ArticlePDF Available

TÜRK HALK MÜZİĞİNİN TÜRKİYE'DEKİ COĞRAFÎ BÖLGELERE GÖRE TEMEL ÖZELLİKLERİ BAKIMINDAN İNCELENMESİ

Authors:

Abstract

In the “Introduction” section of the study, the relation between “Man and Music” was mentioned, and the method of the study was expressed. In the first section of the study, Turkish music was investigated in terms of its structure and general characteristics. Especially, the idea of considering Turkish music as a whole was argued, and its fundamental differences in comparison with Western music were explained. In the second section of the study , “Manner” and “Mode” topics in Turkish folk music were expressed, and besides “Local Sounds” topic was explained. In the third section of the study, Turkish folk music in seven geographical regions in Turkey were investigated, and the tune and rhythm characteristics of folk music in these regions were explained . In the conclusion section of the study, considering that it is not very right to distinguish Turkish music by genres,and Turkish classical music is rather city-borne music,folk music exists in both cities and countrysides; the investigations were suggested necessarily to be performed in compliance with this approach. Besides, it is not right to classify ballads by provinces in Turkey , which was pleaded considering that cultural elements know no political or administrative bounds. It is reported in the study that although some inter-regional differences appear; when examined carefully every genre is seen in almost every region.
_____________________________________________________________________________________
Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
Yayın Geliş Tarihi / Article Arrival Date Yayınlanma Tarihi / The Publication Date
01.02.2017 02.03.2017
Doç. Dr. Türker EROĞLU
Gazi Üniversitesi, Gazi Eğitim Fakültesi, Güzel Sanatlar Eğitimi Bölümü
Müzik Eğitimi Anabilim Dalı
turkereroglu@gmail.com
TÜRK HALK MÜZİĞİNİN TÜRKİYE’DEKİ COĞRAFÎ BÖLGELERE
GÖRE TEMEL ÖZELLİKLERİ BAKIMINDAN İNCELENMESİ
Öz
Çalışmanın “Giriş” bölümünde “İnsan ve Müzik” ilişkisine değinilmiş ve araştır-
manın yöntemi ifade edilmiştir. Birinci bölümde Türk müziği, yapısı ve genel özel-
likleri bakımından ele alınmıştır. Özellikle Türk müziğinin bir bütün olarak görül-
mesi düşüncesi savunulmuş ve Batı müziği ile olan temel farklılık anlatılmış-
tır.Çalışmanın ikinci bölümünde Türk halk müziğinde “Tavır” ve “Uslûp” konuları
anlatılarak “Yöresel Avazlar” konusuna temas edilmiştir.Üçüncü bölümde Türki-
ye’deki yedi coğrafi bölgedeki halk müziği incelenerek, bu bölgelerdeki müziğin
ezgi ve ritim özelliklerine yer verilmiştir.Sonuç bölümünde, Türk müziğini Türlere
göre ayırmanın pek isabetli olmadığı, sanat müziğinin daha çok şehir kaynaklı,
halk müziğinin ise hem şehirlerde hem de kır kesiminde bulunduğu göz önünde bu-
lundurularak incelemelerin bu yaklaşımla yapılması gerektiği kanaati belirtilmiş-
tir.Ayrıca, Türkiye’de Türkü’lerin illere göre sınırlandırılmasının isabetli olmadığı,
kültür unsurlarının siyasî veya idarî sınır tanımazlığı ilkesine dayanılarak, savu-
nulmuştur.Çalışmada bölgeler arasında bazı farklar görülmekle beraber, dikkatle
incelendiğinde her türün hemen hemen her bölgede görüldüğü aktarılmıştır.
Anahtar kelimeler: Müzik, Türk Müziği, Türk Halk Müziği, Tavır-Uslûp,
Avaz
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
514
INVESTIGATION ON THE BASIC CHARACTERISTICS OF THE
TURKISH FOLK MUSIC ACCORDING TO THE GEOGRAPHICAL
REGION IN TURKEY
Abstract
In the “Introduction” section of the study, the relation between “Man and Music”
was mentioned, and the method of the study was expressed. In the first section of
the study, Turkish music was investigated in terms of its structure and general cha-
racteristics. Especially, the idea of considering Turkish music as a whole was ar-
gued, and its fundamental differences in comparison with Western music were
explained. In the second section of the study , “Manner” and “Mode” topics in
Turkish folk music were expressed, and besides “Local Sounds” topic was explai-
ned.In the third section of the study, Turkish folk music in seven geographical re-
gions in Turkey were investigated, and the tune and rhythm characteristics of folk
music in these regions were explained . In the conclusion section of the study,
considering that it is not very right to distinguish Turkish music by genres,and
Turkish classical music is rather city-borne music,folk music exists in both cities
and countrysides; the investigations were suggested necessarily to be performed in
compliance with this approach. Besides, it is not right to classify ballads by pro-
vinces in Turkey , which was pleaded considering that cultural elements know no
political or administrative bounds.It is reported in the study that although some in-
ter-regional differences appear; when examined carefully every genre is seen in
almost every region.
Keywords: Music, Turkish Classical Music, Turkish Folk Music, Manner-
Mode, Kind
Giriş
Müzik, müzik-ritm duygusu belki de Allah’ın insana bahşettiği en önemli özellik olmanın
yanında insanın “Özgürlük alanı”dır. Müzik zevki ve anlayışının kişiden kişiye, toplumdan top-
luma farklılık göstermesi bu anlayışın delilidir.
İnsanın müzik yetisiyle donanımlı olarak yaratılmış olması, müziğin bütün insanlığı
sarması, yani müzik olgusu evrenseldir. Ancak, müzik zevki ve anlayışı, fıtratı ve özgürlüğü
gereği nasıl kişiden kişiye farklılık gösteriyor ise toplumdan topluma da farklılık gösterir. Bu
yönüyle de millîdir.
Bu çalışmamızda millî bir müzik olan Türk müziğinin günümüzde halk müziği diye ad-
landırılan bölümü, Türkiye’deki temel özellikleri bakımından incelenecektir.
Türk Müziği, özellikle Türk halk müziği alanında akademik çalışmalar oldukça yeni sa-
yılır. Çünkü bu konuda yapılan çalışmaların ya eserlerin müzikal yönü üzerinde ya da eserlerin
sözleri üzerinde yoğunlaştığı görülmektedir.
Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte ortaya çıkan Türk devletleri, “Türklük Bili-
mi” ve bu alanın araştırma konularından olan Türk halk bilimi üzerinde yapılan çalışmaların
Türk dünyasına yönelmesini de sağlamıştır.
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
515
Türk halk müziği söz konusu olduğunda da elbette Türk dünyasına uzanmayan çalışma-
lar eksik kalacaktır. Ancak bu çalışmada, özellikle Türkiye Türk kültürü ele alınarak konu halk
bilimi açısından ele alınmaktadır.
Araştırmanın Amacı
Araştırmanın amacı, Türk halk müziği konusunda çalışma yapan her seviyedeki araştırı-
cıya kaynak teşkil edebilecek nitelikte Türkiye’ki Türk halk müziğinin coğrafî bölgelere göre
dağılımını temel özellikleri bakımından incelemektir.
Araştırmanın Problemi
“Türkiye’deki Türk Halk Müziğinin temel özellikleri nelerdir? Halk müziğini tanımlayan
ve sınıflayan temel özellikleri ve karakteristiği yapı nasıldır.
Araştırmanın Yöntemi
Araştırma niteliksel yol (yöntem) ve kaynak araştırması yordamına(tekniğine) dayalıdır.
Konuyla ilgili kaynakların taranmasıyla elde edilmiş olan bilgilerin yanında, yazarın Türkiye ve
Türk dünyasında yaptığı alan araştırmaları ile hayatı boyunca konu üzerinde elde ettiği veri ve
bilgileri içermektedir.
1. TÜRK MÜZİĞİ
“Büyük Türkistan” (Merkezi Asya) adı verilen, özellikle bilim ve kültür açısından kaynak
teşkil eden bu bölgede binlerce yıldır yaşamakta olan Türkler önemli bir medeniyet meydana
getirdiler.
Bazı araştırıcılara göre, Türk Müziği’nin 6000 yıllık bir tarihi geçmişi vardır. (YENER,
2014, 11) Ancak, bu müzikle ilgili araştırmaların bu uzun geçmişe göre çok yeni olduğu söyle-
nebilir.
