersten Nachrichten uber Gerichtsverfahren in Koschmin, die im Zusammenhang mit Zaubereivorwurfen standen, stammen aus der ersten Halfte des 17. Jahrhunderts. Noch im 18. Jahrhundert erfahren wir aus den Stadtbuchern von Anklagen wegen Zauberei, doch damals kam es nicht mehr zu Prozessen. Die angeklagten Personen beschuldigten wiederum ihre Anklager der „Rufschadigung”, was einen Zaubereiprozes verhindern sollte. Diese Taktik war in der Regel wirksam. Besonders interessant sind zwei Prozesse in Neu Koschmin in den Jahren 1690 und 1692. Beide richteten sich gegen Manner, und alles deutet darauf hin, das die Angeklagten der Vater Gregor Klecha und sein Sohn Matthaus Kleszka waren. Beide endeten auch auf dem Scheiterhaufen. Es kann festgestellt werden, das in beiden untersuchten Stadtchen die Anklagen bei den Zaubereiprozessen „von unten” kamen, d. h. sie wurden von den Einwohnern und nicht vom Magistrat erhoben, der sich seit dem 18. Jahrhundert bemuhte, es zu keinen Prozessen dieses Typs mehr kommen zu lassen. In beiden Stadten Koschmin mussen die Zaubereiprozesse als Anklageprozesse angesehen werden, d. h. es meldete sich jeweils ein Anklager vor Gericht, der einer bestimmten Person gewisse Taten vorwarf, die er mit Hilfe von Zauberei begangen haben soll. Die Anklagen wurden vor allem gegen armere Leute erhoben, wie z. B. gegen Gregor Klecha. Er gehorte nicht zur Burgerschaft der Stadt, sondern war ein Bauer, der auf der Suche nach Verdienstmoglichkeiten in die Stadt gekommen war. Somit war auch ein „Fremder”. Accusations of witchcraft and witch trials in Koźmin in the 17th-18th centuries Abstract The topic of witchcraft beliefs and witch trials related to them does not inspire much interest in Polish historiography. Polish historians do not appreciate the role played by the problem in everyday life of inhabitants of villages, towns and boroughs, and how it influenced interpersonal relations. Burning stakes do not fit the image of “the state without stakes”, as Poland is often called. This paper is a contribution to the history of witch trials in Polish-Lithuanian Commonwealth of the early modern period.

No full-text available

Request Full-text Paper PDF

To read the full-text of this research,
you can request a copy directly from the author.

ResearchGate has not been able to resolve any citations for this publication.
Article
Abstrakt Jeden ze średniowiecznych sądów Bożych, próba zimnej wody, tzw. pławienie, przeżywała swój renesans w czasach wczesnonowożytnych, jako istotny element procesu o czary. Utrzymywanie się oskarżonej osoby na powierzchni wody było decydującą przesłanką oddania jej w ręce kata na okrutne tortury. Niniejszy artykuł omawia stosowanie próby wody w Polsce w XVI–XVIII w., przede wszystkim przez sądy miejskie. Omówione została także m.in. kwestie, w którym momencie procesu stosowano próbę wody oraz czy osoby oskarżone rozbierano do naga przed jej rozpoczęciem. One of the medieval trials by ordeal, the cold water ordeal, regained popularity in the Early Modern Period and served as an important element in witchcraft trials. Floating on water was seen as a decisive proof of guilt and resulted in the accused being handed over to the torturer. This paper discusses the use of the water ordeal in Poland in the 16th–18th century, primarily by municipal courts. Among the issues mentioned in the paper there is also the question of the stage of the trial in which the water ordeal was used and whether the accused were undressed before being subjected to the ordeal.
Book
This comprehensive study examines Polish demonology in relation to witchcraft trials in Wielkopolska, revealing the witch as a force for both good and evil. It explores the use of witchcraft, the nature of accusations and the role of gender.