Bilindiği üzere, saf arı bir kültürden söz etmek mümkün değildir. Çünkü etkileşim olma-
dığı takdirde kültürler kendi içinde bir klan kültürü gibi kalır ve gelişemezler. Göçler yoluyla
“Uluğ Türkistan”dan değişik coğrafyalara yayılan Türkler, temas ettikleri toplumların kültürle-
rinden de etkilenerek yeni bir terkip oluşturdular. Özellikle İslamiyet’in kabulünden sonra Arap
ve Fars kültürü ile de etkileşime giren Türk Kültürü, bu milletlerin (özellikle müzik) kültürünü
ciddi biçimde etkilerken, (AK, tarih yok, 41) onların kültüründen aldıkları bazı unsurlarla daha
da zenginleşmiştir.
Batılıların “Küçük Türkistan” dedikleri Türkiye’de, kültürel bakımdan yeni bir terkibe
ulaşılmakla beraber “Uluğ Türkistan”dan taşınan kültürel omurga muhafaza edilmiştir. Bu se-
beple, Türkiye’deki Türk kültürünün eşsiz zenginliğini ve renkliliğini etnik gurupların çokluğu-
na veya bu topraklarda önceden yaşamış (ölü) toplumların kültürüne bağlamak isabetli değildir.
Özellikle Türkiye Türk kültürünü “Mozaik” gibi yakıştırmalarla ifade etmek de tarih ve
kültür bilmemekten kaynaklanmaktadır. Bu kültür olsa olsa “Ebru”ya benzetilebilir. Ebru sanat-
çısı bir ana öğe üzerine renkli boyalarla birbirine nüfuz eden muhteşem güzellikler ortaya koy-
maktadır. Buradaki ana öğe Türklüğü ve Türk kültürünü, renkler ve şekiller de bu kültür içinde-
ki türdeş olan veya türdeş olmayan çeşitlilik ve zenginlikleri göstermektedir.
Bu zenginlik ve renklilik müzik kültüründe de kendini göstermiştir.
Günümüzde Çin Sınırları içinde yaşayan Doğu Türkistan Türkleri, Kırgız Türkleri, Ka-
zak Türkleri, Türkmenistan Türkmenleri, Irak ve Suriye Türkmenleri, İran (Güney Azerbaycan)
Türkleri, İran Türkmenleri, İrandaki Kaşgay Türkleri, Tuva-Altay-Hakas Türkleri, Azerbaycan
Türkleri, Gagauz Türkleri, Uygur Türkleri ile Balkanlardaki Türkler’in müzik kültürünün bir
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
516
terkibi mahiyetinde olan Türkiye’deki müzik kültürü halk müziğiyle, sanat müziğiyle ve dinî
müziği ile bir medeniyet müziği olarak varlığını sürdürmektedir.
Türk müziği; ses sistemi, makamları, melodik yapısı, ritim yapısı, icra biçimi, konuları,
çalgıları ve form yapısı bakımından dünya müziği içerisinde özel bir yere sahiptir. Batı müziği-
nin melodik yapısı majör ve minör sistemle açıklanırken, Türk müziği makamsal bir yapıya
sahiptir. Batı müziği “Tampere” sistem denilen tam ve yarım seslerden oluşurken; Türk zi-
ğinde tam seslerin arası dokuz, yarım seslerin arası ise dört komaya bölünerek zengin sesler elde
edilmiştir. Ayrıca adına “Aksak veya Türk Aksağı” denilen aynı ölçü içerisinde ikişerli ve üçerli
usûlün kullanılması ile oluşan; 5/8, 7/8, 8/8 ve 9/8 gibi usûller Türk müziğine özgüdür.
Teknik bakımdan Batı ile Türk müziği arasındaki fark konusunda Araştırmacı Savaş
EKİCİ, Batı müziğini dar bir alana yapılmış çok katlı bir bina, Türk müziğini ise; çok geniş bir
alana yayılmış tek katlı binalar topluluğu (külliye) gibi düşünmek gerektiğini ifade etmiştir.
(EKİCİ, 2013, 2)
Oldukça geniş bir coğrafi alana sahip olan Türkiye’nin, her bölgesinin, her şehrinin,
hatta bazı ilçelerinin bile kendine özgü bir müzik yapısı ve icrası olabilmektedir. Bu durum yer
yer türdeş olmayan kültürel bir yapıyı göstermekle beraber, çoğunlukla yöre insanının bulundu-
ğu coğrafyanın şartlarına ve temas ettiği insanlarla olan etkileşimine bağlı olarak türdeş olan
yerel-mahallî bir kültüre ulaşıldığını göstermektedir.
Dikkatle incelendiğinde ise gerek bütünüyle bölgesel kültürlerin, gerekse mahallî-yerel
kültürlerin Türkiye’de belirli “Kültür Merkezleri” etrafında oluştuğu veya öbeklendiği görülür.
Şunu da belirtmemiz gerekir ki, insanlar farklı olaylar sonucunda farklı, benzer olaylar
karşısında benzer kültürel unsurlar üretebilirler.
Türkler, günümüzden bin yıl önce Anadolu’ya tam anlamıyla yerleşmeye başladıktan
itibaren 11. ve 12. Yüzyıllarda fethedilen Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgesi başta olmak
üzere Türkiye’de birer kültür merkezi mahiyetinde yerleşim yerleri kurmuş ve bu merkezlerde
Türk kültür hayatını geliştirmeyi sürdürmüşlerdir. Bu merkezlerde çok sayıda bilim adamı ve
sanatçı yetişmiştir. Bu sanatçılar “Uluğ Türkistan” (Büyük Türkiye) Türk kültürü ile İslam
kültürü sentezinden oluşan eserler vermişlerdir. Şehir hayatı, şehir kültürünü oluşturduğundan
bir şehir müziğinden söz etmek mümkündür. Ancak burada sözünü ettiğimiz müzik, köklerin-
den kopuk ve tamamen yeni olan bir müzik olmayıp, omurgasını geleneksel yapıdan alan, an-
cak sanat kaygısı ile üretilen müziklerdir.
Şehirlerde saray, konak ve tekke gibi mahfillerde önemli bestekârlar yetişmiş ve sanatsal
açıdan çok değerli eserler verilmiştir. O zamanki kültür merkezi ve şehirlerde üretilen müziğin,
günümüzde Türk Sanat Müziği veya Klasik Türk Müziği adı verilen müziğin temelini oluştur-
duğu söylenebilir. Bu müziğin; sanat kaygısı ile yapıldığı ve belki Türk Halk Müziğine göre dış
unsurlardan daha fazla etkilendiği de söylenebilir. Ancak yukarıda da belirtildiği gibi, omurga,
kültür köklerine bağlı ve millî değerler taşıyan yapıdadır.
Esasen Türk müziğini bir bütün olarak ele almak daha isabetlidir. Çünkü Türk müziği
öteden beri bizzat ilgilileri tarafından ayrıştırılmaya çalışılmakta, Türk Sanat Müziği veya Kla-
sik Türk Müziği “Havas”ın, yani seçkin-elit zümrenin, Türk Halk Müziği ise “Avam”ın, yani
sıradan-adi halk tabakasının müziği olarak nitelendirilmektedir. Oysa Türk Müziği bütün türleri
ve çeşitleri ile Türk milletinin değerleridir. Ayrıca Türk Sanat Müziği ile Türk Müziği ifadeleri-
ni eş anlamlı hale getirip Türk halk müziğini Türk müziğinden ayrı imiş gibi ifade etmek de
abesle iştigâldir.
Ayrıca Türk sanat Müziği gökten zembille inmemiştir. Daha Konya, Edirne, İstanbul
Türk hakimiyetine girmeden önce Harput (bugünkü Elazığ), ve Urfa gibi merkezlerde Türk
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
517
müziği icra ediliyordu ve bir ayrım yoktu. Belki bir şehir müziğinden ve özellikle sanat kaygısı
taşıyarak üretilmiş bulunan şar-küyü/şehir müziği (ÇOBANOĞLU, 2010, 46-47) müziklerden
söz edilebilir. Ancak, bu durum bu müziğin üstün ve/veya halktan kopuk olduğu anlamına gel-
mez. Nitekim, “Divan”ı bulunan halk şairleri, “Arûz” kalıbında şiirler ile atışan şair ve ozanlar
olduğu gibi, bunları besteleyen meçhul ustalar da bu bölgelerden çıkmıştır. Zaten halk bir araya
gelerek bir müzik eseri meydana getirmez. Onu yaratan yine fertler, yani üretici liderlerdir.
Türk müziği kökeninden günümüze doğru giderek kurallı hale gelmiş ve bu müziğin be-
lirli kalıpları oluşmuştur. Bunlar içinde bütün Türk müziğini kapsayan bir makamsal yapı ve
kurala dayalı bir müzik sisteminden söz edebiliriz.
Çoğunlukla şehirlerde yaratılmış olduğu düşünülen Türk Sanat Müziği veya Klasik Türk
müziğine atfen ifade edilen makamların sayısının 500 civarında olduğu belirtilmektedir. Fakat
bu makamlarda bestelenmiş eserlerin büyük bir çoğunluğu kaybolduğundan günümüzde sadece
50-60 civarında makamın sıklıkla kullanıldığı, TRT’de yer alan 21.000 civarında eserin 41’inin
6 makamda bestelendiği, toplamda 266 makamın kullanıldığı görülmektedir. (ÇEVİKOĞLU,
2014, 849) En çok bilinen ve kullanılan makamlar; Hicaz Makamı, Kürdili Hicazkâr Makamı,
Hüseyni Makamı, Uşşak Makamı, Nihavent Makamı, Segâh Makamı, Rast Makamı, Saba Ma-
kamı ve Hüzzam Makamlarıdır. Gerek bu makamların oluşması ve gerekse bu makamlarda
yapılan beste çalışmalarının geçmişini günümüzden bin yıl öncesine kadar götürmek mümkün-
dür. Bu beste ve makamların Anadolu’da temellerinin atılması şehir hayatının başlaması ile
birlikte oluştuğu dillendirilir ise de bu oluşumun daha eskilere gittiğini düşünmek daha doğru
olacaktır. Çünkü Türk toplumu yalnızca Türkiye’de şehir hayatına başlamamış, yüzyıllar önce-
sinde de konar-göçerlik yanında, şehirler kuran, mimarî eserler veren bir kültür yapısı göster-
miştir.
Türkiye söz konusu olduğunda da, bir yanda konar-göçerlik sürerken, diğer yanda şehir
hayatı devam etmiştir.
Türkiye’de etkin şehir hayatının yaşandığı bölgelerin başında Elazığ(Harput) ve Şanlıurfa
gibi vilayetler (kültür merkezleri) gelmektedir. Bu şehirlerin halk müziğinde toplu icranın ve
makam geleneğinin bulunduğu görülmektedir. (EROĞLU,1995,205 ) Günümüzde söz konusu
kültür merkezlerinde Türk Sanat Müziği icrasında kullanılan Kanun, Ud, Keman (Kemene-
Kemane), Ahenk gibi sazların yaygın olarak kullanıldığını görmekteyiz.
Selçuklu ve Osmanlı devletleri döneminde Türkiye’deki Türk halkı münevver/aydın züm-
reye göre geleneksel kültürü daha sıkı muhafaza etmiştir. Zira şehirli-okumuş tabakalar Arap ve
İran dili, edebiyatının etkisi ile başkalaşırken, halk geleneğe dayalı eserler üretmeye devam
etmiştir. (EKİCİ, 2013:5)
Orta Asya’daki çeşitli Türk kavimlerinde kam, baksı, bahşı, şaman gibi adlarla bilinen
şair/çalgıcılar, Türklerin Anadolu’ya yerleşmeleri ile birlikte yerlerini âşıklara veya saz şairleri-
ne bırakmışlardır. Bu kişilerin Orta Asya’dan getirdikleri müzik, Anadolu coğrafyasındaki şart-
lara ve bu şartlardan meydana gelen kültürle zenginleşmiş ve Türkiye’de günümüz Türk Halk
Müziği oluşmuştur.
“Türk Halk Müziği”nde her müzik eserine Türkü denilmektedir. Türküler sözlü ve
sözsüz, serbest ölçülü veya ölçülü oluşlarına, her yörede yaşanılan olaylara, toplumsal ilke ve
kurallara, coğrafi şartlara göre şekillenmektedir. Her kültürel bölgenin Türküsü gerek melodik
yapısı gerekse konuları bakımından söylendiği veya üretildiği yörenin parmak izi gibidir.
(EKİCİ, 2013:6)
Yöre konusunu illerle sınırlamak doğru değildir. Yöre kavramı, her ne kadar, çoğunlukla
“Yer” anlamında kullanılıyor ise de, kültürel bir alanı işaret ettiği için “Nasıl bir yer?” sorusu-
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
518
nun cevabını aramamız gerekmektedir. Bu konuda Dr. Merdan Güven; “Türküleri belli bir kö-
yün, kasabanın veya ilin sınırlarına hapsetmenin anlamlı olmadığı”nı(GÜVEN, 2009, 44) söyle-
yerek düşüncemizi desteklemektedir.
Bu konuda Araştırmacı Mehmet Özbek’in “Bazı Türküler sevildikleri oranda yaygınlık
kazanarak yöresellikten bölgeselliğe geçerler.” şeklindeki ifadesi dikkat çekicidir. (EROĞLU
F.B., 2014, 18) Yöresel farklılıklar; bölgeden bölgeye olduğu gibi, şehirden şehire hatta ilçeden
ilçeye bile görülebilmektedir. Ancak, yukarıda belirtildiği gibi, bir kültür bölgesine bağlı olarak
açıklamak daha isabetli olacaktır. Her kültür bölgesinin merkezi olan şehrin içinde dahi bazı ilçe
hatta köylerde karakteristik farklılıklar öne çıkıp tanınabilir. Bu durum aşağıda, avazlarla ilgili
bölümde açıklanmaktadır.
Uzun hava ve “Kıvrak (kırık) Hava” hava formunda yakılmış Türkülerin bir kısmı da her
iki özelliği birden göstermektedir. Uzun havaların çoğunun serbest ritimli ve doğaçlama olarak
çalınıp söylendiği düşünülmektedir. Ancak bu eserlerin rastgele, gelişigüzel olduğunu düşün-
mek doğru değildir. Uzun havalar da temel bir melodik hat üzerinden seslendirilmekte ve kendi
içinde bir ritmi bulunmaktadır. Kıvrak (Kırık) havalar ise ezginin başından sonuna kadar düzen-
li bir ritim özelliği göstermektedir. Fakat bazı Halay ve Semah ezgilerinin içerisinde değişik
usûllerde (ritimlerde) icra edilen bölümler de görülecektir.
Uzun havalar içerisinde Hoyratlar, Doğu ve Güneydoğu Anadolu yörelerinde özellikle
Diyarbakır, Kerkük, Urfa, Harput (Elazığ) da yaygın olarak görülür. Daha çok erkekler tarafın-
dan söylenir. Konuları ise ağırlıklı olarak sevgi ve sevgili üzerinedir. Nazım bakımından “Ci-
naslı Mani” denilen Hoyratların en belirgin özelliği sözlerinin cinaslı mani olmasıdır. Hoyratlar
diğer uzun havalara göre daha özgür, daha sert ve kuvvetli bir şekilde tiz bir sesle okunurlar. 4-5
ses içerisinde dolaşan hoyratlar olduğu gibi iki oktav civarında ses genişliği olan hoyratlara da
rastlamak mümkündür. Bu tür hoyratlar Türkiye’de çoğunlukla bağlama ile söylenmelerine
rağmen Harput, Urfa ve Kerkük’te Ud, Keman ve Kanun gibi çalgılar eşliğinde de söylenmek-
tedir. Özellikle bu yörelerde bazı hoyratların girizgâh, aşma, meyan, devirme ve bağlama gibi
bölümleri vardır. Bu da Türk müziğinin bütün olarak ele alınması gerektiğinin önemli bir delili-
dir.
Şunu da belirtmek gerekir ki, bazen hoyrat diye adlandırılan eserlerin sözleri cinaslı mani
olmayabilir. Bu durumda Hoyrat adını şiirden değil, söyleme tarzından almaktadır. Yani ezginin
yapısı ve icrası ile ilgilidir.
Uzun havalar ve kırık havalar yörelerde değişik adlarla bilinmektedirler. Bu formlarda
yakılan Türkülerde halk öncelikle maziden âtiye taşıdığı kültürün temel anlayışına dayanarak,
çevre unsurları ve hayat tecrübesi ile birlikte hayatında yer eden unsurları ve duygularını aktar-
maya çalışmıştır.