Article
Witches are imaginary creatures. But in Poland as in Europe and its colonies in the early modern period, people imagined their neighbours to be witches, with tragic results. This book tells the story of the imagined Polish witches, showing how ordinary peasant women got caught in webs of suspicion and accusation, finally confessing under torture to the most heinous crimes. Through a close reading of accusations and confessions, the book also shows how witches imagined themselves and their own religious lives. Paradoxically, the tales they tell of infanticide and host desecration reveal to us a culture of deep Catholic piety, while the stories they tell of diabolical sex and the treasure-bringing ghosts of unbaptized babies uncover a complex folklore at the margins of Christian orthodoxy. Caught between the devil and the host, the self-imagined Polish witches reflect the religion of their place and time, even as they stand accused of subverting and betraying that religion. Through the dark glass of witchcraft the book attempts to explore the religious lives of early modern women and men: their gender attitudes, their Christian faith and folk cosmology, their prayers and spells, their adoration of Christ incarnate in the transubstantiated Eucharist and their relations with goblin-like house demons and ghosts.
Wiejskie prawo karne w Polsce XVII i XVIII wieku
  • R Łaszewski
Łaszewski R., Wiejskie prawo karne w Polsce XVII i XVIII wieku, Toruń 1988.
Procesy o czary w Polsce w dobie Oświecenia. Zarys problematyki
  • J Wijaczka
Wijaczka J., Procesy o czary w Polsce w dobie Oświecenia. Zarys problematyki, Klio 7, 2005.
Procesy o czary w Polsce w wiekach XV-XVIII
  • M Pilaszek
Pilaszek M., Procesy o czary w Polsce w wiekach XV-XVIII, Kraków 2008.
Die städtischen Archive in der Provinz Posen
  • A Warschauer
Warschauer A., Die städtischen Archive in der Provinz Posen, Leipzig 1901.
Prozessen dieses Typs mehr kommen zu lassen In beiden Städten Koschmin müssen die Zaubereiprozesse als Anklageprozesse angesehen werden, d. h. es meldete sich jeweils ein Ankläger vor Gericht, der einer bestimmten Person gewisse Taten vorwarf
  • Jahrhundert Bemühte
  • Es Zu Keinen
Jahrhundert bemühte, es zu keinen Prozessen dieses Typs mehr kommen zu lassen. In beiden Städten Koschmin müssen die Zaubereiprozesse als Anklageprozesse angesehen werden, d. h. es meldete sich jeweils ein Ankläger vor Gericht, der einer bestimmten Person gewisse Taten vorwarf, die er mit Hilfe von Zauberei begangen haben soll. Die Anklagen wurden vor allem
Koźmin w dobie renesansu, w: Monografi a Koźmina Wielkopolskiego i okolic
  • A Wędzki
Wędzki A., Koźmin w dobie renesansu, w: Monografi a Koźmina Wielkopolskiego i okolic, Koźmin Wielkopolski 2006.
Procesy o czary w Polsce. Próba rozważań modelowych, w: Prawo wczoraj i dziś. Studia ofi arowane profesor Katarzynie Sójce-Zielińskiej
  • S Salmonowicz
Salmonowicz S., Procesy o czary w Polsce. Próba rozważań modelowych, w: Prawo wczoraj i dziś. Studia ofi arowane profesor Katarzynie Sójce-Zielińskiej, Warszawa 2000.
Olędry Polskie koło Koźmina w latach 1613/1616-1793
  • Z Chodyła
Chodyła Z., Olędry Polskie koło Koźmina w latach 1613/1616-1793, Szkice Koźmińskie 17, 1997.
O potrzebie systematycznego wydawnictwa materiałów do historii procesów o czary w Polsce
  • K Sochaniewicz
Sochaniewicz K., O potrzebie systematycznego wydawnictwa materiałów do historii procesów o czary w Polsce, Lud 4, 1925.
Koźmin Wielki i Nowy. Monografi a historyczna
  • S Łukomski
Łukomski S., Koźmin Wielki i Nowy. Monografi a historyczna, Poznań 1914.
Praktyka kryminalna" Jakuba Czechowicza, jej źródła i system na tle rozwoju współczesnego prawa karnego zachodniej Europy
  • Z Zdrójkowski
Zdrójkowski Z., "Praktyka kryminalna" Jakuba Czechowicza, jej źródła i system na tle rozwoju współczesnego prawa karnego zachodniej Europy, Toruń 1949.