Bu çevre unsurlarından olan hayvanlar Hoyrat sözleri içinde önemli bir yer tutar. Mesela
müzik kültürümüzde çok rastlanan kuşların sembolleştirilmesine önemli bir örnek olarak Gü-
vercin gösterilebilir. Güvercin eşsiz güzelliği, çeşitliliği, postacılığı ve Hira mağarasında Pey-
gamberimizin gizlenmesindeki gayreti ile kutsallaştırılmış bir hayvandır. Güvercini konu edinen
birçok Türkü bulunmaktadır. Örneğin Harput Kültür bölgesindeki;
Güvercin vurdum kalkmaz,
Kanı sel olmuş akmaz,
Küçük yaşta sevdiğim,
Şimdi yüzüme bakmaz.
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
519
Güvercinin beyazı,
Hanım etme bu nazı
Vereceğin bir buse
Alacağın beş “Gazi”.
Sözleriyle seslendirilen türkünün aynı zamanda oyunu da vardır.
Bu ve benzerleri gibi Türkülerin birçoğunda canlı ve cansız varlıklar bir sembol olarak
halkın duygularını anlatılması ve aktarılmasında araç olarak kullanılmıştır. (EKİCİ, 2013:7)
Türküler aynı zamanda bir kültürel bellektir. Toplumun dönemsel yapısını ve tarihsel
özelliklerini türkülerden öğrenmek mümkündür.
Toplumda meydana gelen olaylar da Türkülere yansıtılmakta olup bir olaya istinaden ya-
kılmış çok sayıda Türkü bulunmaktadır. Bu Türküler nesilden nesile aktarılarak günümüze ka-
dar ulaşmakta, herhangi bir olay veya vesile sonucu yakılan bir Türkü, ileri nesilleri de bilgi-
lendirmektedir. Aşağıda sadece bir dörtlüğü örnek verilen “Avşar Bozlağı” adlı Türküde;
Türkmenlerin Anadolu’ya gelişleri, bu göçler sırasında yaşadıkları sorunlar, Osmanlı Devleti
tarafından zorunlu iskâna tabi tutulmaları ve yaşadıkları savaşlar anlatılmaktadır.
Kalktı göç eyledi Avşar elleri
Ağır ağır giden iller bizimdir
Arap atlar yakın eyler ırağı
Yüce dağdan aşan yollar bizimdir (EKİCİ, 2013:8)
Yukarıda ifade edildiği gibi Türk halkı içindeki üretici liderler, duygularını müzikle dile
getirirken, genellikle, bir sanat kaygısı taşımamaktadır. Ancak bu durum ürettikleri eserlerin
sanatsal nitelik taşımadığını göstermez.
Türküler yörenin hayat tarzı, yaşanılan olaylar ve miras olarak alınan müzik geleneği,
sosyal yaşantı ve duygular ile birleştirip sentez yapılarak üretilmiştir. Türküler incelendiğinde
birçoğunun melodi ve ritim yönünden basit olduğu değerlendirilebilirken, seslerin son derece
ustalıkla arka arkaya getirilerek, sözün de tesiriyle dinlenebilir ve etkili duygulanım yaratan
eserler olduğu görülür.
Çoğunlukla dinî kökenli olan Türkülerde mizah ve taşlama da yaygın bir şekilde vardır.
Eğlenmek ve toplumu güldürmek, neşelendirmek için de Türküler söylenmiştir. Ancak bazıları
hem eğlenceli hem de derin muhtevalıdır. Aşağıdaki Türkü bu konuya en iyi örneklerdendir.
Manda yuva yapmış söğüt dalına
Yavrusunu sinek kapmış gördün mü?
Sabahleyin erken çifte giderken
Öküzüm torbadan düştü gördün mü?
Bu Türküde insanların aklına, Mandanın söğüt dalına yuva yapması saçma veya komik
gelebilir. Ancak, mandalar su Aygırları gibi tamamen so içinde kalma veya suda yüzmemekle
beraber su kenarlarında veya bataklıklarda serinlenmeyi ve su kenarlarındaki ağaçların altında
gölgelenmeyi severler. Türkiye’de de özellikle göletler, su kaynakları veya dere kenarlarındaki
ağaçların altına yatarlar. Âdeta dallara yuva yapmış gibidirler. Suyun, özellikle söğüt ağacının
ve hayvanların olduğu yerde sinek boldur. Sinekler manda yavrularının cinsel bölgelerindeki
nazik, ince yerleri ısırırlar. Buna halk ağzında “gapmak” (ısırmak) denir.
Öküzün torbadan düşmesi ise yemekten içmekten kesilmesi anlamındadır. Görüldüğü gibi
Türkü sözlerinin hem esprili, eğlendirici yönü; hem de anlam derinliği bulunabilmektedir.
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
520
Türk Halk Müziği tek sesli olarak bilinmesine rağmen; özellikle halk çalgılarının yapı-
sından ve icra biçimlerinden kaynaklanan bir takım çok seslilik unsurlarını görmek de müm-
kündür. Bağlama ile çalınan bazı ezgilerde, Gaziantep yöresinde Zambır adı ile bilinen çalgıda,
Artvin yöresindeki Tulumda, Karadeniz kemençesinde çalgıların yapısından ve çalınış biçimin-
den kaynaklanan bir takım çokseslilik unsurlarını görmek mümkündür. Bunlardan başka Muğla
Fethiye yöresinde “Üç Telli Cura” adı ile bilinen çalgının icra biçimi bu konuya en güzel örnek-
lerdendir. (EKİCİ, 2013,9)
Kaldı ki, bir müzik eserinin tek sesli olması bir eksiklik değildir. Çok sesli müziğin ana-
vatanında bile tek sesli müzikler daha yaygındır.
Türkiye’de müzik icra ortamları çoğunlukla geleneksel dernekler ve düğün, bayram gibi
ortamlardır. Bu ortamlarda toplu icralar da görülmektedir.
Toplu icra geleneği hem müziğin gelecek kuşaklara aktarılması için bir eğitim yordamı,
hem de birlik beraberlik adına yapılan önemli toplantıların neşesidir. Türkiye’nin çeşitli şehirle-
rinde de bu tür toplantılar yapılmaktadır. Bu toplantılar; Harput’ta “Kürsübaşı”, Kütahya’da
“Gezek”, Balıkesir’de “Barana Sohbetleri”, Simav’da “Yaren Sohbetleri”, Konya’da “Oturak
Alemleri”, Adıyaman’da “Harfane”, Nevşehir’de “Sıra Odası” ve Anadolu’nun çeşitli bölgele-
rinde daha değişik adlarla bilinen ve yapılan, her biri birer toplumsal (sosyal) dernek niteliğin-
deki kurumların toplantılarıdır. Genellikle gece yapılan bu toplantılar; çeşitli konuların görüşül-
düğü, büyüklerin ve toplumun ileri gelenlerinin dinlenildiği, dargınların barıştırıldığı ve gün ile
ilgili çeşitli kararların alındığı; girişin, çıkışın, oturuşun, konuşmanın, dinlemenin belirli bir
adab ve erkânının olduğu toplantılardır. Bu ortamlar yeni yetişen nesle toplumsal bir takım
anlayışların kazandırıldığı, bilgilerin aktarıldığı ve öğretildiği geleneksel okullar gibidir. Müzik
kültürünün çok zengin olduğu bazı yörelerimizde yapılan bu tür toplantılarda, ki bu şehirlerin
başında Harput(Elazığ) ve Şanlıurfa gelmektedir, müzik icrası önemli bir yer tutmaktadır.
Görüldüğü gibi Türkülere sıradan, basit ve avamî bir kültür unsuru gibi bakmak ve yal-
nızca bir özelliği açısından yaklaşmak Türküleri ve Türkleri küçümsemek olur. Oysa Türküler
görünen ve görünmeyen birçok derin anlamlar içermektedir.
2. TÜRK HALK MÜZİĞİNDE YÖRESEL İCRA BİÇİMLERİ VE AVAZLAR
2.1. Tavır ve Uslûp
Türk Halk Müziği geleneksel yapısı içerisinde yerel ve bölgesel özellikler taşır. Bu yöre-
sel özelliklere halk müziğimizde uslûp denilmekle birlikte; yöre uslûbu içinde özellikle bağla-
madaki icra biçimlerine “Tavır” denilmekteydi. Ancak tavır daha çok kişiye özgü olduğu için
“Uslûp” ifadesinin kullanılması gerektiğini düşünmekteyiz. Yöresel uslûplar bir yörede yaşa-
yan insan topluluklarının yaşama biçimlerinden ve kültürlerinden kaynaklanan çeşitli özellikle-
rin halk müziğine yansıması olarak dikkat çekerler. Bir başka ifade ile yöre müziğinin karakte-
rini göstermektedir.
Genel özellikleri bakımından yöre uslûbunu farklı ton ve diziler içinde gelişen ezgilerin
yine farklı düzüm ve tartımlarla işlenmesiyle oluşmuş kendine özgü bir tekniği olan yorum fark-
lılıkları olarak nitelendirebiliriz. Yöre uslûpları, bağlamada veya genel olarak yöre sazlarında
değişik çalış biçimleri, farklı tezene vuruşları ve çeşitli şekillerde yapılan akort özellikleriyle
değerlendirilir. Türk müziğinin temel sazı olan Bağlamada zengin teknik birikimi oluşturan yöre
uslûpları, özellikle farklı tarzdaki tezene vuruşları ve ritim yapılarıyla dikkat çekerler. Bu tezene
vuruşları yöresel kullanımda, tarama, çekme, üçleme, dokunma, çırpma, çektirme, sıyırtma,
çifteleme ve vurma gibi özel adlar alırlar. Bağlamada belirli bir teknik özelliği sahip olan
uslûplardan başlıcaları ; Halay Uslûbu, Teke Uslûbu, Semah ve Deyiş Uslûbu, Âşık Uslûbu,
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
521
Konya Uslûbu, Kayseri Uslûbu, Yozgat Sürmeli Uslûbu, Ankara Uslûbu, Silifke/Mut Uslûbu,
Zeybek Uslûbu, Azerbaycan Uslûbu, Karadeniz Uslûbu, Karşılama Uslûbudur. (EROĞLU,
2010, 116-118)
Uslûbu bakımından dikkati çeken bir başka yöre de Silifke’dir. Kaşıkla oynanan dansların
yoğun olarak oynandığı ilçelerden olan Silifke, müzik yönünden Mersin ilinin merkezi duru-
mundadır. Yöredeki halk ezgilerinin ve dansların eşlik çalgısı genellikle keman, cümbüş, bağ-
lama, kaşık ve davuldur. Önceleri kabak kemane ve Zurna yöre ezgilerine eşlik ederken bu saz-
ların yerine daha sonra keman ve klarnet kullanılmaya başlanmıştır. Keman, kabak kemanenin
yerini aldığı için omuz yerine, geçmişte, dize koyularak çalınmaktaydı.
Yörede uzun hava ve kırık hava formundaki ezgilerin yanı sıra önce uzun hava ile başla-
yıp daha sonra kırık havaya dönüşen ezgiler de bulunmaktadır. Silifke yöresinde yapılan oturak
alemlerinde ve düğünlerde çalınıp söylenen bu ezgiler çoğunlukla sözlü olduğu gibi sözsüz de
olabilmektedir.
Silifke ile birlikte anılan Anamur ve Mut da ufak tefek farklılıklarla Silifke karakteri gös-
terirler.
2.2. Yöresel Avazlar
Yöreden yöreye değişen Türkü söyleme biçimlerine geçmişte ağız denilmekteydi. Ağız,
ifadesi ile daha çok uzun havaların söyleniş biçimi anlatılmak istenmektedir. Bir yörenin bütü-
nüyle icra biçimlerine uslûp, Türkü söyleme biçimlerine ise ses anlamına gelen “Avaz” veya
“Yöre Avazı” denilmesini teklif ediyoruz.
Halk müziğinde, sesle icra edilen ezgilerde, halkımız farklı Türkü söyleyiş biçimlerini
benimsemiş, geliştirmiş ve ezgilerini kendi duygularına göre değişik motiflerle bezemiştir. Ge-
niş bir coğrafi alana sahip olan Türkiye’de örnek olarak, Eğin Avazı (Ağzı), Harput Avazı,
Arguvan Avazı , Çamşıhı Avazı, Sümmani Avazı, Kerkük Avazı, Azerbaycan Avazı, Ba-
rak Avazı, Bozlak Avazı, Gurbet Havası-Avazı gibi“Yöre Avazları” oluşmuştur.
3. BÖLGELERE GÖRE HALK MÜZİĞİ
Türkiye’deki kültür merkezlerinin tam olarak belirleyemediğimizden, şimdilik coğrafi
bölgelere göre ifade etmek durumundayız.
3.1. Doğu Anadolu Bölgesi Halk Müziği
Doğu Anadolu bölgesi, Türklerin Anadolu’ya girdiği kapı olarak dikkat çekmektedir.
1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra 1085 yılında Harput fethedilmiş, daha İstanbul’un Türkleş-
mesinden önce burada kurala dayalı Türk müziği icra edilmeye başlanmıştı.
Bölgede ağırlıklı olarak, Davul, Zurna, Klarnet, Bağlama, Kaval gibi sazlar kullanılırken;
özellikle Erzurum ve Elazığ’da Ud, Kanun, Keman (Kemene) gibi sazlar da kullanılır.
Ayrıca Çığırtma adı verilen Kartalın kanat kemiğinden yapılan nefesli saz, günümüzde
pek kullanılmamakla birlikte, Elazığ’ın ilgi çekici bir sazıdır.
Ayrıca Elazığ müzik icra göreneğinde “Takım Çalgı” veya “İnce Saz” denilen; Keman,
Klarnet, Cümbüş, Ud, Ahenk, Dömbek’ten oluşan öbek saz göreneğinin yanında çift davul çift
Zurna, çift davul çift klarnet gibi saz öbekleri de görülür.
Bölgede Elazığ’ın eski yerleşim yeri olan Harput, bir kültür merkezi olarak geniş bir hin-
terlanda sahiptir. Bu sebeple gerek müzik çeşitliliği ve gerekse halk danslarının zenginliği ba-
kımından öne çıkmaktadır.
Harput’ta şehir müziğinin hakimiyeti köylere de sirayet etmiştir. Kurala dayalı toplu mü-
zik yapma geleneğini Kürsübaşı, Havuzbaşı sohbetlerinde canlı olarak yaşatan Elazığlılar, atala-
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
522
rından miras olarak aldıkları müzik kültürünü gelecek nesillere aktarmayı titizlikle sürdürmek-
tedirler. (EROĞLU 1995, 205)
Müzik sohbetine (Meşk) Paşa göçtü denilen Peşrevle başlanır, Her makamın Gazeli, Hoy-
ratı, ve Kırık Havası söylendikten sonra diğer makamlara geçilir.
Elazığ’da “Harput Avazı”, “Ova Avazı” ve “Hızmeker (Hizmetkâr) Avazı” adı verilen
söyleme biçimleri vardır. Elazığ/Harput’un kültür hinterlandına Eğin, Arapkir, Divriği, Tunceli,
Bingöl gibi yerler de girmektedir.
Elazığ’da Müstezat, Tecnis, Elezber, İbrahimiyye, Divan, Maya, Bağrıyanık v.b. çok sa-
yıda uzun hava örneği bulunurken, Türkiye’de Şanlıurfa’da ve Giresun’daki birer örnek dışında,
ayağı (saz bölümü) ritimli uzun havalar, bu bölgeye hastır. (EROĞLU 1989, 11)
Erzurum’da ve Kars’ta Âşık müziği yoğun olarak bulunurken; Müstezat ve Tatyan gibi
kendine özgü Türküler de dikkati çekmektedir. Özellikle bölge nüfusunun Güney Azerbay-
can’daki Horasan bölgesinden göç eden topluluklardan oluşması sebebiyle Azerbaycan Halk
müziği ile örtüşen ve benzeşen çok sayıda uzun ve kırık hava örneği ile “Muğam” geleneğine
dayalı eserler de dikkat çekmektedir.
Bölgede Eğin, Çamşıhı, Azeri, Arguvan, Harput gibi “Avaz”lar mevcuttur. Ayrıca bölge-
nin güneydoğu ucundaki Van’ın Erciş ilçesinde görülen “Deme Çevirme” Türküler de ilgi çeki-
cidir.