Próba zimnej wody (pławienie) w oskarżeniach i procesach o czary w państwie polsko-litewskim w XVI-XVIII wieku, Odrodzenie i Reformacja w Polsce
  • J Zob
Zob. J. W i j a c z k a, Próba zimnej wody (pławienie) w oskarżeniach i procesach o czary w państwie polsko-litewskim w XVI-XVIII wieku, Odrodzenie i Reformacja w Polsce 60, 2016 (w druku). http://dx.doi.org/10.12775/RH.2016.10
9: Akta sądu i urzędu burmistrzowskiego i rady miasta Wielkiego Koźmina 1730-1770, s
  • Sygn Amk
AmK, sygn. 9: Akta sądu i urzędu burmistrzowskiego i rady miasta Wielkiego Koźmina 1730-1770, s. 79-81.
Der Umgang der Aufklärung mit dem Irrationalen
  • Späte Hexenprozesse
Späte Hexenprozesse. Der Umgang der Aufklärung mit dem Irrationalen, red. W. Behringer, S. Lorenz, D. R. Bauer, Bielefeld 2016.
Přehled novĕjšího bádání a stručný nástin vỳvoje, w: Alis volat propriis
  • P Kreuz
Kreuz P., Kouzelnické a čarnodèjnické procesy v Polsku v 16.-18. století. Přehled novĕjšího bádání a stručný nástin vỳvoje, w: Alis volat propriis. Sborník příspĕvků k životnímu jubileu Ludomily Sulitkové, Brno 2016.
36 R. Ł a s z e w s k i, Wiejskie prawo karne w Polsce XVII i XVIII wieku
  • Red S Identitäten Und Abgrenzungen
  • H.-J Backmann
  • S Künast
  • B A Ullmann
  • Tlusty
Identitäten und Abgrenzungen, red. S. Backmann, H.-J. Künast, S. Ullmann, B. A. Tlusty, Berlin 1998; R. P. F u c h s, Um die Ehre. Westfälische Beleidigungsprozesse vor dem Reichskammergericht (1525-1805), Paderborn 1999. 36 R. Ł a s z e w s k i, Wiejskie prawo karne w Polsce XVII i XVIII wieku, Toruń 1988, s. 143-145. 37
Geschichte der Hexenforschung, w: Wider alle Hexerei und Teufelswerk. Die europäische Hexenverfolgung und ihre Auswirkungen auf Südwestdeutschland, Ostfi ldern
  • W Behringer
Behringer W., Geschichte der Hexenforschung, w: Wider alle Hexerei und Teufelswerk. Die europäische Hexenverfolgung und ihre Auswirkungen auf Südwestdeutschland, Ostfi ldern 2004.
Słownik historyczno-geografi czny miejscowości gmin Koźmin Wielkopolski, w: Monografi a Koźmina Wielkopolskiego i okolic
  • M Pietrowski
Pietrowski M., Słownik historyczno-geografi czny miejscowości gmin Koźmin Wielkopolski, w: Monografi a Koźmina Wielkopolskiego i okolic, Koźmin Wielkopolski 2006.
Czary i magia w praktyce sądów kościelnych na ziemiach polskich w późnym średniowieczu (XV -połowa XVI wieku), w: Karolińscy pokutnicy i polskie średniowieczne czarownice. Konfrontacja doktryny chrześcijańskiej z życiem społeczeństwa średniowiecznego
  • J Adamczyk
Adamczyk J., Czary i magia w praktyce sądów kościelnych na ziemiach polskich w późnym średniowieczu (XV -połowa XVI wieku), w: Karolińscy pokutnicy i polskie średniowieczne czarownice. Konfrontacja doktryny chrześcijańskiej z życiem społeczeństwa średniowiecznego, Warszawa 2007.
Klęski elementarne w Polsce w latach 1587-1648, w: Prace z dziejów Polski feudalnej ofi arowane Romanowi Grodeckiemu w 70. rocznicę urodzin
  • S Hoszowski
Hoszowski S., Klęski elementarne w Polsce w latach 1587-1648, w: Prace z dziejów Polski feudalnej ofi arowane Romanowi Grodeckiemu w 70. rocznicę urodzin, Warszawa 1960.
to jest województw poznańskiego, kaliskiego i gnieźnieńskiego, t. II
  • E Raczyński
  • Wspomnienia Wielkopolski
Raczyński E., Wspomnienia Wielkopolski, to jest województw poznańskiego, kaliskiego i gnieźnieńskiego, t. II, Poznań 1843.