Bölgede 10/8, 2/4, 4/4’lük usûller yaygın olarak görülmekle beraber 5/8 ve 9/8’lik usûller
de mevcuttur.
Ayrıca bölgeden yetişmiş çok sayıda ses ve saz sanatçısı olduğunu da belirtmeliyiz.
3.2. Güneydoğu Anadolu Bölgesi Halk Müziği
Güney Doğu Anadolu bölgesi, Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında Harput’tan
sonra ikinci bir giriş kapısı rolünü oynamış, Türk tarihinde, toprakları üzerinde ilk Müslüman
Türk devletinin kurulmasına sahne olmuştur. Bu nedenle derin ve zengin bir tarihsellik boyutu,
bir jeopolitik yapısı vardır. Farklı hayat tarzlarına sahip insanların farklı kültürleri olacağı gibi,
aynı kültür köküne sahip insanlar farklı yer ve mekânlarda farklı mahalli kültürlere sahip ola-
caktır. Bu nedenle Güneydoğu Anadolu bölgesindeki şehirlerin kültürlerinde büyük benzerlikler
bulunmanın yanında yukarıda zikrettiğimiz sebeplerle farklılıklar da görülmektedir.
Güneydoğu Anadolu bölgesi Türkülerine bakıldığında iki oktavı bile aşan oldukça tiz ses-
lerden başlayan Türkü ve uzun havaların söylendiği bir melodik yapıya sahip olunduğu görül-
mektedir.
Bölgenin önemli kültür merkezlerinden biri Gaziantep’tir. Bu şehirdeki müzik kültürünü,
şehir merkezi, barak aşireti yerleşim bölgesi ve yayla ve dağ bölgeleri olmak üzere üç kısımda
incelemek mümkündür. Şehir merkezinde şehir kültürünün ve yaşama biçiminin ürünü olan
Türk sanat müziği icrasını ve bu müziğin çalgılarını da görmek mümkündür. Eski zamanlarda
mehterhanesiyle, kilise koroları ile, fasıl heyetleriyle yüksek bir müzik kültürünün yaşandığı
Gaziantep’de, klasik Türk müziği alanında oldukça önemli eserler vermiş ses ve saz sanatçıları
yetişmiştir.
Islahiye ve Nurdağı bölgesinde olduğu gibi yayla ve dağlık bölgelerde ise; barak müziği-
nin etkileri yoğun olarak görülmekle birlikte kültürel yapı daha farklıdır.
Bölgede dikkat çeken önemli bir müzik merkezi olan Şanlıurfalı için müzik bir yaşama
biçimidir. Düğünlerde, kına ve esbap gecelerinde, bayramlarda, sıra gecelerinde ve cenazelerde
müzik bir şekilde yer almaktadır. Şanlıurfa da yapılan bu törenlere belirli öbekler katılıp bura-
larda günün anlamına göre müzik icra ederler. Eğlence toplantılarında; şarkı, Türkü, hoyrat ve
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
523
gazel okunurken, mevlit ve tasavvuf toplantılarında; mevlit, ilahi, hoyrat ve gazel okunmaktadır.
Fakat bu icralar rast gele değil, belirli bir takım kurallar içerisinde yapılmaktadır. Bu kuralların
başında makam geleneği gelmektedir. Şanlıurfa müziğinde yörede “Sıra Gecesi” veya “Sıra
Gezmesi” adı ile bilinen toplantıların oldukça önemli bir yeri vardır.
Güneydoğu Anadolu Bölgesinin önemli bilim, sanat ve kültür merkezlerinden birisi de
Diyarbakır’dır. Gerek Güneydoğu Anadolu’da ve gerekse Türkiye’de en çok şair ve yazarın
yetiştiği önemli bir şehirdir. Eskiden Diyarbakır’da haftanın belirli günlerinde evlerde toplanıla-
rak müzik âlemlerinin yapıldığı, bu âlemlere dönemin tanınmış şair ve bestekârlarının katıldığı,
hatta halk sanatçılarının da bu toplantılara katılarak şarkı ve Türküler icra ettikleri bilinmekte-
dir. Türkiye’nin diğer bölgelerinde olduğu gibi Diyarbakır’da da açık havalarda yapılan eğlen-
celerde davul ve zurna yaygın olarak kullanılmaktadır. Kapalı mekanlarda ise; ud, kanun, ke-
man, cümbüş gibi klasik Türk müziğinde kullanılan sazlar kullanılmaktadır.
Bölgede dikkat çeken bir il de Adıyaman’dır. Adıyaman halkı arasında geçmişten gü-
nümüze kadar süregelen müzikli toplantılara “Harfane” denilmektedir. Harfane, diğer bölgeler-
de yapılan müzikli toplantılar ile aynı işleve sahiptir. Osmanlı döneminde kurulmuş olan “Ahi-
lik” teşkilatının üyeleri olan esnafların, hafta sonlarında toplanarak yorgunluk ve stres atmak
amacıyla düzenlemiş oldukları toplantılar zamanla halk arasında da yaygınlaşmıştır. Bu toplan-
tılarda günün konuları ile ilgili sohbetler yapılmakta, şarkı, Türkü, mâni ve gazeller söylenmek-
te ve çeşitli danslar oynanmaktadır. Bunlarla birlikte çeşitli yiyecek ve içecekler de ikrâm edil-
mektedir. Adıyaman’da geçmişte icra edilen tekke ve tasavvuf müziği günümüzde de görülmek-
tedir. Tekkelerde okunan bu ilahi ve gazellerin eşlik çalgısı çoğunlukla bendir(Helile-Elbane),
def, ve kudüm olmuştur.
Yörede kullanılan sazlar; cünbüş, tanbur, keman, ud, kanun, kaval, mey, ney, bağlama,
def ile Halay ezgilerinin b sazları olan davul ve Zurna kullanılmaktadır. Adıyaman yöresi,
güçlü kültür merkezlerinin arasında kalmıştır. Bu nedenle müzik kültüründe, Gaziantep, Şanlı-
urfa, Kahramanmaraş, Diyarbakır ve özellikle Harput(Elazığ) gibi önemli kültür merkezlerinin
etkileri de görülmektedir. Yöredeki ritim yapısı 2/4, 4/4 gibi basit zamanlı usuller ağırlıklı gö-
rülmekle beraber 5/8, 10/8 ve 9/8’lik usuller de görülmektedir.
3.3. Karadeniz Bölgesi Halk Müziği
Karadeniz Bölgesi; Karadeniz’in kıyısında yükselen dağlık, engebeli arazilere; bol mik-
tarda akarsuya sahip, oldukça gür ve yeşilin her tonunun bulunduğu ormanlara sahip bir bölge-
dir. Bölge ekonomisi bakımından oldukça önemli olan ve engebeli arazilerde yetişen fındık ve
çayın üretimi ve hasadı; bu ürünler kurutulurken her an yağma ihtimali olan yağmurdan korun-
ma veya hırçın dalgalarla boğuşularak Karadenizden balık çıkarılışından dolayı bu bölgede ya-
şayan insanların oldukça hareketli ve hızlı olmasını gerektirmiştir. Bu hayat tarzı, yani bölge
kültürü yöre müziğinin oldukça hareketli, ses genişlikleri çok fazla olmayan, daha çok 7/8 hatta
7/16’lık gibi aksak usûllerin olduğu bir melodik yapıda olmasını sağlamıştır.
Karadeniz Bölgesini coğrafi olarak Doğu, Orta ve Batı Karadeniz Bölgesi olarak ayırır-
ken, Kültürel bakımdan deniz kıyısı ile iç kısımları ayırmak gerekir. Çünkü, iç kısımlarda bulu-
nan illerin komşu olduğu İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölge kültürleri ile daha çok örtüştüğü
görülmektedir.
Doğu Karadenizin Artvin, Trabzon, Ordu ve Giresun gibi kıyı kentlerinde Cura Zurna,
Davul, Kemençe, Tulum ve Akordeon gibi çalgılar ön plandadır. Özellikle Kemençe Doğu Ka-
radenizli için yaşam kaynağıdır. Kemençenin sesi duyulduğunda içi titremeyen Karadenizli yok
gibidir.
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
524
Özellikle yayla şenliklerinde ve “Ot Göçü” denilen özel günlerde yolculuk boyunca sü-
rekli Horon oynanarak yaylaya gidilir.
Doğu Karadeniz’de “Atma Türküler” ve/veya “Karşı Beri Atma” denilen ve karşılıklı
atışma şeklinde icra edilen Türküler vardır ki bunların çoğu doğaçlama olarak (irticalen) söyle-
nir.
Kıyı kesimi dışında kalan yerlerde Kemençenin yerini Davul-Zurna almaktadır.
3.4. Akdeniz Bölgesi Halk Müziği
Akdeniz Bölgesi halk müziği açısından oldukça zengindir. Hatay, Kahramanmaraş ve
Adana’da Barak Avazı görülürken, Mersin’e bağlı Silifke, Anamur, Mut gibi ilçelerde oldukça
hızlı tempolu Yörük-Türkmen Türküleri yoğun olarak görülür.
Yörede yaygın olarak Davul, Zurna, Kaval kullanılmakla beraber, özellikle Mut, Silifke
ve Anamur ilçelerinde Bağlama, Klarnet, Keman gibi çalgılar Türkülerin ve oyun havalarının
seslendirilmesinde kullanılır.
Ayrıca bölgede Âşıklık geleneği de vardır. Ülke çapında tanınmış, Âşık Feymanî, Âşık
İmamî, Abdulvahap Kocaman ve Gül Ahmet YİĞİT gibi çok sayıda tanınmış Çukurovalı Âşık
vardır.
Basit zamanlı ve ses aralığı 1 oktavı geçmeyen Türkülerin yanında, geniş ses aralığına
sahip Barak ve Bozlaklar özellikle Çukurova bölgesinde görülür. Örneğin Mersin’de Avşar
Bozlağı, Sarıyaylam bozlağı, Morkoyun bozlağı, Göç bozlağı bozlağı gibi bozlaklar vardır.
(YAZICI, 2016, 286)
3.5. İç Anadolu Bölgesi Halk Müziği
İç Anadolu Bölgesi Türk Halk Müziğine çok sayıda eser vermiş ve çok sayıda sanatçı ye-
tiştirmiş bir bölgedir.
Özellikle, Ankara, Kırşehir, Nevşehir, Yozgat ve Konya gibi iller yöre Uslûbu bakımın-
dan önemli illerdir. Bozlakların, Sürmelilerin ve Halayların en yoğun olduğu iller bu bölgededir.
Ancak özellikle Ankara’da Zeybek türüne de rastlanmaktadır.
Ankara Divanı/Asalet, Hüdayda, Atım Araptır, Ankara Zeybeği, Misket, Bir Dalda İki
Elma, Karaşar Zeybeği, Mor Koyun, Çarşamba, Sarı Zeybek, Yandım Şeker, Sabahî, Ağ Gelin,
Seğmen Zeybeği, Sinsin ve Cezayir Ankara’nın çok bilinen havalarıdır.
Bölgede Bağlama temel çalgı olarak öne çıkmaktadır. Bağlamanın yanında, Davul-Zurna,
Klarnet, Zilli Maşa ve Kaval gibi sazlar da yoğun kullanılır.
Hemen hemen her usûlde ve geniş ses aralığında eserler icra edilirken, toplu çalma ve
söyleme göreneğinin, Çankırı Yaren Sohbetlerinde, Kırşehir ve Ankara Ahi ve Seğmen kuruluş-
larının toplantılarında müzik icrası önemli bir yer tutmaktadır.
Bölgede Konya ili kendine has bağlama çalma biçimi ile önemli bir uslûba sahiptir.
Konya Türkülerinin çoğu kaşık havaları için çalınıp söylenmiştir. Uzun hava türüne ise Kon-
ya’da fazla rastlanmaz. Nadiren görülen Halayların ise Cihanbeyli tarafından geldiği söylen-
mektedir.
3.6. Ege Bölgesi Halk Müziği
Bu bölge yaygın olarak Zeybek diye bilinen müziklerin odağıdır. Âdeta ünlü kompozitör-
ler tarafından bestelenmiş, motif ve cümle zenginliği bakımından eşsiz Türküler bu bölgede
yakılmıştır.
Ege bölgesinde 9/2’lik ve 9/4’lük ritimde çalınan Zeybeklere “Ağır Zeybek”, daha hare-
ketli ve hızlı çalınan 9/8’lik ve 9/16’lık ritimde olanlarına ise Kıvrak Zeybek” veya “
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
525
Yü(ğ)rük Zeybek” denilmektedir. Kıvrak Zeybeklere Antalya, Burdur ve Isparta civarında teke
zortlatması da denilmektedir.
“Zeybek” dansları meydanlarda davul-Zurna, kapalı yerlerde ise bağlama eşliğinde oy-
nanır. Danslarda çift Zurna çalma göreneği vardır. Zurnalardan biri ana ezgiyi çalarken, diğeri
ise dem tutmaktadır. Bu durum bize Argun ve Zambır gibi sazları hatırlatmaktadır.
Bağlama, Zurna, Kaval, Davul ve Klarinet hem Türkülerin, hem de dansların eşlik sazla-
rıdır. Ayrıca Muğla ve Denizli’de görülen Sipsi ve Parmak Curası yalnız Türkiye’de değil Dün-
ya çapında tanınan sazlardır.
Aydın, Muğla, Manisa, Kütahya gibi iller Zeybek türkülerinin ve danslarının yoğun ola-
rak görüldüğü illerdir. 9/2’lik, 9/8’lik ve 9/4’lük usûlde çok sayıda Türkü ve dans bulunmakta-
dır. Bu bölgede bulunan Denizli ilinde hem Teke havalarına hem de Zeybeklere rastlanması
kültürün siyasî veya idarî sınır tanımadığına en çarpıcı örnek olarak gösterilebilir. Keza, Türki-
ye sathında nadir de olsa “Zeybek” adlı eserlere rastlanması da dikkat çekicidir.
3.7. Marmara Bölgesi Halk Müziği
Marmara Bölgesi Trakya ve Anadolu olmak üzere iki kültür bölgesine ayrılabilir.
Trakya bölgesinde müzikler genellikle 9/8’lik, 9/16’lık usûlde ve hareketlidir. Tekirdağ,
Kırklareli ve Edirne’de Kosova, Makedonya, Yunanistan, Bulgaristan ve Bosna Hersekten ge-
len çok sayıda Türk, Arnavut ve Boşnak göçmen yaşadığından Balkan havaları ile Anadolu
havaları, ebru misali karışmıştır.
Doğal olarak bölgenin kültür merkezi İstanbul’dur. Ancak İstanbul’da şehir kültürü ve
Saray Kültürü ağırlıklı olduğundan geleneksel müzik daha çok çevre illerde görülür.
Bölgenin Anadolu tarafında, Bursa, Çanakkale, Kocaeli ve Sakarya gibi illerde çok sayı-
da göçmen bulunmakla beraber, yerli Türkmen kültürü hissedilir derecede yoğun ve etkindir.
Kocaeli, Sakarya ve Bilecikte “Manav” adı verilen yerli Türkmenlerin halk müzikleri
dikkat çekicidir.
Bölge çalgılar bakımından çok zengindir. Özellikle İstanbul’un bölgede bulunması bu
zenginliğin başlıca sebebidir. Bütün Türk Halk Müziği sazlarının yanında Klasik Türk Müzi-
ğinde kullanılan çalgıların tamamı görülür. Usûl bakımından basit zamanlı olanlar ağırlıklı ol-
makla beraber, 9/8’lik zeybeklere ve karşılamalara da rastlanmaktadır.
SONUÇ
Türk müziğini, kültürel kökleri ve tarihî oluşumu bakımından bütün olarak görmek gere-
kir. Günümüzde sanat müziği ve halk müziği olarak tasnif edilen bu müziğin yer yer söz konusu
tasnife uymadığı görülmektedir. Sanat müziği olarak adlandırılan türün içinde halk müziği eser-
lerine, halk müziği adı verilen türün içinde de sanat müziği eserlerine rastlanmaktadır.
Türlere göre ayırımın pek isabetli olmadığı, sanat müziğinin daha çok şehir kaynaklı, halk
müziğinin ise hem şehirlerde hem de kır kesiminde bulunduğu göz önünde bulundurularak ince-
lemelerin bu yaklaşımla yapılması gerektiği kanaatini taşımaktayız.
Türk halk müziği, Türkiye’deki Türk müziğinin temelini oluşturmaktadır. Türk halk mü-
ziği denildiğinde de bu müziğin kültürel kökleri-kaynakları, üretim ve icra ortamları, usta ma-
hallî söz ve saz sanatkârları, âşıklar, halk şairleri ve doğal olarak “Türkü” akla gelmektedir.