Hexenverfolgungen vom 15. bis 17
  • F Irsigler
Irsigler F., Hexenverfolgungen vom 15. bis 17. Jahrhundert. Eine Einführung, w: Methoden und Konzepte der historischen Hexenforschung, Trier 1998.
Procesy o czary w Prusach Książęcych (Brandenburskich) w XVI-XVIII wieku
  • J Wijaczka
Wijaczka J., Procesy o czary w Prusach Książęcych (Brandenburskich) w XVI-XVIII wieku, Toruń 2007.
Heute bilden beide Kleinstädte die Stadt Koźmin Wielkopolski Ähnlich wie in vielen anderen Städten Großpolens und der Rzeczpospolita war auch in diesen beiden der Glaube an die Macht des Teufels und die bösen Taten, die Hexen und Zauberer mit seiner Hilfe voll brachten
  • Der Beitrag
  • Sich Zaubereiprozessen
Der Beitrag widmet sich Zaubereiprozessen, die während des 17. und 18. Jahrhunderts in Groß und Neu Koschmin (Koźmin Wielki und Koźmin Nowy) verhandelt wurden. Heute bilden beide Kleinstädte die Stadt Koźmin Wielkopolski. Ähnlich wie in vielen anderen Städten Großpolens und der Rzeczpospolita war auch in diesen beiden der Glaube an die Macht des Teufels und die bösen Taten, die Hexen und Zauberer mit seiner Hilfe voll brachten, in der Frühen Neuzeit weit verbreitet. Die ersten Nachrichten über Gerichts verfahren in Koschmin, die im Zusammenhang mit Zaubereivorwürfen standen, stammen aus der ersten Hälfte des 17.
Hexen und Hexenverfolgung in der Frühen Neuzeit Kilka słów o czarownicach w Polsce
  • W Rummel
  • R Voltmer
Rummel W., Voltmer R., Hexen und Hexenverfolgung in der Frühen Neuzeit, Darmstadt 2008. S. X., Kilka słów o czarownicach w Polsce, Przyjaciel Ludu 11, 1844, nr 22-23.
Männer in Hexenprozessen – ein Überblick aus mitteleuropäischer Perspektive, KIH-eSkript. Interdisziplinäre Hexenforchung online
  • R Schulte
Schulte R., Männer in Hexenprozessen – ein Überblick aus mitteleuropäischer Perspektive, KIH-eSkript. Interdisziplinäre Hexenforchung online 2009, z. 1.
Procesy o czary w regionie świętokrzyskim w XVII-XVIII wieku, w: Z przeszłości regionu świętokrzyskiego od XVI do XX wieku
  • J Wijaczka
Wijaczka J., Procesy o czary w regionie świętokrzyskim w XVII-XVIII wieku, w: Z przeszłości regionu świętokrzyskiego od XVI do XX wieku, Kielce 2003.
Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwieckiego, t. I-VIII
  • Jana Słownik Języka Polskiego
  • Karłowicza
Słownik języka polskiego Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwieckiego, t. I-VIII, Warszawa 1900-1927.
  • J Wijaczka
Wijaczka J., rec.: W. Wyporska, Witchcraft in Early Modern Poland, Acta Poloniae Historica 112, 2015.
Rozdrażew – wieś i gmina Zarys dziejów, Rozdrażew 1996
  • Z Chodyła
Chodyła Z., Rozdrażew – wieś i gmina. Zarys dziejów, Rozdrażew 1996. Dülmen van R., Der ehrlose Mensch. Unehrlichkeit und soziale Ausgrenzung in der Frühen Neuzeit, Köln-Weimar-Wien 1999.
Krótki historyczno-statystyczny opis miast i wsi w dzisiejszym powiecie krotoszyńskim od najdawniejszych czasów aż po rok 1794
  • J Łukaszewicz
Łukaszewicz J., Krótki historyczno-statystyczny opis miast i wsi w dzisiejszym powiecie krotoszyńskim od najdawniejszych czasów aż po rok 1794, Poznań 1869.
Mężczyźni jako ofi ary procesów o czary przed sądem łobżenickim w drugiej połowie XVII wieku
  • J Wijaczka
Wijaczka J., Mężczyźni jako ofi ary procesów o czary przed sądem łobżenickim w drugiej połowie XVII wieku, Czasy Nowożytne 17, 2004.
Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu
  • R Gansiniec
Gansiniec R., Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu, Lud 44, 1957.
Ö s t l i n g, Witchcraft trials in 17th-century Sweden and the Great Northern Swedish witch craze of 1668-1678
P. A. Ö s t l i n g, Witchcraft trials in 17th-century Sweden and the Great Northern Swedish witch craze of 1668-1678, Studia Neophilologica 84, 2012, s. 97-105.
Eine Einführung, w: Methoden und Konzepte der historischen Hexenforschung, Trier 1998, s. 19; J. W i j a c z k a, Procesy o czary w Prusach Książęcych (Brandenburskich) w XVI-XVIII wieku
  • F I R S I G L E R
F. I r s i g l e r, Hexenverfolgungen vom 15. bis 17. Jahrhundert. Eine Einführung, w: Methoden und Konzepte der historischen Hexenforschung, Trier 1998, s. 19; J. W i j a c z k a, Procesy o czary w Prusach Książęcych (Brandenburskich) w XVI-XVIII wieku, Toruń 2007, s. 249-250.
Interdisziplinäre Hexenforchung online 2009, z. 1, s. 7. Dla Rzeczypospolitej zob
  • Kih-Eskript Perspektive
Perspektive, KIH-eSkript. Interdisziplinäre Hexenforchung online 2009, z. 1, s. 7. Dla Rzeczypospolitej zob. J. W i j a c z k a, Mężczyźni.
Dülmen van R., Der ehrlose Mensch. Unehrlichkeit und soziale Ausgrenzung in der Frühen Neuzeit
  • Z Chodyła
Chodyła Z., Rozdrażew -wieś i gmina. Zarys dziejów, Rozdrażew 1996. Dülmen van R., Der ehrlose Mensch. Unehrlichkeit und soziale Ausgrenzung in der Frühen Neuzeit, Köln-Weimar-Wien 1999.
Um die Ehre. Westfälische Beleidigungsprozesse vor dem Reichskammergericht (1525-1805)
  • R P Fuchs
Fuchs R. P., Um die Ehre. Westfälische Beleidigungsprozesse vor dem Reichskammergericht (1525-1805), Paderborn 1999.
Gehe hin und verthedige dich" -Injurienklagen als Mittel der Abwehr von Hexereiverdächtigungen -ein Fallbeispiel aus dem Fürstbistum Münster, w: Ehrkonzepte in der Frühen
  • G Gersmann
Gersmann G., "Gehe hin und verthedige dich" -Injurienklagen als Mittel der Abwehr von Hexereiverdächtigungen -ein Fallbeispiel aus dem Fürstbistum Münster, w: Ehrkonzepte in der Frühen. Identitäten und Abgrenzungen, Berlin 1998.
Hexen und Hexenverfolgung in der Frühen Neuzeit
  • W Rummel
  • R Voltmer
Rummel W., Voltmer R., Hexen und Hexenverfolgung in der Frühen Neuzeit, Darmstadt 2008.
Okres wojen i upadku gospodarczego (od połowy XVII do początku XVIIII wieku, w: Monografi a Koźmina Wielkopolskiego i okolic
  • A Wędzki
Wędzki A., Okres wojen i upadku gospodarczego (od połowy XVII do początku XVIIII wieku, w: Monografi a Koźmina Wielkopolskiego i okolic, Koźmin Wielkopolski 2006.
  • J Wijaczka
Wijaczka J., Procesy o czary w Polsce w dobie Oświecenia. Zarys problematyki, Klio 7, 2005. Wijaczka J., Procesy o czary w Prusach Książęcych (Brandenburskich) w XVI-XVIII wieku, Toruń 2007.
  • J Wijaczka
Wijaczka J., rec.: M. Ostling, Between the Devil and the Host: Imagining Witchcraft in Early Modern Poland, Oxford -New York 2011, Acta Poloniae Historica 105, 2012.