Türkülerin Türkiye’de illere göre sınırlandırılması, özellikle bu alanı inceleyen Müzik,
Folkloru (Halkbilimi), Müzik Antropolojisi ve Müzikoloji disiplinleri bakışına göre, isabetli
değildir. Çünkü hiçbir kültür unsuru siyasî veya idarî sınır tanımaz. Bu durumda, kültürel bölge-
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
526
lere göre tasnif etmek daha isabetli olacaktır. Ancak Türkiye’deki kültür bölgeleri tam olarak
tanımlanmadığından bu çalışma yedi coğrafi bölge bakımından ele alınmıştır.
İlk bakışta bölgeler arasında bazı farklar görülmekle beraber, dikkatle incelendiğinde her
türü hemen hemen her bölgede görmek mümkündür. Mesela, Zeybek adı verilen türküler Ege
bölgesine has olarak bilinmekle birlikte, İç Anadolu’da, hatta Doğu Anadolu’da dahi görmek
mümkündür. Bu da aynı kökten gelmiş olmakla birlikte coğrafyadan, diğer çevre şartlarınden ve
göçmen kültürlerden kaynaklanan küçük farklılıkların dışında genel yapının aynı olduğuna de-
lildir. Ayrıca söz konusu tür ayırımlarınde nitelik bakımından bir netlik de yoktur.
Bu çalışmada Türkiye’deki halk müziğinin bölgelere göre temel özelliklerini ele alırken
yukarıda ifade ettiğimiz anlayıştan hareket edilmiştir. Temennimiz, çalışmanın; kısa, öz, derli-
toplu ve bütüncül bir çalışma olması bakımından her seviyedeki araştırmacıya faydalı olmasıdır.
KAYNAKLAR
Ak, Ahmet Şahin, Türk Musikîsi Tarihi, Akçağ Yayınları: 441, Tarih Dizisi: 151, Başer Matba-
ası, Ankara.
Budak, Ogün Atilla (2000),Türk Müziğinin Kökeni – Gelişimi (Deneme), T.C. Kültür Bakanlığı
Yayınları: 2392, Yayımlar Dairesi Başkanlığı, Sanat-Müzik Eserleri Dizisi: 263-9, Ba-
rışcan Ofset, Ankara.
Çevikoğlu, Timuçin, (2014), “Klâsik Türk Müziği’nin Bugünü”, Yeni Türkiye Türk Mûsıkîsi
Özel Sayısı, Sayı 57, s.849, Ankara.
Çobanoğlu, Özkul, (2010), “Türkü Olgusu Bağlamında Türkü ve Şarkı”, Türk Yurdu, Cilt 30,
Sayı 269, Ankara.
Emnalar, Atınç (1998), Tüm Yönleriyle Türk Halk Müziği ve Nazariyatı, Ege Üniversitesi Ba-
sımevi, İzmir.
Ekici, Savaş, (2013), Türk Halk Müziği Dersi Ders Notları, Gaziantep Üniversitesi, Türk Mü-
ziği Devlet Konservatuarı, Gaziantep.
Ekici, Savaş (2009), Elazığ Harput Müziği, Akçağ Yayınları: 924, Sanat Araştırmaları: 4, Anka-
ra, , s.6.
Eroğlu, Furkan Balategin, (2011), Söz ve Müzik Açısından Türkü, Sakarya Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Li-
sans Tezi, Sakarya.
Eroğlu, Türker, (2010), Türk Dans Antropolojisine Giriş, Yurt Renkleri Yayınları, Ankara.
Eroğlu, Türker, (1995), “Harput’ta Kurala Dayalı Müzik Yapma Geleneği”, Tuncer Gülensoy
Armağanı, s.205, Bizim Gençlik Yayınları Nu:20, Armağan Serisi Nu:2, Kayseri.
Eroğlu (Türker), 1989, “Harput Müziğinin Türk Müziği İçindeki Yeri”, Millî Folklor Dergisi,
C.1, Sayı:2, s.11, Ankara.
Güven, Merdan (2009), Türküler Dile Geldi, Ötüken Neşriyat A.Ş., Yayın Nu: 789, Kültür Seri-
si: 408, İstanbul, 44.
Özbek, Mehmet(2010), “Türkü Deyip Geçme, Tanı”, Türk Yurdu, Cilt 30, Sayı 269, Ankara,
Türk Halk Müziğinin Türkiye’deki Coğrafî Bölgelere Göre Temel Özellikleri Bakımından
İncelenmesi
The Journal of Academic Social Science l: 5, Sayı: 41, Mart 2017, s. 513-527
527
Yazıcı, Derya, (2016), Mersin Yöresi Müzik Kültürü ve TRT Repertuarına Kayıtlı Mersin Tür-
külerinin İncelenmesi , International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS),
Sayı 2 , Sayfa 279.
Yener, Sabri, (2014), “Türk Mûsıkîsi ve Türk Kimliği”, Yeni Türkiye Türk Mûsıkîsi Özel Sayı-
sı, Sayı 57, s.11, Ankara.
Türk Müziğinin Kökeni -Gelişimi (Deneme), T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları: 2392, Yayımlar Dairesi Başkanlığı
  • Ogün Budak
  • Atilla
Budak, Ogün Atilla (2000),Türk Müziğinin Kökeni -Gelişimi (Deneme), T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları: 2392, Yayımlar Dairesi Başkanlığı, Sanat-Müzik Eserleri Dizisi: 263-9, Barışcan Ofset, Ankara.
Klâsik Türk Müziği'nin Bugünü
  • Timuçin Çevikoğlu
Çevikoğlu, Timuçin, (2014), "Klâsik Türk Müziği'nin Bugünü", Yeni Türkiye Türk Mûsıkîsi Özel Sayısı, Sayı 57, s.849, Ankara.
Türkü Olgusu Bağlamında Türkü ve Şarkı
  • Özkul Çobanoğlu
Çobanoğlu, Özkul, (2010), "Türkü Olgusu Bağlamında Türkü ve Şarkı", Türk Yurdu, Cilt 30, Sayı 269, Ankara.
Tüm Yönleriyle Türk Halk Müziği ve Nazariyatı, Ege Üniversitesi Basımevi
  • Atınç Emnalar
Emnalar, Atınç (1998), Tüm Yönleriyle Türk Halk Müziği ve Nazariyatı, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir.
Türk Dans Antropolojisine Giriş
  • Türker Eroğlu
Eroğlu, Türker, (2010), Türk Dans Antropolojisine Giriş, Yurt Renkleri Yayınları, Ankara.
Harput'ta Kurala Dayalı Müzik Yapma Geleneği
  • Türker Eroğlu
Eroğlu, Türker, (1995), "Harput'ta Kurala Dayalı Müzik Yapma Geleneği", Tuncer Gülensoy Armağanı, s.205, Bizim Gençlik Yayınları Nu:20, Armağan Serisi Nu:2, Kayseri.
Harput Müziğinin Türk Müziği İçindeki Yeri
  • Eroğlu
Eroğlu (Türker), 1989, "Harput Müziğinin Türk Müziği İçindeki Yeri", Millî Folklor Dergisi, C.1, Sayı:2, s.11, Ankara.
Yayın Nu: 789, Kültür Serisi: 408
  • Merdan Güven
Güven, Merdan (2009), Türküler Dile Geldi, Ötüken Neşriyat A.Ş., Yayın Nu: 789, Kültür Serisi: 408, İstanbul, 44.
Mersin Yöresi Müzik Kültürü ve TRT Repertuarına Kayıtlı Mersin Türkülerinin İncelenmesi
  • Mehmet Özbek
Özbek, Mehmet(2010), "Türkü Deyip Geçme, Tanı", Türk Yurdu, Cilt 30, Sayı 269, Ankara, Yazıcı, Derya, (2016), Mersin Yöresi Müzik Kültürü ve TRT Repertuarına Kayıtlı Mersin Türkülerinin İncelenmesi, International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS), Sayı 2, Sayfa 279.
Türk Mûsıkîsi ve Türk Kimliği
  • Sabri Yener
Yener, Sabri, (2014), "Türk Mûsıkîsi ve Türk Kimliği", Yeni Türkiye Türk Mûsıkîsi Özel Sayısı, Sayı 57, s.11, Ankara.